IBR wiki - Wkład użytkownika [pl]

Monoklina śląsko-krakowska

2015-01-14T13:29:08Z

Myszorj:

[[Kategoria:Geografia]]
Autor: [[Dr hab. Jolanta Burda]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Monoklina śląsko-krakowska ciągnie się z NW na SE, od północnych granic województwa ku zapadlisku przedkarpackiemu. Stanowi naturalne przedłużenie monokliny przedsudeckiej. Obie struktury leżą między synklinorium szczecińsko-miechowskim na NE oraz blokiem dolnośląskim i morawsko-śląskim pasmem fałdowym na SW (Rys. 1). Przyjmuje się, że granica monokliny przedsudeckiej z monokliną śląsko-krakowską zaznacza się w regionalnej zmianie przebiegu wychodni utworów triasu i dolnej jury, co występuje na linii Strzelce Opolskie – Lubliniec. Na wschodzie monoklina śląsko-krakowska graniczy z segmentem miechowskim synklinorium szczecińsko-miechowskiego, na południu chowa się pod Karpatami a na zachodzie pod niecką opolską (Rys. 1)
[[Plik:Synklinorium.jpg|300px|thumb|right|Rys. 1. Mapa głównych jednostek tektonicznych Polski na powierzchni podkenozoicznej. Mapa pokazuje płytkie struktury tektoniczne pierwszego rzędu powstałe w pokrywie platform wschodnioeuropejskiej i zachodnioeuropejskiej oraz struktury istniejące w podłożu platformy zachodnioeuropejskiej w południowej Polsce (Żelaźniewicz i in. 2011).]]

==Główne rysy budowy geologicznej==

Monoklina śląsko-krakowska zbudowana jest z różnych ogniw triasu i jury oraz fragmentarycznie zachowanych utworów kredy, rozdzielonych przerwami sedymentacyjnymi i niezgodnościami kątowymi. Rozciągłość monokliny (NW-SE) odpowiada kierunkowi pasa wychodni skał górnojurajskich, które tworzą jej najbardziej eksponowaną morfologicznie część, zwaną [[Kuesta jury krakowsko-częstochowskiej|kuestą jury krakowsko-częstochowskiej]] (Rys. 2). Warstwy triasu i jury są nachylone ogólnie w kierunku północno-wschodnim, gdzie chowają się pod skały kredowe [[Niecka miechowska|niecki miechowskiej]]. Skały te tworzą mezozoiczną pokrywę, leżącą niezgodnie na różnych ogniwach paleozoiku i prekambru. Podmezozoiczne podłoże stanowią dwa bloki tektoniczne (terrany): [[Blok małopolski|blok małopolski]] i [[Blok górnośląski|blok górnośląski]] (Dadlez i in. 1994; Żaba 1999). Granicę między nimi wyznacza strefa uskokowa Kraków-Lubliniec o szerokości dochodzącej do 500 metrów (Buła i in. 1997; Żaba 1999).
[[Plik:Mapa geologiczna Wyzyny Krak-Czest.jpg|300px|thumb|right|Rys. 2. Mapa geologiczna odkryta Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej (WKC) i jej otoczenia (Dadlez i in. 2000).]]

Szerokość wychodni skał mezozoicznych na obszarze monokliny śląsko-krakowskiej zmniejsza się z północy na południe. Jest to związane ze stopniowym wyklinowywaniem się niektórych ogniw stratygraficznych w tym kierunku, gdyż transgresje morskie przychodziły z północnego zachodu i tam profile są bardziej kompletne, a miąższości większe. Utwory mezozoiczne na terenie monokliny mają nachylenie kilku stopni. Tylko lokalnie upady są większe, przekraczające nawet 30º, co jest spowodowane najczęściej miejscowymi deformacjami o genezie grawitacyjnej, które zachodziły na zboczach wzniesień.

Najstarsze skały pokrywy mezozoicznej – osady triasowe - leżą niezgodnie na zdenudowanym, paleozoicznym lub prekambryjskim podłożu. Profil triasu rozpoczyna się osadami pstrego piaskowca, reprezentowanymi przez iły, piaskowce i podrzędnie zlepieńce, stanowiące dolne ogniwa retu (Wyczółkowski, 1974). Dużo szerzej rozprzestrzenione są osady retu, wykształcone w facji dolomityczno-marglisto-ilastej z licznymi przeławiceniami skał gipsowych. Trias środkowy (wapień muszlowy) jest reprezentowany niemal wyłącznie przez utwory węglanowe. W spągu wapienia muszlowego leżą wapienie zawierające lokalnie wkładki dolomitów i margli (warstwy gogolińskie), a powyżej wapienie reprezentowane przez warstwy górażdżańskie, terebraturowe i karchowickie, w dużej części wtórnie zmienione w tzw. dolomity kruszconośne (dolomity siewierskie, warstwy olkuskie), z którymi związane jest okruszcowanie siarczkami cynku i ołowiu. Poziom dolomitów kruszconośnych obejmuje niekiedy również warstwy gogolińskie, osady retu oraz dolne ogniwo środkowego wapienia muszlowego, reprezentowane przez dolomity diploporowe (Żaba 1999). Warstwy te przechodzą ku górze w dolomity margliste z wkładkami margli i łupków ilastych (warstwy tarnowickie). Profil wapienia muszlowego kończą wapienie z przewarstwieniami margli, gipsów i dolomitów (warstwy wilkowickie) i leżące na nich iły, iłowce margliste i margle dolomityczne (warstwy boruszowickie). Osady kajpru reprezentowane są głównie przez iły i iłowce z licznymi przewarstwieniami mułowców, piaskowców oraz skał węglanowych. Retyk jest wykształcony w postaci serii ilastej z wkładkami piaskowców, zlepieńców i brekcji. Przeciętna miąższość utworów triasu waha się w granicach 100-200 metrów.

Skały jurajskie najczęściej zalegają niezgodnie na różnych ogniwach sekwencji triasowej. Jura dolna reprezentowana jest przez osady ilasto-mułowcowo-piaszczysto-żwirowe z wkładkami syderytów i węgli brunatnych. Osady jury środkowej tworzyły się w warunkach wyraźnej ekspansji basenu sedymentacyjnego. Reprezentowane są przez piaskowce, piaski, żwiry i osady ilaste oraz leżącą na nich sekwencję węglanową. Jura górna (oksford) jest reprezentowana głównie przez różne odmiany wapieni z licznymi wkładkami margli, łupków ilastych i mułowców i lokalnie występującymi poziomami krzemieni. Powyżej występują skały węglanowe (margle i wapienie) przechodzące stopniowo w osady marglisto-ilaste i klastyczne reprezentujące kimeryd. Miąższość utworów jurajskich maksymalnie osiąga 400 metrów. Wśród wapieni górnojurajskich wyróżnia się trzy główne odmiany facjalne. Są to: wapienie płytowe, wapienie skaliste i wapienie uławicone (Dżułyński 1952).

Wapienie płytowe – wapienie pelityczne lub drobnodetrytyczne barwy jasnoszarej lub żółtawej, o przełamie ziemistym. Zbudowane są z występujących na przemian ławic wapieni i margli o oddzielności płytowej (miąższość ławic od kilkunastu cm do ponad 1 m). Skały te łatwo ulegają procesom wietrzeniowym (Dżułyński 1953).
Wapienie skaliste – twarde, białe, wapienie masywne, gruzłowate, mikrytyczne, czasami detrytyczne, na ogół niewarstwowane i nie zawierające krzemieni. Występuje w nich niewielka domieszka substancji ilastych. Są to skały bardzo odporne na wietrzenie zarówno fizyczne jak i chemiczne (Dżułyński 1953).

Wapienie uławicone pod względem petrograficznym odpowiadają wapieniom skalistym. Różnią się od nich grubym uławiceniem, czasami podkreślonym wkładkami marglistymi. Obszary, na których dominują wapienie skaliste tworzą układające się w pasma wierzchowiny, rozdzielone rozległymi obniżeniami, gdzie występują wapienie uławicone. Reliktami wapieni skalistych są ostańce skalne, które występują na wierzchowinach jako pojedyncze skały lub grupy skalne.

W wapieniach górnojurajskich spotykane są konkrecje krzemionkowe, powstałe w warunkach wczesnej diagenezy osadu. Utwory krzemionkowe często występują w przystropowej części profilu wapieni skalistych i uławiconych. Są one efektem epigenetycznej sylifikacji, równoczesnej z procesami tworzenia uskoków na Wyżynie Krakowskiej (Matyszkiewicz 1987). Lokalnie na skałach górnojurajskich występują utwory górnej kredy tj. zlepieńce, margle, wapienie margliste i opoki.

W zagłębieniach skalistego podłoża oraz w lejach krasowych spotykane są rezydua paleogeńskich i neogeńskich zwietrzelin krasowych.

Obszar monokliny śląsko-krakowskiej dwukrotnie znalazł się w zasięgu zlodowaceń skandynawskich: podczas zlodowacenia Sanu i zlodowacenia Odry. Podczas młodszych zlodowaceń obszar ten znajdował się w strefie peryglacjalnej. Utwory plejstoceńskie na obszarze monokliny śląsko-krakowskiej reprezentują: gliny zwałowe, osady piaszczysto-żwirowe, lessy, utwory jaskiniowe oraz peryglacjalne osady stokowe i pokrywy zwietrzelinowe.

Osady holoceńskie budują niskie terasy rzeczne. Na osadach facji korytowej (piaski i żwiry) zalegają osady facji powodziowej (mady). W starorzeczach występują mułki i torfy.

==Tektonika monokliny śląsko-krakowskiej==

Ruchy tektoniczne na terenie monokliny następowały kilkakrotnie. Po raz pierwszy w czasie fazy starokimeryjskiej, która spowodowała niezgodność kątową między triasem i jurą oraz powstanie niecki chrzanowskiej, leżącej we wschodniej części niecki górnośląskiej , ale genetycznie związanej z monokliną krakowsko-częstochowską. W czasie fazy laramijskiej utworzyła się [[Niecka miechowska|niecka miechowska]], co spowodowało nachylenie warstw mezozoicznych monokliny ku NE. W oligocenie i miocenie zaznaczyły się ruchy tektoniczne, związane z fałdowaniem Karpat fliszowych. W wyniku mioceńskich ruchów tektonicznych powstały zręby i zapadliska, stanowiące główne formy współczesnej rzeźby obszaru. Południowa część monokliny została obniżona, obcięta wzdłuż dyslokacji o przebiegu ogólnie równoleżnikowym (Rów Krzeszowicki) i włączona do zapadliska przedkarpackiego. Główna faza uskokowania miała miejsce w oligocenie i wczesnym miocenie, jeszcze w warunkach lądowych (Felisiak 1992). Uskoki powstawały również w okresie sedymentacji morskich osadów miocenu oraz bezpośrednio po wycofaniu się morza mioceńskiego (Rutkowski 1986). Wielkości zrzutów uskoków sięgają do ponad 100 metrów. Często uskoki tworzą systemy uskoków schodowych, których łączny zrzut może dochodzić do kilkuset metrów. Zrębowo-uskokowy charakter piętra permsko-mezozoicznego częściowo nawiązuje do budowy paleozoicznego podłoża (Żaba 1999; Buła 2002). Niektóre zespoły uskoków i spękań, które występują w tych skałach uznawane są za struktury naduskokowe związane z przemieszczeniami zachodzącymi wzdłuż strefy uskokowej Kraków-Lubliniec (Żaba 1999).

==Definicje==
'''Monoklina''' — zespół warstw skalnych zapadających pod tym samym kątem w jednym kierunku.

'''Synklinorium''' — struktura (warstwy młodsze w jądrze) typu synkliny, o wielokilometrowych rozmiarach, złożona z fałdów mniejszych rozmiarów, których obwiednia tworzy często łuk wklęsły ku dołowi.

'''Uskok''' — nieciągłość dowolnych rozmiarów, wzdłuż której doszło do rozspojenia ośrodka skalnego i przemieszczenia dwóch powstałych w ten sposób skrzydeł uskoku.

'''Rów tektoniczny''' —fragment skorupy obniżony w stosunku do otoczenia wzdłuż równoległych do siebie uskoków normalnych, rzadziej odwróconych.

'''Zrąb''' – fragment skorupy względnie wyniesiony w stosunku do otoczenia wzdłuż uskoków normalnych, rzadziej odwróconych.

==Bibliografia==

#Aleksandrowicz S.W., Jersak J., 1991: Profil lessów w Opatowcu nad Wisłą. (w:) Maruszczak, H. (red.) Podstawowe profile lessów w Polsce. UMCS, Lublin, 91-93.
#Bogacz K., 1967. Budowa geologiczna północnego obrzeżenia Rowu Krzeszowickiego. Pr. Geol. Komis. Nauk Geol, .PAN, 41, 1-93.
#Buła Z., Jachowicz M., Żaba J.,1997: Principal characteristics of the Upper Silesian Block and Małopolska Blockborder zone (Southern Poland). Geol. Mag. 134/5: 669-677.
#Buła Z., 2002: Tekst objaśniający do atlasu geologicznego paleozoiku bez permu w strefie kontaktu bloków górnośląskiego i małopolskiego 1: 200000. PIG: 1-28.
#Dadlez R., Kowalczewski Z., Znosko J.,1994: Some key problems of the pre-Permian tectonics of Poland. Geol. Quart. 38/2: 169-190.
#Dadlez R., Marek S., Pokorski J., 2000: Mapa geologiczna Polski bez utworów kenozoiku 1:1000000. PIG Warszawa.
#Dżułyński S., 1952. Powstanie wapieni skalistych jury krakowskiej. Rocz. Pol. Tow. Geol., 21, 125-180.
#Felisiak I., 1992. Osady krasowe oligocenu i wczesnego miocenu oraz ich znaczenie dla poznania rozwoju tektoniki i rzeźby okolic Krakowa. Ann. Soc. Geol. Pol., 62, 173-207.
#Matyszkiewicz J., 1987. Epigenetyczna sylifikacja wapieni górnego oksfordu okolic Krakowa. Ann. Soc. Geol. Pol., 57, 59-87.
#Rutkowski J., 1986. O trzeciorzędowej tektonice uskokowej okolic Krakowa. Prz. Geol., 10, 587-590.
#Świerczewska A., 1989. Krzemienie z wapieni górnego oksfordu okolic Ujazdu. Przew. 60 Zjazdu Pol. Tow. Geol., Kraków, 88-90.
#Wyczółkowski J., 1974: Stratygrafia piaskowca pstrego i dolnego wapienia muszlowego północno-wschodniego obrzeżenia Górnośląskiego Zagłębia Węglowego w świetle badań paleogeograficznych i sedymentologicznych. Biul. Inst.Geol.278:71-114.
#Żaba J., 1999: Ewolucja strukturalna utworów dolnopaleozoicznych w strefie granicznej bloków Górnośląskiego i Małopolskiego. Pr. Państw. Inst. Geol. 166: 1-162.
#Żelaźniewicz A., Aleksandrowski P., Buła Z., Karnkowski P., Konon A., Oszczypko N., Ślączka A., Żaba J., Żytko K., 2011: Regionalizacja tektoniczna Polski. Kom.Nauk Geol. PAN. 1-60.

Miasta województwa śląskiego

2015-01-14T13:28:31Z

Myszorj:

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Socjologia]]
Autor: [[dr Robert Krzysztofik]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Na obszarze województwa śląskiego zlokalizowanych jest (2014 r.) 71 miast. Z czego ponad połowę stanowią miasta duże (liczące pow. 100 tys. mieszkańców) i miasta średnie (liczące 20-100 tys. mieszkańców). Od ponad 20 lat zbiór miast w województwie śląskim wykazuje tendencje wzrostowe. Jednak wzrostowi liczebnemu miast towarzyszy dość wyraźny spadek zaludnienia. W najbliższej przyszłości będzie on warunkował nie tylko zmiany innych struktur wewnętrznych miast, ale także wpłynie bezpośrednio na modyfikację sieci miast w ogóle. Przeobrażenia sieci miejskiej na obszarze województwa śląskiego trwają od początków jej istnienia czyli od I połowy XIII wieku, w ich efekcie na tym obszarze powstało łącznie ponad 120 miast, a kilka lokacji nie powiodło się w ogóle. Współczesny obraz sieci miast wskazuje na istotny, ale tylko aktualny stan procesu [[urbanizacja|urbanizacji]] na pograniczu Górnego Śląska i zachodniej Małopolski.

==Rozwój sieci miejskiej w przeszłości==

===Rozwój sieci miejskiej w okresie feudalnym (do 1800 r.)===
[[Plik:Miasta tab1a.png|250px|thumb|right|Tab. 1.1. Lokacje miast średniowiecznych na obszarze województwa śląskiego - XIII wiek. Objaśnienia: Kursywą zaznaczono przywileje niezrealizowane.]]
[[Plik:Miasta tabela1b.png|250px|thumb|right|Tab. 1. 2.Lokacje miast średniowiecznych na obszarze województwa śląskiego - XIV i XV wiek. Objaśnienia: Kursywą zaznaczono przywileje niezrealizowane.]]
[[Plik:Miasta mapa1.jpg|250px|thumb|right|Ryc. 1. Rozmieszczenie, geneza i wielkość demograficzna miast województwa śląskiego.]]
[[Plik:Miasta tabela2.png|250px|thumb|right|Tab. 2. Lokacje miejskie na obszarze województwa śląskiego w latach 1501-1800.]]
[[Plik:Miasta tabela3a.png|250px|thumb|right|Tab. 3.1. Procesy miastotwórcze na obszarze współczesnego województwa śląskiego według kryterium prawno-administracyjnego w latach 1801-1945. MIEJSCOWOŚCI UPRAWOMOCNIONE (1801-1945). Objaśnienia: Kursywą zaznaczono przywileje niezrealizowane.]]
[[Plik:Miasta tabela3b.png|250px|thumb|right|Tab. 3.2. Procesy miastotwórcze na obszarze współczesnego województwa śląskiego według kryterium prawno-administracyjnego w latach 1801-1945. MIEJSCOWOŚCI ZDEGRADOWANE (1801-1945). Objaśnienia: Kursywą zaznaczono przywileje niezrealizowane.]]
[[Plik:Miasta tabela5.png|250px|thumb|right|Tab.5. Procesy miastotwórcze na obszarze współczesnego województwa śląskiego wg kryterium prawno-administracyjnego po 1990 roku. Objaśnienia: M – część małopolska województwa, S – część śląska województwa, R – restytucja praw miejskich dla dotychczasowej wsi z formalnego punktu widzenia, W – wydzielenie się nowego miasta z granic innego (we wszystkich przypadkach miasta wydzielające się straciły swoją samodzielność w latach 70. XX wieku). ]]
[[Plik:Miasta tabela6.1.png|250px|thumb|right|Tab. 6.1. Ludność i powierzchnia miast województwa śląskiego w 2013 roku.]]
[[Plik:Miasta tabela6.2.png|250px|thumb|right|Tab. 6.2. Ludność i powierzchnia miast województwa śląskiego w 2013 roku.]]
[[Plik:Miasta tabela6.3.png|250px|thumb|right|Tab. 6.3. Ludność i powierzchnia miast województwa śląskiego w 2013 roku.]]
[[Plik:Miasta tabela7.png|250px|thumb|right|Tab. 7. Miasta z największym ubytkiem liczby ludności w latach 1998-2013.Objaśnienia: Kursywą zaznaczono miasta, które w latach 1990-2013 odnotowały ubytek terytorium.]]
Urbanizacja na obszarze województwa śląskiego sięga przełomu pierwszego i drugiego tysiąclecia naszej ery i dotyczy różnej wielkości ośrodków grodowych i targowych. Ich wyraźna sieć ukształtowała się już w XII w. Przyjmując jednak prawno-administracyjne kryterium pojęcia miasta jego genezę należy przesunąć na obszarze województwa śląskiego na I połowę XIII w. Pierwszym ośrodkiem miejskim na obszarze województwa śląskiego był Racibórz, lokowany po raz pierwszy przed 1217 r. Do końca XIII w. zainicjowano jeszcze na omawianym terytorium lokację 18 miast (tab. 1). Z czego trzy nie zostały podjęte (Maków, Repty, Sośnicowice), a kolejnych 5 miało charakter krótkotrwały (nie przetrwały średniowiecza)<ref>Krzysztofik, 2007.</ref>.

Proces lokacyjny w XIII w. w zdecydowanej przewadze dotyczył miast śląskich. Lokacje w zachodniej Małopolsce były jeszcze nieliczne. Zdecydowany rozwój średniowiecznych miast lokacyjnych w małopolskiej części województwa nastąpił dopiero w XIV i XV w. W części śląskiej trwało natomiast uzupełnianie sieci miejskiej.

W strukturze wielkościowej miast zdecydowanie dominował Racibórz. Około połowy XIV wieku liczył około 3100 mieszkańców. Drugim co do wielkości był [[Bytom]] z populacją około 1500 osób. Pozostałe miasta nie przekraczały zaludnienia 1000 osób (Ładogórski, 1955, s. 243).

Proces lokacyjny w XIII w. w zdecydowanej przewadze dotyczył miast śląskich. Lokacje w zachodniej Małopolsce były jeszcze nieliczne. Zdecydowany rozwój średniowiecznych miast lokacyjnych w małopolskiej części województwa nastąpił dopiero w XIV i XV w. W części śląskiej trwało natomiast uzupełnianie sieci miejskiej.

W strukturze wielkościowej miast zdecydowanie dominował Racibórz. Około połowy XIV wieku liczył około 3100 mieszkańców. Drugim co do wielkości był Bytom z populacją około 1500 osób. Pozostałe miasta nie przekraczały zaludnienia 1000 osób (Ładogórski, 1955, s. 243).

Rozwój miast średniowiecznych na obszarze województwa śląskiego, zwłaszcza do połowy XIV w. opierał się w głównej mierze na:
*a)umiastowieniu dotychczasowych ośrodków grodowych i innych o charakterze defensywnym,
*b)umiastowieniu ośrodków targowych i innych lokalnych punktów wymiany,
*c)umiastowieniu ośrodków, stanowiących centra nowego osadnictwa na granicy obszarów już zagospodarowanych i będących celem ekspansji osadniczej (tzw. miasta-wrota),
*d)umiastowieniu ośrodków posiadających w bazie ekonomicznej funkcje wyspecjalizowane (górnicze, klasztorne).

Począwszy od końca XIV w. w genezie miast regionu współczesnego województwa śląskiego rosła rola czynników zdefiniowanych w punkcie b) i c), malała natomiast rola czynnika określonego w punkcie a).
Do końca XIV i XV w. na omawianym obszarze powstało łącznie 31 miast. Tym razem więcej po stronie małopolskiej. Ostatecznie na obszarze współczesnego województwa śląskiego w 1500 r. funkcjonowały 44 miasta, a 7 dalszych upadło (ryc. 1). Gęstość sieci miejskiej wynosiła w części śląskiej 35 miast na 10 tys. km², a w części małopolskiej 33 na 10 tys. km². Większość miast miała tzw. genotyp o charakterze centralnym, to znaczy, ze powstawały jako lokalne ośrodki obsługi dla najbliższego. W miarę zdefiniowanego zaplecza osadniczego. Rzadsze były natomiast lokacje miast skrajnie wyspecjalizowanych, na przykład górniczych<ref>Krzysztofik, 2007; Krzysztofik, 2012. </ref>.

Stosunkowo gęsta sieć miast ukształtowanych w średniowieczu oraz ukonstytuowane przez nie lokalne i regionalne powiązania społeczne i ekonomiczne stanowiły wyraźne tło ograniczenia procesu umiastowienia w epoce wczesnonowożytnej (1501-1800). Szczególnie na Śląsku. W tym okresie w kształtowaniu się sieci miast uwidaczniają się trzy wyraźne zjawiska:
*a)degradacja prawna niektórych małych ośrodków powstałych w średniowieczu,
*b)lokacje miast silnie wyspecjalizowanych gospodarczo,
*c)lokacje ośrodków stanowiących centra domen możnowładczych o wyraźnie lokalnym charakterze.

W latach 1501-1800 na obszarze współczesnego województwa śląskiego powstało łącznie 10 miast z czego 2 (20 %) w części śląskiej, a 8 (80 %) w części małopolskiej (tab.2). Dysproporcje te wynikały z różnic w postępie procesu osadnictwa i urbanizacji oraz odmiennych uwarunkowań polityczno-ekonomicznych. Stosunkowo niskie zagęszczenie sieci miast w części śląskiej regionu wynikało z odebrania praw miejskich niektórym miejscowościom w XVII w. (Zbrosławice), a przede wszystkim w 1742 r. ([[Bieruń]], [[Krzanowice]], Miasteczko Śląskie, [[Mysłowice]], [[Pilchowice]], [[Sośnicowice]], [[Woźniki]]). Uzyskany zamiennie status wsi targowej (marktflecken) nie był tożsamy pojęciu miasta, jakkolwiek wiele z nich nadal miała taki charakter z punktu widzenia przestrzennego czy gospodarczego.

Wśród nowopowstałych miast na szczególna uwagę zasługują nowe ośrodki związane z górnictwem kruszcowym ([[Tarnowskie Góry]] i [[Miasteczko Śląskie]]) oraz przygraniczne miasta-wrota ([[Modrzejów]], [[Niwka]], [[Nowokrzepice]]). Genetyczne uwarunkowania funkcji produkcyjnych, którym towarzyszyły funkcje miasta-wrót łączyła natomiast [[Biała]].

W okresie feudalnym po raz pierwszy na obszarze współczesnego województwa śląskiego pojawiły się zaglomerowane formy osadnicze, tak typowe dla XX i XXI wieku. Jako pierwsza ukształtowało bi-centryczne skupienie Raciborza i Raciborza Nowego Miasta. W okresie późniejszym funkcjonowały równie z reguły nietrwałe tzw. aglomeracje potranslacyjne, powstałe na skutek przenosin danego miasta na inne miejsce ([[Lelów]], [[Żarnowiec]], [[Żywiec]]). Specyficzny, transgraniczny charakter miało średniowieczne skupienie miejskie [[Będzin|Będzina]] i [[Czeladź|Czeladzi]].

Układy zaglomerowane powstałe w epoce wczesnonowożytnej były to głównie skupienia miast górniczych (Tarnowskie Góry – Miasteczko Śląskie), a przede wszystkim nadgraniczne układy miast-wrót. W II połowie XVIII w. powstaje pierwsza na omawianym obszarze konurbacja miejska<ref>Układ osadniczy składający się z co najmniej 3 wielkościowo porównywalnych ośrodków miejskich, których sąsiedztwo przestrzenne nawiązuje z reguły do wspólnego czynnika genetycznego. </ref> :Mysłowice<ref>Od 1742 r. nie miały formalnie praw miejskich. </ref> - Modrzejów-Niwka. Inne 18-wieczne skupienia miejskie o charakterze aglomerowanym to: Bielsko i Biała (układ transgraniczny), Częstochowa i Częstochówka, Krzepice i Nowokrzepice (układ międzyregionalny), a także Lelów-Nakło.

Sieć miast śląskich w 1800 r. w porównaniu z miastami zachodniomałopolskimi cechowała się nie tylko większą równomiernością rozmieszczenia, ale także większym potencjałem demograficznym. W tym okresie w grupie największych miast znajdowały się [[Bielsko]], [[Cieszyn]], [[Pszczyna]] i [[Racibórz]]. Z populacją liczącą pomiędzy 2 a 5 tys. mieszkańców plasowały się w grupie miast średnich. Tylko dwa miasta należały do grupy miast bardzo małych (poniżej 1 tys. mieszkańców). Były to [[Skoczów]] i [[Strumień]]. Zaludnienie pozostałych miejscowości śląskiej części dzisiejszego województwa mieściło się w przedziale od 1 do 2 tys. mieszkańców. Odmienna sytuacja miała miejsce w Małopolsce. Tu dominowały miasta bardzo małe (poniżej 1 tys. mieszkańców i małe liczące od 1 do 2 tys. mieszkańców). W ogóle nie było miast średnich<ref>Kantor-Pietraga, Krzysztofik, 2009, s. 11.</ref>.

===Rozwój sieci miejskiej w okresie industrialnym (1801-1945)===

Od połowy XVIII w. pogłębiające się podziały polityczne współczesnego terytorium województwa śląskiego, sprawiły, że obraz procesu urbanizacji miał charakter dualny. To znaczy tożsame na całym obszarze były uwarunkowania genetyczno-ekonomiczne (górnictwo, przemysł, handel, rzemiosło), różne zaś - polityki wobec miast, zarówno w odniesieniu do kwestii przestrzennych, jak i społeczno-ekonomicznych. Już sam trójpodział terytorium dzisiejszego województwa w ramach trzech odmiennych państwowości stanowił istotny kontekst w rozumieniu procesu umiastowienia. Odmiennie bowiem kształtowała się polityka formalizowania istnienia miast w pruskiej części Śląska, inaczej w Królestwie Polskim, a jeszcze inaczej na Śląsku Cieszyńskim. Odmiennym torem biegły także formalno-prawne aspekty umiastowienia Galicji. Ten aspekt miał swoją kontynuację także w okresie międzywojennym, gdzie pomimo podziału terytorium współczesnego województwa śląskiego tylko na dwa państwa, w rzeczywistości odmiennie kształtowały się pewne zjawiska polityczno-administracyjne wobec miast, w autonomicznym województwie śląskim, w województwie kieleckim (Zagłębie Dąbrowskie i ziemia częstochowska) oraz w krakowskim. Naturalnie odmienna była w należącej do Niemiec rejencji opolskiej.

W XIX w. Śląsk wkroczył ze zredukowaną w latach 40. XVIII w. siecią miast. Reformy miejskie z lat 1808 i 1857 wzmocniły miasta duże i średnie. Ukonstytuowały także istnienie i rolę wsi targowych, jako pomocniczych jednostek lokalnego rozwoju społeczno-ekonomicznego. W drugiej połowie XIX w. swoje prawa odzyskało też kilka miast górnośląskich – Bieruń, Miasteczko Śląskie, Mysłowice, Sośnicowice i Woźniki<ref>Krzysztofik, 2007. </ref> . Sieć miast we wschodniej części Śląska cechowała się stosunkowo wyraźną równomiernością, co pozwalało na optymalne kształtowanie lokalnego zaplecza miast. Pomimo podziału politycznego analogicznie było także należącym do Habsburgów Śląsku Cieszyńskim.

W części małopolskiej sieć miast była stosunkowo gęsta, jednak większość z nich należała do grupy osiedli, których potencjał nie przekraczał 500-1000 mieszkańców. Uwaga ta dotyczy zarówno Królestwa Polskiego, jak i zachodniej Galicji. Systematyczna likwidacja ustroju miejskiego ośrodków małopolskich rozpoczęła się w porównaniu ze Śląskiem z pewnym opóźnieniem, począwszy od końca XVIII w. Jedne z pierwszych decyzji w tej sprawie (degradacja Modrzejowa i Niwki w 1801 r.) podjęte zostały zresztą przez władze pruskie na terytorium utworzonego przez nich Nowego Śląska. Jednak największą skalę miała likwidacja ustroju miejskiego dokonana przez władze rosyjskie w latach 1869-1870 w Królestwie Polskim. W granicach współczesnego województwa śląskiego w wyniku tych działań prawa miejskie utraciło aż 21 miejscowości (tab. 3). Część z nich odzyskała je dopiero w XX wieku.

Na proces degradacji mniejszych miast usługowo-handlowych i rolniczo-usługowych w XIX w. nałożył się drugi równoległy w czasie, a mianowicie znacząco zaawansowana industrializacja i będąca jej bezpośrednią konsekwencją szeroko pojęta urbanizacja. Począwszy od II połowy XIX w. czynnikiem silnie wzmacniającym tą zależność był także dynamiczny rozwój kolei żelaznych. Industrializacja i „nowa urbanizacja” objęły część istniejących ośrodków miejskich. Niezależnie jednak stworzyły sieć całkiem nowych zurbanizowanych układów osadniczych, które szczególnie od początków XX wieku zaczęły pod względem potencjału demograficznego i gospodarczego przerastać większość miast o dłuższych tradycjach miejskich.

Uprzemysłowienie i rozwój górnictwa w XIX i I połowie XX wieku stanowiąc tło powszechnej urbanizacji nie spowodował jednak w równym stopniu powszechnego umiastowienia, rozumianego jako emergencja miast z punktu formalno-prawnego. Zarówno w części śląskiej, jak i małopolskiej widać było wyraźne opóźnienie umiastowienia względem procesów urbanizacji i dynamicznego rozwoju potencjału gospodarczego.<ref>Krzysztofik, 2013. </ref>. Na obszarze województwa śląskiego do czasów II wojny światowej powstało co najmniej 100 nowych ośrodków zurbanizowanych, a prawa miejskie uzyskało tylko kilkadziesiąt (tab. 3). W obu przypadkach uwzględniono także miejscowości o starszej genezie, a silnie zurbanizowane w tym okresie. Stąd też w tym samym okresie (przełom XIX/XX wieku) funkcjonowały małe miasta usługowo-handlowo-rzemieślnicze i liczące niejednokrotnie kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców miejscowości bez formalnego statusu miejskiego.
Proces ukonstytuowania formalno-prawnego istniejącej rzeczywistości na szerszą skalę rozpoczęto w okresie międzywojennym, zarówno w autonomicznym województwie śląskim, jak i w ówczesnym województwie kieleckim. W pierwszym z nich nadano w 1939 roku<ref>Z formalnym wejściem w życie od 1940 r. Z powodu II wojny światowej umiastowienie Nowego Bytomia, Piekar Śląskich, Rudy, Szopienic i Świętochłowic przesunęło się dopiero na II połowę lat 40. XX wieku. </ref>.status miejski części silnie zurbanizowanych i uprzemysłowionych gmin bez wcześniejszych tradycji miejskich. W drugim natomiast przywrócono prawa miejskie niektórym ośrodkom lokalnym i przemysłowym, a które straciły w latach 1869-1870.

Procesy umiastowienia w XIX i I połowie XX wieku (do zakończenia II wojny światowej) na obszarze współczesnego województwa śląskiego spowodowały całkowitą rekompozycję regionalnej sieci miast. Po pierwsze zmniejszyła się liczba ośrodków miejskich ogółem, a co związane było przede wszystkim z ubytkiem formalnie istniejących miast w części małopolskiej. Drugą kwestią był wyraźny wzrost przeciętnej wielkości miasta według kryterium demograficznego. Aż 3/5 ośrodków miejskich należało do grona miast bardzo dużych, dużych i średnich. Struktura ta stanowiła do pewnego stopnia wyjaśnienie ograniczeń w liczbie formalizowanych decyzji o umiastowieniu. Ideą miasta stał się bowiem w regionie wizerunek ośrodka znaczącego, o zdecydowanie rozwiniętym potencjale gospodarczym i demograficznym, wyraźnie wybijający się na tle sieci licznych mniejszych miejscowości zurbanizowanych. Wiele mniejszych miejscowości uprzemysłowionych nie posiadało także odpowiednio rozwiniętego potencjału endogenicznego, zarówno w sferze ekonomicznej, społecznej, jak i infrastrukturalnej. Jeszcze gorzej sytuacja wyglądała w sferze powiązań oraz oddziaływań lokalnych i regionalnych. Te ograniczane były porównywalnym potencjałem ośrodków sąsiednich, szczególnie biorąc pod uwagę ich dużą liczbę i tak, jak na obszarze późniejszej konurbacji katowickiej czy rybnickiej – dużym zagęszczeniem.

W okresie industrialnym swoje miejskie początki miał rozwój kilku znaczących ośrodków dzisiejszego województwa śląskiego. Czynnik przemysłu zdecydował o powstaniu i rozwoju wielkomiejskich struktur Chorzowa, Zabrza i Dąbrowy Górniczej. Inną drogą poszedł rozwój Katowic i Sosnowca, zlokalizowanych po dwóch różnych stronach ówczesnego kordonu granicznego (do 1923 r.). Ich rozwój należy wiązać z funkcją miast-wrót warunkowaną specyficznym położeniem politycznym, gospodarczym i przestrzennym. Część tych funkcji, szczególnie dla Katowic obejmuje pojęcie ośrodka dyspozycyjnego. W okresie międzywojennym Katowice transformowały swój charakter funkcjonalny z miasta-wrót na miasto centralne. Obie funkcje w Katowicach oraz pierwsza z nich w Sosnowcu ostatecznie zadecydowały o uprzywilejowanej pozycji tych miejscowości odpowiednio w górnośląskiej części konurbacji (Katowice) i w Zagłębiu Dąbrowskim (Sosnowiec). Zdystansowały tym samym nie tylko nowe, wielkie ośrodki przemysłowe (Chorzów, Dąbrowa Górnicza), ale także przesądziły o losie miast z dłuższymi tradycjami miejskimi – odpowiednio Bytomia i Będzina. Szczególnie kazus Bytomia, który przy bardziej sprzyjających decyzjach XIX-wiecznych władz mógł stać się kluczowym ośrodkiem w zachodniej części Górnego Śląska, a współcześnie także województwa śląskiego jest godny odnotowania w tym miejscu. Silnymi ośrodkami miejskimi stały się także Częstochowa, Gliwice, Racibórz oraz zespół miast bliźniaczych Bielska i Białej. W tym okresie wykrystalizowała się także pozycja innych miast większych i średnich: Będzina, Cieszyna, Czeladzi, Jaworzna, Mikołowa, Mysłowic, Rybnika, Siemianowic Śląskich, Tarnowskich Gór i Zawiercia.

===Rozwój sieci miejskiej w okresie socjalistycznym (1945-1989)===

Cechą charakterystyczną rozwoju miast na obszarze województwa śląskiego po II wojnie światowej było dalsze wzmacnianie pozycji miast dużych i średnich oraz gwałtowne wzrost liczby mniejszych ośrodków miejskich (poniżej 20 tys. mieszkańców). Było to efektem utrwalenia się relacji zakład pracy – miejsce zamieszkania, tym razem jednak obejmującej większą liczbę ludności. Istotna kwestia było także to, że zdecydowana większość nowych miast miała już za sobą pewien okres rozwoju jako formy zurbanizowanej, dzięki czemu zdołała ukształtować elementarne układy powiązań lokalnych, a także stworzyć podstawy struktur społecznych i infrastrukturalnych, które w wielu przypadkach miały wcześniej charakter jedynie zalążkowy.

Uwzględniając fakt wzrostu ilościowego nowych miast oraz tendencje do kreowania „wielkich ośrodków przemysłowych”, a jednocześnie mając na uwadze silną koncentrację przestrzenną sieci miejskiej, spodziewanym rezultatem była jej częściowa integracja administracyjna. To znaczy procesowi umiastowienia podlegały kolejne mniejsze miejscowości, jednak część z nich po pewnym czasie była przyłączana do innych, prężniejszych. Apogeum tego procesu miało miejsce w latach 1973-1977 kiedy to zmiany administracyjne dotknęły aż 32 miasta<ref>Spórna, 2012. </ref>. (tab. 4) Ta, nie w każdym przypadku celowa reforma statusu prawno-administracyjnego miast przyniosła w latach 1970-1989 diametralnie odmienny wizerunek sieci miast. O ile w 1970 r. dominowały miasta bardzo małe i średnie, to już 2 dekady później miasta duże i średnie.
Podstawą umiastowienia nowych ośrodków miejskich oraz kontynuacji rozwoju tych o starszej genezie były w okresie powojennym, tak jak poprzednio, działalność przemysłowa i eksploatacja węgla kamiennego. Genezę funkcjonalną mniej licznych stanowiły funkcje wypoczynkowo-turystyczne, satelitarne i komunikacyjne. Dla Katowic ważną funkcją była także administracyjna. Po 1975 r. stanowiła ona także ważną determinantę rozwoju Bielska-Białej i Częstochowy. Z kolei silnym czynnikiem miastotwórczym Gliwic były funkcje naukowo-badawcze.
Największym miastem na obszarze współczesnego województwa śląskiego były Katowice, które 1987 r. liczyły maksymalnie 368,8 tys. mieszkańców. Integralną część miasta stanowiły także 3 ośrodki miejskie włączone w latach 1959-1975 – Szopienice, Kostuchna i Murcki. Katowice stały się w tym okresie ostatecznie także największym ośrodkiem przemysłowym regionu. Istotnie wzmocniły także uzyskane w I połowie XX wieku funkcje administracyjne, kulturalne i dyspozycyjno-zarządcze.
Drugim największym miastem na omawianym terytorium była Częstochowa, której dynamika rozwoju szczególnego tempa nabrała w latach 70. XX wieku, a co związane było w równym stopniu z rozbudową potencjału przemysłowego, jak i uzyskaniu w 1975 r. nowych funkcji administracyjnych na poziomie wojewódzkim. W 1986 r. liczba mieszkańców miasta przekroczyła 250 tys. mieszkańców.
W grupie miast 200 tysięcznych w latach 70. i 80. XX wieku znalazły się także: Bytom (z przyłączonym Radzionkowem), Gliwice ( z przyłączonymi Łabędami), Zabrze i Sosnowiec (z przyłączonymi: Kazimierzem Górniczym, Klimontowem, Porąbką i Zagórzem), przy czym to ostatnie miasto na początku lat 80. XX wieku przekroczyło nawet granicę 250 tys. mieszkańców. W gronie miast dużych (pow. 100 tys. mieszkańców) centralnej części województwa znalazły się także: [[Ruda Śląska]] (zintegrowana z terytoriów wcześniejszych miast: Rudy i Nowego Bytomia z Wirkiem), [[Chorzów]], Dąbrowa Górnicza (z przyłączonymi Strzemieszycami Wielkimi i Ząbkowicami) oraz [[Tychy]] (z Bieruniem i Lędzinami).

Największym miastem w południowo-zachodniej części województwa stał się Rybnik. Znaczą rolę tego ośrodka pod względem demograficznym i gospodarczym osiągnięto w efekcie przyłączenia do niego trzech dotąd osobnych miast: Boguszowic, Chwałowic i Niedobczyc. W drugiej połowie lat 80. XX wieku liczba ludności przekroczyła w mieście 140 tys. mieszkańców. Drugim największym ośrodkiem, przekraczającym liczbę ludności 100 tys. mieszkańców był Wodzisław Śląski , do którego w 1975 r. przyłączono Pszów, Radlin i Rydułtowy. Dużym – 100-tysięcznym miastem było w tym okresie także Jastrzębie Zdrój.

W gronie miast dużych znalazło się także Bielsko-Biała, które ostatecznie w dwuczłonowej formie ukonstytuowało się w 1950 r. Potencjał demograficzny miasta dużego osiągnęło już w II połowie lat 60. XX wieku.
Znaczącą grupę miast stanowiły także ośrodki średnie z przedziału demograficznego od 50 do 100 tys. mieszkańców. Były to Zawiercie (okresowo z Porębą), Tarnowskie Góry (z Miasteczkiem Śląskim i Strzybnicą, Piekary Śląskie (z Brzezinami Śląskimi i Brzozowicami-Kamieniem), [[Świętochłowice]], Siemianowice Śląskie, Będzin (z Grodźcem, Łagiszą i Wojkowicami), Mysłowice (z Imielinem i Wesołą), Jaworzno (z Jeleniem i Szczakową), Racibórz i Żory.

Niezależnie od uprawomocnionej sieci miast istotną grupę ośrodków zurbanizowanych stanowiły także osiedla miejskie. Ta forma prawno-administracyjna począwszy od połowy lat 50. XX wieku stanowiła z reguły preludium do późniejszego umiastowienia. Tak stało się w przypadku ośrodków miejskich zlokalizowanych na obszarze województwa śląskiego, a umiastowionych do końca lat 80. XX wieku. Część osiedli miejskich została natomiast włączona do innych miast (Dąbrówka Wielka, Gołonóg, Hołdunów, Łaziska Średnie, Maczki, Mikuszowice Śląskie, Ostrowy Górnicze, Stolarzowice, Wilcze Gardło) lub zdegradowana formalnie do rzędu miejscowości wiejskich (Nakło, Herby, Koszęcin, Krupski Młyn, Poraj, Węgierska Górka, Wieszowa, Zbrosławice).

W okresie powojennym ostatecznie ukonstytuowały się także formy osadnicze konurbacji katowickiej i rybnickiej oraz aglomeracje bielska i częstochowska. Charakterystyczne skupienie miast powstało także w rejonie Zawiercia i Myszkowa.

'''Tab. 4. Procesy miastotwórcze na obszarze współczesnego województwa śląskiego wg kryterium prawno-administracyjnego w latach 1946-1989'''

Objaśnienia: M – część małopolska województwa, S – część śląska województwa, R – restytucja praw miejskich dla dotychczasowej wsi z formalnego punktu widzenia, W – wydzielenie się nowego miasta z granic innego (we wszystkich przypadkach miasta wydzielające się straciły swoją samodzielność w latach 70. XX wieku).
{| class="wikitable"
|-
! Miasto !! Nadanie praw miejskich !! Region !! Pozbawienie praw miejskich
|-
| Biała|| - || M || 1950
|-
| Bielsko || - || S || 1950
|-
| Bielsko-Biała ||1950||S/M||-
|-
| Bieruń ||-||S||1975
|-
|Blachownia||1967||M||-
|-
|Boguszowice||1962||1975
|-
|Brzeziny Śląskie||1951||S||1975
|-
|Brzozowice-Kamień||1962||S||1973
|-
|Chwałowice||1967||S||1973
|-
|Czechowice-Dziedzice||1951||S||-
|-
|Czerwionka||1962||S||1975
|-
|Czerwionka-Leszczyny||1975||S||-
|-
|Grodziec||1951||M||1975
|-
|Imielin||1967||S||1975
|-
|Jastrzębie-Zdrój||1963||S||-
|-
|Jeleń||1973||M||1977
|-
|Kalety|1951||S||-
|-
|Kazimierz Górniczy||1967||M||1975
|-
|Klimontów||1967||M||1975
|-
|Knurów||1951||S||-
|-
|Kostuchna||1967||S||1975
|-
|Koziegłowy||1950||M||-
|-
|Kuźnia Raciborska ||1967||S||-
|-
|Leszczyny||1962||S||1975
|-
|Lędziny||1966||S||1975
|-
|Łabędy||1954||S||1975
|-
|Łagisza||1969||M||1973
|-
|Łaziska Górne||1951||S||-
|-
|Łazy||1967||M||-
|-
|Murcki||1967|S||1975
|-
|Myszków||1950||M||-
|-
|Niedobczyce||1954||S||1975
|-
|Nowy Bytom||1947||S||1958
|-
|Ogrodzieniec||1973||M||-
|-
|Orzesze||1962||S||-
|-
|Piekary Śląskie||1947||S||-
|-
|Porąbka||1967||M||1973
|-
|Poręba||1973, 1982||M||1975
|-
|Pszów||1954||S||1975
|-
|Radlin||1954||S||1975
|-
|Radzionków||1951||S||1975
|-
|Rydułtowy||1951||S||1975
|-
|Ruda||1947||S||1958
|-
|Ruda Śląska||1959||S||-
|-
|Siewierz||1962||M||-
|-
|Sławków||1958, 1984||M||1977
|-
|Strzemieszyce Wielkie||1954||M||1975
|-
|Strzybnica||1967||S||1975
|-
|Szczakowa||-||M||1956
|-
|Szczyrk||1973||M||-
|-
|Szopienice||1947||S||1959
|-
|Świętochłowice||1947||S||-
|-
|Tychy||1951||S||-
|-
|Ustroń||1956||S||-
|-
|Wesoła||1962||S||1977
|-
|Wirek||1949||S||1951
|-
|Wisła||1962||S||-
|-
|Wojkowice||1962||M||1977
|-
|Zagórze||1967||M||1975
|-
|Ząbkowice||1962||M||1977
|-
|Żarki||1949||M||-

|}
Źródło: Opracowanie własne.

==Układ i struktura miast w okresie współczesnym (po 1990 roku)==
===Układ lokalizacyjny miast i podstawowe formy osadnicze===

Rozwój miast na obszarze województwa śląskiego po 1990 r. przybrał nowego znaczenia. Dotyczy to niemal wszystkich kwestii związanych z bytem i przekształceniami ośrodków miejskich.
Kwestią zasadniczą jest zwiększenie się liczby miast, których w latach 1990-2013 powstało w granicach województwa 11 (tab. 5). Jednak wszystkie przypadki nadania praw miejskich dotyczyły miejscowości, które miały już za sobą miejska przeszłość. Stąd mówić należy jedynie o restytucji przywilejów miejskich (2 przypadki), a przede wszystkim wydzieleniu się z granic większej jednostki, dotychczasowej jej dzielnicy, która włączona została do niej sztucznie w latach 70. XX wieku (9 przypadków)<ref>Krzysztofik, Szmytkie, 2011. </ref>. Specyfiką obszaru województwa śląskiego od ponad półtora wieku jest kwestia silnie zurbanizowanych osiedli, które nie posiadają praw miejskich. Co najmniej kilkanaście z nich spełnia zdecydowaną większość kryteriów ubiegania się o ten status, jednak z różnych względów nie następuje proces ubiegania się o ich umiastowienie. Bardziej wyraźna jest natomiast kontynuacja tendencji odśrodkowych prowadzących ostatecznie do dalszej korekty zmian administracyjnych z lat 70. XX wieku, a skutkującej kolejnymi wydzieleniami się miast z granic większych ośrodków (kazus dzielnicy Wesoła w Mysłowicach) lub podziałem tzw. miast zlepieńców (kazus Czerwionki-Leszczyny).

Ogół tendencji związanych z kształtowaniem sieci miast wskazuje na ich dekoncentrację przestrzenną i stosunkowo wyraźny trend wyrównywania potencjału demograficznego. Niemniej jednak obie kwestie cechuje jeszcze duże zróżnicowanie. W sieci miast województwa śląskiego nadal znaczenie podstawowe pełni forma osadnicza konurbacji katowickiej oraz konurbacji rybnickiej. Istotne znaczenie mają także monocentryczne aglomeracje bielska i częstochowska.

Jednocześnie wyraźnie słabo umiastowiony jest północny pas województwa od Lublińca po ziemię częstochowską, a także Żywiecczyzna. Uwzględniając wyłącznie proporcję liczby gmin miejskich lub miejsko-wiejskich do liczby gmin wiejskich przeciętne parametry osiągają natomiast powiaty cieszyński, raciborski i wodzisławski. W przypadku województwa śląskiego z uwagi na jego specyfikę osadnicza nie jest on jednak miarodajny.
Miasta województwa śląskiego cechuje układ lokalizacyjny nie dopasowany do aktualnych trendów rozwoju podstaw ekonomicznych i ekonomiczno-przestrzennych miast. Układ lokalizacyjny oparty jest bowiem na genezie XIX-wiecznego obszaru surowcowo-przemysłowego, podczas gdy współczesne trendy kształtowania bazy ekonomicznej opierają byt miast na dominującej funkcji usługowo-produkcyjnej, względnie usługowej. Rozbieżność genezy funkcjonalnej miast i aktualnie pełnionych funkcji jest podstawowym czynnikiem wpływającym na kształtowanie układu lokalizacyjnego miast, a przede wszystkim na wiele innych zjawisk o charakterze przestrzennym, demograficznym, gospodarczym czy społecznym. Stanowi także istotne tło warunkujące dla polityki lokalnej i regionalnej.

===Struktura wielkościowa miast – powierzchniowa i demograficzna===

W województwie śląskim zlokalizowanych jest 71 miast. Zbiór cechuje się, w skali kraju, dość specyficznymi proporcjami grup miast większych w stosunku do mniejszych (tab. 6). Miast dużych pod względem demograficznym (100-500 tys. mieszkańców) jest 12 (17%), miast średnich (20-100 tys. mieszkańców jest 24 (34%), miast małych (5-20 tys. mieszkańców) jest 23 (32%), a bardzo małych liczących mniej niż 5 tys. mieszkańców jest 12 (17%). Brakuje miast bardzo dużych (pow. 500 tys. mieszkańców). Procesy miastotwórcze (nowe miasta) i demograficzne (depopulacja miast) mające miejsce od początku lat 90. XX wieku spowodowały zmianę wizerunku sieci miast poprzez zmniejszenie liczby miast dużych oraz zwiększenie liczby miast w pozostałych grupach wielkościowych.

Bardzo charakterystyczną cechą miast województwa śląskiego jest także „niedopasowanie” potencjału demograficznego miast do ich powierzchni co uwidacznia się z jednej strony dużym terytorium miast o proporcjonalnie ograniczonej populacji (m.in. Jaworzno, Lubliniec, Orzesze), z drugiej zaś znaczącym zagęszczeniem ludności w niektórych innych (m.in. Chorzów, Siemianowice Śląskie, Świętochłowice). Symbolicznym akcentem tego zjawiska jest m.in. fakt, że to nie Katowice – stolica województwa i jego najludniejsze miasto ma największą powierzchnię (165 km²), a Dąbrowa Górnicza (189 km²). Do 1991 r. były nim tzw. „wielkie Tychy” liczące aż 271 km² . Rozwarcie wielkości miast województwa śląskiego pod względem powierzchniowym i demograficznym prezentuje tab. 6.

Zmienność w prezentowanym rankingu miast województwa śląskiego należy interpretować:

*lokalizacją dużych obiektów przemysłowych w strefie zewnętrznej miast w okresie socjalistycznym (m.in. Dąbrowa Górnicza, Jaworzno),
*objęciem terytorium miejskim dużych kompleksów leśnych wraz z funkcjonującym tam osadnictwem kolonijnym (m.in. Lubliniec, Miasteczko Śląskie),
*cechami fizyczno-geograficznymi i specyfika powiązań funkcjonalno-przestrzennych (m.in. Ustroń, Wisła).
Miasta posiadające największą gęstość zaludnienia zlokalizowane są w rdzeniu konurbacji miejskiej, przede wszystkim w jego części centralnej, gdzie na skutek uwarunkowań przestrzennych i rozwojowych doszło do silnej urbanizacji terytorium miejskiego nie mającego możliwości ewoluowania „na zewnątrz”.

Silne zagęszczenie miast w obrębie województwa śląskiego oraz ich specyfika wielkościowa powodują, że bardzo złożona jest ich sytuacja pod względem administracyjnym. Po pierwsze, aż 19 ośrodków posiada status miasta na prawach powiatu, z tego tylko 4 (Bielsko-Biała, Częstochowa, Gliwice i Rybnik) stanowią dodatkowo siedzibę powiatu ziemskiego. Stąd też aż 15 miast nie posiada formalnie wiejskiego zaplecza administracyjnego. Niektóre spośród nich nie tylko nie posiadają granicy z terenami wiejskimi (Katowice, Mysłowice, Ruda Śląska, Siemianowice Śląskie, Sosnowiec)<ref>Z terenami formalnie wiejskimi nie graniczy także miasto Czeladź w powiecie będzińskim. </ref>, ale nawet nie stykają się z powiatami ziemskimi w tym także ze zlokalizowanymi w ich obrębie gminami miejskimi (Chorzów, Świętochłowice). Liczne są także miasta różnej wielkości nie stanowiące siedziby gminy dla otaczającego je obszaru, a więc gminy wyłącznie miejskie. Poza 19 miastami na prawach powiatu województwie śląskim to kryterium spełnia dodatkowo aż 30 innych gmin miejskich. Specyfika ta jest pochodną trzech nakładających się zjawisk:
*silnego zagęszczenia miast,
*specyfiki lokalnych układów osadniczych integrujących wiele dużych wsi mogących spełniać kryteria ośrodka gminnego,
*silnego rozdrobnienia układu administracyjnego województwa<ref>Województwo Śląskie…, 2008. </ref>.

Istotą współczesnych procesów rozwoju miast województwa śląskiego jest proces wieloaspektowego kurczenia się większości z nich. Przejawia się on przede wszystkim w zjawisku depopulacji oraz zmian ekonomiczno-społecznych.

Depopulacja lub stagnacja liczby ludności niektórych miast województwa śląskiego rozpoczęła się już w latach 80. XX wieku. W kolejnej dekadzie stała się zjawiskiem powszechnym, by w 2013 r. objąć bezwzględnie przeważającą część ośrodków miejskich. Depopulacja dotyczy zarówno miast dużych, ze szczególnym uwzględnieniem Katowic, jak i bardzo małych miast, takich jak Toszek (tab. 7). W części przypadków ubytek ludności spowodowany był utratą terytorium miejskiego. W większości przypadków stały za tym jednak różne procesy i zjawiska społeczno-ekonomiczne powodujące z jednej strony ujemny bilans migracyjny, z drugiej ujemny przyrost naturalny. W wielu przypadkach oba elementy niekorzystnie nałożyły się na siebie. W kilku przypadkach negatywne zjawiska gospodarczo-społeczne mające miejsce w większych miastach wzmocniły tendencje separatystyczne i wydzielenie się nowych miast.

==Bibliografia==

#Kantor-Pietraga Iwona, Krzysztofik Robert, Rozwój demograficzny miast na obszarze województwa śląskiego od XIII do XXI wieku, Sosnowiec, 2009.
#Krzysztofik Robert, Szmytkie Robert, Studia na procesami i strukturami osadniczymi sieci miast Polski Południowej, Sosnowiec, 2011.
#Krzysztofik Robert, Lokacje miejskie na obszarze Polski, Katowice. 2007,
#Krzysztofik Robert, Umiastowienie obszaru Polski od XIII do XXI wieku. Interpretacja geograficzno-historyczna, Katowice, 2012.
#Spórna Tomasz, Modele przemian urbanizacyjnych w województwie śląskim, Sosnowiec, 2012.
#Województwo Śląskie. Zarys geograficzno-ekonomiczny, red. M. Tkocz, Sosnowiec, 2008.

==Przypisy==

<references/>

==Źródła on-line==

ŚBC

[http://www.stat.gov.pl/vademecum/vademecum_slaskie/portret_obszaru_metropolitalnego/gornoslaski_zwiazek_metropolitalny.pdf Górnośląski Związek Metropolitalny, Statystyczne Vademecum Samorządowca 2012, Katowice 2012; dostęp: 25.09.2013.]

[http://www.stat.gov.pl Górnośląski Związek Metropolitalny. Statystyczne Vademecum Samorządowca, Katowice 2012; dostęp 23.09.2013. ]

RCIN

[http://rcin.org.pl/publication/37616 Krzysztof Gwosdz, Agnieszka Sobala-Gwosdz, Struktura funkcjonalna i powiązania miast konurbacji katowickiej po dwu dekadach restrukturyzacji = Functional structure and linkages between towns and cities of the Katowice Conurbation after two decades of post-socialist transition,Przegląd Geograficzny T. 84 z. 4 (2012) ]

Małopolska

2015-01-14T13:28:01Z

Myszorj:

[[Kategoria:Geografia]]
Autor: [[prof. dr hab. Jerzy Runge]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Małopolska to pojęcie historyczne, które pojawiło się po raz pierwszy w 1411 r. (Polonia Minor) dla odróżnienia od Wielkopolski (Polonia Maior).

==Geneza pojęcia i jego wieloznaczność==

Wejście Małopolski w X wieku skład państwa polskiego, jak i przeniesienie stolicy Polski do Krakowa doprowadziło do szybkiego ukształtowania się terytorium Małopolski jako dzielnicy senioralnej. Obszar Małopolski objął dwie prowincje – krakowską i sandomierską, które w XIV wieku przybrały formalną nazwę województw. W 1474 roku z części województwa sandomierskiego utworzono województwo lubelskie. Tym samym Małopolska rozciągała się od linii [[Przemsza|Przemszy]] i [[Brynica|Brynicy]] na zachodzie, przez tereny obecnego województwa małopolskiego, podkarpackiego, po lubelskie. W okresie rozbiorów za Małopolskę uważano tereny zajęte przez Austriaków, tj. Galicję, przy czym dzielono ją na zachodnią ze stolicą w Krakowie oraz wschodnią ze stolicą we Lwowie. Takie pojecie Małopolski przetrwało do lat międzywojennych (Starkel, 2002).
Powojenna rzeczywistość, w tym zmiany w przebiegu granic państwowych, jak i kilkakrotne modyfikacje podziału administracyjnego kraju doprowadziły do odejścia od historycznie utrwalonych nazw i zamieszania pojęciowego. Rzecz dotyczy nie tylko tego obszaru Polski, ale także innych województw. Wprowadzając kolejne podziały administracyjne zasadniczo „zamknięto” historyczną Małopolskę w obszarze między Krakowem a Tarnowem, przyjmując zarazem nazwę województwa pochodzącą od jego największego miasta. Swoistym kuriozum była obowiązująca nazwa tego województwa w latach 1975-1998 – miejskie krakowskie, którego terytorium niewiele wybiegało poza teren aglomeracji krakowskiej sugerując, iż cały obszar to zbiór miast.

[[Plik:Polen in den Grenzen vor 1660.jpg|200px|mały|Małopolska (niem. Kleinpolen, napisana małymi literami) przed rokiem 1660, fragment mapy austriackiego towarzystwa bibliograficznego z 1892 r.]]

[[Plik:Malopolska 1.jpg|200px|mały|prawo|Opis Małopolski Antoniego Sujkowskiego, 1921 rok]]

[[Plik:Mapa dla Małopolski.png|200px|mały|prawo|Obszar Małopolski do XVIII wieku na tle współczesnego podziału administracyjnego Polski]]

[[Plik:Physico-Geographical Regionalization of Poland.png|200px|mały|prawo|Polska - regiony fizycznogeografincze, według Jerzego Kondrackiego]]

Reforma podziału administracyjnego kraju z 1999 r. co prawda przywróciła cześć dawnych nazw, ale ich terytoria tylko w części odpowiadają obszarom historycznym. Obecne województwo małopolskie tylko fragmentarycznie opiera się na zachodzie na dawnej granicy miedzy [[Śląsk|Śląskiem]] a Małopolską. Jeszcze dobitniej różnice te są widoczne na pozostałych granicach (północ, wschód).

Historyczna Małopolska od 1999r. znajduje się w obrębie aż sześciu województw:
* małopolskiego,
* świętokrzyskiego (południowa część),
* podkarpackiego (zachodnia część),
* łódzkiego (wschodnia część),
* mazowieckiego (południowa część),
* śląskiego (wschodnia i południowo-wschodnia część).

Podobną niezgodność granic historycznych z przebiegiem granic administracyjnych posiada sąsiadujący z Małopolską Śląsk. Jego granice historyczne sięgają na zachód aż po Łużyce (dzisiejsze Niemcy), zaś na terenie Polski w obecnym podziale administracyjnym spotykamy aż trzy województwa:
* dolnośląskie – które po II wojnie światowej cechowało się wymianą ludności, w związku z czym trudno mówić o śląskości tego województwa;
* opolskie – województwo uznawane przez wielu badaczy za swego rodzaju matecznik Górnoślązaków. Z racji wieloletniej zagranicznej emigracji zarobkowej do Niemiec znaczna część mieszkańców tego silnie wyludniającego się województwa posiada obywatelstwo zarówno polskie., jak i niemieckie;
* śląskie – które tylko w części położonej zasadniczo na zachód od linii Przemszy i Brynicy jest śląskie. Znaczne powojenne migracje do pracy do rozwijających się ośrodków przemysłowych [[Konurbacja katowicka|Konurbacji katowickiej]] i [[Konurbacja rybnicka|rybnickiej]] z innych województwa kraju doprowadziły do spadku udziału ludności autochtonicznej w strukturze mieszkańców śląskich miast.

Ponadto na terenie Republiki Czeskiej także spotykamy [[Ślązak|Ślązaków]] ([[Śląsk Cieszyński]]), co dodatkowo podkreśla fakt rozbieżności terytoriów etniczno-kulturowych z przebiegiem granic administracyjnych (Kłosowski, Runge, 1999).
Kolejnym polem różnic jest geograficzne ujęcie tego obszaru, w tym odrębnie w geografii fizycznej oraz w geografii społeczno-ekonomicznej.

==Małopolska w ujęciu fizycznogeograficznym==

Traktując Małopolskę jako jednostkę fizycznogeograficznego podziału Polski należy mieć na uwadze zwłaszcza podział J. Kondrackiego (1967, 1976), który w obrębie zasadniczo równoleżnikowego pasa wyżyn południowej Polski wyodrębnił – idąc z zachodu na wschód – kolejno: Wyżynę Śląską, Wyżynę Krakowsko-Częstochowską, Nieckę Nidziańską, Wyżynę Lubelską i Roztocze. Wyżyna Małopolska stanowi tutaj centralną część, przy czym część badaczy łączy ją z [[Wyżyna Śląska|Wyżyną Śląską]] w jedną całość (Wyżyna Śląsko-Małopolska), której wschodnią granicę stanowi dolina Wisły. Biorąc pod uwagę budowę geologiczną , klimat, zróżnicowanie roślinności w kontekście granicy między Europą Zachodnią a Wschodnią, to obszar wyżynny pomiędzy Wisłą, Wieprzem a górną Notecią nie należy do Europy Wschodniej jak kiedyś zakładano w piśmiennictwie geologicznym i geograficznym, ale wiąże się z wielką jednostką strukturalną (świętokrzyską), która stopniowo obniża się w kierunku północno-wschodnim.
Tym samym takie rozumienie Wyżyny Małopolskiej powoduje, iż składa się ona z trzech jednostek wewnętrznych – Wyżyny Przedborskiej, Niecki Nidziańskiej i Wyżyny Kieleckiej. Każda z nich zawiera jednostki niższego rzędu. Są to odpowiednio:

a) w obrębie Wyżyny Przedborskiej
* Wzgórza Radomszczańskie
* Wzgórza Opoczyńskie
* Próg Lelowski
* Niecka Włoszczowska
* Pasmo Przedborsko-Małogoskie
* Wzgórza Łopuszańskie

b) w obrębie Niecki Nidziańskiej
* Płaskowyż Jędrzejowski
* Wyżyna Miechowska
* Płaskowyż Proszowicki
* Garb Wodzisławski
* Dolina Nidy
* Niecka Solecka
* Garb Pińczowski
* Niecka Połaniecka

c) oraz w obrębie Wyżyny Kieleckiej
* Płaskowyż Suchedniowski
* Garb Gielniowski
* Przedgórze Iłżeckie
* Góry Świętokrzyskie
* Wyżyna Sandomierska
* Pogórze Szydłowskie
Najwyższą kulminacją Wyżyny Małopolskiej jest Łysica (612 m n.p.m) usytuowana w obrębie Gór Świętokrzyskich.

Niezależnie od argumentów za takim, czy innym wyodrębnianiem Wyżyny Małopolskiej w dotychczasowym piśmiennictwie, jej centralne położenia w obrębie pasa wyżyn południowej Polski nie budzi zastrzeżeń. Chociaż nie wszędzie jej granice rysują się wyraźnie, to charakterystyczne są dla niej trzy typy krajobrazu:
* krajobraz wyżynny węglanowy – z rozwojem form krasowych z glebami typu rędziny;
* krajobraz wyżynny krzemianowy z glebami typu bielicowego lub brunatnego;
* oraz krajobraz lessowy z glebami pyłowymi, należącymi do typu czarnoziemów lub gleb brunatnych.

W konsekwencji spotykamy tu znaczną różnorodność świata roślinnego i zwierzęcego, jak i zmienność warunków klimatycznych.

==Małopolska w ujęciu administracyjnym oraz społeczno-gospodarczym==

Biorąc pod uwagę wyżej przedstawione niezgodności między historycznym przebiegiem granic, a linią podziałów administracyjnych, to najczęstszym rozwiązaniem pozwalającym analizować obszar pod względem społeczno-gospodarczym jest przyjęcie regionu administracyjnego jako układu odniesienia. Należy jednak pamiętać o ułomności takiego rozwiązania.

Aktualnie istniejące województwo małopolskie składa się zarówno z fragmentu zachodniej części historycznej Małopolski, części Wyżyny Małopolskiej, jak i fragmentu Spisza i Orawy usytuowanych na pograniczu polsko-słowackim. Porównując obszar województwa miejskiego krakowskiego (lata 1975-1998) z obowiązującym od 1999 r., to obecne zawiera:
* byłe miejskie krakowskie i nowosądeckie w całości,
* byłe tarnowskie – poza gminami powiatu dębickiego oraz gminami Radomyśl Wlk. i Wadowice Górne z powiatu mieleckiego,
* z byłego bielskiego tylko gminy powiatu suskiego, wadowickiego i oświęcimskiego,
* z byłego katowickiego – gminy powiatu olkuskiego i chrzanowskiego oraz gmina Brzeszcze z powiatu oświęcimskiego,
* z byłego kieleckiego – gminy powiatu miechowskiego oraz gmina Pałecznica i Koszyce z powiatu proszowickiego,
* z z byłego krośnieńskiego – gminy Biecz i Lipinki z powiatu gorlickiego.

Tym samym w obowiązującej rzeczywistości podziału administracyjnego kraju województwo małopolskie graniczy z:
* województwem śląskim od zachodu
* podkarpackim od wschodu,
* świętokrzyskim od północy,
* oraz Słowacją od południa.

Tak określone granice powodują iż krajobraz województwa jest silnie urozmaicony, z równoleżnikowym układem zróżnicowań terenu, od typowo wyżynnego na północy, przez obniżenie w części środkowej (dolina Wisły). po wyżyny i góry na południu. Kulminację stanowią tutaj Rysy, sięgające 2499 m. n.p.m w masywie Tatr.

Wyodrębnienie w południowej Polsce regionu administracyjnego ze stolicą w Krakowie jako jednostki reprezentującej historyczną Małopolskę nie budziło najmniejszej wątpliwości po odrodzeniu państwa polskiego po zakończeniu I wojny światowej. Wynikało to nie tylko z wielowiekowych uwarunkowań rozwojowych miasta i jego zaplecza, ale także ze struktury osadniczej południowej części Polski. Między konurbacją katowicką a Rzeszowem znajdujemy wyraźną dominantę w postaci Krakowa, liczącego aktualnie 750,0 tys. mieszkańców. Na terytorium województwa małopolskiego – liczącego 15182 km2 powierzchni zamieszkuje 3,2 mln mieszkańców, co daje przeciętną gęstość zaludnienia rzędu 217 osób / 1 km2 przy średniej ogólnokrajowej wynoszącej 122 osób / 1 km2 . Tak znaczna koncentracja ludności stanowi pochodną ogólnie większego zaludnienia południowego pasa województw Polski w porównaniu z innymi regionami.

Jeśli rozpatrywać strukturę osadniczą województwa małopolskiego w kontekście klasycznego podziału na miasta małe (< 20 tys. mieszkańców, miasta średnie (20 – 100 tys. mieszkańców) oraz miasta duże (liczące > 100 tys. mieszkańców), to w okresie powojennym notujemy tutaj interesujące tendencje. I tak, przy ogólnym wzroście liczby ośrodków miejskich z 40 w 1950 r. do 57 w 2008 r. (zwłaszcza miast małych z 36 do 48) ich udział w koncentracji zaludnienia zmalał z 31,3% do 28,1%. Przy jednoczesnym spadku roli Krakowa w tym względzie z 55,2% do 46,7%, to okazuje się, iż w latach powojennych wzrosła przede wszystkim ranga miast średniej wielkości (wzrost liczby miast tego typu z 3 do 8, a zarazem wzrost udziału w ogólnowojewódzkim zaludnieniu z 13,5% do 25,2%) – (Runge A, 2013).
Historyczny szlak handlowy łączący Europę Zachodnią ze Wschodem przebiegający między innymi przez Wrocław, Bytom, Będzin, Olkusz, Kraków, Przemyśl, sprzyjając nie tylko rozwojowi osadnictwa, ale także działalności gospodarczej (górnictwo kruszcowe, rolnictwo, transport). Terytorium województwa małopolskiego to obszar występowania wielu surowców naturalnych, często o długich, historycznych tradycjach ich eksploatacji (m.in. sól kamienna, rudy cynku i ołowiu, węgiel kamienny, gaz ziemny, surowce budowlane). Licznie występują tu także wody mineralne i geotermalne stanowiące podstawę dla funkcjonowania placówek sanatoryjnych oraz spa (zwłaszcza Krynica, Muszyna, Szczawnica).

Struktura przestrzenna działalności gospodarczej w województwie małopolskim pozwala na wyodrębnienie czterech okręgów przemysłowych. Są nimi okręg krakowski, jaworznicko-chrzanowski, tarnowski i karpacki.

Kraków jest obecnie drugim co do liczby ludności miastem w Polsce po, Warszawie (blisko 2 mln osób). Proces depopulacji będący konsekwencją między innymi II przejścia demograficznego, zagranicznej emigracji zarobkowej, suburbanizacji, czy też spadku znaczenia dotychczasowych działalności gospodarczych spowodowały, iż poszczególne miasta z różnym tempem zaczęły nie tylko zmniejszać zaludnienie, ale także wykazywać niepokojące tendencje zmian strukturalnych (starzenie demograficzne, wzrost feminizacji szczególnie w starszych przedziałach wieku). Łódź, która zajmowała drugie miejsce w kraju pod względem zaludnienia wymienione tendencje depopulacyjne odczuwa w ostatnich latach szczególnie dotkliwie. W konsekwencji zaludnienie Łodzi zmniejszyło się do poziomu 722 tys. mieszkańców, co spowodowało jego spadek na trzecie miejsce w hierarchii wielkościowej, a awans na drugie Krakowa. Spadek zaludnienia Krakowa przebiega wolniej niż Łodzi, co niewątpliwie wiąże się z sytuacja gospodarczą miasta. Łódź przez lata była monofunkcyjnym ośrodkiem włókienniczym, ściśle uzależnionym w swoim rozwoju od wschodnich rynków zbytu. Każde zachwianie koniunktury powodowało problemy rozwojowe tego miasta. Ponadto bliskie położenie stolicy kraju utrudniało proces restrukturyzacji i modernizacji gospodarki (Łódź jako obszar oddziaływania Warszawy). W przypadku Krakowa mamy do czynienia nie tylko z silnie zróżnicowaną strukturą gospodarczą, ale także brakiem istotniejszej konkurencji innych ośrodków przemysłowych. Konurbacja katowicka – odległa od Krakowa o około 100 km – jest innym typem struktury gospodarczej, w dużej mierze z własną strefą oddziaływania. Wybudowanie w latach powojennych Huty Sędzimira w Krakowie, czy też Huty Katowice w Dąbrowie Górniczej wzmocniło przemysł hutniczy w południowej części kraju, skalę powiązań między zakładami hutniczymi, czy też przestrzenną strukturę powiązań rynku pracy między konurbacją katowicką a aglomeracją krakowską.

Pomimo wysokiego poziomu zurbanizaowania, rozwiniętej infrastruktury gospodarczej, technicznej i społecznej widoczne są tutaj różnego rodzaju problemy dalszych przemian O niektórych z nich była już mowa. Kwestia ta wymaga jednak nieco szerszego spojrzenia – fizycznogeograficznego, demograficzno-społecznego, gospodarczo-infrastrukturalnego, jak i przestrzennego.

Znacząca obecność działalności gospodarczych człowieka w tak silnie urozmaiconym i cennym przyrodniczo krajobrazie powoduje konieczność zapewnienia ładu przestrzennego, zwłaszcza w obszarach górskich, atrakcyjnych uzdrowiskowo i turystycznie. Bliskie sąsiedztwo gospodarstw rolnych o stosunkowo małej powierzchni wymusza z kolei dbałość o racjonalną gospodarkę zasobami wody, funkcjonowanie kanalizacji, jak i dbałość o ochronę terenu przed zanieczyszczeniami (German, 2002). Z kolei depopulacja i starzenie demograficzne stawia problem odnowy zasobów pracy, funkcjonowania lokalnych oraz regionalnego rynku pracy, jak i społecznych konsekwencji istotnego wzrostu ludności w wieku 60 i więcej lat Bański, 2002, Zborowski, 2002). Próbą zwrócenia uwagi na te oraz inne zagrożenia w obszarze województwa małopolskiego jest praca Z. Górki i A. Jelonka (2002). Wskazane prze Autorów czynniki przemian wymagają jeszcze jednego istotnego uzupełnienia. Województwo małopolskie jest województwem przygranicznym. Obecne tutaj międzynarodowe przejścia graniczne stwarzają nie tylko możliwość tranzytu, ale są szansą współpracy transgranicznej. Na południowej granicy województwa funkcjonują trzy Euroregiony – Beskidy, Tatry i Euroregion Karpacki realizujące taką działalność.

===Bibliografia===

#Bański J, Obszary problemowe Małopolski, [w:] Red. Z. Górka, A. Jelonek, Geograficzne uwarunkowania rozwoju Małopolski, Instytut Geografii UJ Kraków, Instytut Geografii Akademii Pedagogicznej w Krakowie, s. 495-504, 2002.
#German K, Przyrodnicze możliwości i bariery rozwoju gospodarczego Małopolski, [w:] Red. Z. Górka, A. Jelonek, Geograficzne uwarunkowania rozwoju Małopolski, Instytut Geografii UJ Kraków, Instytut Geografii Akademii Pedagogicznej w Krakowie, s. 27-35, 2002.
#Górka Z, Jelonek A, Geograficzne uwarunkowania rozwoju Małopolski, Instytut Geografii UJ Kraków, Instytut Geografii Akademii Pedagogicznej w Krakowie, 2002.
#Kłosowski F, Runge J, Podziały obszaru województwa katowickiego w kształtowaniu się zróżnicowań demograficzno-społecznych, Czasopismo Geograficzne, Wrocław, z. 3-4, s. 59-75, 1999.
#Kondracki J, Geografia fizyczna Polski, PWN, Warszawa, 1967.
#Kondracki J, Podstawy regionalizacji fizyczno-geograficznej, PWN, Warszawa, 1976.
#Runge A, Rola miast średnich w kształtowaniu systemu osadniczego Polski, Uniwersytet Śląski, Katowice, 2013.
#Starkel L, Regiony geograficzne południowo-wschodniej Polski a nazwy województw, [w:] Red. Z. Górka, A. Jelonek, Geograficzne uwarunkowania rozwoju Małopolski, Instytut Geografii UJ Kraków, Instytut Geografii Akademii Pedagogicznej w Krakowie, s. 299-231, 2002.
#Zborowski A, Obszary zagrożeń demograficzno-społecznych w województwie małopolskim na przełomie XX i XXI wieku, [w:] Red. Z. Górka, A. Jelonek, Geograficzne uwarunkowania rozwoju Małopolski, Instytut Geografii UJ Kraków, Instytut Geografii Akademii Pedagogicznej w Krakowie, s. 495-504, 2002.

Ludność województwa śląskiego

2015-01-14T13:21:41Z

Myszorj:

[[Kategoria:Geografia]]
Autor: [[dr Anna Runge]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Decydującym czynnikiem zmian ludnościowych zachodzących na obszarze obecnego województwa śląskiego był historyczny proces rozwoju rynku pracy na pograniczu Śląska i Małopolski. Występowanie surowców mineralnych (m.in. rud srebra, ołowiu, cynku) spowodowało, iż osadnictwo rozwijało się tutaj już w średniowieczu. Zalążek obecnej konurbacji katowickiej tworzyły feudalne miasta stref zewnętrznych i obrzeża obecnego rdzenia konurbacji. Natomiast całe centrum konurbacji jeszcze w końcu XVIII w. nie posiadało ani jednego miasta powyżej 3 tys. mieszkańców (Rajman 1977). Intensyfikacja rozwoju osadniczego oraz zaludnienia nastąpiła w drugiej połowie XVIII wieku wraz z rozpoczęciem eksploatacji złóż węgla kamiennego na skalę przemysłową. Do połowy XIX w. w wyniku kapitalistycznej industrializacji w centralnej części dzisiejszej konurbacji powstało luźne skupienie drobnych ośrodków górniczo-hutniczych. W drugiej połowie XIX wieku, pod wpływem rozwoju transportu kolejowego i postępu technicznego w przemyśle, zaczęły się one przekształcać w potężny kompleks miejsko-przemysłowy (Długoborski 1967, Rajman 1977). Z uwagi na fakt, iż impulsy rozwojowe pochodziły z Zachodu (Prusy, później Niemcy) szybciej wzrastało zaludnienie centralnej i zachodniej części obecnej konurbacji katowickiej, zaś wolniej ‒ ośrodków Zagłębia Dąbrowskiego (Runge 2011). Szybko rozwijający się rynek pracy powodował konieczność uzupełniania niewielkich miejscowych zasobów pracy poprzez imigrację pracowników spoza Górnego Śląska. Skala rozwoju gospodarczego powodowała, iż od końca XVIII wieku aż po lata 80. XX wieku nieprzerwanie trwał napływ ludności na tutejszy rynek pracy.
Nowa sytuacja polityczna w Europie po I wojnie światowej umożliwiła odrodzenie Państwa Polskiego, w skład którego w 1922 roku weszło województwo śląskie.

==Historyczne zmiany terytorialne oraz zaludnienia województwa==

Województwo śląskie zaczęło formalnie funkcjonować w 1922 roku. Obejmowało ono wschodnią część Górnego Śląska (powiaty katowicki, świętochłowicki, lubliniecki, tarnogórski, rybnicki, pszczyński) oraz Śląsk Cieszyński (powiaty bielski i cieszyński), (Wanatowicz 1996). W 1921 roku ziemie te zamieszkiwało prawdopodobnie 1 145 tys. osób (Serafin 1996). Spis ludności z 1931 roku wykazał 1 295 tys. mieszkańców województwa. Gęstość zaludnienia wynosiła 288 osób na km², a zatem była znacznie wyższa od średniej krajowej (83 osoby na km²). W miastach powiatów katowickiego czy świętochłowickiego gęstość zaludnienia osiągała poziom 2,5 tys. osób na km² , przy czym w Katowicach sięgała 3,0 tys. a w Chorzowie 4,0 tys. osób na km² .

Jednak z uwagi na wcześniejszą przynależność poszczególnych części nowo powstałego województwa do różnych organizmów państwowych, charakteryzowało się ono ograniczonym stopniem zintegrowania wielu dziedzin życia społeczno-gospodarczego. Granica stanowiła barierę dla wielu powiązań nie tylko w obrębie województwa ale i w obrębie formującej się konurbacji (Kłosowski, Runge 1999).

W latach 1922‒1931 następował szybki wzrost zaludnienia, zarówno wskutek wysokiego przyrostu naturalnego, jak i intensywnego napływu migracyjnego. Wysoki przyrost naturalny, zwłaszcza w latach 1922-1925, spowodowany był kompensatą urodzeń po I wojnie światowej oraz po powstaniach śląskich. Z kolei rozwój przemysłu, w tym zwłaszcza górnictwa węglowego, przyczyniał się do rozwoju atrakcyjnego rynku pracy, na który napływali pracownicy, zwłaszcza z obszarów wiejskich sąsiednich województw. W rezultacie ludność województwa charakteryzowała się młodością demograficzną ‒ w 1931 roku aż 41,5% ogólnej liczby ludności stanowiła grupa dzieci i młodzieży poniżej 20 roku życia, zaś zaledwie 6,9% ludności było w wieku 60 i więcej lat (Serafin 1996). Sprzyjały temu zarówno tendencje demograficzne (wspomniana powojenna kompensata urodzeń, jak i napływ migracyjny, przede wszystkim młodej ludności poszukującej tu pracy), jak i utrzymujący się tradycjonalizm norm społecznych i powszechna religijność społeczeństwa. Tradycyjną śląską rodzinę charakteryzował patriarchat ‒ mężczyzna utrzymywał rodzinę pracując w przemyśle, zaś kobieta generalnie zajmowała się domem i dziećmi nie pracując zawodowo. Sprzyjało to wyższej dzietności kobiet.
W 1931 roku ludność w wieku produkcyjnym (18‒59 lat dla kobiet i 18‒64 lata dla mężczyzn) stanowiła 57,4%. Struktura zawodowa ludności w poszczególnych obszarach wchodzących w skład województwa śląskiego wyraźnie się różniła. W części górnośląskiej województwa większość ludności pracowała w górnictwie i przemyśle (54,6% ogółu pracujących w 1931 roku). Natomiast Śląsk Cieszyński wciąż w dużej mierze utrzymywał rolniczy charakter, gdyż w rolnictwie pracowało 36,2% ludności, jednak przy znacznym udziale przemysłu (35,6% pracujących), (Serafin 1996).

W latach 1922‒1931 najbardziej dynamicznie wzrastało zaludnienie Katowic ‒ z 50 tys. do 126 tys., tj. 2,5-krotnie. Po wybudowaniu linii kolejowej (1846 r.) Katowice stały się atrakcyjnym miejscem lokalizacji inwestycji przemysłowych (Gwosdz 2004). W rezultacie w 1865 roku uzyskały prawa miejskie, zaś w 1922 roku ‒ status stolicy województwa ‒ przejmując tym samym wiodącą rolę w regionie.
Jednak w latach 30. XX wieku dynamika zmian demograficznych w województwie śląskim wyraźnie osłabła, co wynikało zarówno ze stopniowego obniżania się poziomu przyrostu naturalnego, ale także ze zmniejszenia się napływu migracyjnego w warunkach kryzysu gospodarczego. W przeddzień II wojny światowej województwo śląskie liczyło 1 407,7 tys. mieszkańców, przy gęstości zaludnienia 306 osób na km².

Stosunkowo krótkim epizodem było funkcjonowanie w latach 1946-1950 województwa śląsko-dąbrowskiego, które obejmowało obszar byłego województwa śląskiego, słabiej zaludnionych zachodnich powiatów byłego województwa kieleckiego oraz rejencji opolskiej. Powierzchnia tego województwa w stosunku do przedwojennego województwa śląskiego była prawie 4-krotnie większa (w 1938 r. 4230 km2, zaś w 1946 r. 15 369 km²), a zamieszkiwało je 2 362 tys. osób, co dawało 154 osoby na km2. Był to jednak okres bardzo złożonych procesów dokonujących się zwłaszcza w części górnośląskiej i opolskiej, związanych z wysiedlaniem ludności niemieckiej i zasiedlaniem tych ziem przez napływającą ludność polską (ok. 420 tys. osób). Proces wysiedleń przeprowadzony został przez władze polskie bardzo nieudolnie, rodząc wiele dramatów osobistych i rodzinnych (Rykiel 1988). Mimo tych intensywnych przemieszczeń wciąż dominowała tu ludność autochtoniczna.
Na obszarze Górnego Śląska szybki wzrost zaludnienia następował głównie w miastach, przez co z jednej strony wzrastał poziom urbanizacji tego obszaru (udział ludności miejskiej zwiększył się z 44,4% w 1946 r. do 63,2% w 1950 r.), zaś z drugiej strony wkrótce doprowadził on do wyczerpania pojemności demograficznej miast z uwagi na zbyt słaby rozwój budownictwa mieszkaniowego. Ponad 40% substancji mieszkaniowej pochodziło sprzed 1918 roku a ponadto wzrastała uciążliwość życia w środowisku zdegradowanym przez przemysł (Rajman 1977). Dlatego też w latach 50. XX wieku realizowano plan rozwoju stref zewnętrznych formującej się konurbacji katowickiej.

W 1951 roku utworzono województwo katowickie, do którego włączony został okręg częstochowski. W wyniku oddzielenia się województwa opolskiego powierzchnia województwa katowickiego uległa znacznemu zmniejszeniu (do 9400 km²), jednak liczba ludności zwiększyła się do 2 820 tys. osób, przez co gęstość zaludnienia osiągnęła 300 osób na km².
Od tej pory nasilał się proces wzrostu demograficznego miast i rozwój złożonych układów osadniczych, takich jak konurbacja katowicka, konurbacja rybnicka, aglomeracja częstochowska oraz aglomeracja Bielska-Białej. Motorem procesów urbanizacji był rozwój przemysłu, stąd też traktowano je raczej jako okręgi przemysłowe (Wrzosek 1972). Najważniejszymi czynnikami różnicowania się dynamiki zaludnienia województwa katowickiego w latach 1950‒1965 były: a. aktywizacja przemysłowa starych ośrodków i okręgów przemysłowych ([[Bielsko-Biała]], [[Częstochowa]], [[Jaworzno]], [[konurbacja rybnicka]], obrzeżna strefa Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego; b. rozwój nowych gałęzi przemysłu chemicznego i energetycznego (m.in. [[Zdzieszowice]], [[Kędzierzyn]], [[Oświęcim]], [[Blachownia Śląska]]); c. deglomeracja GOP ([[Nowe Tychy]], [[Pyskowice]], [[Ząbkowice]]), (Kłosowski, Runge 1999).
W 1965 roku w [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskim Okręgu Przemysłowym]] zamieszkiwało 2 160 tys. osób, w Częstochowskim Okręgu Przemysłowym 538,8 tys. osób, w Rybnickim Okręgu Węglowym 348,1 tys. osób, zaś w Bielskim Okręgu Przemysłowym 204,2 tys. osób. Nasilił się poziom aktywizacji zawodowej ludności w przemyśle, zwłaszcza poza GOP-em, gdyż w Gop-ie poziom ten już był wysoki. W zaludnieniu postępował zatem proces koncentracji przestrzennej, zaś w zatrudnieniu ‒ proces dekoncentracji przestrzennej polegający na wzroście znaczenia rynków pracy poza GOP-em.

Proces niwelowania różnic społeczno-gospodarczych pomiędzy poszczególnymi częściami województwa przebiegał ze słabym nasileniem, bowiem inwestycje przemysłowe lokowane były w obrębie już istniejących okręgów przemysłowych i układów osadniczych. Stopniowo jednak wyrównywał się poziom urbanizacji i industrializacji na obszarze województwa (Berezowski 1980, Dziadek 1988).
Wskutek utrzymującego się intensywnego napływu migracyjnego młodej ludności do pracy w rozwijającym się przemyśle oraz dzięki przyrostowi naturalnemu liczba ludności województwa katowickiego w 1973 roku osiągnęła 3 862 tys. mieszkańców. W latach 1950‒1975 najbardziej dynamicznie rozwijały się Jastrzębie Zdrój, Wodzisław Śląski i Tychy (Dziadek 1977).
W 1975 roku kolejna reforma podziału administracyjnego kraju zmieniła kształt województwa katowickiego z południkowego na równoleżnikowy zasadniczo zmniejszając jego powierzchnię poprzez odłączenie województw bielskiego i częstochowskiego. W obrębie nowego województwa wyróżniono regiony: katowicki, rybnicki, zawierciańsko-tarnogórski oraz olkusko-jaworznicki (Litewka 1979). W rozwoju demograficznym dostrzeżono wyraźną prawidłowość (Runge 1999), iż południowo-zachodnia część województwa katowickiego cechowała się szybszym rozwojem demograficzno-społecznym (zwłaszcza w konurbacji rybnickiej), zaś północno-wschodnia część wykazywała stagnację zaludnienia bądź nawet spadek liczby ludności (zwłaszcza w regionie zawierciańskim). Ponadto stwierdzono, iż mimo jednolitości funkcjonalnej konurbacji katowickiej poszczególne miasta, w warunkach zróżnicowanej intensywności napływu migracyjnego, charakteryzowały się różnym składem społeczno-zawodowym ludności (Jałowiecki 1985). Zaznaczał się wyraźny podział na miasta „stare” i „nowe”. Różnice społeczne widoczne były nawet w obrębie dzielnic poszczególnych miast. W miastach starych utrzymywał się model społeczności tradycyjnej kultywującej powiązania rodzinne i utrzymującej stosunki sąsiedzkie charakterystyczne dla społeczności lokalnych.

Tak zasadnicze zmiany podziału administracyjnego utrudniają znacznie analizę procesów ludnościowych wykazujących zmienność w czasie i w przestrzeni. W celu umożliwienia porównywalności zmian demograficznych w czasie w dalszej analizie uwzględniono także obszary, które wchodzą w skład obecnego województwa śląskiego.

W latach 1978‒1988 liczba ludności na obszarze województwa śląskiego zwiększyła się z 4 537,8 tys. do 4 900,1 tys. osób tj. o 8,0%. W tym samym czasie w kraju dynamika zaludnienia była podobna i wynosiła 8,1%. Szybko wzrastała liczba ludności miast z 3 625,7 tys. do 3 966,4 tys. osób, tj. o 9,4%, ale wzrost zaludnienia występował także na obszarach wiejskich (o 2,6%). W tym samym czasie liczba ludności wiejskiej w kraju wykazywała spadek o -0,9%. Na obszarze województwa śląskiego spadkiem zaludnienia charakteryzowały się jedynie obszary wiejskie jego północno-wschodniej części. Miasta były motorem napędowym rozwoju demograficznego a poziom urbanizacji na obszarze obecnego województwa śląskiego wyrażający się udziałem ludności mieszkającej w miastach był wysoki i wciąż wzrastał (z 79,9% do 81,0%), (Runge 2010).
Zaznaczało się przy tym przestrzenne zróżnicowanie tendencji rozwoju demograficznego: na południe od linii wyznaczonej przez [[Gliwice]] i [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowę Górniczą]] występował rozległy obszar wzrostu demograficznego (poza obrzeżnymi gminami [[Rudnik]], [[Pietrowice Wielkie]], [[Krzanowic]]e, [[Gorzyce]], [[Ujsoły]], [[Koszarawa]]), zaś obszary położone na północ od wspomnianej linii, charakteryzowały się zróżnicowanymi tendencjami przemian demograficznych. Wzrost zaludnienia występował na obszarze pomiędzy [[Tarnowskie Góry|Tarnowskimi Górami]] a [[Lubliniec|Lublińcem]] i [[Częstochowa|Częstochową]] oraz spadek zaludnienia na większości pozostałych obszarów (Runge 2010).

Najbardziej rozległy obszar wzrostu demograficznego tworzyły konurbacje katowicka i rybnicka. Te dwa obszary były w latach 70. XX wieku nasycane inwestycjami przemysłowymi przyciągającymi imigrantów. Największymi inwestycjami były kopalnie węgla kamiennego w Tychach, Miedźnej a przede wszystkim w miastach Rybnickiego Okręgu Węglowego, FSM w Tychach, Huta „Katowice” w Dąbrowie Górniczej. Z kolei pełnienie przez wiele miejscowości Beskidu Śląskiego funkcji letniskowych dla mieszkańców konurbacji przy dogodnym połączeniu komunikacyjnym (tzw. „Wiślanką”), a zwłaszcza nadanie niektórym z nich funkcji uzdrowiskowych, co sprzyjało rozwojowi zaludnienia. Wzrost zaludnienia wykazywały też miasta pełniące funkcje administracyjne stolic województw a także rozwijające przemysł (Bielsko-Biała, Częstochowa), czy spełniające funkcje subregionalne (Racibórz, Lubliniec). W okresie tym zarysowały się już jednak obszary depresji demograficznej zwłaszcza na obszarach wiejskich północno-wschodniej części obecnego województwa śląskiego charakteryzujących się silnym odpływem migracyjnym młodej ludności.

W latach 1988‒1998 dynamika procesów demograficznym znacznie osłabła.

W województwie śląskim zanotowano spadek zaludnienia z 4900,1 tys. do 4797,7 tys. osób, tj. o -2,1%, podczas gdy w tym samym czasie w kraju nastąpił wzrost zaludnienia o 2,1%. Wyraźny spadek liczby ludności wystąpił w miastach (o -3,9%), natomiast obszary wiejskie wykazały wzrost zaludnienia o 5,7%. Na tak znaczną dynamikę zaludnienia na wsi wpłynęły dokonujące się głównie w woj. katowickim (wzrost zaludnienia na wsi o 10,2%) zmiany administracyjne polegające na wydzielaniu się obszarów wiejskich w poprzednich okresach włączonych administracyjnie w obręb miast (np. wydzielenie z Tychów gmin wiejskich Bojszowy, Kobiór, Wyry, z Mysłowic gminy Chełm Śląski czy z Wodzisławia Śląskiego gminy Marklowice). W mniejszym stopniu na wzrost zaludnienia obszarów wiejskich wpłynął także napływ migracyjny ludności z miast. W pierwszej kolejności były to osoby, które utraciły miejsca pracy w mieście, zaś w późniejszym okresie napływała ludność zamożniejsza, która przenosiła miejsce zamieszkania na wieś nie tracąc więzi funkcjonalnych z miastem. Obszary wiejskie woj. bielskiego wykazały wzrost zaludnienia o 4,8%. Tu zmiany administracyjne obejmowały wydzielanie się gmin wiejskich z obrębu miast (gmina wiejska Goczałkowice wydzielona z miasta Pszczyna oraz korekta granic administracyjnych w 1998 r. między miastem Pszczyna a gminą wiejską Pszczyna na korzyść wsi). Z kolei wieś woj. częstochowskiego przestała tracić ludność notując stagnację zaludnienia. Działanie ustawy o samorządzie terytorialnym spowodowało procesy kompensacyjne po wielu odgórnie narzuconych zmianach administracyjnych w okresie centralnego sterowania, a także dało możliwość restytucji samodzielności administracyjnej jednostek terytorialnych.

Obszary notujące wzrost zaludnienia uległy znacznemu skurczeniu, ograniczając się do południowej części województwa, w tym głównie do aglomeracji bielskiej i obszarów położonych pomiędzy Bielsko-Białą a konurbacją rybnicką. Z dużym nasileniem regres zaludnienia wystąpił w miastach konurbacji katowickiej od Gliwic przez Katowice po Sosnowiec oraz od Katowic w kierunku północnym aż po gminy wiejskie Łazy i Siewierz. Obszary depresji demograficznej pojawiły się nawet w dawnym obszarze wzrostu demograficznego na wschód i południe od Katowic. Rozległy obszar nieco słabszego spadku zaludnienia otacza konurbację katowicką od zachodu (Zbrosławice, Pyskowice, Rudnik, Wielowieś) i północnego zachodu, obejmując powiat lubliniecki. Przyczyną diametralnej zmiany kierunku rozwoju demograficznego należy upatrywać w silnym osłabieniu rynku pracy, który był magnesem przyciągającym migrantów (Runge 2010).

W 1998 r. utworzone zostało województwo śląskie z obszaru trzech byłych województw:
*katowickiego, za wyjątkiem jego wschodniej części, która znalazła się w obrębie woj. małopolskiego (miasto Bukowno, miasta i gminy: Brzeszcze, Chrzanów, Libiąż, Olkusz, Trzebinia, Wolbrom oraz gminy wiejskie: Babice, Bolesław, Klucze) a także miasto [[Sławków]], które jednak powróciło do woj. śląskiego w 2002 r.
*bielskiego, za wyjątkiem jego wschodniej części, obejmującej cały obecny powiat oświęcimski i wadowicki oraz znaczną część powiatu Suchej Beskidzkiej;
*częstochowskie za wyjątkiem gmin Gidle, Żytno oraz powiatu Pajęczno, które weszły w skład woj. łódzkiego, a także powiatu Olesno, który znalazł się w obrębie woj. opolskiego.

Struktura wewnętrzna województwa śląskiego jest zatem silnie zróżnicowana, gdyż poszczególne jego obszary charakteryzowały się różną gęstością zaludnienia, zróżnicowanym tempem zmian demograficznych oraz nasileniem procesu urbanizacji (Runge 2010). Największy obszar woj. śląskiego stanowi byłe woj. katowickie obejmując 46,9% ogólnej powierzchni, niewiele mniejszy (35,2%) jest udział woj. częstochowskiego, zaś najmniejszy obszar zajmuje byłe woj. bielskie (17,9% powierzchni woj. śląskiego). Jednak większe dysproporcje zaznaczają się w zakresie wielkości wniesionego przez te trzy województwa udziału w zaludnieniu. Wyraźnej dominacji byłego woj. katowickiego obejmującego aż 73,7% ogólnej liczby ludności woj. śląskiego, towarzyszy niewielki i zbliżony do siebie udział dwóch pozostałych województw (12,6% i 13,8%). Wskazuje to jednocześnie jak silna jest koncentracja przestrzenna ludności na obszarze byłego woj. katowickiego, które skupia 3/4 potencjału demograficznego, zajmując mniej niż połowę powierzchni.

==Podstawowe cechy współczesnego rozmieszczenia ludności województwa==
[[Plik:Gestosc zaludnienia.png|250px|thumb|right|Ryc. 1. Gęstość zaludnienia w gminach województwa śląskiego w 2012 roku.]]
[[Plik:Ludnosc tabela pic.png|300px|thumb|right|Tab. 1. Największe skupiska ludności w województwie śląskim w latach 1988-2012.]]

W 2012 roku województwo śląskie liczyło 4 615,9 tys. mieszkańców, co stanowiło 12,0% ludności kraju. Aż 77,6% ludności województwa zamieszkuje w miastach, zaś na obszarach wiejskich ‒ pozostałe 22,4% ludności. Dla porównania ‒ 60,6% ludności Polski mieszka w miastach. Województwo śląskie jest najgęściej zaludnionym województwem w kraju, gdyż gęstość zaludnienia wynosi tu 374 osoby na 1 km2 i wyprzedza w tym względzie województwo małopolskie (221 osób na 1 km2) oraz średnią krajową (122 osoby na km²).

Rozmieszczenie ludności na obszarze województwa śląskiego jest jednak nierównomierne (ryc. 1). Gęstość zaludnienia waha się w miastach od 4 029 osób na 1 km² w Świętochłowicach i 3 369 osób na 1 km2 w Chorzowie do 63 osób na 1 km² w mieście Woźniki i 92 osób na 1 km² w mieście Koziegłowy, przy średniej gęstości zaludnienia w miastach wynoszącej 945 osób na 1 km². Średnia gęstość zaludnienia na obszarach wiejskich osiąga 121 osób na 1 km², wahając się od 580 osób na 1 km² w Buczkowicach oraz w gminach Jejkowice 499 i Świerklany 497 osób na 1 km² do poniżej 40 osób na 1 km² w gminach północno-wschodniej części województwa wykazujących najsłabsze zaludnienie: (Koniecpol 34, Szczekociny 37, Żarnowiec 38 oraz Irządze 39 osób na 1 km²). Wiele obszarów wiejskich posiada zatem znacznie wyższą gęstość zaludnienia niż średnia krajowa.

Jeśli uporządkujemy poszczególne miasta i gminy wiejskie według gęstości zaludnienia to otrzymamy szereg pozwalający stwierdzić, iż połowa ludności województwa (49,8% ogółu ludności) zamieszkuje na zaledwie 10,4% jego powierzchni. Natomiast na połowie obszaru województwa (50,3% całkowitej powierzchni) zamieszkuje tylko 10,0% jego ludności. Świadczy to o silnej koncentracji przestrzennej ludności. Jej przyczyną był silny rozwój przemysłu na bazie węgla kamiennego, który spowodował powstanie i rozwój dwóch największych skupisk ludności, a mianowicie konurbacji katowickiej i rybnickiej. Ewenementem zaludnienia województwa śląskiego jest bowiem występowanie na jego obszarze aż czterech złożonych układów osadniczych, tj. konurbacji katowickiej i rybnickiej oraz aglomeracji Bielska-Białej i Częstochowy.

Największym skupiskiem ludności i zarazem największym układem osadniczym jest konurbacja katowicka, której rdzeń tworzy 9 dużych miast oraz 7 miast średniej wielkości. Obejmują one obszar 1271 km² zamieszkany łącznie przez 2 009,6 tys. osób. Średnia gęstość zaludnienia w rdzeniu konurbacji wynosi 1 581 osób na 1 km². Strefę wewnętrzną konurbacji tworzy 13 miast małych i średnich zamieszkałych łącznie przez 268,7 tys. osób na 490 km² (548 osób/km²), zaś w strefie zewnętrznej rozciągają się obszary wiejskie oraz miasta małe zamieszkałe łącznie przez 203,2 tys. osób, przy czym najgęściej zaludnione obszary strefy zewnętrznej obejmują 105,9 tys. mieszkańców na 461 km² (230 osób/km²). Konurbacja katowicka, z pominięciem najsłabiej zaludnionych obszarów wiejskich jej zewnętrznej części, skupia zatem 2 384,2 tys. ludności tj. 51,7% ogółu ludności województwa na 18,0% jego powierzchni, a średnia gęstość zaludnienia wynosi 1073 osoby na 1 km² (tab. 1).

Drugi złożony układ osadniczy tworzy konurbacja rybnicka, w skład której wchodzi 1 miasto duże (Rybnik), 6 miast średniej wielkości oraz 4 miasta małe i liczne obszary wiejskie. Łącznie konurbację tę zamieszkuje 670,6 tys. osób. Uwzględniając jednak tylko zwarty przestrzennie obszar gęstego zaludnienia należy stwierdzić, iż koncentruje ona 633,2 tys. osób zajmując przy tym 1097 km² powierzchni, co stanowi średnią gęstość zaludnienia 577 osób/ km². Jednak ¾ tego potencjału przypada na rdzeń i strefę wewnętrzną konurbacji rybnickiej (482,8 tys. ludności na 508 km², co daje 948 osób na 1 km²).

Znaczne skupiska ludności tworzą także układy aglomeracyjne Bielska-Białej oraz Częstochowy. Zdelimitowana w literaturze geograficznej aglomeracja Bielska-Białej obejmuje miasta [[Bielsko-Biała]], [[Czechowice-Dziedzice]], [[Szczyrk]] oraz [[Wilamowice]] a także gminy wiejskie [[Bestwina]], [[Buczkowice]], Czechowice-Dziedzice, [[Jaworze]], [[Jasienica]], [[Kozy]], [[Porąbka]], Wilamowice i [[Wilkowice]] (Spórna 2012) zamieszkane łącznie przez 333,6 tys. osób. Jednak obszary o gęstym zaludnieniu rozciągają się dalej na zewnątrz wskazanego układu aglomeracyjnego, łącząc się z gęsto zaludnionym obszarem żywieckim na południowym-wschodzie oraz z obszarami konurbacji rybnickiej na zachodzie. Rozszerzając zatem omawiane skupisko ludności na miasto [[Żywiec]] i jego bezpośrednie zaplecze oraz po gminy [[Chybie]] i [[Skoczów]] na zachodzie należy stwierdzić, iż obszar ten zamieszkuje łącznie 468,4tys. ludności na 1034 km² powierzchni, co daje 453 osoby na 1 km².

Nieco większym skupiskiem ludności jest aglomeracja częstochowska. Charakteryzuje się ona silną dominacją Częstochowy. Obejmuje także małe miasta Blachownia i Kłobuck oraz gęsto zaludnione gminy wiejskie wokół Częstochowy [[Blachownia]], [[Kłobuck]], [[Kamienica Polska]], [[Konopiska]], [[Mstów]], [[Mykanów]], [[Poczesna]], [[Rędziny]], [[Starcza]] i [[Wręczyca Wielka]]). Obszar ten zamieszkuje łącznie 353,3 tys. ludności na 1013 km² powierzchni, co daje 349 osób na 1 m². Pozostałe obszary wiejskie aglomeracji częstochowskiej ([[Olsztyn]], [[Kłomnice]], [[Janów]], [[Kruszyna]]) są słabiej zaludnione. Wraz z nimi aglomeracja obejmuje 385,3 tys. mieszkańców. Na południowym wschodzie łączy się ona poprzez gminę [[Poraj]] z niewielkim skupiskiem ludności utworzonym przez miasta [[Myszków]], [[Poręba]] i [[Zawiercie]]. Łącznie skupisko to obejmuje 104,1 tys. mieszkańców i posiada 407 osób na 1 km².
Tak wyróżnione skupiska ludności stanowiące gęsto zaludnione obszary konurbacji i aglomeracji obejmują łącznie 3943,3 tys. ludności, co stanowi 85,4% ogółu ludności województwa na 45,6% całkowitej jego powierzchni.

Najsłabiej zaludnione są obszary północno-wschodniej części województwa śląskiego, od gminy Kruszyna na północy po gminę Żarnowiec na południu oraz od gminy Olsztyn na zachodzie po gminę Szczekociny na wschodzie. Obszar ten obejmujący 13,0% powierzchni województwa śląskiego zamieszkuje łącznie 80,1 tys. ludności, co stanowi 1,7% zaludnienia całego województwa. Słabe zaludnienie wykazują także gminy obrzeżnych części województwa, zarówno na północnym-zachodzie (Miedźno, Popów, Lipie), na zachodzie (od gminy Przystajń po gminę Rudnik) a także na południu (Rajcza, Ujsoły).

W układzie powiatowym najwyższą gęstość zaludnienia, znacznie przekraczającą 1000 osób/km², wykazują miasta na prawach powiatu (poza Rybnikiem i Dąbrową Górniczą), a wśród nich Świętochłowice ‒ 4029 osób/km² i Chorzów 3369 osób/km². Do najgęściej zaludnionych należą powiaty: wodzisławski (552 osób/km²), będziński (417 osób/km²) oraz mikołowski (409 osób/km²). Natomiast najmniejszą gęstość zaludnienia ‒ poniżej 100 osób/km² wykazują powiaty kłobucki, lubliniecki i częstochowski.

Gęstość zaludnienia w województwie śląskim maleje z 399 osób na km² w 1988 r. do 374 osób na km² w 2012 r. Zmniejsza się także udział województwa w zaludnieniu kraju, z 12,9% w 1988 r. do 12,5% w 1999 r. oraz do 12,0% w 2012 r. Wskazuje to na większe nasilenie niekorzystnych tendencji demograficznych w województwie śląskim w porównaniu do innych obszarów kraju.

==Składowe przyrostu rzeczywistego ludności==

===Dynamika zaludnienia w latach 1999‒2012===
[[Plik:Ludnosc ryc.2.png|250px|thumb|right|Ryc. 2. Dynamika zaludnienia w gminach województwa śląskiego w latach 1999‒2012.]]
W rozwoju demograficznym województwa śląskiego wyróżnić można zatem okresy o odmiennych tendencjach przemian. Zasadniczo do 1988 r. następował wzrost zaludnienia, po czym w okresie transformacji ustrojowo-gospodarczej zainicjowane zostały procesy stagnacji zaludnienia a wkrótce, pogłębiającego się regresu demograficznego.
Narodowy Spis Powszechny przeprowadzony w 2002 roku ujawnił istotne różnice danych statystycznych z rzeczywistością w związku z czym Główny Urząd Statystyczny dokonał weryfikacji tych danych przeliczając je wstecz do 1999 roku. Dlatego też w celu zachowania porównywalności danych zmiany zaludnienia w kolejnym okresie przedstawiono dla lat 1999‒2012 (nie zaś 1998-2012).
W latach 1999‒2012 nastąpił spadek liczby ludności województwa śląskiego z 4 776,9 tys. do 4 615,8 tys., tj. o -161,0 tys. osób, tj. o -3,4%. Głęboki regres demograficzny objął miasta ogarnięte trudnościami w zakresie funkcjonowania ich rynków pracy. Gdy w 1988 r. liczba ludności miast woj. śląskiego sięgała blisko 4 mln osób, to w 2012 r. wynosiła ona 3,6 mln mieszkańców. W latach 1999‒2012 w miastach nastąpił spadek zaludnienia o -5,5%. Najdotkliwiej skutki transformacji ustrojowo-gospodarczej odczuły miasta konurbacji katowickiej (spadek zaludnienia o -6,4%) oraz Częstochowa (o -7,3%), nieco mniejszy spadek (o -3,0%) zanotowały miasta konurbacji rybnickiej, jednak w Jastrzębiu Zdroju wyniósł on -6,4%, a w Raciborzu -7,7%. Lepiej poradziły sobie miasta aglomeracji bielskiej, gdzie spadek zaludnienia sięgnął tylko -1,0%.

Wiele miast województwa śląskiego, w tym zwłaszcza konurbacji katowickiej podlega intensywnemu kurczeniu się demograficznemu (ryc. 2). Spadek zaludnienia o 10% wystąpił w Gliwicach, Zabrzu, Sosnowcu; o 9% w Świętochłowicach, Rudzie Śląskiej; o 8% w Katowicach, Siemianowicach Śląskich oraz o 7% w Chorzowie, Piekarach Śląskich, Dąbrowie Górniczej. O ile jednak w Katowicach, Chorzowie i w Rudzie Śląskiej w latach 2006‒2012 tempo spadku zaludnienia osłabło w stosunku do okresu 1999‒2006, to w Piekarach Śląskich, Siemianowicach Śląskich i w Sosnowcu utrzymuje się wciąż takie samo, zaś w Gliwicach, Zabrzu, Świętochłowicach i w Dąbrowie Górniczej spadek zaludnienia pogłębia się. Dość szybko zmniejsza się także liczba ludności Tychów (o -4,6%), chociaż w ostatnich latach ten spadek wyraźnie wyhamował. Najmniejsze straty w zaludnieniu poniosły Jaworzno i Mysłowice, przy czym w Mysłowicach liczba ludności w ostatnim okresie ustabilizowała się.

Jednak przed największym problemem demograficznym stoi Bytom, w którym spadek zaludnienia o -11,6%. Przyczyny upadku miasta są złożone (Krzysztofik, Runge, Kantor-Pietraga 2011, 2012). Wynikają one głównie z załamania sektora górniczego oraz szkód górniczych powstałych po eksploatacji węgla kamiennego pod miastem.

Spadek zaludnienia notowany jest także na peryferyjnie położonych obszarach wiejskich, zwłaszcza Ziemi Raciborskiej czy północno-wschodniej części województwa śląskiego. O ile jednak brak miejsc pracy w konurbacji katowickiej silnie ograniczył odpływ ludności z północno-wschodniej części województwa a w rezultacie tendencje depopulacyjne utrzymujące się tu od lat wyraźnie osłabły, to kurczenie się rynku pracy konurbacji rybnickiej nie zatrzymało odpływu ludności z powiatu raciborskiego, która kieruje się obecnie na zagraniczne rynki pracy. W obu tych obszarach wieloletni odpływ młodzieży spowodował postępujące starzenie się ludności, co rzutuje na bardzo niski poziom urodzeń i jest przyczyną występowania ubytku naturalnego ludności.

Wzrost zaludnienia obserwujemy natomiast na obszarze wiejskich zapleczy miast, zwłaszcza Bielska-Białej, Tychów, Częstochowy (Runge 2010). Jest on wynikiem nasilania się procesu suburbanizacji. W przypadku południowej części województwa, stanowiącej tereny atrakcyjne turystycznie, wzrost zaludnienia związany jest także z możliwością inwestowania w rozwój usług, a częściowo wiąże się z przekształcaniem tzw. drugich domów mieszkańców konurbacji katowickiej czy rybnickiej w miejsce stałego zamieszkania. W latach 1999‒2012 obszary wiejskie województwa śląskiego wykazały wzrost zaludnienia o 5,3%, przy czym zasadniczo dokonał się on na obszarach wiejskich południowej części województwa – o 9,0%, przy słabszym wzroście zaludnienia wsi części centralnej i rybnickiej (o 4,6%) oraz stagnacji wsi częstochowskiej (wzrost o 1,6%). Zatem po utworzeniu województwa śląskiego i po wielorakich konsekwencjach przemian społecznych i gospodarczych okresu transformacji ustrojowo-gospodarczej, jak i późniejszego akcesu do Unii Europejskiej, dynamika procesów demograficznych w poszczególnych częściach woj. śląskiego przebiegała odmiennie. Najbardziej korzystnie kształtowała się ona w jego części południowej, podczas gdy część północna województwa, a zwłaszcza część centralna charakteryzowały się spadkiem zaludnienia.

W latach 2006‒2012 regres zaludnienia uległ niewielkiemu wyhamowaniu. Jego przyczyną jest z jednej strony echo wyżu demograficznego powodujące niewielki wzrost liczby urodzeń od 2006 r., zaś z drugiej strony – niewielkie zmniejszenie odpływu migracyjnego w latach 2008‒2010, zarówno w ruchu wewnętrznym, jak i za granicę. Jednak kryzys gospodarczy ostatnich lat ponownie nasilił te migracje. Poprawa w zakresie urodzeń jest zbyt mała w stosunku do strat, jakie ponosi województwo w wyniku odpływu migracyjnego, a ponadto od 2011 r. obserwuje się powolny spadek liczby urodzeń.
O ile w latach 1999‒2006 niemal cały obszar województwa śląskiego charakteryzował się spadkiem liczby ludności (za wyjątkiem regionu bielskiego wykazującego słaby wzrost zaludnienia), to w latach 2006‒2012 wyróżnić można (ryc. 2):
*obszar ubytku ludnościowego obejmujący centralną i północną część województwa;
*obszar stagnacji demograficznej ‒ konurbacja rybnicka;
*obszar wzrostu demograficznego ‒ region bielski i tyski.
Zaznaczyć przy tym należy, iż poszczególne obszary wykazują wewnętrzne zróżnicowanie w zakresie tendencji przemian demograficznych. I tak, w obrębie regionów bielskiego oraz tyskiego wyraźny jest proces suburbanizacji wyrażający się spadkiem zaludnienia miasta głównego oraz wzrostem liczby ludności na obszarach wiejskich, zwłaszcza w powiecie bezpośrednio sąsiadującym z tym miastem. Podobny proces obserwujemy w aglomeracji częstochowskiej, gdzie miasto główne cechuje silny regres lecz pozostałe obszary wykazują stagnację lub niewielki wzrost zaludnienia.
Składowymi zmian zaludnienia są przyrost (lub ubytek) naturalny oraz saldo migracji. Przedstawione przemiany demograficzne wskazują, że województwo śląskie, opierające w poprzednich latach swój rozwój między innymi w oparciu o zamiejscową siłę roboczą, zyskało potężne zasoby kapitału ludzkiego. Jednak konieczność przebudowy przestarzałej struktury gospodarczej z dominacją ekstrakcyjnych dziedzin działalności oraz kapitałochłonnego i energochłonnego hutnictwa, spowodowała radykalne zmniejszenie popytu na pracę. Rodzi to problem braku pracy, który wypycha ludność poza województwo, co grozi utratą tych zasobów (Runge 2008a,b).

===Przyrost naturalny===
[[Plik:Ludnosc tabela2.png|300px|thumb|right|Tab. 2.1. Składowe przyrostu/ubytku rzeczywistego ludności w województwie śląskim w latach 1999‒2012.]]
[[Plik:Ludnosc tabela 2.2.png|300px|thumb|right|Tab. 2.2. Składowe przyrostu/ubytku rzeczywistego ludności w województwie śląskim w latach 1999‒2012.]]

Jednym z istotnych czynników kształtujących poziom urodzeń w Polsce oraz w województwie śląskim było wystąpienie niżu demograficznego w czasie
II wojny światowej, który w 2012 r. osiągnął wiek 67–73 lata, a po nim, zwłaszcza w latach 50. XX wieku wyżu demograficznego (w 2012 r. roczniki 52–62). Te różne liczebnie pokolenia po osiągnięciu wieku rozrodczego powodowały także różny poziom rodności ‒ z niżu demograficznego urodziło się w latach 60. mało liczne pokolenie obecnych 42–51-latków, zaś „echem” wyżu demograficznego z lat 50. są bardzo liczne roczniki obecnych 29–38-latków urodzonych na przełomie lat 70./80. (Sitek i in., 2013). Konsekwencją zmieniającej się liczebności kolejnych pokoleń było zmienne zapotrzebowanie na rozwój infrastruktury społecznej (żłobki, przedszkola, szkoły) czy też na miejsca pracy i mieszkania. Cykliczność występowania wyżów i niżów, tj. od momentu urodzenia się pokolenia wyżu do momentu urodzenia się dzieci tego wyżu, stopniowo wydłużała się wskutek nasilających się przemian społecznych. Coraz dłuższe kształcenie się młodych ludzi, migracje za pracą, realizacja własnych planów i ambicji powodowały opóźnianie wieku zawierania małżeństw oraz urodzenia pierwszego dziecka. W rezultacie w latach 90. XX wieku nastąpiła depresja demograficzna jako wynik nałożenia się na siebie kilku niekorzystnych uwarunkowań:
*echa niżu demograficznego (pokolenie niżu z lat 60. rodziło swoje dzieci
w drugiej połowie lat 80. i w latach 90.);
transformacji gospodarczej, której skutkiem było pojawienie się i szybkie narastanie bezrobocia, utrata pracy i źródła dochodu, brak poczucia bezpieczeństwa socjalnego;
*urynkowienia cen mieszkań i wzrostu kosztów utrzymania przy zamrożonych płacach utrudniającego młodym ludziom założenie rodziny;
*nasilanie się przemian społecznych przez upowszechnianie się wzorców zachowań w zakresie wolnych związków, rodziny jednodzietnej, konieczność długiego kształcenia się oraz dyspozycyjności wobec pracodawcy.
Ponieważ w warunkach transformacji ustrojowo-gospodarczej na rynek pracy zaczęło wkraczać pokolenie wyżu demograficznego urodzonego w latach 70. i na początku lat 80., pogarszało to i tak trudną sytuację, powodując szybkie narastanie bezrobocia. Młodzież zmuszona została do poszukiwania pracy poza województwem, a nawet poza granicami kraju. Brak pracy i mieszkania utrudniał zakładanie rodzin, dlatego też dzieci tego wyżu demograficznego jest mniej niż ich rodziców. Obecnie w wiek maksymalnej płodności wkraczają z kolei kobiety z niżu demograficznego drugiej połowy lat 80., a następne (młodsze) pokolenia są coraz mniej liczne. Nałożenie się tak wielu przyczyn spowodowało, iż od początku lat 90. XX wieku przyrost naturalny był bardzo niski (Runge 2010). Poziom urodzeń spadł tak bardzo, że stał się niższy od poziomu zgonów (Szajnowska-Wysocka 1999). Od tej pory notowany jest ubytek naturalny ludności w województwie śląskim.

Zbilansowanie sumy liczby urodzeń oraz sumy liczby zgonów w latach 1999‒2012 pozwala stwierdzić, iż województwo śląskie w tym okresie wskutek ubytku naturalnego utraciło 54,6 tys. osób (tab. 2). Największy ubytek naturalny ludności ‒ łącznie o -41,1 tys. osób ‒ wystąpił w Katowicach, Sosnowcu, Częstochowie oraz w powiecie będzińskim. Duży ubytek naturalny występował także w powiatach częstochowskim i zawierciańskim oraz w Bytomiu. Natomiast przyrost naturalny wykazywały tylko trzy obszary województwa śląskiego ‒ konurbacja rybnicka (łącznie o 14,0 tys. osób), Tychy wraz z okolicznymi powiatami (bieruńsko-lędziński, mikołowski, pszczyński ‒ łącznie o 11,6 tys. osób) oraz powiaty bielski i cieszyński (łącznie o 5,8 tys. osób). Przyrost naturalny wykazują jedynie obszary o najmniej zaawansowanych procesach starzenia demograficznego i o utrzymującym się tradycjonalizmie norm społecznych (wcześniejsze zawieranie małżeństw, większa trwałość związków, większa dzietność kobiet).

W większości obszarów województwa brak jednak zastępowalności pokoleń. Każde następne pokolenie dzieci jest mniej liczne od pokolenia rodziców. Współczynnik reprodukcji brutto dla województwa wynosił w 2011 r. 0,607, a w miastach był on jeszcze niższy (0,592). Tymczasem dopiero wielkość współczynnika równa 1 oznacza odtwarzanie biologiczne populacji pozwalające zachować liczebność pokolenia dzieci równą liczebności pokolenia rodziców, co zapewnia dzietność na poziomie 2,14 dzieci na 1 kobietę. W województwie śląskim współczynnik dzietności kształtował się natomiast na poziomie 1,3 dziecka, zaś w miastach 1,2.

===Migracje===
[[Plik:Ludnosc tabela 3.png|300px|thumb|right|Tab. 3. Bilans migracyjny województwa śląskiego w latach 1999‒2012.]]
[[Plik:Ludnosc ryc.3.png|250px|thumb|right|Ryc. 3. Saldo migracji w gminach województwa śląskiego w 2011 roku (średnia z lat 2010‒2012).]]

Rola migracji w kształtowaniu zmian zaludnienia jest istotna, lecz zmienna w czasie. O ile do lat 80. XX wieku rozwój ludnościowy województwa śląskiego w dużej mierze bazował na napływie ludności spoza województwa, to od lat 90. sytuacja uległa odwróceniu (Kłosowski, Runge 2010). Nasila się bowiem odpływ ludności nie tylko do innych województw, ale także poza granice kraju.

W latach 1999‒2012 łączny napływ ludności w województwie śląskim wyniósł 635,4 tys. osób, z czego większość, tj. 486,7 tys. migrantów (76,6% całego napływu) pochodziło z różnych jednostek województwa; 127,1 tys. osób (20,0%) z innych województw kraju, a tylko 21,6 tys. osób (3,4% napływu) – z zagranicy (tab. 3).

Odpływ był znacznie większy, obejmując 753,0 tys. osób, przy czym wewnątrz województwa oczywiście bilansował się on z napływem (co stanowi 64,6% całego odpływu). Natomiast przewaga odpływu nad napływem migracyjnym, zarówno poza granice województwa (22,1% odpływu), jak i poza granice kraju (100,1 tys. emigrantów, tj. 13,3%) ukazuje rozmiar strat w liczbie ludności.

Dominują zatem przepływy ludności dokonujące się w granicach województwa. Powodują one przesuwanie się potencjału demograficznego w obrębie województwa ‒ obszary emigracyjne tracą tyle samo osób, co zyskują obszary imigracyjne. Jednak 20,7% napływu oraz 25,5% odpływu wewnętrznego przekracza granice województwa śląskiego, które tym samym staje się obszarem emigracyjnym. Odpływ poza województwo śląskie, ale w granicach kraju, kieruje się głównie do województwa małopolskiego. Mniejsze strumienie migrantów płyną do województw mazowieckiego oraz dolnośląskiego, opolskiego i łódzkiego. Znacznie większe straty województwo śląskie ponosi w migracjach zagranicznych.

Miasta, które przez wiele lat były miejscem docelowym migracji stają się obecnie obszarami skąd dokonuje się odpływ ludności (ryc. 3). Ze względu na relację między kierunkami odpływu migracyjnego można tu wyróżnić miasta (tab. 2):
*generujące duży odpływ migracyjny przede wszystkim w ruchu wewnętrznym ‒ Katowice, Sosnowiec, Tychy, Jastrzębie Zdrój, Żory;
*generujące duży odpływ migracyjny w ruchu wewnętrznym przy dużym udziale odpływu za granicę kraju ‒ Bytom i Gliwice, Rybnik;
*dominującym odpływie za granicę kraju ‒ [[Zabrze]], [[Chorzów]], [[Ruda Śląska]].
Także w wielu miastach średniej wielkości przeżywających duże trudności na rynku pracy (wysoki poziom bezrobocia) znaczny jest odpływ za granicę (Piekary Śląskie, Siemianowice Śląskie, Świętochłowice).
Zasadnicze różnice występują między powiatami a miastami na prawach powiatu. Powiaty, a zwłaszcza obszary wiejskie, przyjmują bowiem część odpływającej z miast ludności, zyskując korzystny bilans migracji wewnętrznych. Ciekawe natomiast są przypadki powiatów, które z jednej strony przyjmują zamożniejszą ludność napływającą z miast, a jednocześnie brak pracy wypycha własnych mieszkańców poza granice kraju (tarnogórski, lubliniecki, gliwicki).

Część odpływu migracyjnego z miast konurbacji kieruje się z kolei do powiatów w innych obszarach województwa, zwłaszcza w regionie bielskim („suburbanizacja przeniesiona” ‒ Runge, Krzysztofik, Spórna, 2011). Konurbacja katowicka praktycznie pozbawiona jest strefy podmiejskiej, dlatego część procesu suburbanizacji przebiega w dalej położonych obszarach wiejskich. Składają się na nią dwa strumienie migrantów. Jeden stanowi reemigracja osób, które w poprzednich dziesięcioleciach napływały z południowej części województwa do konurbacji katowickiej w poszukiwaniu pracy. Drugi obejmuje mieszkańców konurbacji przenoszących się na stałe w Beskidy do tzw. drugich domów, których tradycje sięgają jeszcze lat 60. XX wieku. Beneficjentem migracji wewnętrznych jest zwłaszcza region bielski, choć w migracjach zagranicznych traci swój potencjał ludnościowy. Na obszarach wiejskich tego obszaru nakładają się kierunki napływu z innych części województwa i kraju z napływem z Bielska-Białej (ryc. 3).
Niekorzystną sytuację w bilansie migracji posiada konurbacja rybnicka, z której duży strumień migrantów odpływa do innych obszarów województwa i poza województwo. Odpływ ten generują miasta stanowiące dotąd główne rynki pracy bądź sypialnie tych rynków. Dużo emigrantów (głównie z powiatu raciborskiego) kieruje się też za granicę kraju. Suburbanizacja obszarów położonych w otoczeniu Rybnika na tle tych przepływów stanowi niewielki udział.

Region częstochowski oddaje swoich migrantów innym obszarom województwa i kraju, przy stosunkowo niedużym odpływie za granicę kraju. Zaznacza się przy tym silny odpływ z Częstochowy, którego część kieruje się do otaczających ją gmin wiejskich, a część emigruje poza ten region.

W pierwszym okresie transformacji ustrojowo-gospodarczej dostosowywanie do reguł gospodarki rynkowej polegało przede wszystkim na redukcji zatrudnienia i upadku wielu zakładów pracy. Pierwszą falę odpływu migracyjnego z konurbacji stanowiły osoby w wieku przedemerytalnym, które nabyły świadczenia socjalne (rentowo-emerytalne) i powróciły do miejsc swego pochodzenia ‒ na południe bądź na północ województwa śląskiego czy poza województwo. Kolejną falę stanowiła ludność zamożna przenosząca miejsce zamieszkania z miast na obszary wiejskie w obrębie konurbacji, zaś ludność, która zakończyła aktywność zawodową ‒ na tereny wiejskie poza konurbacją. Szybko jednak narastała fala emigracji zarobkowej kierującej się początkowo do województw z bardziej nowoczesnym rynkiem pracy (małopolskie, mazowieckie), a wkrótce odpływającej na rynki pracy krajów Unii Europejskiej.

==Struktury demograficzno-społeczne==
[[Plik:Ludnosc tabela4.png|300px|thumb|left|Tab. 4. Udział ludności w wieku 60 i więcej lat w powiatach województwa śląskiego w latach 1988‒2012.]]
[[Plik:Ludnosc tabela5.png|300px|thumb|left|Tab. 5. Rozmiary bezrobocia w powiatach woj. śląskiego w latach 2004‒2012.]]
===Struktura płci===
[[Plik:Ludnosc diagram.png|250px|thumb|right|Ryc. 4a. Struktura wieku ludności w woj. śląskim w 1988 roku i w 2002 roku.]]
[[Plik:Ludnosc diagram2.png|250px|thumb|right|Ryc. 4b. Struktura wieku ludności w woj. śląskim w 2012 roku i prognoza na 2015 rok.]]
[[Plik:Ludnosc diagram3.png|250px|thumb|right|Ryc. 5. Struktura wieku ludności w woj. śląskim w 2012 roku i prognoza na 2015 rok.]]
[[Plik:Ludnosc mapa6.png|250px|thumb|right|Ryc. 6. Poziom starości demograficznej w województwie śląskim w: 1988 roku i w 2012 roku.]]
Poziom feminizacji województwa śląskiego jest podobny jak ogólnie w kraju –107 kobiet przypada na 100 mężczyzn, co oznacza zwichniętą równowagę płci. Tendencja do feminizacji jest rosnąca, gdyż w przeszłości województwo (w 1988 r. 103,6 kobiet na 100 mężczyzn) wykazywało znacznie niższy współczynnik feminizacji od średniej krajowej (w 1988 r. 105,3 kobiet na 100 mężczyzn) ze względu na charakter rynku pracy. Decydowała o tym dominacja górnictwa i przemysłu ciężkiego oparta na napływowej męskiej sile roboczej. Na zmiany współczynnika feminizacji wpływają zasadniczo dwa elementy: wiek społeczeństwa oraz migracje. Im społeczeństwo jest młodsze, a jednocześnie im wyższy poziom urodzeń, tym mniejsza jest przewaga kobiet, gdyż rodzi się więcej chłopców niż dziewczynek. Im bardziej społeczeństwo się starzeje, a poziom urodzeń maleje, tym bardziej powiększa się przewaga kobiet, gdyż żyją one dłużej od mężczyzn. Rośnie zatem udział kobiet w ogólnej liczbie ludności, a zwłaszcza w coraz liczniejszych, starszych grupach wieku. Zmiany w strukturze płci następują także ze względu na selektywność migracji. Procesy demograficzne zachodzące na obszarze województwa, a zwłaszcza starzenie się ludności, prowadzą do pogłębiania się przewagi kobiet.
Najwyższy poziom feminizacji wykazują miasta, zwłaszcza Częstochowa i Bielsko-Biała, które ze względu na rozwinięty sektor usług oraz zróżnicowaną strukturę gałęziową przemysłu stanowiły atrakcyjny rynek pracy dla żeńskiej siły roboczej, co powodowało znaczny napływ kobiet do tych miast. Wysoki poziom feminizacji reprezentują jednak także miasta o rynku pracy zorientowanym do lat 90. XX wieku na męską siłę roboczą: Sosnowiec, Katowice, Chorzów, Siemianowice Śląskie, Bytom, Piekary Śląskie. Narastająca przewaga kobiet związana jest tu z nasilonym odpływem migracyjnym mężczyzn tracących pracę w wyniku regresu czy wręcz upadku przemysłu ciężkiego. Szczególnie szybko postępuje feminizacja Bytomia, który w 1988 roku wykazywał 102,9 kobiet na 100 mężczyzn, w 1999r. na 100 mężczyzn przypadało 105,4 kobiet, zaś w 2012 r. już 108,7. Szybko postępuje feminizacja miast, które dotąd wykazywały jej bardzo niski poziom ze względu na profil działalności gospodarczej typowy dla męskiej siły roboczej (Jastrzębie-Zdrój, Żory), a od lat 90. XX wieku notują osłabienie tego rodzaju działalności. Przyczyną zwiększania przewagi kobiet w strukturze płci jest głównie odpływ migracyjny mężczyzn, ale także szybko nasilające się procesy starzenia.

Niską feminizacją charakteryzowały się natomiast powiaty żywiecki, pszczyński i rybnicki, co wynikało z wyższego poziomu urodzeń i słabiej zaawansowanych procesów starzenia demograficznego. W powiecie rybnickim na obniżenie stopnia feminizacji dodatkowo oddziaływał napływ mężczyzn do pracy w przemyśle. W ostatnich latach w powiatach tych zauważalny jest niewielki wzrost przewagi kobiet. Z kolei w powiatach kłobuckim i lublinieckim przyczyną niskiej feminizacji był odpływ kobiet do Częstochowy. Jednak w większości powiatów postępuje proces zwiększania się liczebnej przewagi kobiet nad mężczyznami, i to zarówno w powiatach, które już w 1999 roku osiągnęły wyższy poziom feminizacji (104,0 ≤WF<108,0 ‒ raciborski, tarnogórski, gliwicki), jak i w powiatach z dotychczas niskim współczynnikiem feminizacji (poniżej 104,0 – żywiecki, pszczyński, kłobucki, lubliniecki, rybnicki).

===Struktura wieku===

Województwo śląskie należy obecnie do jednych z najstarszych demograficznie województw w kraju. W 2011 roku mediana wieku wynosiła 40,0 lat, co oznacza iż połowa mieszkańców województwa liczyła mniej niż 40,0 lat, zaś druga połowa wiek ten przekroczyła. Podobnym poziomem wskaźnika charakteryzowało się województwo opolskie (39,9 lat), zaś jedynym województwem z wyższą medianą wieku było łódzkie (40,5 lat). Tymczasem w kraju mediana wieku ludności sięgała 38,4 lat. W stosunku do 2000 r. nastąpił znaczny wzrost tego wskaźnika z 36,7 lat w woj. śląskim, zaś w kraju z 35,4 lat. Procesy starzenia postępowały zatem szybciej na obszarze województwa śląskiego niż średnio w kraju. Ponieważ kobiety żyją dłużej to mediana wieku wykazuje różnicę według płci: dla mężczyzn wynosiła ona w 2011 r. 38,1 lat (w 2000 r. jeszcze 35,0 lat), zaś dla kobiet aż 41,9 lat (w 2000 r. 38,3 lata).

Podobnie jak w całym kraju, także i w województwie śląskim występuje zróżnicowany udział poszczególnych grup wieku wynikający z falowania wyżów i niżów demograficznych w latach 1950‒2000, które obecnie stopniowo zanika (ryc. 4a,b, ryc. 5). Ta zmienność rozmiarów poszczególnych pokoleń miała duży wpływ na rozwój infrastruktury społecznej (żłobków i przedszkoli, szkół, mieszkań). Falowanie wyżów i niżów demograficznych powodowało także zmienny dopływ zasobów siły roboczej na rynek pracy. W okresie transformacji ustrojowo-gospodarczej, tj. w latach 90. XX wieku, na kurczący się rynek pracy wkraczało pokolenie wyżu demograficznego, co potęgowało trudności w znalezieniu pracy. Obecnie na rynek pracy wkracza pokolenie niżowe, po którym już nie widać następnego pokolenia wyżowego.

===Starzenie demograficzne===

Specyfiką województwa śląskiego do lat 90.
XX wieku był jego imigracyjny charakter odmładzający strukturę wieku ludności, gdyż przybywali tu głównie ludzie młodzi, głównie mężczyźni. Migracje zatem nieco deformowały strukturę płci. W okresie załamania industrialnego modelu rozwoju gospodarczego napływ migracyjny wyraźnie się zmniejszył, a jednocześnie nasilił się odpływ, zwłaszcza z miast stanowiących dotąd tradycyjne, przemysłowe rynki pracy. Ustało zatem także odmładzanie potokami migrantów. Jednak ludność, która będąc w latach 60., 70. i 80. XX wieku w wieku produkcyjnym, tak licznie napływała do pracy w województwie śląskim, obecnie stopniowo wkracza w wiek emerytalny.

O tym jak gwałtownie postępują procesy starzenia świadczy szybki wzrost udziału ludności w wieku 60 i więcej lat. W 1988 r. na obszarze województwa śląskiego udział ten wynosił zaledwie 13,1% ogółu ludności (Runge 2003, 2010), co oznaczało początkowy stan starości demograficznej. Niektóre obszary charakteryzowały się młodością demograficzną (rybnicki, tyski), a wiele pozostałych (południowo-zachodnia część konurbacji katowickiej, ziemia pszczyńska) dojrzałością demograficzną (tab. 4, ryc. 6).

Do lat 80. XX wieku starzenie się ludności występowało jedynie w północno-wschodniej części województwa, a także w kilku gminach beskidzkich. Jego przyczyną był odpływ młodej ludności na rynki pracy konurbacji katowickiej czy rybnickiej. Transformacja ustrojowo-gospodarcza spowodowała załamanie rozwoju owych rynków pracy, co zahamowało odpływ ludności ze wsi do miast oraz napływ migracyjny do województwa śląskiego a wręcz przyczyniło się do odpływu młodej ludności z miast przemysłowych. Niestety wraz z otwarciem się zagranicznych rynków pracy jest to odpływ nie tylko na wieś, ale poza granice województwa i kraju.
Transformacja ustrojowo-gospodarcza wywołała jeszcze jeden niepożądany skutek. Brak pracy zatem brak dochodów, ale i brak poczucia bezpieczeństwa, iż utrzyma się posiadane miejsce pracy, nie skłaniało młodych ludzi do zakładania rodzin. Posiadanie pracy wiązało się z kolei z większą dyspozycyjnością wobec pracodawcy, kosztem czasu dla rodziny. W wyniku tych przesłanek nastąpiło obniżenie poziomu urodzeń. Wszystko to odbywało się jednocześnie w sytuacji, gdy w wiek rozrodczy wkraczało właśnie mniej liczne pokolenie niżu demograficznego z lat 60. XX wieku. Nałożenie się na siebie oddziaływania tak wielu czynników dało w rezultacie depresję demograficzną, której skutki będą długofalowe (ryc. 4, 5). Liczebność grup wieku 0‒4 lata i 5‒9 lata w roku 1988 i 2002 zmniejszyła się prawie o połowę ‒ z 809,7 tys. osób do 439,8 tys. osób. Tak znaczne obniżenie liczebności młodych pokoleń skutkuje wzrostem udziału starszych, znacznie bardziej licznych grup wieku. Zasadnicza przyczyna zwiększania się populacji ludności starej to po prostu starzenie się powojennego wyżu demograficznego, będącego największym pokoleniem w strukturze wieku ludności. W 1988 r. ludność ta liczyła 28‒39 lat, w 2002 r.: 41‒52 lata, a w 2012 r.: 51‒62 lata, czyli stopniowo przekracza 60 rok życia. Proces starzenia wciąż będzie się pogłębiał w kolejnych latach.

===Problemy bezrobocia===

Bezrobocie jest nieodłączną cechą gospodarki rynkowej, jednak pod warunkiem, że jego stopa nie przekracza 4–5%, zaś w przypadku konkretnego bezrobotnego nie trwa ono dłużej niż kilka miesięcy. Tymczasem jeszcze w 2004 r. stopa bezrobocia w województwie śląskim wynosiła 16,9%, a w Siemianowicach Śląskich i w Świętochłowicach sięgała blisko 30%, zaś połowa bezrobotnych w województwie pozostawała bez pracy ponad rok. Po wstąpieniu Polski do Unii nastąpił okres ożywienia gospodarczego, co umożliwiło znaczny spadek liczby bezrobotnych z 310,0 tys. w 2004 r. do 122,7 tys. w 2008 r., zaś stopa bezrobocia obniżyła się do 6,9%. Niestety w następnych latach sytuacja gospodarcza uległa pogorszeniu, m.in. pod wpływem negatywnych tendencji w gospodarce światowej. Od tego czasu notujemy ponownie wzrost liczby bezrobotnych do 205,5 tys. w 2012 r., co wyraża się stopą bezrobocia wynoszącą 11,1%. Blisko 60% bezrobotnych w województwie śląskim zamieszkuje centralną część województwa. Najwyższą stopę bezrobotnych ‒ powyżej 20% ‒ notują powiat częstochowski oraz Bytom (tab. 5). Bardzo wysoka stopa bezrobocia występuje także w powiatach myszkowskim, zawierciańskim, żywieckim i będzińskim oraz w miastach Świętochłowice, Piekary Śląskie i Sosnowiec. Największymi redukcjami na rynku pracy objęte zostały obszary posiadające duży udział tradycyjnego przemysłu (górnictwo, hutnictwo, przemysł maszynowy).

Pozytywnym zjawiskiem jest znaczący spadek długotrwałego bezrobocia ze 155,1 tys. osób w 2004 r. do 64,4 tys. bezrobotnych w 2012 r. Jednak część osób, którym udało się uzyskać zatrudnienie w okresie ożywienia gospodarczego po wstąpieniu Polski do Unii Europejskiej w ostatnich latach znów traci pracę. W latach 2008-2012 liczba długotrwale bezrobotnych uległa niemal podwojeniu. Brak perspektyw widoczny jest na rynku pracy Bytomia i powiatu częstochowskiego, gdzie udział długotrwale bezrobotnych jest największy. Najmniejszy udział długotrwale bezrobotnych zaznacza się w Katowicach i konurbacji rybnickiej. Jednak wśród długotrwale bezrobotnych największy udział mają kobiety, zwłaszcza w obszarach o strukturze gospodarczej z dominacją górnictwa (rybnicki).

Zasadniczym problemem jest bezrobocie wśród ludzi młodych. Jeszcze w 2004 roku udział osób poniżej 25 roku życia w ogólnej liczbie bezrobotnych w województwie śląskim wynosił aż 24,2%, zaś w powiatach rybnickim 38,8%, wodzisławskim 34,3%, bieruńsko-lędzińskim 35,7%, w Rybniku 32,2 %, w Rudzie Śląskiej 29,3%. Po otwarciu się zagranicznych rynków pracy udział ten znacznie zmalał do 17,4%. Wciąż jednak jest on wysoki w konurbacji rybnickiej i regionie tyskim, a także w powiatach cieszyńskim, żywieckim, kłobuckim, lublinieckim, tarnogórskim, gliwickim oraz w Rudzie Śląskiej i w Jaworznie. W całym województwie liczba młodych bezrobotnych zmniejszyła się z 74,8 tys. osób w 2004 r. do 35,9 tys. w 2012 r., choć w 2010 r. ich liczba wynosiła już tylko 22,1 tys. osób.

Trudności w uzyskaniu pracy przez absolwentów szkół zawodowych różnych szczebli powoduje ich frustrację, a z pewnością utrudnia wystartowanie w dorosłe życie, założenie rodziny. Jest to istotny problem, zwłaszcza z punktu widzenia niekorzystnych tendencji w rozwoju demograficznym. Co gorsza, część młodych ludzi wyjeżdża w poszukiwaniu pracy poza granice województwa i poza granice kraju. Województwo śląskie traci młode, wykształcone zasoby ludnościowe. Przyczynia się to do postępującego w szybkim tempie starzenia się ludności a w przyszłości zmniejszy zasoby pracy.

==Bibliografia==

#Berezowski Stanisław, Wielki okręg czy aglomeracja okręgów? Górnośląski Okręg Przemysłowy, Studia nad Ekonomiką Regionu t. 10, ŚIN Katowice 1980, s. 33-71.
#Długoborski Wacław, Kształtowanie się Zagłębia Górnośląskiego (próba analizy ekonomiczno-przestrzennej), Śląski Kwartalnik Historyczny „Sobótka” nr 1-2, Wrocławskie Towarzystwo Miłośników Historii, Ossolineum Wrocław 1967, s. 109-127.
#Dziadek Stanisław, Struktura powiązań przestrzennych województwa katowickiego z pozostałymi regionami Polski na podstawie strumieni ładunków węglowych, Zeszyty Naukowe WSE nr 5/73/77, Katowice 1977, s. 23-42.
#Dziadek Stanisław, Transport województwa katowickiego w 40-leciu Polski Ludowej, Oddział PAN w Katowicach, Ossolineum Wrocław 1988.
#Gwosdz Krzysztof, Ewolucja rangi miejscowości w konurbacji przemysłowej. Przypadek Górnego Śląska (1830-2000), Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ, Kraków 2004.
#Jałowiecki Bohdan, Niektóre problemy rekonstrukcji przestrzeni społecznej Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, Górnośląskie Studia Socjologiczne, t. VII, Katowice 1985, s. 221-226.
#Kłosowski Franciszek, Sektor usług w gospodarce regionu tradycyjnego w warunkach transformacji i restrukturyzacji. Przykład konurbacji katowickiej, Prace Naukowe nr 2443, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2006.
Kłosowski Franciszek, Runge Jerzy, Podziały obszaru województwa katowickiego a kształtowanie się zróżnicowań demograficzno-społecznych, Czasopismo Geograficzne t. LXX, z. 3-4, Wrocław 1999, s. 319-335.
#Kłosowski Franciszek, Runge Jerzy, Migracje ludności w miastach województwa śląskiego w latach 1977-2006, Górnośląskie Studia Socjologiczne, Seria Nowa t. 1 (red. W. Świątkiewicz), Wyd. Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2010, s. 83-92.
#Krzysztofik Robert, Runge Jerzy, Kantor-Pietraga Iwona, Paths of shrinkage in the Katowice conurbation. Case studies of Bytom and Sosnowiec cities, Prace Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego nr 69, Projekt Unijny „Shrink smart” nr 225193, Sosnowiec 2011.
#Krzysztofik Robert, Runge Jerzy, Kantor-Pietraga Iwona, An introduction to governance of urban shrinkage. A case of two polish cities: Bytom and Sosnowiec, Prace Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego nr 71, Projekt Unijny „Shrink smart” nr 225193, Sosnowiec 2012.
#Litewka Czesław, Podział województwa katowickiego na regiony i rejony miejsko-przemysłowe, Miasto nr 6, 1979, s. 8-16.
#Rajman Jan, Rozwój Górnośląskiego Zespołu Miejskiego. Wybrane problemy osadnicze i społeczno-demograficzne, Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Krakowie z. 62, Kraków 1977, s. 5-21.
#Runge Anna, Proces starzenia się ludności miast województwa śląskiego, [Przemiany społeczno-ekonomiczne w okresie transformacji – diagnoza i próba oceny], E. Bednarska, Cz. Domański (red.), Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny w Łodzi, Instytut Ekonometrii i Statystyki UŁ, Łódź 2003, s. 37-54.
#Runge Anna, Przemiany demograficzne miast GZM, [Górnośląski Związek Metropolitalny. Zarys monograficzny] R. Dulias, A. Hibszer (red.), PTG Oddział Katowicki, Sosnowiec 2008a, s. 140-159.
#Runge Anna, Ludnościowe uwarunkowania rynku pracy w miastach Górnośląskiego Związku Metropolitalnego, [Górnośląski Związek Metropolitalny. Zarys geograficzny] R. Dulias, A. Hibszer (red.), Wyd. PTG Oddział Katowicki, Sosnowiec 2008b, s. 160-170.
#Runge Anna, Procesy i struktury ludnościowe w województwie śląskim, [Procesy i struktury demograficzno-społeczne na obszarze województwa śląskiego w latach 1988-2008] J. Runge, I. Żurek (red.), WUS Katowice 2010, s. 33-82.
#Runge Anna, Medium size towns in complex settlement systems (exemplified by Katowice conurbation), Problems of Geography 1-2, Bulgarian Academy of Sciences, Sofia 2012, p. 49-65.
#Runge Jerzy, Struktura rynku pracy regionu tradycyjnego i jego otoczenia na przykładzie województwa katowickiego, Prace Naukowe UŚ w Katowicach nr 1592, Katowice1996.
#Runge Jerzy, Ludność [Studium wiedzy o regionie śląskim] A. Szajnowska-Wysocka red., Prace Naukowe UŚ nr 1755, Wydawnictwa Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1999, s. 15-50.
#Runge Jerzy, Miasta tradycyjnego regionu społeczno-ekonomicznego, [Miasto] S. Kaczmarek (red.), Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2011, s. 133-142.
#Runge Jerzy, Krzysztofik Robert, Spórna Tomasz, Cechy specyficzne umiastowienia województwa śląskiego na przełomie XX i XXI wieku, [Koncepcje i problemy badawcze geografii] K. Marciniak, K. Sikora, D. Sokołowski (red.), WSG Bydgoszcz 2011, s. 251-264;
#Rykiel Zbigniew, Niektóre struktury społeczno-przestrzenne regionu katowickiego, Przegląd Geograficzny t. LVI, z. 3-4, Warszawa 1984, s. 19-41.
#Rykiel Zbigniew, Struktury i mechanizmy społeczne w regionie katowickim, [Problemy rozwoju regionalnego i lokalnego] Studia z Gospodarki Przestrzennej, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1988, s. 161-183.
#Serafin Franciszek, Stosunki demograficzne i społeczne, [Województwo śląskie (1922-1939). Zarys monograficzny], F. Serafin (red.), Prace Naukowe UŚ nr 1555, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1996, s.78-100.
#Sitek Sławomir, Runge Jerzy, Kłosowski Franciszek, Runge Anna, Petryszyn Jacek, Pytel Sławomir, Kurpanik Monika, Spórna Tomasz, Zuzańska-Żyśko Elżbieta, Społeczno-gospodarcze oraz przestrzenne kierunki zmian regionalnego oraz lokalnych rynków pracy województwa śląskiego – SGP WSL, Uniwersytet Śląski, Sosnowiec 2013.
#Spórna Tomasz, Modele przemian urbanizacyjnych w województwie śląskim, Prace Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego nr 72, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Sosnowiec 2012.
#Szajnowska-Wysocka Alicja, Zachowania przestrzenne ludności konurbacji górnośląskiej. Synteza badawcza. Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego nr 1813, wyd. UŚ Katowice 1999.
#Tkocz Maria (red.), Województwo śląskie. Zarys geograficzno-ekonomiczny, Prace Wydziału Nauk o Ziemi UŚ nr 53, Sosnowiec2008, s. 16-25.
#Wanatowicz Maria W., Województwo śląskie na tle Drugiej Rzeczypospolitej, [Województwo śląskie (1922-1939). Zarys monograficzny], F. Serafin (red.), Prace Naukowe UŚ nr 1555, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1996, s. 15-29.
#Wrzosek Antoni, Główne okręgi przemysłowe Polski, PZWS Warszawa 1972.

Krajobraz

2015-01-14T13:21:06Z

Myszorj:

[[Kategoria:Geografia]]
Autor: [[dr hab. Urszula Myga-Piątek]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Krajobraz stanowi jedną z ważniejszych kategorii badawczych w geografii (Hettner, 1927; Ostaszewska, 2002; Plit F., 2011a, b). Rozległość semantyczna pojęcia ‘krajobraz’ sprawia, że jest on przedmiotem badań także innych dyscyplin naukowych i dziedzin sztuki. Ponadto jako termin mieszczący się w ramach podstawowej edukacji geograficznej jest powszechnie rozumiany i intuicyjnie stosowany.
W naukach geograficznych zasadniczo przyjmuje się jako nadrzędny podział na krajobrazy:
*''przyrodnicze (naturalne)'' (prirodnyj łandszaft, natural landscape),
*''antropogeniczne'' (antropogennyj łandszaft, anthropogenic landscape).
[[Plik:Krajobraz tabela 1.png|250px|thumb|right|Tab. 1. Klasyfikacja krajobrazów naturalnych Polski według A. Richlinga i A. Dąbrowskiego (1995). ]]
[[Plik:Krajobraz-Typy2.png||250px|thumb|left|Ryc.1. Zróżnicowanie krajobrazów naturalnych województwa śląskiego.]]
[[Plik:Krajobraz tabela 2.png|250px|thumb|right|Tab. 2. Klasy rodzaje i gatunki krajobrazów naturalnych województwa śląskiego.]]
Krajobraz ''naturalny'' – powstaje w wyniku działania sił przyrody (procesów przyrodniczych). Obecnie krajobrazy naturalne są identyfikowane na postawie wyłącznie cech przyrodniczych t.j. budowa geologiczna, rzeźba terenu, klimat, stosunki wodne, pokrywa glebowa, naturalna szata roślinna i świat zwierzęcy. cechy środowiska geograficznego stanowią przyrodnicze uwarunkowania historycznej i obecnej działalności człowieka w krajobrazie.
Krajobrazy ''przyrodnicze'' ''(naturalne)'' stanowią wykształcone bez udziału człowieka geosystemy, które wskutek rozrastania się ekumeny ulegały stopniowej antropogenizacji. Obecnie krajobrazy przyrodnicze są tłem i zasobem dla terenów przekształconych antropogenicznie. Część krajobrazów przyrodniczych pozostając wolna od wpływu człowieka, reprezentuje dziewiczy system przyrodniczy. Ich zasięg radykalnie się kurczy, a realne istnienie takiego typu krajobrazów jest współcześnie przez badaczy mocno kwestionowane (por. Bieroński, 2002, Kistowski, 2010). Najczęściej mówi się jedynie o reprezentatywnych archetypach krajobrazów naturalnych (np. ścisłe rezerwaty, reliktowe puszcze, wysokie góry, wnętrza Antarktydy i wysp Arktyki). Dla tej grupy krajobrazów naturalnych uzasadnione jest używaniem określenia krajobraz pierwotny dla podkreślenia stanu zachowania w formie pierwotnej lub jako określenie chronologicznej fazy ewolucyjnej. Krajobrazy pierwotne nie spełniają żadnej funkcji produkcyjnej (zadanej przez człowieka) ani nie zawierają jakiejkolwiek infrastruktury technicznej. Stanowią najwcześniejsze ogniwo ewolucyjne przeobrażania krajobrazu. Zdecydowana większość krajobrazów przyrodniczych ulegała stopniowemu modelowaniu przez człowieka lub istnieje współcześnie dzięki decyzjom i świadomym zabiegom człowieka (np. parki narodowe – funkcja ochronna, edukacyjna, badawcza, naukowa) – dla tej grupy obszarów używane jest określenie krajobraz przyrodniczy–seminaturalny. Ogniwem przejściowym pomiędzy krajobrazami przyrodniczymi a kulturowymi są krajobrazy quasikulturowe. Odróżnia je obecność pojedynczych budowli (np. szałasów, chat, schronisk) i bardzo wysoki udział składników naturalnych geosystemu.

W stosunku do krajobrazu możliwa jest klasyfikacja typologiczna i regionalna.
Klasyfikacja typologiczna zakłada, że istnieją takie same typy jednostek przestrzennych – które mogą występować w różnych miejscach Ziemi. Jednostkom typologicznym nadaje się nazwy przymiotnikowe. Najczęściej taką procedurę stosuje się do krajobrazów przyrodniczych (naturalnych).
Klasyfikację krajobrazów naturalnych Polski, biorący za podstawę zróżnicowanie rzeźby powierzchni terenu (a w konsekwencji podłoża skalnego, gleb, pokrywy roślinnej) jako pierwszy opracował w końcu lat 50.XX J. Kondracki. Klasyfikacja ta dzieliła krajobrazy Polski na klasy, rodzaje, gatunki i odmiany. Kolejne uszczegółowienie tej klasyfikacji przedstawili J. Kondracji i A. Richling ( 1984) a następnie A. Richling i A. Dąbrowski (1995).

Obszar Polski według tej procedury jest podzielony na 4 klasy, 14 rodzajów i 25 gatunków krajobrazów naturalnych, które dodatkowo mogą być podzielone na 120 odmiany. Przy klasyfikacji krajobrazu stosowana jest numeracja dziesiętna (Tab.1.). Podstawą podziału na powyższe klasy była wysokość nad poziom morza. Za krajobraz nizinne uznaje się w Polsce tereny położone poniżej 200 m n.p.m., za krajobrazy wyżynne 200-600 m n.p.m. a góry powyżej 600 m n.p.m. Dodatkowo brane jest pod uwagę charakter rzeźby terenu, skład litologiczny, podłoża, stosunki wodne oraz procesy erozji i akumulacji.

W podziale klas krajobrazów nizinnych na rodzaje uwzględnia się przed wszystkim deniwelacje i spadki terenu, a w przypadku wyżyn o zróżnicowaniu na rodzaje decyduje skład litologiczny podłoża oraz rodzaj procesów erozyjnych i eolicznych. Podstawą podziału klas krajobrazów górskich była różnica wysokości i piętrowy układ wszystkich elementów krajobrazu (głównie piętra roślinne). Krajobrazy dolin i obniżeń brało za podstawę wydzieleń niższego rzędu charakter zjawisk wodnych oraz procesów erozji i akumulacji (Chmielewski, 2012; Richling, Ostaszewska, 2005). Zdecydowaną przewagę (ponad 60 %) powierzchni Polski stanowią krajobrazy nizin.

Na terenie województwa śląskiego występują następujące klasy, rodzaje i gatunki krajobrazów naturalnych (tabela 2). Zróżnicowanie krajobrazów naturalnych województwa śląskiego ilustruje mapa (ryc.1).
Na podstawie podziału typologicznego można stwierdzić, że w województwie Śląskiem krajobrazy nizin stanowią 46,2 %, krajobrazy wyżyn i niskich gór 32,3%, krajobrazy gór średnich i wysokich 5,7 %. Pozostałe 15,8 % tworzą krajobrazy dolin i obniżeń.

Klasyfikacja regionalna bierze za podstawę założenie o indywidualnym i niepowtarzalnym występowaniu cech odróżniający system przyrodniczy. Regionalizacja krajobrazowa polega na wydzielaniu indywidualnych jednostek przyrodniczych. Efektem tej procedury jest regionalizacja fizycznogeograficzna Polski (Kondracki, 1998, 2002). Wyodrębnione regiony cechuje wewnętrzne podobieństwo cech, wewnętrzna spójność i zwartość terytorialna. Wszystkie jednostki regionalne są heterogeniczne. jednostki regionalne tworzą system hierarchiczny; grupa jednostek niższego rzędu tworzy region wyższego rzędu.

==Bibliografia==

#Andrzejewski R., 1992: Znaczenie i potrzeby badań nad krajobrazem. [w:] Wybrane problemy ekologii krajobrazu. Materiały konferencyjne, (red.) L. Ryszkowski, S. Bałazy, Poznań: 5–14.
#Balon J., 2009: Porządki przestrzenne: syntetyczna wizja krajobrazu. Problemy Ekologii Krajobrazu, 23: 61-70.
#Bartkowski T., 1983: O pojęciu krajobrazu. Materiały do dyskusji na konferencji nad pojęciem ekologii krajobrazu.
#Bartkowski T., 1985: Nowy etap dyskusji nad pojęciem krajobrazu, Czas. Geogr., LVI, 1.
#Bartkowski T., 1885: Nowy etap dyskusji nad pojęciem krajobrazu. Czasopismo Geograficzne LVI: 73-79.
#Bastian O., 2008a: Landscape classification – between fact and fiction. Problemy Ekologii Krajobrazu, 23: Warsaw: 13-20.
#Bastian O., 2008b: Adopting the precautionary principle in designing and managing NATURA 2000 areas (exemplified by the conservation of the butterfly Maculinea nausithous in a rural landscape north of Dresden (Saxony). Journal of Landscape Ecology 1: 14-22.
#Chmielewski T., 2012: Systemy krajobrazowe. Struktura – funkcjonowanie – planowanie. PWN, 408 s.
#Kondracki J., 1998: Podstawy regionalizacji fizycznogeograficznej. PWN, Warszawa.
#Kondracki J., 2002: Geografia regionalna Polski (wyd. czwarte). Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
#Myga-Piątek U., 2001a: Spór o pojęcie krajobrazu w geografii i dziedzinach pokrewnych. Przegląd Geograficzny.
#Myga-Piątek U., 2012: Krajobraz kulturowy. Aspekty ewolucyjne i typologiczne. Wyd.
Uniwersytetu Śląskiego, Katowice, ss.408.
#Ostaszewska K., 2002: Geografia krajobrazu, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa.
#Ostaszewska K., 2005: Krajobraz - środowisko geograficzne - środowisko przyrodnicze. [w:] Podstawowe idee i koncepcje w geografii, t.1, Geografia jako nauka o przestrzeni, środowisku i krajobrazie (red.): W. Maik, K. Rembowska, A. Suliborski, UMK, UŁ, ŁTN, Łódź: 162-171.
#Pietrzak M., 1998: Syntezy krajobrazowe. Założenia, problemy, zastosowania. BoguckiWydawnictwo Naukowe, Poznań, ss. 167.
#Pietrzak M., 2001: Przemiany krajobrazu – główne procesy przestrzenne. Problemy Ekologii Krajobrazu, t. 10.
#Richling A., 2001: Krajobraz jako przedmiot badań ekologii krajobrazu. W: U. Myga-Piątek (red.) Krajobraz kulturowy – idee. Problemy wyzwania. WNoZ UŚ, Oddz. Katowicki PTG, Sosnowiec, s. 138-141.
#Richling A., 2005: Założenia typologii krajobrazu naturalnego Polski. [w:] Geografia fizyczna Polski (red.): A. Richling, K. Ostaszewska: 296-299, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa.
#Richling A., 2006: Czy istnieją krajobrazy naturalne i kulturowe, Probemy Ekologii Krajobrazu, t. 18.
#Richling A., 2008: Z problematyki podziału krajobrazowych terenów zurbanizowanych, Problemy Ekologii Krajobrazu, t6. 22:165-177.
#Richling A., 2010: O krajobrazie raz jeszcze. Czy istnieją krajobrazy rekreacyjne? Problemy Ekologii Krajobrazu, XXVII: 341-344.
#Richling A., Kondracki J., 1983: Próba uporządkowania terminologii w zakresie geografii fizycznej kompleksowej. Przegląd Geogr., T. 55, z. 1: 203–219.
#Richling A., Ostaszewska K., 1993: Czy istnieje uniwersalna jednostka przestrzenna? Przegl. Geogr., T. LXIV, z. 1-2.
#Solon J., 2002: Ocena różnorodności krajobrazu na podstawie analizy struktury przestrzennej roślinności, Prace Geograficzne IGiPZ PAN, 185, 232 s.
#Solon J., 2008 a: Przegląd wybranych podejść do typologii krajobrazu. Problemy Ekologii Krajobrazu. 2008, t. XX: 25-33.
#Żarska B., 2003: Ochrona krajobrazu. Wydawnictwa SGGW, Warszawa.

Kotliny Podkarpackie Zachodnie

2015-01-14T13:18:50Z

Myszorj:

[[Kategoria:Geografia]]
Autor: [[dr Jan Maciej Waga]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

[[Plik:WAGA Kotliny Podkarpackie Zachodnie 1.jpg|300px|thumb|right|Rys. 1. Położenie i podział Kotlin Podkarpackich Zachodnich na terenie Polski, według S. Gilewskiej (1986, 1991).]]
[[Plik:WAGA Kotliny Podkarpackie Zachodnie 2.jpg|300px|thumb|right|Rys. 2. Położenie i podział Kotlin Podkarpackich Zachodnich na terenie województwa śląskiego, według S. Gilewskiej (1986, 1991).]]
[[Plik:WAGA Kotliny Podkarpackie Zachodnie 3.jpg|300px|thumb|right|Rys. 3. Położenie i podział Kotliny Raciborsko-Oświęcimskiej na obszarze województwa śląskiego. Szkic geomorfologiczny według K. Klimka (1972).]]

Kotliny Podkarpackie Zachodnie zostały wydzielone jako jednostka geomorfologiczna w randze podprowincji. Są one częścią prowincji Kotliny Podkarpackie, a ta należy do strefy Alpejskiej. Strefa Alpejska jest fragmentem subkontynentu Europa Zachodnia należącego do kontynentu Europa (Klimaszewski 1972).

Kotliny Podkarpackie Zachodnie obejmują trzy makroregiony: Kotlinę Ostrawską (DI.a), [[Kotlina Oświęcimska|Kotlinę Oświęcimską]] (DI.b) oraz Kotlinę Sandomierską (DI.c) (Gilewska 1991) (rys. 1). Pierwsza z nich jedynie niewielkim fragmentem wkracza na teren Polski. Druga składa się z czterech mezoregionów: [[Płaskowyż Rybnicki|Płaskowyżu Rybnickiego]] (DI.b1), [[Równina Pszczyńska|Równiny Pszczyńskiej]] (DI.b2), [[Dolina Górnej Wisły|Doliny Górnej Wisły]] – odcinek zachodni (DI.b3) i [[Dział Wilamowicki|Działu Wilamowickiego]] (DI.b4) (Gilewska 1991) (rys. 2). Trzecia obejmuje następujące mezoregiony: Dolinę Górnej Wisły – odcinek wschodni (DI.c1), Dział Gdowski (DI.c2), Płaskowyż Tarnowski (DI.c3), Dolinę Dolnej Wisłoki (DI.c4), Równinę Rozwadowską (DI.c5), Płaskowyż Kolbuszowski (DI.c6), Rynnę Podkarpacką (DI.c7), Dolinę Dolnego Sanu (DI.c8), Dział Kańczucki (DI.c9), Płaskowyż Chyrowski (DI.c10), Równinę Biłgorajską (DI.c11), Płaskowyż Tarnogrodzki (DI.c12) (Gilewska 1991)(rys. 1).

Podział ten w wielu przypadkach jest jeszcze dokładniejszy, wydziela się wówczas jednostki o randze mikroregionów.

Kotliny Podkarpackie Zachodnie rozciągają się w strefie tektonicznego zapadliska podgórskiego, na terenie Polski przylegającego od północy do łuku Karpat. Zapadlisko to, utworzone w czasie aktywności alpejskich ruchów górotwórczych i zajęte początkowo przez morze, w miocenie stopniowo zaczęło się spłycać, aż do ustąpienia zbiornika wodnego. W pliocenie doszło do erozji i denudacji zakumulowanych w rowie tektonicznym, słabo odpornych na rozmywanie, osadów ilastych i piasków, a miejscami i wyżej leżących ewaporatów gipsowo-solnych.

Podkreśla się zrębowy charakter budowy geologicznej Kotliny Oświęcimskiej, a także Bramy Krakowskiej, stanowiącej wąski łącznik z wielką, mającą zarys trójkąta, Kotliną Sandomierską. Sama Kotlina Sandomierska ma nie w pełni poznaną budowę geologiczną, co jest powodem rozbieżności poglądów na temat jej tektoniki.

Współczesny obraz rzeźby terenu Kotlin Podkarpackich Zachodnich jest wynikiem działalności wielu czynników morfotwórczych, nasilających swoją aktywność wraz z powtarzającymi się wahaniami klimatu. Pierwszym z tych czynników był wpływ lądolodów skandynawskich na akumulację utworów lodowcowych i wodnolodowcowych w Kotlinach – stanowiących baseny sedymentacyjne. O ile lądolód sanu 2 zajął w całości obszar omawianych Kotlin, to zasięg lądolodu odrzańskiego ograniczał się co najwyżej do części Kotliny Ostrawskiej i Oświęcimskiej. Na wschodzie Kotliny Sandomierskiej stwierdzono jednak również dwa poziomy glin zwałowych, jeden z nich należy prawdopodobnie do zlodowacenia san 1. Rola Kotlin nie ograniczała się jedynie do funkcji basenów sedymentacyjnych, ale stanowiły one także drogę odpływu wód proglacjalnych i ekstraglacjalnych – odpływających z gór. Okresowo nawet wody te były odprowadzane do Morza Czarnego przez dolinę Dniestru. Przepływ wód roztopowych i w dłuższym czasie rzecznych powodował erozję, był to kolejny czynnik morfotwórczy wywierający piętno na rzeźbie Kotlin. W dolinach jednak, był w kilku cyklach akumulowany materiał niesiony przez rzeki, w ten sposób powstawały systemy teras i przedgórskich stożków napływowych. Materiał był dostarczany za sprawą okresowo wzmagających się procesów erozji i denudacji działających na stokach. Wśród czynników morfotwórczych odgrywających istotną rolę w modelowaniu rzeźby Kotlin należy wymienić także procesy eoliczne – budujące pokrywy lessowe i tworzące formy piaszczyste (wydmy, niecki deflacyjne, pola eolicznych piasków pokrywowych).

Znaczna rozległość form, stosunkowo niewielkie deniwelacje terenu i monotonia rzeźby sprawiają, że krajobraz Kotlin Podkarpackich Zachodnich ma charakter nizinny. W Kotlinach występują trzy główne typy ukształtowania terenu:
*płaskowyże (wysoczyzny) oraz garby, o cokołach utworzonych z utworów wieku mioceńskiego, czasem starszego, nadbudowane glinami morenowymi, ich reziduum, utworami wodnolodowcowymi, a miejscami także lessami,
*faliste równiny denudacyjne wykształcone na osadach lodowcowych i wodnolodowcowych, lokalnie przemodelowane przez procesy eoliczne,
*równiny teras rzecznych i stożków napływowych, niekiedy przemodelowane przez procesy eoliczne.

Deniwelacje w obrębie Kotlin Podkarpackich Zachodnich wynoszą od około 135 m n.p.m. w dnie doliny Wisły u ujścia Sanu do 310 m n.p.m. na Płaskowyżu Rybnickim i na Dziale Wilamowickim.
Na obszarze województwa śląskiego znajduje się jedynie część Kotlin Podkarpackich Zachodnich, tj. niewielki fragment Kotliny Ostrawskiej oraz większość Kotliny Oświęcimskiej.

Wszystkie nauki geograficzne tworzą podziały regionalne badanych przez nie terenów. Do najważniejszych regionalizacji, mających wpływ na wydzielenia innych dziedzin, należy podział geomorfologiczny. Złożoność genezy i innych cech rzeźby terenu powoduje konieczność przyjęcia w badaniach określonych kryteriów kwalifikacyjnych. Ostatecznie powstaje konwencja, według której rozstrzygana jest kwestia przynależności małych jednostek do większych zespołów i ustalany jest przebieg ich granic. Niekiedy mamy do czynienia z nieostrym przejściem między sąsiadującymi jednostkami przestrzennymi, co sprzyja powstawaniu różnic interpretacyjnych.

Zarówno na temat zasięgu Kotlin Podkarpackich Zachodnich, jak i ich wewnętrznego podziału (m.in. na terenie obecnego województwa śląskiego) w latach 80. XX w. toczyła się dyskusja geomorfologów. Starsza koncepcja była prezentowana przez M. Klimaszewskiego (1972) oraz K. Klimka (1972) (rys. 3), a nowsza przez S. Gilewską (1986, 1991) (rys. 2). Różnica koncepcji polegała przede wszystkim na określeniu przynależności do jednostek wyższego rzędu obszaru Kotliny Raciborskiej. Kwestia obejmowała także zagadnienie precyzji wydzielania jednostek niższego rzędu w Kotlinie Oświęcimskiej i określenia ich charakteru. Różnice te można porównać na załączonych rysunkach.

==Bibliografia==

#Klimaszewski M., 1972 Podział geomorfologiczny Polski Południowej, [w:] Geomorfologia Polski, t. 1, PWN, Warszawa, s. 5-17.
#Klimek K., 1972 Kotlina Raciborsko-Oświęcimska, [w:] Geomorfologia Polski, t. 1, PWN, Warszawa, s. 116-138.
#Gilewska S., 1986 Podział Polski na jednostki geomorfologiczne. Przegląd Geograficzny. t. 58, z. 1-2.
#Gilewska S., 1991 Rzeźba, [w:] Geografia Polski. Środowisko przyrodnicze. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, s. 248-296.

Konurbacja rybnicka

2015-01-14T13:18:16Z

Myszorj:

[[Kategoria:Geografia]]
Autor: [[dr Robert Krzysztofik]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Konurbacja rybnicka zlokalizowana jest w południowo zachodniej części województwa śląskiego. Zajmuje obszar 1480 km² . W jej skład wchodzą miasta na prawach powiatu: [[Jastrzębie Zdrój]], [[Rybnik]] i [[Żory]], powiaty ziemskie: raciborski, rybnicki, wodzisławski oraz gminy [[Pawłowice]] z powiatu pszczyńskiego i [[Zebrzydowice]] z powiatu cieszyńskiego<ref>Krzysztofik, 2006; Województwo śląskie, 2008 .</ref> W niektórych ujęciach naukowych i popularnonaukowych konurbacja rybnicka nie obejmuje swym zasięgiem powiatu raciborskiego. Względnie niektórych gmin wiejskich powiatów – raciborskiego czy wodzisławskiego, a także wspomnianych Zebrzydowic. Pojawia się natomiast gmina Suszec z powiatu pszczyńskiego, a w starszych opracowaniach miasto [[Knurów]] z powiatu gliwickiego i miasto [[Orzesze]] z powiatu mikołowskiego. Współcześnie oba miasta stanowią część [[Konurbacja katowicka|konurbacji katowickiej]].

W granicach konurbacji zlokalizowanych jest 11 miast, w tym jedno duże – Rybnik oraz 8 miast średnich – Jastrzębie Zdrój, Żory, [[Racibórz]], [[Wodzisław Śląski]], [[Czerwionka-Leszczyny]], [[Rydułtowy]], [[Pszów]] i [[Radlin]]. W latach 2000. status miasta 100-tysięcznego straciło Jastrzębie Zdrój, a w latach 90. XX wieku – Wodzisław Śląski. Pierwsze z nich w efekcie depopulacji, drugie zaś w konsekwencji dezintegracji przestrzeni administracyjnej miasta ukonstytuowanej jeszcze w latach 70. XX wieku.

==Powstanie i rozwój konurbacji rybnickiej==
[[Plik:Konurbacja rybnicka.jpg|250px|thumb|right|Ryc. 1. Struktura przestrzenna konurbacji rybnickiej. Oznaczenia: 1 – miasta rdzenia konurbacji rybnickiej, 2 – miasta strefy wewnętrznej konurbacji rybnickiej, 3 – gminy strefy zewnętrznej konurbacji rybnickiej, 4 granice gmin lub obszarów miejskich i wiejskich w gminach, 5 – granice powiatów, 6 – granica województwa śląskiego, 7 – zasięg terytorialno-administracyjny konurbacji rybnickiej, 8 – granica państwa. ]]
Konurbacja rybnicka, jako forma osadnicza zaczęła się tworzyć dopiero po II wojnie światowej. Do tego okresu funkcjonowało tu kilka miast o rodowodzie średniowiecznym oraz kilkanaście większych miejscowości o różnym stopniu zurbanizowania, jednak bez formalnego statusu miejskiego. Były to zarówno osady nowe, związane z rozwijającym się tutaj górnictwem, jak i zurbanizowane wsie o genezie feudalnej.

Procesy aglomeracyjne po raz pierwszy na tym terenie uaktywniły się już w średniowieczu, a ich konsekwencja było powstanie w 1294 r. raciborskiego Nowego Miasta, które jednak już w następnym stuleciu zintegrowano z Raciborzem<ref>Kantor-Pietraga, Krzysztofik, 2011</ref>. Aż do połowy XX wieku sieć osadnicza w tej części województwa śląskiego cechowała się elementem przeciwnym do skupionych form osadniczych, a była nim stosunkowo rozproszona siec miast z własnymi polami oddziaływań. Pola te stanowiły pewne dziedzictwo formowania się układów osadniczych na Śląsku, gdzie starano się nie tworzyć układów miast konkurencyjnych, zlokalizowanych blisko siebie<ref>Krzysztofik, 2012.</ref>. Dziedzictwo organizacji przestrzennej osadnictwa opartego na tzw. ośrodkach obsługi (ośrodkach centralnych) zaplecza przetrwało w zasadzie do połowy XX wieku.
Miasta regionu należały (poza Raciborzem) do grona ośrodków małych i bardzo małych. W 1933 r. miastem dużym był Racibórz (około 50 tys. mieszkańców), a miastem średnim Rybnik. Pozostałe miejscowości należały do grona ośrodków małych. W czasie II wojny światowej powstały plany reorganizacji systemu osadniczego Górnego Śląska, w efekcie których głównym ośrodkiem miał stać się Racibórz. Jego nadrzędność i funkcje centralne miały wypełniać obszar pomiędzy Wrocławiem, Krakowem a Brnem. Miasto i oczekiwana wokół niego aglomeracja miały także przejąć impet rozwoju miast zlokalizowanych współcześnie w Konurbacji Katowickiej.

Niezależnie od istniejących miast silnie urbanizowały się niektóre miejscowości wiejskie. Wymienić tu należy przede wszystkim [[Boguszowice]], [[Chwałowice]], Czerwionkę, [[Dębieńsko]], Jastrzębie, [[Niedobczyce]], Pszów, Radlin, Rydułtowy i inne. Uwarunkowania silnej urbanizacji tych miejscowości koncentrowały się na lokalnej eksploatacji węgla kamiennego, a przypadku Jastrzębia na funkcji uzdrowiskowej.

Układy przestrzenno-funkcjonalne tych miast oparte były na rozplanowaniu dawnych wsi rolniczych, stąd dominantą były tu główne ulice z siecią mniejszych prostopadłych dróg nawiązujących w swym przebiegu do morfologii terenu. Układ ten był coraz bardziej zabudowywany przekształcając się w małomiasteczkowy lub miejski. Niezależnie od tego istotne elementy stanowiły kopalnia i jej otoczenie oraz budowane in cruda radice osiedla i kolonie patronackie. Skupiały one zarówno zabudowę niską, jak i wysoką. Z różnych względów następowało jednak opóźnienie w formalnym umiastowieniu tych miejscowości. Znamienne, że region ten będąc jednym z najbardziej zurbanizowanych ze społecznego i ekonomicznego punktu widzenia nie doczekał się w I połowie XX wieku, ani jednego aktu nadania przywilejów miejskich.

Przekształcenia następowały także w miastach, szczególnie w Raciborzu i Rybniku. Tu zabudowa miejska znacząco „wybiegała” poza obrys dawnych obwarowań miejskich, szczególnie w Raciborzu tworząc kolejne kwartały zabudowy o wysokim stopniu kompaktowości.

Zalążkowy etap kształtowania się konurbacji rybnickiej zakończył się na początku lat 50. XX wieku, kiedy to dotychczasowa sieć miast o genezie średniowiecznej zaczęła być uzupełniana nowymi miastami. Większość z nich miała skrajnie wyspecjalizowany genotyp funkcjonalny oparty na eksploatacji węgla kamiennego. Z uwagi na siłę oddziaływania miast o starszej genezie nie miały w tym okresie z kolei szans zaistnienia nowe miasta usługowo-handlowe. Nie sprzyjały temu też ograniczenia rozwojowe tych sfer w ramach socjalistycznej gospodarki nakazowo-rozdzielczej<ref>Krzysztofik, 2012. </ref>. Etap rozwojowy formy osadniczej konurbacji rybnickiej, który rozpoczął się na początku lat 50. XX wieku określić należy jako etap umiastowienia. Symbolicznie zakończył się on w 1975 r.

Po 600 latach przerwy, pierwszym uprawomocnionym ośrodkiem miejskim stały się Rydułtowy, które prawa miejskie uzyskały w 1951 r. Można tu także wspomnieć o umiastowieniu Knurowa (1951), który był ówcześnie traktowany jako jeden z ośrodków Rybnickiego Okręgu Węglowego. Wkrótce miastami stały się także Niedobczyce, Pszów i Radlin (1954 r.). W tym samym roku 3 dalsze miejscowości, a mianowicie Boguszowice, Chwałowice i Czerwionka uzyskały status tzw. osiedla miejskiego, który w zdecydowanej większości przypadków był preludium do uzyskania pełni praw miejskich. W 1956 r. osiedlem miejskim stały się Jastrzębie Zdrój, Kuźnia Raciborska i Leszczyny. Proces formalnoprawnego pełnego umiastowienia regionu przeciągnął się na lata 60. Ubiegłego wieku.

W tym okresie tracąc status osiedla miejskiego, powstały miasta: Boguszowice, Czerwionka, Leszczyny (1962), Jastrzębie Zdrój (1963) oraz Chwałowice i Kuźnia Raciborska (1967). W ciągu 16 lat przybyło tu 10 nowych miast. Łącznie w 1970 r. było ich zatem 14. W regionie wytworzyła się charakterystyczna policentryczna struktura o charakterze ewoluującej konurbacji miejskiej. Jej definicyjna modelowość rosła wraz ze wzrostem liczby ludności poszczególnych jednostek miejskich oraz faktem stosunkowo niedużej rozpiętości potencjału demograficznego pomiędzy zlokalizowanymi tu miastami. Zdecydowana większość miast mieściła się w 1970 r. w przedziale wielkościowym 7-30 tys. mieszkańców. Nie było też jednego miasta pod tym względem wyróżniającego się. Rybnik w 1970 r. liczył 43 tys. mieszkańców, a Racibórz 40 tys. Niemniej jednak z uwagi na nieco inne podstawy gospodarcze rozwoju Raciborza (Przemysł metalowy, chemiczny, spożywczy), miastem reprezentatywnym dla regionu stał się Rybnik jako centrum górnictwa węglowego rozwijającego się w samym mieście, jak i przylegających do niego nowych ośrodkach miejskich. W odniesieniu do regionu utrwaliła się w tym okresie nazwa Rybnicki Okręg Węglowy (ROW)<ref>Spórna, 2012.</ref>.Było to określenie specyficzne na tle innych regionów miejskich Polski. To znaczy nazwa okręgu przemysłowego była jednocześnie substytutem nazwy formy osadniczej, co było niezwykle rzadkie (por. Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy – LGOM). W ten sposób podkreślono gospodarczą rolę regionu, niwelując jednocześnie kwestie związane z elementami przestrzennymi i społecznymi, których wyrazem jest pojęcie aglomeracji lub konurbacji miejskiej.

Powstawaniu nowych miast towarzyszył zdecydowany rozwój miast już istniejących. Liczba ludności Rybnika w latach 1955-1970 wzrosła o 50%, Raciborza natomiast o ponad 30%. Jednak fenomenem lat 60. I 70. XX wieku łączącym powstawanie całkiem nowych i kontynuację rozwoju starych ośrodków miejskich była „przestrzenna rewolucja”, która miała miejsce w Jastrzębiu Zdroju i Żorach. To drugie miasto, jakkolwiek posiadające XIII-wieczny rodowód, z uwagi na fakt niezwykle gwałtownego rozwoju zostało określone jako „nowe miasto”. W latach 1955-1980 liczba ludności Żor wzrosła o około 1000%, w tym w latach 1955-1970 o 400%. Średniowieczny układ przestrzenny miasta został w pewien sposób „wtopiony” w nowe przestrzenie zabudowy blokowej, które zdecydowanie zdominowały przestrzeń urbanistyczną Żor.

Jednak największym fenomenem urbanizacji lat 50.-70. XX wieku był w tym regionie przypadek miasta Jastrzębie Zdrój. Co najmniej z dwóch powodów – demograficznego i przestrzennego.
[[Plik:Konurb ryb1.png|250px|thumb|right|Tab. 1.1. Powierzchnia i ludność konurbacji rybnickiej w 2012 roku]]
[[Plik:Konurb ryb 1.2.png|250px|thumb|right|Tab. 1.2. Powierzchnia i ludność konurbacji rybnickiej w 2012 roku]]
[[Plik:Konurb ryb 1.3.png|250px|thumb|right|Tab. 1.3. Powierzchnia i ludność konurbacji rybnickiej w 2012 roku]]
W pierwszym przypadku podstawą powyższego twierdzenia był niespotykany w Polsce przyrost liczby ludności, który w latach 1961-1976 wyniósł aż 2815% (z 3,3 tys. do 96,2 tys. mieszkańców). W latach 1971-1975 każdego roku przyrost migracyjny osiągał tu liczbę 8-9 tys. osób<ref>Kantor-Pietraga, Krzysztofik, 2011. </ref>.

Drugą kwestią była próba ukonstytuowania w najbliższym otoczeniu miasta nowej aglomeracji miejskiej. W jej skład obok Jastrzębia Zdroju, którego ludność miała wzrosnąć do ponad 200 tys. mieszkańców wchodzić miały jeszcze 90-tysięczny Godów, 35-tysięczna Ruptawa oraz mniejsze ośrodki miejskie w Pawłowicach i Zebrzydowicach (później koncepcje zmieniono na Kaczyce). Ostatecznie ten wielki zespół miast-blokowisk nie powstał. Liczba ludności Jastrzębia Zdroju, który wchłonął Ruptawę ustabilizowała się na poziomie około 100 tys. mieszkańców. Pawłowice rozrosły się do wielkości ponad 10 tys. mieszkańców, a Zebrzydowice, Kaczyce i Godów liczą po kilka tysięcy mieszkańców. Wszystkie 4 miejscowości pomimo zurbanizowanego charakteru mają formalnie status wsi. Pawłowice dodatkowo najludniejszej „wsi” w Polsce.

Istotne zmiany w strukturze konurbacji rybnickiej miały miejsce w połowie lat 70. XX wieku. Na skutek reformy administracyjnej prawa miejskie straciła połowa miast regionu, stając się dzielnicami innych ośrodków miejskich. Do Rybnika przyłączono Chwałowice (1973) oraz Boguszowice i Niedobczyce (1975). Do Wodzisławia Śląskiego przyłączono Pszów, Radlin i Rydułtowy (1975 r.). W tym samym roku w jeden ośrodek miejski (pod nazwą Leszczyny) połączono Czerwionkę i Leszczyny.

W efekcie zmian administracyjnych oraz stałego wzrostu demograficznego powstała konurbacja miejska integrująca na początku lat 80. XX wieku 3 miasta 100-tysięczne (Rybnik, Jastrzębie Zdrój i Wodzisław Śląski), trzy miasta średnie: Racibórz, Żory i Czerwionkę-Leszczyny oraz 1 miasto małe – Kuźnię Raciborską. Nadal region posiadał formę osadniczą konurbacji, tym razem z mniejszą liczba miast, ale o jeszcze bardziej zbliżonych wartościach potencjału demograficznego – aż 5 spośród 7 miast regionu miało potencjał demograficzny w przedziale 50-120 tys. mieszkańców. Bardzo zbliżony był także ich potencjał gospodarczy oraz (z wyjątkiem Raciborza) typ stymulującego głównego czynnika miastotwórczego.

W latach 80. i na początku lat 90. XX wieku dynamika wzrostu demograficznego wyraźnie wyhamowała. Na skutek kryzysu lat 80. Oraz późniejszej transformacji polityczno-ekonomicznej rezygnowano z wielu zamierzeń prorozwojowych. „Erozji” ulegały nawet struktury już istniejące. Przesilenie polityczno-gospodarcze lat 90. XX wieku oraz inne niezależne i bardziej globalne trendy w życiu społecznym miały istotne efekty w rozplanowaniu formy osadniczej konurbacji rybnickiej. Okres ten należy widzieć jako początek kolejnego i trwającego nadal etapu rozwojowego tego regionu miejskiego.

Jego podstawową cechą jest przybieranie formy dosłownej aglomeracji policentrycznej, kosztem dotychczasowej konurbacji. Ponieważ proces ten przebiega ewolucyjnie, a region zdaje się być na jego półmetku, stąd zdania co do określenia czy jest to policentryczna aglomeracja czy jeszcze konurbacja są w środowisku naukowym podzielone. Autor niniejszego tekstu stoi na stanowisku, że możemy już mówić o policentrycznej aglomeracji rybnickiej, która jest formą pośrednią pomiędzy aglomeracją monocentryczną a konurbacją miejską. Ze względów organizacyjnych w dalszej części opracowania stosowane będzie jednak pojęcie konurbacji.

Przesłanką zmian typu formy osadniczej z konurbacji miejskiej na policentryczną aglomerację miejską były takie czynniki jak:
*rozpad administracyjny Wodzisławia Śląskiego na 2 średnie i 2 mniejsze miasta,
*„przesunięcie się” Jastrzębia Zdroju do grupy miast średnich oraz jego stałą i szczególnie oczekiwaną w najbliższej przyszłości depopulację,
*trwanie w grupie miast średnich Raciborza i Żor,
*istnienie tylko 1 dużego miasta Rybnika, którego przewaga potencjału demograficznego nad 3 kolejnymi ośrodkami (Jastrzębie Zdrój, Żory, Racibórz) rośnie rokrocznie,
*mocowanie usług wyższego rzędu w 4 miastach: Rybniku, Raciborzu, Jastrzębiu Zdrój i Żorach ze szczególnym wskazaniem tego pierwszego ośrodka, gdzie pojawiają się pojedyncze zinstytucjonalizowane działania nawet o charakterze metropolitalnym.

==Struktura konurbacji rybnickiej==

W strukturze konurbacji rybnickiej należy wyróżnić jej rdzeń oraz strefę peryferyjną w skład której wchodzi strefa wewnętrzna i strefa zewnętrzna. Spośród 1480 km², które zajmuje region na jego rdzeń przypada 422 km², a na strefę zewnętrzną 1058 km². Rdzeń konurbacji stanowią następujące miasta: Rybnik, Jastrzębie Zdrój, Racibórz, Wodzisław Śląski i Żory. W strefie peryferyjnej zlokalizowane są pozostałe gminy konurbacji rybnickiej, przy czym do wchodzącej w jej skład strefy wewnętrznej należą wyłącznie same miasta: Czerwionka-Leszczyny, Kuźnia Raciborska, Pszów, Radlin i Rydułtowy. Strefa wewnętrzna konurbacji zajmuje obszar 117 km², a strefa zewnętrzna 941 km².

Cechą rdzenia konurbacji rybnickiej jest niepełna ciągłość administracyjna pomiędzy jego głównymi ośrodkami. Odnotować ją można w relacji miast: Rybnik-Żory oraz Jastrzębie Zdrój - Żory. Do lat 90. XX wieku ciągłość ta występowała także w relacji Rybnik-Wodzisław Śląski. Wodzisław Śląski z wymienionymi powyżej trzema ośrodkami powiązany jest poprzez ciągłość administracyjną miast tworzących strefę wewnętrzną. Racibórz natomiast poprzez jednostki wchodzące zarówno w skład strefy wewnętrznej, jak i zewnętrznej. Ten fakt stanowi genezę nieuwzględniania tego miasta w niektórych delimitacjach konurbacji rybnickiej.
Strefę wewnętrzną konurbacji rybnickiej tworzą miasta niepowiatowe (Czerwionka-Leszczyny, Kuźnia Raciborska, Pszów Radlin i Rydułtowy), które w trzech ostatnich przypadkach zostały restytuowane prawnie w latach 90. XX wieku<ref>Krzysztofik, Szmytkie, 2011. </ref>.Cała strefa wewnętrzna cechuje się wyraźną ciągłością administracyjną przestrzeni miejskiej, zarówno względem siebie, jak i miast rdzeniowych. Dotyczy to zwłaszcza Radlina i Rydułtów. Podkreślić jednak należy, że w wielu przypadkach poszczególne miejscowości nie są zintegrowane jednocześnie poprzez ciągłość strefy zurbanizowanej.

W strefie zewnętrznej konurbacji rybnickiej zlokalizowane są wszystkie gminy wiejskie, gmina miejsko-wiejska Krzanowice, obszar wiejski gminy miejsko-wiejskiej Czerwionka-Leszczyny. Charakterystyczną cechą strefy zewnętrznej jest bardzo silna urbanizacja społeczna i ekonomiczna większości gmin wiejskich. Wyraża się ona z jednej strony specyfiką 10-tysięcznych Pawłowic z blokową zabudową miejską, z drugiej zaś z reguły niedużymi terytorialnie gminami wiejskimi o wskaźniku zaludnienia typowym dla małych miast. Cecha ta bardziej upodabnia je właśnie bardziej do mniejszych ośrodków miejskich niż formalnie gmin wiejskich, tym bardziej, że niektóre z nich są gminami, w których znajduje się tylko jedna miejscowość ([[Jejkowice]]) lub zmierzają do takiego rozwiązania (gmina Świerklany integrująca tylko dwie miejscowości [[Świerklany Górne]] i [[Jankowice Rybnickie]] i wykazująca tendencje do formalnej separacji).

W 2012 r. na obszarze konurbacji rybnickiej mieszkało 671 tys. mieszkańców, przy czym od lat 90. XX wieku obserwowane są zmiany w przestrzennej redystrybucji ludności. Miasta regionu cechują się depopulacją lub stagnacją demograficzną, podczas gdy wzrost liczby ludności odnotowywany jest w gminach podmiejskich cechujących się zjawiskiem suburbanizacji. Spośród największych miast stosunkowo niewielkie spadki liczby ludności odnotowuje sam Rybnik, największe zaś Jastrzębie Zdrój, Żory i Racibórz. W przypadku Rybnika związane jest to integracja w granicach miasta licznych miejscowości o cechach wiejskich i podmiejskich stanowiących cel osadnictwa suburbialnego. Depopulacja Jastrzębia Zdroju i Żor wiąże się z negatywnymi zjawiskami demograficzno-społecznymi (starzenie się ludności, nadwyżka zgonów nad urodzeniami, migracje zewnętrzne, negatywna percepcja miejsca) mającymi miejsce w dużych osiedlach blokowych, a które zdominowały przestrzeń tych miast. W Raciborzu do tych cech dochodzi kwestia migracji zagranicznych.

==Bibliografia==

#Kantor-Pietraga Iwona, Krzysztofik Robert, Rozwój demograficzny miast na obszarze województwa śląskiego od XIII do XXI wieku, Sosnowiec, 2009.
#Kantor-Pietraga I., Krzysztofik R., 2011, Jastrzębie Zdrój - od wsi uzdrowiskowej do miasta blokowiska, [w:] Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica-Oeconomica, T 11/2011, s. 255-267.
#Krzysztofik Robert, Szmytkie Robert, Studia na procesami i strukturami osadniczymi sieci miast Polski Południowej, Sosnowiec, 2011.
#Krzysztofik Robert, Umiastowienie obszaru Polski od XIII do XXI wieku. Interpretacja geograficzno-historyczna, Katowice, 2012.
#Spórna Tomasz, Modele przemian urbanizacyjnych w województwie śląskim, Sosnowiec, 2012.
#Województwo Śląskie. Zarys geograficzno-ekonomiczny, red. M. Tkocz, Sosnowiec, 2008.

==Przypisy==

<references/>

==Źródła on-line==

[http://www.rybnik.eu/__files/aglomeracja_rybnicka_opracowanie.doc‎ Krzysztofik Robert, Aglomeracja rybnicka. Zarys typologii osadniczej, 2006]

Konurbacja katowicka

2015-01-14T13:14:05Z

Myszorj:

[[Kategoria:Geografia]]
Autor: [[dr Robert Krzysztofik]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Konurbacja katowicka jest policentryczną formą osadniczą integrująca współcześnie 52 gminy województwa śląskiego i 2 gminy z województwa małopolskiego oraz zajmującym obszar 1354 km²<ref>Krzysztofik, Runge, Spórna, 2011.</ref>. Zlokalizowana jest ona w środkowej części województwa śląskiego i składa się z trzech obszarów strukturalnych rdzenia, strefy wewnętrznej i strefy zewnętrznej (ryc. 1). Według przyjętej metodologii badawczej jest to największy w Polsce obszar zaglomerowany, szczególnie jeśli rozpatrywać go w kategoriach jednostek posiadających prawa miejskie. Konurbacja katowicka należy także do największych i najludniejszych form osadniczych Europy.
[[Plik:Konurbacja1.jpg|250px|thumb|right|Ryc. 1. Struktura przestrzenna konurbacji katowickiej. Oznaczenia: 1 – miasta rdzenia konurbacji katowickiej, 2 – miasta strefy wewnętrznej konurbacji katowickiej, 3 – gminy strefy zewnętrznej konurbacji katowickiej, 4 granice gmin lub obszarów miejskich i wiejskich w gminach, 5 – granice powiatów, 6 – granica województwa śląskiego, 7 – zasięg terytorialno-administracyjny konurbacji katowickiej.]]
Pod pojęciem konurbacji miejskiej rozumieć należy skupienie co najmniej 3 miast o zbliżonym potencjale demograficznym i funkcjach, zlokalizowanych w najbliższym sąsiedztwie, tak, że każde z nich bezpośrednio graniczy z co najmniej jednym innym pod względem administracyjnym. Miasta te tworzą rdzeń konurbacji. W Polsce w odniesieniu do konurbacji wielkomiejskich przyjmuje się, że wśród miast stanowiących rdzeń konurbacji powinny się znajdować ośrodki co z liczba ludności przekraczająca 100 tys.

Konurbacja katowicka w swym rdzeniu w znacznej części pokrywa się z zasięgiem Górnośląskiego Związku Metropolitalnego, natomiast w swych granicach ogólnych z zasięgiem strefy rdzeniowej i peryferyjnej Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii „Silesia”<ref>Krzysztofik, Runge, Spórna, 2011.</ref> .

Pojęcie metropolii nie jest jednak tożsame pojęciu konurbacji (lub aglomeracji). Jeszcze większy rozdźwięk definicyjny istnieje pomiędzy konurbacją katowicką, a Górnośląskim Okręgiem Przemysłowym. Pierwsza z nich jest formą osadniczą, drugi natomiast okręgiem przemysłowym związanym wyłącznie z górnictwem i produkcja przemysłową.

==Nazwa formy osadniczej==

Określenie konurbacja katowicka w rozumieniu formy osadniczej skupia uwagę na dwóch istotnych elementach definiujących – zdefiniowaniu w sposób dosłowny ukształtowanej formy osadniczej oraz nawiązanie do głównego ośrodka w zbiorze miast o podobnym potencjale (primus inter pares). W publikacjach naukowych i popularnych stosowane są także inne nazwy: konurbacja śląska, konurbacja górnośląska, konurbacja śląsko-zagłębiowska, konurbacja górnośląsko-zagłębiowska, aglomeracja śląska, aglomeracja górnośląska, aglomeracja katowicka, aglomeracja śląsko-zagłębiowska, aglomeracja górnośląsko-zagłębiowska, aglomeracja śląsko-dąbrowska, a także w tym kontekście niepoprawne merytorycznie: GOP lub w rozwinięciu [[Górnośląski Okręg Przemysłowy]], metropolia śląska, metropolia górnośląsko-zagłębiowska i inne określenia nawiązujące do pojęcia metropolia. Mnogość nazw wynika z faktu:
*zbytniej „naukowości” sformułowania: konurbacja,
*zbytniej szczegółowości terminologicznej sformułowania: konurbacja,
*nieznajomości tego pojęcia lub jego sensu terminologicznego,
*większej rozpoznawalności i powszechności sformułowania: aglomeracja,
*popularności i medialności sformułowania: metropolia, obszar metropolitalny,
*stosowalności sformułowania metropolia lub obszar metropolitalny w dokumentach planistycznych i strategicznych,
*braku wiedzy na temat różnic pomiędzy sformułowaniem metropolia a aglomeracja lub konurbacja miejska,
*„śląsko-centrycznego” odbioru tożsamości regionalnej,
*ujęcia regionalnego w nazewnictwie,
*ujęcia regionalnego z uwypukleniem tożsamości kulturowej regionu i
*innych elementów.
Określenie konurbacja (katowicka) proponuje się traktować jako najkorzystniejsze, co nie znaczy optymalne, z następujących powodów:
*określenie aglomeracja w dosłownym ujęciu odnosi się do układów zdecydowanie monocentrycznych, w związku z czym nie oddaje specyfiki i rzeczywistości lokalnych struktur i powiązań. Inną formą osadniczą wobec której stosuje się określenie aglomeracja, jest tzw. dosłowna aglomeracja policentryczna (np. bydgosko-toruńska lub Randstad w Holandii),
*określenie GOP jest nazwą okręgu przemysłowego, a nie formy osadnictwa miejskiego. Jakkolwiek GOP pokrywa się w dużej części z obszarem konurbacji, to jest to przestrzeń definiująca wyłącznie rozmieszczenie działalności przemysłowej,
*określenie metropolia nawiązuje do funkcji przestrzeni miejskiej i jej hierarchii, a nie formy osadniczej. Używanie pojęcia metropolia lub obszar metropolitalny powinno mieć miejsce zatem tylko w kontekście funkcjonalno-hierarchicznym,
Określenie: katowicka (konurbacja) proponuje się stosować jako najkorzystniejsze, chociaż nie optymalne, z następujących powodów:
*określenia uwzględniające wyłącznie nazwę śląska lub górnośląska są niezgodne z teorią jednolitego regionu społeczno-ekonomicznego jakim jest niewątpliwie konurbacja katowicka. Nie stanowią także poszanowania odmienności kulturowej mieszkańców „nieśląskiej” części konurbacji,
*określenia dwuczłonowe jakkolwiek poprawnie oddające rzeczywistość kulturową utrudniają przekaz miejskiego charakteru regionu,
*określenie katowicka nawiązuje do miasta [[Katowice]], najważniejszego ośrodka konurbacji.
Obserwowane tendencje rozwojowe struktury osadniczej konurbacji, a przede wszystkim ich powiązań funkcjonalno-przestrzennych z innymi ośrodkami (ujęcie metropolitalne) wskazują dodatkowo na rosnącą rolę Katowic. W najbliższej przyszłości będzie to miało swoje przełożenie na dalszą konsolidację prawno-administracyjną tej części konurbacji, a nawiązującej do idei tzw. „wielkich” Katowic, obejmujących także niektóre miasta sąsiednie.

==Rozwój formy osadniczej konurbacji katowickiej==

Konurbacja katowicka jako dosłowna forma osadnicza ukształtowała się po II wojnie światowej. Jednak już w okresach wcześniejszych w jej obrębie kształtowały się procesy urbanizacyjne, gospodarcze i aglomeracyjne, które doprowadziły do jej ostatecznego ukonstytuowania.
Konurbacje miejskie w przeciwieństwie do aglomeracji policentrycznych rozwijają się policentrycznie, to znaczy, ze rozwój form zurbanizowanych ewoluuje z kilku punktów jednocześnie. Miasta współtworzące później konurbację miejską, rozwijają się niezależnie od siebie, a ich potencjał warunkowany jest rolą czynnika miastotwórczego, a nie tak jak w przypadku większości aglomeracji monocentrycznych rangą miasta głównego.
Dla miast konurbacji katowickiej czynnikiem sprawczym ich rozwoju była zlokalizowana punktowo eksploatacja węgla kamiennego, która w istotny sposób nałożyła się także na skupienie ośrodków przemysłu przetwórczego. Rozmieszczenie kopalń oraz zakładów przemysłu przetwórczego stanowiło podstawową stymulantę formowania się formy osadniczej konurbacji miejskiej w okolicach Katowic. Nie był nią wpływ, żadnego ośrodka miejskiego istniejącego w danym okresie rozważań.
Rozwój formy osadniczej konurbacji katowickiej należy widzieć w 3 etapach:
*zalążkowym (do pocz. XIX w.,
*rozwijającym się (pocz. XIX w. – I połowa XX wieku),
*rozwiniętym (od połowy XX wieku).
[[Plik:Konurb1.png|300px|thumb|right|Tab. 1.1. Powierzchnia i ludność konurbacji katowickiej w 2013 roku.]]
[[Plik:Konurb1.3.png|300px|thumb|right|Tab. 1.2. Powierzchnia i ludność konurbacji katowickiej w 2013 roku.]]
[[Plik:Konurb1.33.png|300px|thumb|right|Tab. 1.3. Powierzchnia i ludność konurbacji katowickiej w 2013 roku.]]
[[Plik:Konurb1.4.png|300px|thumb|right|Tab. 1.4. Powierzchnia i ludność konurbacji katowickiej w 2013 roku.]]
Na etapie zalążkowym na obszarze współczesnej konurbacji funkcjonowało kilka miast wyizolowanych ([[Będzin]], [[Bytom]], [[Czeladź]], [[Gliwice]], [[Mikołów]]) oraz dwie proto-aglomeracje (tarnogórska i mysłowicka). Druga z nich miała w istocie charakter konurbacji miejskiej.

Do początku XIX w. miasta w środkowej części współczesnego województwa śląskiego wytwarzały swoje pola oddziaływań. Jednak z uwagi na stosunkowo niedużą wielkość miast oraz pewne ograniczenia prawne, zjawisko nowej urbanizacji podmiejskiej (zurbanizowane przedmieścia, jurydyki) miało wyraźnie ograniczony charakter. Zjawiskiem najczęstszym była częściowa urbanizacja podmiejskich wsi rolniczych, szczególnie wtedy, gdy zlokalizowane były w najbliższym sąsiedztwie miasta (Rozbark przy Bytomiu, Gzichów przy Będzinie). To one pełniły funkcje przedmieść. Rozwój silnie zurbanizowanych i uprzemysłowionych przedmieść, z reguły w oparciu o wcześniejsze wsie feudalne nastąpił dopiero w XIX w.

W okresie wczesnonowożytnym ukształtowały się natomiast 2 skupienia miejskie, mające charakter zaglomerowany. Pierwszym było skupienie miast: [[Tarnowskie Góry]] – [[Miasteczko Śląskie]], powstałe w połowie XVI w., w oparciu o czynnik górnictwa kruszcowego. Parę tych miast można uznać zatem za pierwszy przykład relacji górnictwo – umiastowienie na obszarze współczesnej konurbacji, jakkolwiek nie było to jeszcze decydujące w tej kwestii górnictwo węgla kamiennego. Układ miast Tarnowskie Góry – Miasteczko Śląskie należy widzieć jako układ silnie wyspecjalizowanych miast bliźniaczych, powstałych w oparciu o podobny czynnik funkcjonalny. Pomiędzy tymi miastami istniały jednak różnice wielkościowe.

Drugim skupieniem miejskim ukształtowanym jeszcze przed początkiem XIX w. był transgraniczny układ: Mysłowice – Modrzejów – Niwka<ref>Kantor-Pietraga, Krzysztofik, 2011. </ref>.Układ ten powstał na granicy śląsko-małopolskiej, w sąsiedztwie średniowiecznych Mysłowic. Granicę w tym miejscu przecinał lokalny trakt z Karkowa na Śląsk. Potencjał handlowo-transportowy jakie tworzyło to miejsce doprowadził do ukształtowania się trójpodmiotowego układu miast konkurencyjnych, o tożsamych funkcjach tzw. miasta-wrót<ref>Krzysztofik, 2012. </ref>. Z przestrzennego punktu widzenia nastąpiło z kolei rozszczepienie impulsów miastotwórczych na 3 ośrodki. Ostatecznie hamowało to rozwój i doprowadziło do pozbawienia praw miejskich w latach 1742-1801 wszystkich trzech miast. Mysłowice i Modrzejów w XIX w. odzyskały swoje przywileje miejskie, jednak szczególnie to drugie miasto nie rozwinęło się znacząco.

Okres rzeczywisty rozwoju formy osadniczej konurbacji miejskiej przypadł dopiero na XIX i I połowę XX wieku. Tłem rozwoju układów zaglomerowanych była silna koncentracja przemysłu wydobywczego i przetwórczego, która na przełomie XIX i XX wieku spowodowała, to, że charakter zurbanizowany posiadała przeważająca część miejscowości od okolic [[Gliwice|Gliwic]] do okolic [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowy Górniczej]] i od okolic Bytomia i Tarnowskich Gór po okolice Mysłowic i [[Mikołów|Mikołowa]]. Silna industrializacja i urbanizacja regionu nie powodowała jednak automatycznie jego umiastowienia, a tym samym ukształtowania się formy osadniczej konurbacji miejskiej. Przynajmniej z administracyjnego punktu widzenia. Przed połową XIX w. doszło jedynie do nieudanej próby umiastowienia górniczego Redenu (obecnie część Dąbrowy Górn.) w Królestwie Polskim. Przywileje miejskie związane z procesem industrializacji regionu oraz wyraźnym wzrostem ludnościowym miały dopiero miejsce w latach 50. i 60. XIX w. W pierwszej kolejności ówczesne władze pruskie restytuowały niektóre spośród miast zdegradowanych w I połowie XVIII w, a stanowiące lokalne ośrodki handlowo-rzemieślnicze w trefie peryferyjnej współczesnej konurbacji [[Bieruń]], [[Sośnicowice]] i [[Woźniki]]. Dopiero w latach 60. XIX w. w zbiorze miast ponownie znalazły się bardziej uprzemysłowione [[Mysłowice]].

W latach 60. XIX w. prawa miejskie otrzymały także [[Katowice]] (1865 r.) i Królewska Huta (1869 r.). Ich geneza była jednak odmienna. O ile Królewska Huta stanowiła klasyczny ośrodek przemysłowy doby industrialnej, związany zarówno z hutnictwem żelaza, jak i górnictwem węgla, o tyle rozwój Katowic stanowił efekt wykreowania w nich funkcji zarządczych i dyspozycyjnych, handlowych i transportowych<ref>Tkocz, 1995. </ref>. Rola przemysłu i górnictwa rozumianych jako stymulanty bezpośredniej była znacząco ograniczona. Obszary koncentracji funkcji produkcyjnych znalazły się bowiem poza granicami administracyjnymi miasta. Katowice przyjęły funkcje klasycznego miasta-wrót doby industrialnej, w czym znaczącą rolę miało położenie w najbliższym sąsiedztwie granicy państwowej. Analogiczne funkcje, uzupełniane eksploracja górniczą posiadały Mysłowice. Jak już wspomniano w innym miejscu (hasło: Miasta województwa śląskiego) umiastowienie regionu, w żadnym przypadku nie nadążało za jego urbanizacją. Szczególnie widoczne było to w II połowie XIX w. w Zagłębiu Dąbrowskim i jego zapleczu, gdzie nie dość, że administracyjnie opóźniano nabywanie praw miejskich (Sosnowiec) to w latach 1869-1870 część miejscowości pozbawiono praw miejskich ([[Czeladź]], [[Siewierz]], [[Sławków]]). Dopiero w 1902 r. prawa miejskie otrzymał [[Sosnowiec]]. Rok wcześniej w Galicji umiastowiono [[Jaworzno]]. Jeszcze w latach 80. XIX w. prawa miasteczka uzyskała Szczakowa, jako ośrodek transportu nadgranicznego w północno-zachodniej części Galicji. Kolejne dwa miasta powstały w 1916 r. – [[Dąbrowa Górnicza]] i 1922 – [[Zabrze]]. W obu wypadkach prawa miejskie otrzymały ośrodki kilkudziesięciotysięczne, które potencjałem demograficznym przewyższały nie tylko większość miast odpowiednio Małopolski i Górnego Śląska, ale także międzywojennego państwa polskiego i niemieckiego. Fakt ten najlepiej świadczył o znaczącym opóźnieniu formalizowania struktur miejskich. W ramach autonomicznego województwa śląskiego podjęto dalszych 6 prób umiastowienia, przy czym do II wojny światowej udało się to tylko w przypadku [[Siemianowice Śląskie|Siemianowic Śląskich]] (1932 r.). Nowy Bytom, [[Piekary Śląskie]], [[Ruda]], [[Szopienice]] i [[Świętochłowice]] z powodu II wojny światowej prawa miejskie otrzymują dopiero w 1947 r. W 1949 r. na krótko miastem staje się Wirek. W części zagłębiowskiej do 1950 r. prawa miejskie w 1919 r. przywrócono jedynie Czeladzi. Nie powiodły się natomiast podejmowane w okresie międzywojennym próby umiastowienia pod nazwą Niwka-Modrzejów gminy Niwka wraz z Modrzejowem, włączonym w 1915 r. do Sosnowca.

Przyjąć należy umownie, że lata 50. XX wieku zamykają etap kształtowania się konurbacji katowickiej jako aglomerowanej formy osadniczej. Zarówno jego rdzenia, jak i wyraźnie już ukształtowanej strefy peryferyjnej. Obszar strefy peryferyjnej obejmował także kilkadziesiąt miejscowości, które stanowiły w kolejnych dekadach tło ekspansji terytorialnej miast istniejących w połowie XX wieku.

Ukonstytuowana do połowy XX wieku konurbacja w kolejnych dekadach przechodziła jednak dalszą ewolucję. Już w 1951 r. powstało kilka następnych miast: [[Brzeziny Śląskie]], [[Grodziec]], [[Knurów]], [[Łaziska Górne]], [[Radzionków]] i [[Tychy]]. W 1954 r. umiastowiono natomiast [[Łabędy]] i [[Strzemieszyce Wielkie]]. Jednocześnie w latach 1951-1954 w wielu miastach miała miejsce szeroko zakrojona ekspansja terytorialna. Wiele miast powiększyło swoje terytorium o ¼ i więcej dotychczasowej powierzchni. Zabrze w 1951 r. niemal ukształtowało wtedy już współczesny obraz terytorium miasta. Do Bytomia włączono pas dzielnic południowych niemal podwajając jego obszar. W 1953 r. do Sosnowca przyłączono gminę Niwka i Jęzor z ówczesnego województwa krakowskiego, a do Gliwic włączono Stare Gliwice. Świętochłowice terytorialnie ukształtowały się po włączeniu do nich w 1951 r. gminy Lipiny (wraz z Chropaczowem). Znacząco rozrosły się same Katowice do których w 1953 r. przyłączono Ochojec, Piotrowice i Wełnowiec.

Największe zmiany miały jednak miejsce w obrębie dzisiejszej Rudy Śląskiej, która powstała w 1958 r. z połączenia Rudy i Nowego Bytomia. Wcześniej jednak oba miasta zintegrowały w swoich graniach kilkanaście innych miejscowości. Lata 50. XX wieku w procesie kształtowania się rdzenia konurbacji katowickiej z punktu formalno prawnego zdecydowanie kierowały się w stronę procesu przyłączeń administracyjnych silnie zurbanizowanych gmin do większych już istniejących miast<ref>Spórna, 2012. </ref>. Ukonstytuowanie się Rudy Śląskiej w 1958 r. oraz włączenie do Jaworzna miasta Szczakowa rozpoczęły natomiast trend ekspansji większych miast w stronę miast mniejszych. Symbolicznie w latach 60. XX wieku rozpoczęła go aneksja Szopienic przez Katowice. Trwał on do końca lat 70. XX wieku. Celem ekspansji terytorialnej dużych miast były licznie powstające w latach 60. XX wieku mniejsze miasta monofunkcyjne, w zdecydowanej większości górnicze i przemysłowe. Fala wzrostu nowych miast trwała do połowy lat 70. XX wieku. W procesie formowania struktury konurbacji katowickiej miała dość istotne znaczenie formalizując prawomocnie charakter przestrzeni wokół większych miast, a szczególnie na zewnątrz widocznego już plazmowego kształtu omawianej formy osadniczej. W latach 70. I 80. XX wieku rdzeń konurbacji znacząco rozszerzył się we wszystkich kierunkach obejmując na północy Tarnowskie Góry, na południu Tychy, zachodzie Gliwice, a na wschodzie Dąbrowę Górniczą.

Zmiany terytorialne w miastach rdzenia konurbacji katowickiej, które miały miejsce w latach 70. XX wieku spowodowały jednak, że jego charakter był stosunkowo niejednolity. To znaczy, że z jednej strony istniały silnie zurbanizowane i zaludnione miasta w jego strefie centralnej, takie jak Chorzów czy Świętochłowice, z drugiej zaś powstanie „wielkiej” Dąbrowy czy „wielkich” Tychów włączyło w jego obręb wiele miejscowości o charakterze wiejskim z niskim wskaźnikiem zaludnienia.

Istotne zmiany w strukturze przestrzennej konurbacji katowickiej miały miejsce w latach 90. XX wieku, a związane to było z rozpadem administracyjnym wielu miast, w tym miast dużych<ref>Krzysztofik, Szmytkie, 2011. </ref>. W niemal wszystkich przypadkach separujące się miasta weszły w skład strefy wewnętrznej konurbacji, uszczuplając tym samym terytorialnie obszar rdzenia.

Tendencje odśrodkowe utrzymywały się w latach 2000. I trwają nadal. Istotnym czynnikiem mającym bezpośredni wpływ na ograniczanie obszaru rdzenia konurbacji katowickiej i zwiększanie strefy wewnętrznej są zmiany ekonomiczne i społeczne na większą skalę zainicjowane w latach 90. XX wieku. W ich efekcie słabnie przyciągającą rola większych i średnich miast zlokalizowanych w rdzeniu, zwiększają się zaś tendencje dekoncentracyjne skutkujące usamodzielnianiem się prawno-administracyjnym niektórych dzielnic. Tendencje takie widoczne są szczególnie wtedy, gdy kryzys przeżywa miasto główne, a na jego przedmieściach trwa lokalny wzrost różnych struktur – przestrzennych, gospodarczych czy społecznych. Egzemplifikacją tego zjawiska po 2011 r. są próby podzielenia na dwie części miasta Mysłowice i utworzenie z jednej z nich (południowej) trzech jednostek administracyjnych – dwóch gmin miejskich i jednej wiejskiej. Tym samym kosztem rdzenia konurbacji zwiększy się jego strefa wewnętrzna (gminy miejskie) i strefa zewnętrzna (gmina wiejska).

==Struktura konurbacji katowickiej==

Konurbacja katowicka zajmuje obszar 3775 km² z liczbą 2 669,2 tys. mieszkańców w 2012 roku. Z tego na rdzeń przypadało 1354 km² oraz 2 105,8 tys. mieszkańców. W strefie peryferyjnej o powierzchni 2421 km² zamieszkiwało natomiast łącznie 563,4 tys. mieszkańców. W rdzeniu miejskim zlokalizowanych było 17 gmin miejskich, w strefie peryferyjnej 37, z tego w wewnętrznej – 10 gmin miejskich, a w strefie zewnętrznej – 27 gmin<ref>Krzysztofik, Runge, Spórna, 2011. </ref>.

==Bibliografia==

#Kantor-Pietraga Iwona, Krzysztofik Robert, Rozwój demograficzny miast na obszarze województwa śląskiego od XIII do XXI wieku, Sosnowiec, 2009.
#Krzysztofik Robert, Szmytkie Robert, Studia na procesami i strukturami osadniczymi sieci miast Polski Południowej, Sosnowiec, 2011.
#Krzysztofik Robert, Umiastowienie obszaru Polski od XIII do XXI wieku. Interpretacja geograficzno-historyczna, Katowice, 2012.
#Spórna Tomasz, Modele przemian urbanizacyjnych w województwie śląskim, Sosnowiec, 2012.
#Tkocz Maria, Katowice jako ośrodek regionalny w latach 1865-1995, Katowice, 1995.
#Województwo Śląskie. Zarys geograficzno-ekonomiczny, red. M. Tkocz, Sosnowiec, 2008.

==Przypisy==

<references/>

==Źródła on-line==

[http://obserwatorium-metropolii.org/Delimitacja%20regionu%20GZM%20Silesia.pdf Robert Krzysztofik, Jerzy Runge, Tomasz Spórna, Delimitacja regionu Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii „Silesia”, 2011.]

Karpaty Zewnętrzne

2015-01-14T13:10:13Z

Myszorj:

[[Kategoria:Geografia]]
Autor: [[dr hab. Jolanta Burda]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Karpaty stanowią najdalej na północ wysunięty fragment wielkiego pasma alpidów europejskich. Są orogenem powstałym w pobliżu lub na krawędzi platformy wschodnioeuropejskiej w wyniku zamknięcia fragmentu basenu Tetydy. Mają kształt łuku łączącego się z Alpami Wschodnimi na zachodzie i Bałkanami na wschodzie (Rys. 1). Tradycyjnie Karpaty dzieli się na starsze (późnokredowe) pasmo fałdowe nazywane Karpatami wewnętrznymi i młodsze (oligoceńsko-środkowomioceńskie), znane jako Karpaty zewnętrzne (fliszowe). Karpaty zewnętrzne ciągną się od okolic Wiednia do rzeki Dymbowicy w Rumunii. Na obszarze Polski znajduje się zachodnia część Karpat zewnętrznych (Zewnętrzne Karpaty Zachodnie). Należą do nich [[Beskidy]], Gorce oraz Bieszczady. Granicą południową Karpat zewnętrznych jest pieniński pas skałkowy, zbudowany z wapienno-krzemionkowych skał mezozoicznych, fliszowych skał górnokredowych i paleogenu (Golonka i in., 2007).

Północną granicę Zachodnich Karpat Zewnętrznych stanowią autochtoniczne osady miocenu [[Zapadlisko przedkarpackie|zapadliska przedkarpackiego]], przykrywające paleozoiczne struktury [[Blok małopolski|bloków małopolskiego]] i [[Blok górnośląski|górnośląskiego]].

Karpaty zewnętrzne zbudowane są głównie z górnojurajskich, kredowych i paleogeńskich skał fliszowych, ponasuwanych w postaci płaszczowin na osady miocenu, wypełniające zapadlisko przedkarpackie. Flisz karpacki powstał w głębokim zbiorniku morskim (ocean Tetydy). Składa się z rytmicznie wykształconych, różnej grubości warstw piaskowców i łupków, rzadziej zlepieńców i piaskowców albo wapieni i margli. Skały te osadzały się na znacznych głębokościach sięgających nawet kilku tysięcy metrów, z tak zwanych prądów zawiesinowych. Nagromadzone na obrzeżach basenu osady (iły, muły, piaski, żwiry), osuwając się ze skłonu, mieszały się z wodą morską, tworząc zawiesinę spływającą dynamicznie w głąb basenu. Ławice osadów powstałych z prądów zawiesinowych noszą nazwę turbidytów.

[[Plik:Karpaty.jpg|300px|thumb|right|Rys.1. Szkic tektoniczny polskich Karpat (Żytko i in., 1989; Oszczypko i in. 2008).]]

Ocean Tetydy podzielony był grzbietami podwodnymi na mniejsze baseny. Główne serie osadowe powstałe w obrębie poszczególnych basenów dały początek dużym jednostkom tektonicznym – płaszczowinom. Najsilniejsze ruchy tektoniczne w Karpatach zewnętrznych zachodziły w fazie sawskiej, na granicy paleogenu i neogenu i w fazie styryjskiej w miocenie. Ruchy te były związane z subdukcją podłoża płaszczowin w rejonie pienińskiego pasa skałkowego. Utwory fliszowe Karpat zewnętrznych zostały wtedy sfałdowane, a następnie odkute od swego podłoża i przemieszczone ku północy (o co najmniej 70 km) w postaci odrębnych płaszczowin.
Na południu Karpat zewnętrznych występuje płaszczowina magurska. Na północ od niej rozciągają się kolejno: płaszczowina śląska, podśląska, skolska i płaszczowina stebnicka.

Pomiędzy płaszczowinami magurską i śląską wyróżniono jednostki tektoniczne przejściowe, których profile litostratygraficzne wskazują na okresowe powiązanie z basenami jednostek sąsiadujących. Na zachodzie są to łuski przedmagurskie, w części centralnej polskich Karpat – płaszczowina grybowska, a na wschodzie – płaszczowina dukielska.

W okresach późniejszych miały miejsce jedynie ruchy pionowe, spowodowane izostazją. Szacuje się, że współczesne ruchy pionowe w Karpatach wynoszą do 1-2 mm/rok.

==Basen sedymentacyjny Karpat zewnętrznych==

Basen sedymentacyjny Karpat zewnętrznych był fragmentem północnej części oceanu Tetydy. Był to basen głębokomorski o szerokości kilkuset kilometrów. Położony był między płytą północnoeuropejską na północy a grzbietem czorsztyńskim na południu. Ocean Tetydy podzielony był grzbietami podwodnymi na mniejsze baseny, w których odbywała się sedymentacja poszczególnych serii (magurskiej, śląskiej, podśląskiej i skolskiej) budujących obecnie płaszczowiny Karpat fliszowych.

Najstarszymi skałami Karpat fliszowych, występującymi na obszarze województwa śląskiego, są łupki cieszyńskie dolne (formacja wędryńska) powstałe w jurze górnej (kimeryd – tyton). Są to ciemnoszare łupki margliste z podrzędnie występującymi wkładkami cienkoławicowych wapieni pelitycznych lub detrytycznych o miąższości dochodzącej do 300 metrów. Skały te występują w rejonie Żywca i Bielska-Białej wyłącznie w obrębie płaszczowiny śląskiej. Powyżej formacji wędryńskiej, w rejonie Żywca, Bielska-Białej i Kóz, występują wapienie cieszyńskie (formacja wapieni cieszyńskich; tyton górny – berias). Są to cienkoławicowe wapienie pelityczne lub drobnoziarniste ku górze przechodzące w wapienie średnio- i gruboziarniste o miąższości dochodzącej do 200 m. Nad wapieniami cieszyńskimi, w obrębie płaszczowiny śląskiej i podśląskiej, zalegają łupki cieszyńskie górne (walanżyn – hoteryw). Są to ciemnoszare łupki margliste i cienkoławicowe, drobnoziarniste piaskowce z wtrąceniami wapieni detrytycznych i syderytów. Miąższość tej serii dochodzi do 300 m. Powyżej zalegają warstwy grodziskie (hoteryw – apt), które na obszarze województwa śląskiego występują w obrębie płaszczowiny śląskiej (na wschód od Bielska-Białej). Są to gruboziarniste piaskowce i zlepieńce kwarcytowe o miąższości nie przekraczającej 50 m. Pogłębienie zbiornika spowodowało rozwój sedymentacji ilastej. Powstała seria łupków wierzchowskich (formacja wierzowska; barrem – alb), odsłaniających się w rejonie Żywca oraz na wschód od Bielska-Białej w obrębie płaszczowiny śląskiej i podśląskiej. Jest to seria czarnych, liściastych łupków bitumicznych, lokalnie przeławiconych piaskowcami typu grodziskiego o miąższości do 200 – 500 m. Wyżej w profilu pojawiają się warstwy lgockie (formacja lgocka; alb i cenoman), które wykształcone są w postaci naprzemianległych piaskowców cienko- i średnioławicowych oraz ciemnoszarych łupków. Skały te występują w rejonie Żywca oraz na wschód od Bielska-Białej w obrębie płaszczowiny śląskiej. Miąższość warstw lgockich wynosi około 300 m. W najwyższej części występują niebieskie rogowce, gezy i cienkoławicowe piaskowce (rogowce mikuszowickie).

W późnej kredzie, w wyniku ruchów tektonicznych, nastąpiło duże zróżnicowanie basenu sedymentacyjnego. Powstały dwie prowincje sedymentacyjne: prowincja śląska na zachodzie i prowincja inoceramowa na wschodzie.
W prowincji śląskiej powstawały warstwy godulskie (formacja godulska; turon i senon) i warstwy istebniańskie (senon i paleocen). Z warstw godulskich zbudowane są najwyższe szczyty Beskidu Śląskiego (m.in. Skrzyczne – 1250 n n.p.m.). Ich miąższość na tym obszarze przekracza 2000 m. W Beskidzie Śląskim i Małym warstwy godulskie są trójdzielne. Skały najstarsze (warstwy godulskie dolne) reprezentowane jest przez uławicone piaskowce glaukonitowe o spoiwie ilasto-węglanowym, przeławicone czarnymi i zielonymi łupkami. Wyżej występują gruboławicowe piaskowce, przeławicone wkładkami zielonych łupków (warstwy godulskie środkowe), powyżej których zalegają serie piaskowców, zlepieńców i łupków (warstwy godulskie górne). Formacje godulską charakteryzuje przewaga piaskowców glaukonitowych, często gruboławicowych
Bezpośrednio na warstwach godulskich występują warstwy istebniańskie (formacja istebniańska), które budują południową część Beskidu Śląskiego (na północ od linii Istebna – Koniaków). Kompleks ten złożony jest głównie z gruboławicowych, jasnoszarych, gruboziarnistych piaskowców arkozowych oraz zlepieńców o miąższości około 1000 m (warstwy istebniańskie dolne). Powyżej występują grubo- i średnioławicowe piaskowce drobno- i średnioziarniste z wkładkami czarnych łupków ilastych z detrytusem roślinnym o miąższości około 600 m (warstwy istebniańskie górne).

W prowincji inoceramowej wyróżnia się część północną (związana z płaszczowiną skolską) i część południową (związaną z płaszczowiną magurską). Skałami charakterystycznymi dla obu części są cienko- i średnioławicowe piaskowce wapniste o barwie szarej lub niebieskoszarej, zawierające pokruszone skorupy inoceramów oraz liczne hieroglify (warstwy inoceramowe, warstwy ropianieckie, formacja ropianiecka). Miąższość warstw inoceramowych na obszarze Beskidu Żywieckiego, gdzie występują w jądrach antyklin i łusek, wynosi 350 - 450 m.

W paleogenie, w basenie Karpat zewnętrznych powstała jeszcze jedna seria grubo- i średnioławicowych piaskowców gruboziarnistych z licznymi egzotykami (piaskowce ciężkowickie). Maksymalna miąższość piaskowców ciężkowickich wynosi około 500 m. Najpełniejszy profil tych skał występuje w serii śląskiej. W serii magurskiej piaskowce ciężkowickie powstały jedynie w części północnej zbiornika. W części południowej osadzały się skały bardziej drobnoziarniste, miejscami węglanowe. Są to warstwy: beloweskie, hieroglifowe i łąckie (eocen). Warstwy beloweskie, o miąższości do 150 m, występują w rejonie Ujsołów i Korbielowa, w obrębie płaszczowiny magurskiej. Są to cienkoławicowe, drobnoziarniste piaskowce wapniste z licznymi biohieroglifami. Warstwy hieroglifowe składają się z cienkoławicowych piaskowców z wkładkami łupków o miąższości około 150 m. Występują w obrębie płaszczowiny śląskiej i magurskiej. Warstwy łąckie występują w profilu serii magurskiej, w Beskidzie Żywieckim w rejonie Ujsołów i Korbielowa. Złożone są głównie z występujących przemiennie ławic frakcjonalnie warstwowanych, drobnoziarnistych piaskowców wapnistych i margli. Miąższość tych warstw wynosi około 150 m.

W eocenie i wczesnym oligocenie w południowej części obu prowincji (śląskiej i inoceramowej) powstał kompleks gruboławicowych piaskowców magurskich (formacja magurska), z których zbudowane są najwyższe szczyty Beskidów. Skały te zalegają na warstwach beloweskich, łąckich lub hieroglifowych. Wykształcone są jako gruboławicowe, drobnoziarniste piaskowce mikowe. W południowej części obszaru występują piaskowce zlepieńcowate.

W oligocenie w północnej części basenu tworzyły się warstwy menilitowe występujące w profilu serii podśląskiej, śląskiej i przedmagurskiej. Są to łupki bitumiczne barwy czekoladowo-burunatnej lub czarnej, w niższej części zawierające brunatne rogowce. Miąższość warstw menilitowych dochodzi do 100 m. Powyżej występują warstwy krośnieńskie sięgające aż po najniższy miocen. Są to najczęściej średnioławicowe, drobno- i średnioziarniste piaskowce o spoiwie ilastym i ilasto-węglanowym o miąższości około 1000 m. Skały te występują w rejonie Żywca, na południowych stokach Beskidu Śląskiego i Małego w obrębie jednostki śląskiej, natomiast w rejonie Kamesznicy – Węgierskiej Górki oraz Rychwałdu znajdują się w obrebie jednostki przedmagurskiej.

Sedymentacja w basenie Karpat zewnętrznych została przerwana ruchami tektonicznymi fazy sawskiej we wczesnym miocenie. Całkowita miąższość osadów fliszowych powstałych w zbiorniku Karpat zewnętrznych wynosi 5 – 7 km (Mizerski 2011).

==Jednostki płaszczowinowe Karpat zewnętrznych==

Południowa część województwa śląskiego obejmuje fragment Karpat zewnętrznych, gdzie płaszczowiny karpackie nasunięte są na neogeńskie utwory molasowe, wypełniające [[Zapadlisko przedkarpackie|zapadlisko przedkarpackie]], pod którymi występują prekambryjsko-paleozoiczne utwory platformowe (opisane w części dotyczącej budowy geologicznej województwa śląskiego). Na tym obszarze występują utwory serii podśląskiej, śląskiej, przedmagurskiej i magurskiej budujące płaszczowiny o tych samych nazwach.

===Płaszczowina podśląska===

[[Plik:Warstwy lgockie.jpg|300px|thumb|right|Fot. 2. Warstwy lgockie widocznie w kamieniołomie w Kozach (Beskid Mały)]]
Utwory płaszczowiny podśląskiej mają stosunkowo niewielkie powierzchniowe rozprzestrzenienie (Rys.1). W zachodniej części Karpat występują w wąskiej strefie u czoła nasunięć Karpat zewnętrznych jak również odsłaniają się w oknach tektonicznych (np. żywieckie okno tektoniczne). Szerokość wychodni skał płaszczowiny podśląskiej waha się od 0 do 5 km (Oszczypko 2008). Płaszczowina zbudowana jest ze zróżnicowanych facjalnie skał kredy i paleogenu.

===Płaszczowina śląska===
[[Plik:Wychodnie warstw istebniańskich w Beskidzie Slaskim.jpg|300px|thumb|right|Fot. 3. Wychodnie warstw istebniańskich w Beskidzie Śląskim(pasmo Magurki Radziechowskiej).]]
Płaszczowina śląska rozciąga się na obszarze polskich Karpat od Beskidu Śląskiego po Bieszczady (Rys.). Zajmuje ok. 1/3 powierzchni polskich Karpat zewnętrznych. Nasunięta jest na utwory płaszczowiny podśląskiej. Profil stratygraficzny płaszczowiny śląskiej obejmuje osady od najmłodszej jury aż po oligocen. W części zachodniej płaszczowina śląska dzieli się na dwie płaszczowiny cząstkowe: cieszyńską i godulską. Płaszczowina cieszyńska występuje na obszarze Pogórza Cieszyńskiego i Bielskiego. Zbudowana jest głównie z mocno sfałdowanych łupków i wapieni najmłodszej jury i najstarszej kredy, które nasunięte są na płaszczowinę podśląską. W skałach osadowych płaszczowiny cieszyńskiej występują liczne intruzje cieszynitów należących do cieszyńskiej prowincji magmowej, będącej przejawem wulkanizmu ekstensyjnego (Włodyka 2010).
[[Plik:Kopuła szczytowa Pilska.jpg|300px|thumb|right|Fot.1. Kopuła szczytowa Pilska (1557 m n.p.m.), zbudowana ze skał płaszczowiny magurskiej.]]
Płaszczowina godulska zbudowana jest z wielu ogniw o przewadze piaskowców (warstwy lgockie, godulskie, istebniańskie). Odporne na wietrzenie piaskowce godulskie i istebniańskie budują najwyższe szczyty Beskidu Śląskiego. W części zachodniej Beskidów znaczącą rolę odgrywają uskoki o kierunkach od NNW-SSE do N-S, dzielące płaszczowinę godulską na blok Beskidu Małego i blok Beskidu Śląskiego. Pomiędzy nimi znajduje się Kotlina Żywiecka powstała na miejscu żywieckiego okna tektonicznego. W oknie tektonicznym odsłaniają się mało odporne na wietrzenie łupki i margle płaszczowiny cieszyńskiej i skały płaszczowiny podśląskiej.
Miąższość stratygraficzna płaszczowiny śląskiej wynosi przeważnie 2500 – 3000 m, w Beskidzie Śląskim sięga 5000 m (Oszczypko 2008).

===Łuski przedmagurskie===

Na płaszczowinę śląską nasunięte są łuski przedmagurskie, które ciągną się wąskim pasem od Istebnej przez Koniaków, Kamesznicę do Sporysza. Na wschodzie chowają się pod płaszczowinę magurską. W jej skład wchodzą tylko utwory kredy górnej i paleogenu.

===Płaszczowina magurska===

Jest to największa jednostka wyróżniana w obrębie Karpat fliszowych. Od południa graniczy z pienińskim pasem skałkowym. Rozciąga się od Lasu Wiedeńskiego na zachodzie po okolice Poiana Botizei w Karpatach rumuńskich. Na obszarze Polski rozciąga się od Istebnej na zachodzie po Bieszczady na wschodzie. (Rys. 1).

Płaszczowina magurska zbudowana jest głównie z utworów kredy górnej i paleogenu. Najstarsze skały, pochodzące z jury i dolnej kredy, występują jedynie w strefie przypienińskiej. Utwory najmłodsze pochodzą z dolnego miocenu (Oszczypko 2006). Przeważającą część obszaru zajmują piaskowce magurskie. Są to gruboławicowe (0,5 - 5 m grubości, lokalnie nawet więcej), średnio i gruboziarniste, miejscami zlepieńcowate piaskowce, z wkładkami łupków ilastych i marglistych. Mają ilaste, ilasto-wapniste a czasem krzemionkowe spoiwo, które wpływa na ich zwięzłość. Wietrzejąc rozpadają się na duże, ostrokrawędziste bloki. Piaskowiec magurski jako odporny na wietrzenie buduje najwyższe wzniesienia w Beskidzie Żywieckim i Makowskim, jak również południową część Beskidu Śląskiego (Fot. 1). Piaskowce magurskie lokalnie przykryte są młodszym ogniwem – oligoceńskimi warstwami nadmagurskimi.

Południową granicę płaszczowiny magurskiej stanowi podłużny uskok przesuwczy, biegnący wzdłuż północnej krawędzi pienińskiego pasa skałkowego (Birkenmajer 1986). Granicę północną wyznacza czoło nasunięcia magurskiego (Rys. 1). Stratygraficzna miąższość serii magurskiej wynosi od 2 km w części północnej do 3,5 km w części południowej (Poprawa i in. 2002).

==Bibliografia==

#Birkenmajer K., 1979: Przewodnik geologiczny po pienińskim pasie skałkowym, Wydawnictwo Geologiczne, Warszawa.
#Golonka J., Waśkowska-Oliwa A., 2007: Stratygrafia polskich Karpat fliszowych pomiędzy Bielskiem-Białą a Nowym Targiem, Geologia, Tom 33, Zeszyt 4/1.
#Mizerski W., 2011: Geologia Polski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
#Oszczypko N., 2006: Late Jurassic-Miocene evolution of the Outer Carpathian fold-and-thrust belt its fordeep basin (Western Carpathians, Poland, Geological Quarterly, 50/1.
#Oszczypko N., Ślączka A., Żytko K., 2008: Regionalizacja tektoniczna Polski – Karpaty zewnętrzne i zapadlisko przedkarpackie, Przegląd Geologiczny, vol. 56, nr 10.
#Stupnicka E., 1997: Geologia regionalna Polski, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
#Waśkowska-Oliwa A., Krobicki M., Golonka J., Słomka T., Ślączka A., Doktor M., 2008: Stanowiska najstarszych skał osadowych w polskich Karpatach fliszowych jako obiekty geoturystyczne, Kwartalnik AGH Geologia, Zeszyt 3/1.
#Włodyka R., 2010: Ewolucja składu mineralnego skał cieszyńskiej prowincji magmowej, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice.
#Zuchiewicz W., 1990: Morphological development of the Beskid Niski Mts. and Quaternary palaeogeography of the Polish Flysch Carpathians, Kwartalnik Geologiczny, 33.
#Żytko K., 1999: Korelacja głównych strukturalnych jednostek Karpat Zachodnich i Wschodnich. Prace Państwowego Instytutu Geologicznego, 168.

==Źródła on-line==

[http://geosilesia.us.edu.pl/ Portal GeoSilesia]

Karpaty Zachodnie, regiony geomorfologiczne

2015-01-14T13:09:30Z

Myszorj:

[[Kategoria:Geografia]]
Autor:[[dr Jolanta Pełka-Gościniak]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

[[Plik:Karpaty geomor tab 1.png|300px|thumb|right|Tab. 1. Jednostki geomorfologiczne Zachodnich Karpat w województwie śląskim (wg Klimaszewskiego, 1972).]]
[[Plik:Karpaty geo tab 3.png|300px|thumb|right|Tab. 3. Jednostki geomorfologiczne województwa śląskiego wg Gilewskiej (1986, 1999).]]
[[Plik:Karpaty geo rys2.jpg|300px|thumb|right|Rys. 1. Jednostki geomorfologiczne Karpat Zachodnich w województwie śląskim (wg Gilewskiej, 1986, 1999). ]]
[[Plik:Karpeaty geo rys2.jpg|300px|thumb|right|Rys. 2. Jednostki geomorfologiczne Zachodnich Karpat Zewnętrznych (fliszowych) w województwie śląskim (wg Starkla, 1983 ).]]
[[Plik:Kartpaty geo rys3.jpg|300px|thumb|right|Rys. 3. Jednostki geomorfologiczne Zachodnich Karpat Zewnętrznych (fliszowych) w województwie śląskim (wg Starkla, 1972 b).]]
[[Plik:Karpaty geo rys 4.jpg|300px|thumb|right|Rys. 4. Typy rzeźby Karpat Zachodnich w województwie śląskim (wg Starkla, 1972b).]]

W granicach województwa śląskiego znajduje się podprowincja Karpaty Zachodnie, w obrębie której wyróżnia się makroregion Karpaty Zewnętrzne. Góry te zbudowane są z utworów fliszowych wieku kredowego i paleogeńskiego, sfałdowanych w czasie orogenezy alpejskiej w neogenie. W obrębie Zachodnich Karpat Zewnętrznych różna dojrzałość rzeźby, kontrasty w odporności skał i zróżnicowana tektonika oraz intensywność ruchów górotwórczych zdecydowały o wyróżnieniu pasa górskiego w postaci Beskidów oraz pasa wyżynnego Pogórza Karpackiego. Taki zasadniczy podział został zaproponowany przy regionalizacji geomorfologicznej przez M. Klimaszewskiego (1972) i L. Starkla (1972 a, b). (tab. 1, 2 [[Plik:Tab 2 .pdf]], rys. 1, 2). Natomiast S. Gilewska (1986) wprowadziła literowo-cyfrowy system oznaczania jednostek geomorfologicznych, który w miarę możliwości nawiązuje do systemu regionalizacji fizycznogeograficznej opracowanej przez J. Kondrackiego (2002) i do Karpat Zachodnich zaliczyła również Kotliny Podkarpackie Zachodnie: Kotlinę Ostrawską i Oświęcimską z mezoregionami: Płaskowyż Rybnicki, Równina Pszczyńska, Dolina Górnej Wisły – odcinek zachodni oraz Dział Wilamowicki (tab 3., rys. 3).

Wyróżnione w obrębie karpackiej części województwa śląskiego typy rzeźby: pogórzy, den dolin rzecznych i kotlin oraz gór niskich i średnich z elementami rzeźby wysokogórskiej tworząc różnorodne układy przestrzenne są przyczyną zróżnicowania sąsiadujących ze sobą obszarów i podstawą wydzielenia jednostek regionalnych niższego rzędu. Podział ten uwzględnia piętrowość krajobrazów, etapy ewolucji rzeźby Karpat oraz wpływ odporności skał i tektoniki na styl rzeźby (Starkel, 1972b).

==Pogórze Karpackie==

===Pogórze Śląskie===

W województwie śląskim do mezoregionu Pogórze Karpackie należy region Pogórze Śląskie, stanowiące wąską, opadającą ku północy platformę u stóp Beskidów Morawsko-Śląskich. Pogórze rozciąga się od okolic Cieszyna w dolinie Olzy na zachodzie po dolinę Soły w okolicach Wilamowic na wschodzie. W granicach województwa osiąga szerokość od około 15 km (W) do około 5 km (E). Budują je głównie mało odporne łupki płaszczowiny cieszyńskiej i lokalnie odsłonięte łupki płaszczowiny podśląskiej i fliszu zewnętrznego z niewielkim udziałem skał bardziej odpornych. Falistą powierzchnię pogórza o długich wypukło-wklęsłych stokach urozmaicają pojedyncze wzgórza zbudowane z twardszych piaskowców i wapieni. Doliny rzek wychodzących z Beskidów (Olza, Wisła, Biała, Soła) rozcinają Pogórze Śląskie na kilka działów o odmiennych cechach rzeźby. Są to Dział Cieszyński, Bielski i Pisarzowicki.

Dział Cieszyński składa się z dwóch części: wyższej w postaci Wzgórz Goleszowskich (500-551 m n.p.m.) oraz niższej w postaci płaskich garbów o wysokości 360-330 m n.p.m. Wzgórza Goleszowskie zbudowane są z wapieni cieszyńskich i tworzą monoklinalne grzbiety z fragmentami poziomu pogórskiego. Dolina Wisły w tej strefie rozszerza się, tworząc Kotlinę Ustronia, której kształt sugeruje założenia tektoniczne. Kotlinę wypełniają osady stożków napływowych Wisły i jej dopływów z okresu ostatniego glacjału i zlodowaceń środkowopolskich. Dział Bielski (po dolinę Białej) tworzy równinę, łagodnie opadającą ku Wiśle. Ma charakter czynnego akumulacyjnego przedgórskiego piedmontu w poziomie przydolinnym, na który nakładają się równiny stożków sypane przez potoki rozcinające krawędź Beskidu Śląskiego. Dolina Białej jest wysłana grubą serią osadów typu zastoiskowo-kemowego. Dział Pisarzowicki (po dolinę Soły) ma charakter zwartego płaskowyżu rozciętego na głębokość około 50 m. Pogórze pokryte jest warstwami żwirów zakumulowanych podczas zlodowaceń plejstoceńskich i miąższą zwietrzeliną przypominającą pokrywy lessowe. Występują tu liczne głazy narzutowe.

==Beskidy==

Granica między Pogórzem Śląskim a Beskidami jest morfologicznie bardzo wyraźna, gdyż tworzy ją próg o wysokości względnej 500-800 m, mający charakter progu denudacyjnego, twardzielowego. Zachodnią część Beskidów tworzą dwie zwarte grupy górskie Beskidów Morawsko-Ślaskich i Beskidu Żywieckiego, oddzielone ciągiem kotlin i bram Obniżenia Jabłonkowskiego. Rzeźba Beskidów wyraźnie nawiązuje do litologii i tektoniki. Zróżnicowanie odporności skał na wietrzenie i erozję decyduje o kontrastach w ukształtowaniu terenu.

===Beskidy Morawsko-Śląskie===

W skład Beskidów Morawsko-Śląskich wchodzi wyższy blok Beskidu Śląskiego oraz niższy i mniejszy Beskidu Małego. Dzieli je wąska Brama Wilkowicka, mająca założenia tektoniczne. Cechuje je monoklinalne ułożenie warstw zapadających ku południowi. Występują tu odporne piaskowce lgockie i godulskie oraz mniej odporne piaskowce i łupki istebniańskie płaszczowiny śląskiej. Najwyższym szczytem Beskidów Morawsko-Śląskich jest Skrzyczne (1257 m n.p.m.). Grzbiety mają układ widlasty. Rzeźba Beskidów kształtowana jest głównie przez procesy rzeczne i stokowe, ma zatem charakter fluwialno-denudacyjny. Skutkiem cyklicznego rozwoju rzeźby jest schodowy profil stoków i występowanie powierzchni zrównania. Stoki górskie są młode i strome a wierzchowiny mają zaokrąglone, łagodniejsze kształty. Głębokie doliny rzeczne mają V-kształtny profil poprzeczny, niewyrównany profil podłużny oraz strome, często skaliste zbocza. Osuwiska, cokoły skalne oraz progi wodospadowe w korytach wskazują na współczesne podnoszenie i rozcinanie bloku Beskidu Śląskiego. Beskid Mały cechuje się obecnością wąskich grzbietów urozmaiconych skałkami. Przez Beskid Mały przełamuje się Soła płynąca z Kotliny Żywieckiej, tworząc przełom strukturalny.

===Obniżenie Jabłonkowskie===

Obniżenie Jabłonkowskie wykształciło się w mało odpornych seriach skalnych. Tworzy ciąg kotlin i bram o przewadze rzeźby pogórskiej o biegu SWW-NEE znajdujący się pomiędzy Beskidami Morawsko-Śląskimi a Beskidem Żywieckim. Ma cechy rzeźby inwersyjnej. W granicach województwa tworzą je: Brama Koniakowska, Kotlina Żywiecka i Brama Krzeszowska. W jego obrębie charakter pogórza ograniczonego górami ma obszar Bramy Koniakowskiej, zaś Kotlina Żywiecka i Kotlina Jeleśni są kotlinami erozyjnymi.

Brama Koniakowska obejmuje szereg garbów i grzbietów leżących na poziomie średnich i wysokich pogórzy (do 900 m n.p.m.). Rozcięta jedynie na głębokość 100-300 m stanowi typowy obszar wododziałowy między Beskidem Śląskim a grupą Wielkiej Raczy. Dzięki dużym kontrastom w odporności w obrębie stropu płaszczowiny śląskiej i łuski przedmagurskiej dominuje układ pasmowy a w miękkich łupkach powstała Kotlina Istebnej, zamknięta przełomowym odcinkiem Olzy o charakterze epigenetycznym.

Kotlina Żywiecka o kształcie trójkąta ma charakter okna tektonicznego. Od zachodu ograniczona jest linią uskoku (uskok nożycowy). Dno kotliny leży na wysokości 350-400 m n.p.m. a w jej dnie występują osady jednostki podśląskiej. Znaczną część dna kotliny zajmują terasy i stożki napływowe Soły i jej dopływów.

Brama Krzeszowska obejmująca międzyrzecze Soły i Skawy tworzy wąską strefę pogórskich garbów (500-600 m n. p. m), znajdującą się pomiędzy Beskidem Małym i Żywieckim. Nad tymi garbami w poziomie pogórskim, założonymi na mniej odpornych skałach, wznoszą się twardzielcowe grzbiety zbudowane z piaskowców magurskich (Łosek - 871 m n.p.m., Bąków – 766 m n.p.m). Grzbiety są rozcięte dolinkami o głębokości około 100 m.

===Beskid Żywiecki===

Masyw Beskidu Żywieckiego budują serie odpornych piaskowców magurskich i częściowo inoceramowych płaszczowiny magurskiej. Piaskowce magurskie o miąższości do 1600 m tworzą pasma o charakterze inwersyjnym. Głębokości rozcięcia sięgają do 800 m, stoki wypukłe i wypukło-wklęsłe mają nachylenie 20-35º. Beskid Żywiecki nie tworzy jednolitego pasma górskiego. Składa się z szerokich, zwartych pasm górskich oddzielonych wąskimi obniżeniami dolinnymi. Na terenie województwa śląskiego wyróżnia się Grupę Wielkiej Raczy oraz Grupę Pilska.

Grupa Wielkiej Raczy (1236 m n.p.m.) o widlastym układzie grzbietów rozcięta jest przez dopływy górnej Soły. Składa się z wyższego stopnia- kilku grzbietów o przebiegu SW-NE (Pasmo Wielkiej Raczy-Rycerzowej), które ma charakter inwersyjny ale ze względu na upady na południe osie grzbietów mają cechy monoklinalne. Od północy przylega doń niższy stopień - Pasmo Zwardońskie złożone z kilku kopulastych gór wyspowych .

Grupa Pilska obejmuje wysoką kopułę Pilska (1557 m n.p.m. – kulminacja po stronie słowackiej) i równoległy doń grzbiet inwersyjny Lipowskiej-Romanki (1324 m n.p.m-1366 m n.p.m.). Duża odporność (scementowanie) stref poprzecznych uskoków powoduje, że na nich założyły się poprzeczne grzbiety a nie doliny. Grzbiety podlegały działaniu selektywnych procesów w plejstocenie. Niektóre formy przyjmowano za formy glacjalne oraz peryglacjalne (gołoborza). Obecnie na stokach na dużą skalę występują ruchy masowe.

==Bibliografia==

#Gilewska S., 1986: Podział Polski na jednostki geomorfologiczne. Przegląd Geograficzny, 58 (1-2):16-40.
#Gilewska S., 1999: Rzeźba. (w:) L. Starkel (red.). Geografia Polski. Środowisko przyrodnicze. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa: 243-287.
#Klimaszewski M. (red.), 1972: Geomorfologia Polski, t. 1, Góry i wyżyny, PWN, Warszawa, s. 387.
#Starkel L., 1972a: Karpaty Zewnętrzne. [w:] M. Klimaszewski (red.) Geomorfologia Polski, t. 1. PWN, Warszawa: 52-115.
#Starkel L., 1972b: Charakterystyka rzeźby polskich Karpat i jej znaczenie dla gospodarki ludzkiej. Problemy Zagospodarowania Ziem Górskich, KZZG PAN, PWN, Warszawa Kraków, 10: 75-150.
#Starkel L., 1983: Rzeźba województwa bielskiego. Folia Geographica, Ser. Geogr. - Phys., vol. XV: 5-21
#Starkel L., Baumgart-Kotarba M., Kramarz K., Niemirowski M., Partyka J., 1973: Cechy morfologiczne terenów reprezentacyjnych Karpat (uzupełnienie charakterystyki rzeźby Polskich Karpat). Problemy #Zagospodarowania Ziem Górskich, PAN KZZG, PWN, Warszawa, Kraków 12: 77-92.

==Źródła on-line==

http://geosilesia.us.edu.pl/294,geoslask__jednostki_geomorfologiczne__zachodnie_karpaty_zewnetrzne.html

http://geosilesia.us.edu.pl/307,geoslask__jednostki_geomorfologiczne_wg_klimaszewskiego_i_innych_1972.html

http://geosilesia.us.edu.pl/310,geoslask__jednostki_geomorfologiczne_wg_gilewskiej_-_mapa.html

http://www.slaskie.pl/przest_plan/ekofiz/2_char_stanu/3_char_elem/3_2_geomorf/ii_3_2_uksztaltowanie_powierzchni.pdf

Gleby województwa śląskiego

2015-01-14T13:07:32Z

Myszorj:

[[Kategoria:Geografia]]
Autor: [[dr Maria Fajer]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Pokrywa glebowa województwa śląskiego została ukształtowana przez zespół czynników glebotwórczych, do których należą: skała macierzysta, klimat, szata roślinna, wody gruntowe i powierzchniowe, ukształtowanie terenu i działalność człowieka. Decydują one o właściwościach fizycznych i chemicznych gleb, ich dużym zróżnicowaniu typologicznym i zmienności przestrzennej oraz wartości użytkowo-rolniczej.

==Typy gleb==
[[Plik:Gleby.jpg|300px|thumb|right|Rys 1. Typy gleb użytków rolnych w województwie śląskim (źródło danych: Opracowanie ekofizjograficzne ..., 2003).]]
Wśród czynników glebotwórczych największy wpływ na zróżnicowanie pokrywy glebowej ma skała macierzysta. Warunki klimatyczne odgrywają lokalnie dużą rolę, zwłaszcza na terenach górskich. Na klimat i charakter procesów glebotwórczych Kotliny Raciborsko-Oświęcimskiej wywierają wpływ cieplejsze masy powietrza napływające z południowego zachodu przez Bramę Morawską.

Przeważająca część powierzchni województwa śląskiego pokryta jest osadami czwartorzędowymi, które stanowią najważniejsze skały macierzyste gleb tego obszaru. Największe powierzchnie zajmują osady akumulacji glacjalnej i fluwioglacjalnej (gliny i piaski lodowcowe, piaski fluwioglacjalne). Lokalnie utworami pokrywowymi są piaski eoliczne i zwietrzeliny, a w dolinach rzecznych – osady akumulacji rzecznej, miejscami osady organogeniczne (torfy). Skały starszego podłoża i pokrywająca je zwietrzelina jedynie lokalnie tworzą utwory macierzyste gleb. Utwory pokrywowe charakteryzują się zróżnicowaną wartością jako skały macierzyste.

Gleby terenów górzystych charakteryzują się nieco odmiennymi cechami w porównaniu z glebami terenów wyżynnych i nizinnych województwa. Trudniej wietrzejąca skała macierzysta, duże nachylenie zboczy i nasilone procesy erozji, a także wyższe opady sprawiają, że gleby są płytsze i bardziej kamieniste, uboższe i kwaśniejsze. Niższe temperatury średnie oraz krótszy okres wegetacyjny są mniej sprzyjające także dla rolnictwa. Z tego względu na terenach górskich gleb przydatnych rolniczo jest niewiele, zazwyczaj tworzą one niewielkie płaty wśród terenów zalesionych.

W różnych jednostkach fizycznogeograficznych panują nieco inne warunki dla rozwoju gleb i możliwości ich wykorzystania.

Wśród gleb użytkowanych rolniczo w województwie śląskim największe powierzchnie zajmują kompleksy gleb brunatnych i płowych (49,5%) oraz gleby bielicowe i rdzawe (19,32%), stosunkowo niewielką powierzchnię zajmują mady, rędziny i czarne ziemie. Niewielki udział mają gleby organiczne i organiczno-mineralne (torfowe, mułowe torfowo-murszowe) oraz czarnoziemy (rys. 1).

Na terenach leśnych przeważają gleby bielicowe i rdzawe, które wytworzyły się pod roślinnością borów. Największe powierzchnie tych gleb występują w dużych kompleksach leśnych (Lasy Lublinieckie, Lasy Raciborskie, Lasy Pszczyńskie i Kobiórskie), a także w północnej części województwa (zlewnia górnej Liswarty). Udział siedlisk leśnych z odpowiadającymi im typami gleb zamieszczono w tabeli 1.

{| class="wikitable"
|-
! Typ siedliskowy lasu !! Typy i podtypy gleb !! % powierzchni leśnej
|-
| bór suchy || bielicowe, bielicowe właściwe || 0,4
|-
| bór świeży || bielicowe, bielicowe właściwe, bielicowane, bielice, rdzawe || 12,5
|-
| bór wilgotny || bielicowe, torfiasto-mineralne, glejowe || 2,9
|-
| bór bagienny || torfowo-murszowe, torfowe || 0,1
|-
| bór mieszany świeży || bielicowe właściwe, rdzawe || 23,0
|-
| bór mieszany wilgotny || bielicowe oglejone, bielicowe torfiaste || 14,6
|-
| bór mieszany bagienny || torfowo-murszowe, torfowe || 0,3
|-
| las mieszany świeży || brunatne, brunatne wyługowane, płowe, rdzawe || 11,5
|-
| las mieszany wilgotny || glejowe, murszowo-glejowe, brunatne oglejone, czarne ziemie || 9,7
|-
| las mieszany bagienny || murszowo-torfowe, murszowo-mineralne, murszowo-glejowe, torfowe || 0,2
|-
| las świeży || brunatne, płowe, rdzawe, czarne ziemie || 5,4
|-
| las wilgotny || brunatne oglejone, murszowo-glejowe, glejowe, czarne ziemie || 2,1
|-
| ols || torfowo-murszowe, torfowe, mułowo-murszowe, murszowo-mineralne || 2,9
|-
| ols jesionowy || torfowo-murszowe, mułowo-murszowe, mułowo-glejowe, murszowo-mineralne, torfowe || 0,4
|-
| las łęgowy || mady, czarne ziemie || 0,6
|-
| bór mieszany wyżynny || bielicowe, brunatne kwaśne || 0,1
|-
| las mieszany wyżynny || brunatne (kwaśne i bielicowane) || 1,0
|-
| las wyżynny || gleby brunatne (właściwe, kwaśne i wyługowane), rędziny (brunatne i właściwe), płowe || 2,0
|-
| bór górski || bielicowe murszowate || 0,0
|-
| bór wysokogórski || bielicowe właściwe, bielicowe murszowate, brunatne bielicowane, inicjalne || 0,1
|-
| bór mieszany górski || bielicowe, bielicowe murszowate, brunatne kwaśne || 1,4
|-
| las mieszany górski || brunatne (kwaśne, bielicowane i wyługowane) || 6,7
|-
| las górski || brunatne (kwaśne i wyługowane), płowe || 4,1
|-
| las łęgowy górski || mady (brunatne i inicjalne), gleby mułowo-glejowe, mułowo-murszowe, torfy || 0,0
|}

Tabela 1. Gleby siedlisk leśnych województwa śląskiego (źródło danych: Opracowanie ekofizjograficzne..., 2003).

==Rozmieszczenie gleb==

Na obszarze województwa śląskiego dominują kompleksy gleb brunatnych i płowych wraz z kompleksami gleb bielicowych i rdzawych. Wśród nich, w środkowej i północnej części regionu, rozmieszczone są gleby innych typów.

Gleby brunatne i płowe powstały najczęściej z glin, piasków gliniastych i z utworów pyłowych różnego pochodzenia pod wpływem roślinności lasów liściastych i mieszanych. Wśród gleb brunatnych dominującym podtypem są gleby brunatne wyługowane, duży udział mają gleby brunatne kwaśne, natomiast gleby brunatne właściwe zajmują niewielkie powierzchnie (wśród użytków rolnych zaledwie 2,9%).

Największe powierzchnie gleb brunatnych i płowych występują w południowej i środkowej części województwa. W strefie Pogórza Śląskiego utworami macierzystymi tych gleb są głównie osady pyłowo-ilaste przypominające lessy, czasem podścielone zwietrzelinami ilasto-marglistymi. Wykazują one dobre i bardzo dobre właściwości glebotwórcze. Na Płaskowyżu Rybnickim i Wysoczyźnie Pszczyńskiej gleby te wytworzyły się z osadów pyłowych i pyłowo-ilastych, lessopodobnych oraz z pokryw gliniastych. W środkowej części regionu powstały one z utworów pyłowych i gliniastych (na zachód od Tarnowskich Gór). W północnej części województwa utworami macierzystymi gleb płowych i brunatnych są piaski gliniaste i gliny oraz iły różnej genezy. Większe płaty tych gleb ciągną się w pasie od Zawiercia do Lublińca.

Gleby bielicowe i rdzawe powstały głównie z przepuszczalnych osadów piaszczystych, ubogich w próchnicę i składniki pokarmowe Charakteryzują się one silnym zakwaszeniem, słabymi właściwościami buforowymi i niską pojemnością sorpcyjną. Gleby te przeważają w północnej części województwa, gdzie uformowały się na piaskach wodnolodowcowych, w mniejszym stopniu eolicznych (Dolina Małej Panwi, Dolina Górnej Liswarty). W środkowej części województwa duże kompleksy gleb bielicowych i rdzawych powstały na osadach o uziarnieniu piasków luźnych i słabogliniastych w zlewniach Rudy, Bierawki, Gostyni i Pszczynki (Lasy Raciborskie, Pszczyńskie i Kobiórskie). Na terenie Beskidów gleby bielicowe wytworzyły się z rumoszy piaskowcowych fliszu karpackiego (piaskowców godulskich i istebniańskich budujących bloki Beskidu Śląskiego i Małego, piaskowców magurskich Beskidu Żywieckiego).

Mady są glebami dolin rzecznych, wytworzonymi ze współczesnych aluwiów w warunkach nie sprzyjających procesowi torfotwórczemu. Pozostawiony przez wody płynące na terasach zalewowych materiał charakteryzuje się budową warstwową i dobrym wysortowaniem w warstwach. W wyższych partiach terasy zalewowej powstają mady brunatne, natomiast w najniżej położonych, płaskich partiach dolin, gdzie nagromadziły się aluwia drobnoziarniste, formują się mady próchniczne (czarnoziemne), swą budową przypominające czarne ziemie. Mady zajmują największe powierzchnie w szerokich dolinach rzecznych Odry (powiat raciborski, wodzisławski) i Wisły (od Skoczowa do wschodniej granicy województwa). Mady Wisły są zazwyczaj pyłowe, gliniaste, natomiast Odry są bardziej ilaste i próchniczne, zawierają też często węglany. Mady północnej części województwa są zwykle bardziej piaszczyste i zajmują niewielkie powierzchnie, największe w dolinie Warty koło [[Częstochowa|Częstochowy]] i [[Liswarty]] koło [[Krzepice|Krzepic]]. W dolinach mniejszych rzek mady występują w kompleksach z glebami mułowo-bagiennymi, torfowymi, murszowymi i czarnymi ziemiami. Mady górskie są z reguły lżejsze i szkieletowe. Występują w górnym biegu rzek, m.in. Wisły, Soły i ich dopływów. Zwykle są użytkowane jako łąki i pastwiska.
Rędziny tworzą się ze zwietrzelin wapieni, dolomitów i margli różnych formacji geologicznych. Znaczna część rędzin zawiera często domieszkę materiału obcego (eolicznego, lodowcowego), są to tzw. rędziny mieszane. Rędziny są zwykle glebami płytkimi, ich miąższość do warstwy rumoszu skalnego nie przekracza 50 cm. Poziom próchniczny zawiera pewną ilość okruchów skały macierzystej o różnym stopniu zwietrzenia i rozdrobnienia. Gleby te mają odczyn zasadowy.

Rędziny występujące na [[Wyżyna Częstochowska|Wyżynie Częstochowskiej]] (powiaty: częstochowski, myszkowski i zawierciański) powstały na wapieniach jurajskich. Są to zazwyczaj rędziny brunatne, szkieletowe, często rędziny mieszane i pararędziny. Rędziny właściwe zawierają węglan wapnia w całym profilu, natomiast w rędzinach brunatnych węglany zostały wyługowane. Przy wschodnich krańcach województwa, na Progu Lelowskim, występują rędziny rozwinięte na marglach i wapieniach kredowych. Na Płaskowyżu Bytomskim, w okolicach [[Lędziny|Lędzin]], [[Chełm|Chełma]] i [[Dziećkowice|Dziećkowic]], w powiatach tarnogórskim, będzińskim, dąbrowskim rędziny uformowały się na niewielkich wzniesieniach utworzonych z wapieni i dolomitów triasowych. W Beskidach rędziny występują w okolicach [[Cieszyn|Cieszyna]] i [[Skoczów|Skoczowa]], gdzie rozwinęły się na wapieniach cieszyńskich (Wzgórza Goleszowskie). Niewielkie płaty tych gleb uformowały się też koło [[Bielsko-Biała|Bielska-Białej]] oraz na południe od [[Żywiec|Żywca]]. Z utworów fliszowych zasobnych w węglan wapnia (piaskowców, łupków marglistych) wytworzyły się pararędziny. Część tych gleb jest użytkowana jako pola orne.

Czarne ziemie wytworzyły się osadów bardziej zwięzłych i zasobnych w węglan wapnia, w warunkach dość dużej wilgotności, przy udziale roślinności łąkowej. W południowej części województwa powstały z reguły na utworach pyłowych i ilastych, w północnej – na glinach i piaskach gliniastych. Odznaczają się ciemno zabarwionym poziomem próchnicznym o dużej miąższości (średnio około 60 cm). Występują w dolinach Wisły i Odry oraz innych mniejszych rzek, tworzą się także w obniżeniach terenu. Na ogół nie zajmują dużych powierzchni.

Czarnoziemy wytworzyły się z lessów i utworów pyłowych. Charakteryzują się poziomem próchnicznym o znacznej miąższości i ciemnej barwie oraz dużą zawartością próchnicy (3-4%). Występują na Płaskowyżu Głubczyckim i zajmują zaledwie 1% użytków rolnych. Należą do najżyźniejszych gleb w województwie.

Gleby organiczne tworzą się w warunkach nadmiernego uwilgotnienia spowodowanego stałym lub okresowo wysokim poziomem wody gruntowo-glebowej lub w miejscach z utrudnionym odpływem wód powierzchniowych. Są to często kompleksy gleb torfowych, torfowo-mułowych, mułowo-torfowych, murszowych. Zwykle są glebami łąkowymi lub leśnymi, a po zmeliorowaniu również dobrymi glebami uprawnymi. Większe kompleksy tych gleb występują na wschód od Częstochowy ([[Koniecpol]], [[Dąbrowa Zielona]], [[Janów]]), na południowy zachód od Częstochowy, koło [[Kłobuck|Kłobucka]], na północ od [[Kozłowa Góra|Kozłowej Góry]], w dolinach Mlecznej i Gostyni. Mniejsze kompleksy występują na terenie całego województwa. W dolinach rzecznych gleby te występują w kompleksach z madami.

W Beskidach, w wyższych partiach grzbietów górskich występują gleby szkieletowe (frakcja kamieni stanowią ponad 50% masy gleby) i grubokamieniste. Duże powierzchnie gleb szkieletowych występują w Beskidzie Śląskim i Żywieckim. Gleby te są zwykle zalesione.

Gleby województwa śląskiego ulegają procesom degradacji, zarówno pod wpływem czynników antropogenicznych, jak i naturalnych. Głównym zagrożeniem jest postępująca urbanizacja, działalność przemysłowa i eksploatacja kopalin, oddziaływanie transportu czy wreszcie niewłaściwie stosowane nawozy sztuczne i środki ochrony roślin oraz niewłaściwie prowadzone zabiegi agrotechniczne. Naturalną degradację powodują przede wszystkim procesy erozji wodnej i wietrznej.

Charakterystyczną cechą pokrywy glebowej województwa śląskiego jest duży udział gleb antropogenicznych. Występują one na terenach zurbanizowanych i zabudowanych, które zajmują 12,1% powierzchni województwa. Do gleb antropogenicznych zaliczane są również hortisole oraz rigosole, tj. gleby ukształtowane pod wpływem wieloletniej intensywnej uprawy ogrodniczej lub rolniczej, posiadające miąższy poziom próchniczny, zasobne w próchnicę i składniki mineralne. Są to gleby typowe dla starszych ogrodów działkowych, ogrodów przydomowych i gospodarstw ogrodniczych.

==Bibliografia==

#Komornicki T., 1983: Gleby województwa bielskiego [w:] Środowisko fizyczno-geograficzne województwa bielskiego. Folia Geographica, series geographica-physica, vol. XV, s. 67-74.
#Lazar J., 1962: Gleby województwa katowickiego. PWRiL, Warszawa, 250 s.
#Mapa glebowo-rolnicza w skali 1:100000, województwo bielskie, częstochowskie, katowickie. IUNG, Puławy.
#Mapa gleb Polski 1:300000. IUNG, Warszawa, 1957-1960.
#Opracowanie ekofizjograficzne do Planu Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Śląskiego. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice, 2003, msc., 522 s.
#Systematyka gleb Polski, 2011. Roczniki Gleboznawcze, t. LXII, nr 3, s. 1-193

Fauna kopalna

2015-01-14T13:05:35Z

Myszorj:

[[Kategoria:Geografia]]
Autor: [[dr Wojciech Krawczyński]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Przedholoceńskie organizmy zwierzęce<ref>Do skamieniałości zwierzęcych tradycyjnie zaliczane są również organizmy jednokomórkowe – otwornice</ref>żyjące w środowiskach morskich i lądowych, reprezentowane współcześnie przez skamieniałości strukturalne (zachowane w skałach szczątki, najczęściej elementy twarde, budujące organizmy lub ich morfologiczne odpowiedniki: ośródki i odciski) oraz skamieniałości śladowe (zachowane w skałach ślady działalności życiowej organizmów).

==Dewońskie środowiska morskie<ref>W opisie fauny kopalnej województwa śląskiego wzięto pod uwagę tylko stanowiska ze skamieniałościami, występujące naturalnie na powierzchni lub udostępnione metodami górniczymi.</ref>==
W dewonie środkowym i późnym po południowej stronie kontynentu Laurosji występował szeroki szelf. Ciepły klimat sprzyjał tutaj rozwojowi osadów węglanowych, a wśród nich budowli rafowych. Dewońskie rafy pogranicza żywetu i franu (392–375 Ma<ref>1 Ma = jeden milion lat</ref>)<ref>Wiek bezwzględny podany na podstawie Tabeli stratygraficznej Polski (Wagner, 2008).</ref> były o wiele mniejszymi strukturami niż rafy współczesne. Głównymi organizmami rafotwórczymi były wtedy kolonijne masywne stromatoporoidy oraz masywne koralowce, należące do tabulatów (=denkowców) i rugoz (=koralowców „czteropromiennych”). Towarzyszyły im gałązkowe kolonie stromatoporoidów oraz obu grup koralowców. Pojawiały się również rugozy osobnicze. Wśród raf i w środowiskach przyrafowych żyły ramienionogi, ślimaki oraz szkarłupnie, reprezentowane w stanie kopalnym przez pojedyncze płytki budujące szkielety liliowców czy też pancerze jeżowców. Wśród mikroorganizmów występowały otwornice i małżoraczki.

Dewońskie skamieniałości spotyka się w niezdolomityzowanych skałach węglanowych (głównie wapieniach) wychodzących na powierzchnię w okolicach Siewierza pomiędzy Brudzowicami i Dziewkami<ref>Baliński, 1971; Gogolczyk, 1956; Racki i in., 1999.</ref>.

==Późnokarbońskie środowiska morskie==

Wskutek kolizji kontynentu Gondwany z kontynentem Laurazji z początkiem namuru (326–316 Ma) postępowało wypiętrzanie się waryscydów. Nastąpił zanik morza głębokiego i pojawiały się rowy przedgórskie, w których zaczęły tworzyć się osady lądowe okresowo zalewane przez morze. Tropikalny klimat tworzył optymalne warunki do rozwoju zespołów faunistycznych ciepłych mórz na piaszczystych (niewęglanowych) dnach. Żyły tutaj przede wszystkim organizmy bentoniczne tworzące skorupki: ramienionogi, małże, ślimaki<ref>Wirth, 1932; Musiał, 1971; Bojkowski,1972.</ref>. Rzadziej pojawiały się trylobity<ref>Schwarzbach, 1936.</ref>, zachowane obecnie w postaci rozczłonowanych pancerzy, masywne koralowce z grupy rugozów, otwornice oraz szkarłupnie łodygowe – liliowce. W morzach pływały nektoniczne łodziki, goniatyty oraz ryby<ref>Cramer, 1910; Weigner, 1938; Czarniecki, 1959; Bojkowski, 1967, 1972.</ref>.

Skamieniałości wymienionych organizmów występują przeważnie w mułowcach i piaskowcach, tworząc morskie poziomy faunistyczne w obrębie osadów namuru A. Poziomy te były obserwowane w czasie eksploatacji paralicznej części Górnośląskiego Zagłębia Węglowego w okolicach Gliwic i Dąbrowy Górniczej. Na powierzchni jedynym miejscem występowania karbońskiej fauny morskiej są wychodnie piaskowców z Gołonoga w historycznych przekopach kolejowych Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej i Kolei Iwangorodzko-Dąbrowskiej, znajdujące się między dzielnicami Laski i Tworzeń w [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowie Górniczej]]. Młodszy poziom faunistyczny odsłaniał się niegdyś w zatopionej obecnie gliniance cegielni w Kozłowej Górze ([[Piekary Śląskie]])<ref>Alexandrowicz, 1959; Głuszek, 1998</ref>.

==Późnokarbońskie środowiska lądowe==

Po głównych fazach wypiętrzania się waryscydów i powstaniu superkontynentu Pangei w późnym namurze oraz westfalu (330–310 Ma) ingresje morskie zanikły i zapanowało w rowach przedgórskich środowisko lądowe w postaci bagnisk, miejscami z jeziorami oraz rzekami, w których rozwijały się rośliny paprotnikowe i prymitywne nagonasienne. W środowiskach tych pojawiała się również fauna lądowa oraz słodkowodna. Najczęstszymi przedstawicielami fauny słodkowodnej były małże<ref>Korejwo, 1954; Tabor, 1995.</ref>, rzadziej ślimaki i ryby. Środowiska typowo lądowe zostały zasiedlone przez stawonogi. Wśród tropikalnej „dżungli” karbońskiej dominowały owady – pojawiły się owady latające, m.in. ważki (czasem osiągające gigantyczne rozmiary) oraz karaczany. Występowały gigantycznych rozmiarów wije, np. artropleury. Rzadziej spotykane były pajęczaki: pająki i skorpiony. W środowiskach wodnych lub przybrzeżnych żyły natomiast mieczogony, krewetki oraz larwy owadów.
Górnokarbońskie skamieniałości zwierzęce spotykane są sporadycznie wśród namurskich i westfalskich mułowców oraz iłowców. W osadach tych znaleziono w XIX wieku dwie najsłynniejsze skamieniałości:
*dobrze zachowany pająk Protolycosa anthracophila Roemer, 1866 znaleziony na terenie lasu mysłowickiego między [[Katowice|Katowicami]] a [[Mysłowice|Mysłowicami]]<ref>Roemer, 1866.</ref>(prawdopodobnie miejsce znalezienia obecnie znajduje się na terenie Nikiszowca);
*skrzydło owada latającego ''Stygne roemeri'' Handlirsch, 1906 znalezione w osadach namurskich w kopalni „Alfred” w Katowicach-Wełnowcu i uznane wtedy za najstarsze tego typu znalezisko na świecie<ref>Schwarzbach, 1939.</ref>.

Najbogatszym źródłem skamieniałości zwierzęcych są konkrecje sferosyderytowe występujące w warstwach załęskich serii mułowcowej z westfalu A (ok. 313 Ma) z [[Sosnowiec|Sosnowca-Porąbki]] (kop. "Porąbka-Klimontów")<ref>Krawczyński i in., 1997.</ref>. Opisane tutaj stanowisko paleontologiczne typu Konservat-Lagerstätte dostarczyło doskonale zachowanych skamieniałości zarówno pochodzenia lądowego jak i słodkowodnego. W sferosyderytach najczęściej spotykane są szczątki stawonogów: ośródki i odciski zewnętrznych powierzchni pancerzy mieczogonów, pająków, skrzydeł, fragmentów odnóży oraz larw owadów latających (ważek i prostoskrzydłych), wijów, skorupiaków (raków, krewetek). Rzadziej zachowane są ośródki słodkowodnych małży i ślimaków oraz łuski ryb<ref>Filipiak i Krawczyński, 1996; Stworzewicz i in., 2009; Prokop i in., 2012.</ref>.

==Środkowotriasowe środowiska morskie==

Podniesienie się poziomu morza w środkowym triasie (wapień muszlowy; 245–233 Ma) spowodowało pojawienie się morza epikontynentalnego od strony południowej okresowo łączącego się z oceanem Tetyda. Dno tego ciepłego, niegłębokiego morza zasiedlane było często przez bentoniczne mięczaki (małże i ślimaki)<ref>Assmann, 1916, 1924, 1937.</ref>, ramienionogi<ref>Assmann, 1916.</ref> oraz szkarłupnie: liliowce<ref>Głuchowski, 1986.</ref>, jeżowce, rozgwiazdy i wężowidła<ref>Salamon i Boczarowski, 2003; Salamon i Zatoń, 2004.</ref>.Nekton stanowiły głowonogi: ceratyty<ref>Salamon i in., 2003.</ref>, rzadziej łodziki oraz strunowce: żyjące jeszcze wtedy zwierzęta konodontonośne<ref>Zawidzka, 1975.</ref>, ryby i najbardziej charakterystyczne gady morskie – notozaury.

Odsłonięcia środkowotriasowych wapieni i margli występują w pasie [[Zbrosławice]]–[[Radzionków]]–[[Wojkowice]]–[[Czeladź]]–[[Dąbrowa Górnicza]]-[[Ząbkowice]]–[[Sosnowiec]]–[[Jaworzno]] oraz w [[Mikołów|Mikołowie-Mokrym]. Skamieniałości (najczęściej ośródki wewnętrzne) małży i ślimaków oraz muszle ramienionogów tworzą nagromadzenia na powierzchniach warstw, tzw. bruki muszlowe. Natomiast elementy szkieletowe szkarłupni, najczęściej liliowców, budują wapienie krynoidowe. W niektórych przypadkach, w spokojnych środowiskach pozbawionych silnego falowania zachowały się kompletne szkielety (łodygi i kielichy liliowców) oraz prawie kompletne pancerze wężowideł. Szczątkom szkarłupni oraz muszlom mięczaków towarzyszą fosforanowe zęby kręgowców oraz pojedyncze kości gadów (notozaurów)<ref>Bardziński i in., 2008.</ref>.

==Późnotriasowe środowiska lądowe==

W późnym triasie (ok. 230–200 Ma) po ustąpieniu morza pojawiły się znów środowiska lądowe, często bagienne, jeziorne lub rzeczne, zasiedlane w większości przez słodkowodne małże oraz ryby dwudyszne i ganoidowe. Wokół środowisk słodkowodnych żyły duże płazy oraz gady roślinożerne i drapieżne.
Na obszarze województwa śląskiego w ostatnich latach zostało odkrytych kilka stanowisk paleontologicznych, zawierających górnotriasowe (retyckie) skamieniałości fauny lądowej i słodkowodnej. Najważniejszym jest [[Lisowice]] koło [[Lubliniec|Lublińca]] (=Lipie Śląskie). W gliniance cegielni wśród wapnistych iłów i piaskowców znaleziono pojedyncze kości płazów (cyklotozaurów i plagiozaurów), kości dużych gadów ssakokształtnych (dicynodontów) oraz pierwotnych dinozaurów (teropodów i pierwotnych ceratozaurów). Towarzyszą im skamieniałości słodkowodnych rekinów, ryb dwudysznych i ganoidowych oraz muszloraczki i małżoraczki<ref> Dzik i in., 2008</ref>.

Na podobne stanowiska natrafiono między [[Poręba|Porębą]] a [[Zawiercie|Zawierciem]]. Opisano stąd szczątki jednego z najstarszych żółwi na świecie<ref>Sulej i in., 2012.</ref>.Występują tu również skamieniałości małżów, rekinów, ryb dwudysznych oraz kości dicynodontów<ref>Budziszewska-Karwowska i in., 2010.</ref> i archozaurów.

==Środkowojurajskie środowiska morskie==

Z początkiem środkowej jury, wskutek postępującej transgresji morskiej, obszar europejskiej części Eurazji został zalany przez morze epikontynentalne, częściowo odizolowane od oceanu Tetyda przez wał windelicki. W bajosie i batonie (171–165 Ma) pojawiły się zbiorniki morskie, w których występowała liczna fauna bentoniczna, reprezentowana przez mięczaki (małże<ref>Pugaczewska, 1986; Kaim i Sztajner, 2012.</ref>, ślimaki<ref>Kaim, 2004, 2012.</ref>, łódkonogi), ramienionogi (terebratulidy i rynchonellidy), mszywioły, mikrokonchidy<ref>Zatoń i Taylor, 2009.</ref>, osiadłe wieloszczety, skorupiaki, szkarłupnie (liliowce, jeżowce)<ref>Jesionek-Szymańska, 1963; Boczarowski.</ref>. W nektonie dominowały amonity<ref>Kopik, 1974; Zatoń, 2010a, 2010b.</ref>, belemnity i łodziki, pojawiały się również ryby<ref>Rees, 2012.</ref> (głównie rekiny). W keloweju (165–161 Ma) nastąpiło pogłębienie zbiornika morskiego. Zaczęły dominować organizmy nektoniczne (amonity, belemnity oraz rekiny<ref>Rees, 2010.</ref>, rzadziej morskie gady – plezjozaury). Bentos tworzyły gąbki, ramienionogi, małże, ślimaki i jeżowce<ref>Jesionek-Szymańska, 1963.</ref>.

Stanowiska ze skamieniałościami środkowojurajskimi pokrywają się z wyrobiskami cegielni, eksploatującymi czarne iły bajosu i batonu do produkcji ceramiki budowlanej. Wyrobiska występują na południowo-zachodnim pograniczu [[Wyżyna Krakowsko-Wieluńska|Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej]], m.in. w [[Grodzisko|Grodzisku]] koło [[Kłobuck|Kłobucka], [[Gnaszyn|Gnaszynie]] i Kawodrzy w [[Częstochowa|Częstochowie]], [[Żarki|Żarkach]], [[Blanowice|Blanowicach]] i [[Rudniki|Rudnikach]] koło [[Zawiercie|Zawiercia]] oraz w [[Ogrodzieniec|Ogrodzieńcu]]. Skamieniałości z bardzo dobrze zachowanymi muszlami występują bezpośrednio w iłach bądź w towarzyszących im sferosyderytach.

Odmienna fauna kelowejska z dominacją form nektonicznych pojawia się najczęściej wśród zapiaszczonych utworów marglistych bogatych w glaukonit i konkrecje fosforytowe. Kopalna fauna kelowejska występuje we [[Wrzosowa|Wrzosowej]] koło Częstochowy, [[Włodowice|Włodowicach]], Ogrodzieńcu i [[Wysoka|Wysokiej]] koło [[Łazy|Łaz]]<ref>Różycki, 1953.</ref>.

==Późnojurajskie środowiska morskie==

Na początku późnej jury w oksfordzie (161–155 Ma) morze osiągnęło maksymalny poziom zatapiając znaczną powierzchnię centralnej Europy. Na szelfach rozwijały się rafowe budowle gąbkowo-glonowe. Pomiędzy nimi dna zasiedlała fauna bentoniczna: gąbki, rzadziej koralowce, ramienionogi, małże, ślimaki, skorupiaki, szkarłupnie (jeżowce i liliowce)<ref>Wiśniewska-Żelichowska, 1971.</ref>.Nekton stanowiły amonity, belemnity, łodziki oraz kręgowce (ryby i gady morskie – plezjozaury).

Skamieniałości górnojurajskie występują w licznych stanowiskach na obszarze Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej w miejscach, gdzie wydobywano jasne wapienie płytowe. W przeciwieństwie do nich skałki jurajskie (wypreparowane biohermy gąbkowo-glonowe) są dość ubogie w zachowane szczątki fauny (z wyjątkiem gąbek). Wychodnie wapieni z fauną górnojurajską występują na północny-wschód od linii Krzepice–Kłobuck–Częstochowa–Olsztyn–Żarki–Zawiercie–Ogrodzieniec. Najbardziej znane stanowiska znajdują się w miejscach dawnego wydobycia wapieni na potrzeby przemysłu cementowego (Latosówka, Julianka, Wrzosowa, Ogrodzieniec, Wysoka koło Łaz, Niegowonice) oraz w łomikach gospodarczych (okolice [[Krzepice|Krzepic]], Kłobucka, [[Olsztyn|Olsztyna]], [[Choroń|Choronia]], [[Góra Włodowska|Góry Włodowskiej]])<ref>Różycki, 1953.</ref>. Najbardziej znanymi i popularnymi skamieniałościami są w tych stanowiskach ośródki wewnętrzne amonitów i łodzików<ref>Malinowska, 1963; Głowniak, 2002.</ref> oraz kalcytowe rostra belemnitów<ref>Pugaczewska, 1961.</ref>, dość licznie występują kolonie gąbek<ref>Tramer, 1982, 1989</ref>, ramienionogi (terebratulidy oraz rynchonellidy)<ref>Heliasz i Racki, 1980.</ref>, rzadziej pojawiają się kolonie masywnych koralowców, ośródki małży i ślimaków, fragmenty pancerzy skorupiaków (raków i krabów), pancerze jeżowców, elementy szkieletowe liliowców. Najrzadszymi skamieniałościami w wapieniach górnej jury są zęby i fragmenty kości plezjozaurów.

==Środowiska morskich basenów karpackich pogranicza jury i kredy==

W północno zachodniej części oceanu Tetyda na pograniczu późnej jury i wczesnej kredy (150–140 Ma) rozwijały się zbiorniki sedymentacyjne, gromadzące osady, które po sfałdowaniu utworzyły płaszczowiny Karpatów. Na szelfie zbiornika podśląskiego tworzyły się osady wapienne wraz z małżami i szkarłupniami, natomiast w toni wodnej tego ciepłego morza pływały amonity. Wskutek podmorskich osuwisk z osadów tych powstał swoistego rodzaju flisz węglanowy.

Wapienie cieszyńskie, występujące na Jasionowej Górze koło Goleszowa, zbudowane są z okruchów wapieni i zawierają fragmenty muszli małżów, kolce jeżowców oraz aptychy amonitów<ref>Unrug, 1969.</ref>.

==Kredowe środowiska morskie==

Po koniec wczesnej kredy w albie i na początku późnej kredy w cenomanie (112–93,5 Ma) na obszar obecnie centralnej Polski wkroczyło morze. Płycizny i głębsze partie szelfowe ciepłego zbiornika morskiego sprzyjały rozwojowi fauny. Pojawiły się organizmy bentoniczne: gąbki, koralowce, małże, ślimaki, ramienionogi oraz szkarłupnie (jeżowce i liliowce). Nekton stanowiły przeważnie głowonogi. Najczęściej pojawiały się amonity (w tym formy o nieregularnych asymetrycznych muszlach), belemnity, rzadziej łodziki. Nekton tworzyły również ryby (np. rekiny).
Pozostałości fauny kredowej spotyka się w stanowiskach w północnej części województwa śląskiego. Wśród margli i piasków glaukonitowych spotyka się gąbki, ramienionogi, ośródki wewnętrzne amonitów, małży i ślimaków, rostra belemnitów, pancerzyki jeżowców, rzadziej koralowce i liliowce oraz zęby ryb (rekinów). Skamieniałości albu i cenomanu występują w kilku miejscach w okolicach [[Julianka|Julianki]] oraz [[Mokrzesz|Mokrzesza]]<ref>Marcinowski, 1970.</ref>.

==Neogeńskie środowiska morskie==

W czasie wypiętrzania się Karpatów przed czołem nasunięcia utworzyło się szerokie zapadlisko przedgórskie, które zostało zalane przez morze Paratetyda w późnym miocenie (badenie; ok. 15 Ma). Ciepły klimat sprzyjał rozwojowi fauny bentonicznej w płytszych partiach zbiornika. Pojawiały się tutaj liczne małże i ślimaki, mszywioły, otwornice. Nekton reprezentowany był przez ryby.
Pozostałości po ostatniej transgresji morskiej na obszar Polski występują również na terenie województwa śląskiego w pasie biegnącym na południe od linii Chechło (koło Ujazdu)–[[Pyskowice]]–[[Gliwice]]–Mikołów–[[Imielin]] do nasunięcia karpackiego. Najważniejszym stanowiskiem paleontologicznym (obecnie nieistniejącym) było Gliwice Stare<ref>Quitzow, 1921; Krach, 1954b; Machłajewska i Krzeszowska, 2008.</ref> oraz liczne otwornice<ref>Małecki, 1958.</ref>.Na podobną faunę natrafiono również w [[Zabrze|Zabrzu-Makoszowach]]<ref>Krach, 1954a.</ref>.

==Plejstoceńskie środowiska lądowe==

Znaczne ochłodzenie się klimatu pod koniec miocenu spowodowało pojawienie się zlodowaceń, szczególnie dobrze poznanych na półkuli północnej. Pomiędzy poszczególnymi glacjałami występowały okresy ocieplenia (interglacjały). Rozwój roślinności (tworzenie się szerokich obszarów stepowych) sprzyjał pojawieniu się na tych terenach dużych ssaków roślinożernych (zwykle zabezpieczonych futrem lub sierścią przed wychłodzeniem słoni leśnych, mamutów, wołów piżmowych, reniferów, jeleni olbrzymich, nosorożców włochatych), oraz drapieżników – niedźwiedzi jaskiniowych.
Stanowiska z zachowanymi szczątkami ssaków plejstoceńskich znajdują się najczęściej w miejscach akumulacji osadów na polach sandrowych przed czołem lodowca, w żwirowiskach rzecznych oraz w namuliskach jaskiń. Skamieniałości ssaków występują w piaskowniach: Dzierżno koło Gliwic (=Rzeczyce k/Pyskowic), Kuźnica Warężyńska w Dąbrowie Górniczej, Maczki-Bór w Sosnowcu oraz Szczakowa w Jaworznie<ref>Kulczycki, 1955; Kowalski, 1959, Borsuk-Białynicka, 1973.</ref>.Pochodzą stąd znaleziska pojedynczych kości, czaszek, zębów oraz ciosów trąbowców. Niekiedy szkielety zachowane
są kompletnie, np. szkielety mamuta i nosorożca włochatego, pochodzące z Dzierżna koło Pyskowic, wystawione w Muzeum Geologicznym Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie. Znanych jest również kilka stanowisk ze szczątkami kręgowców w namuliskach jaskin, np. w [[Podlesice|Podlesicach]] koło [[Kroczyce|Kroczyc]]<ref>Kowalski, 1956.</ref>.

==Bibliografia==

#Alexandrowicz, Z., 1959: Otwornice karbońskie z Kozłowej Góry koło Bytomia. Kwartalnik Geologiczny, 3: 869–881.
#Assmann, P., 1916: Die Brachiopoden und Lamellibranchiaten der oberschlesischen Trias. Jahrbuch der Preussischen Geologischen Landesanstalt, 36: 586–638.
#Assmann, P., 1924: Die Gastropoden der oberschlesischen Trias. Jahrbuch der Preussischen Geologischen Landesanstalt, 44: 1–50.
#Assmann, P. 1937: Revision der Fauna der Wirbellosen der oberschlesischen Trias. Abhandlungen der Preussischen Geologischen Landesanstalt, Neue Folge, 170: 1–134.
#Baliński, A., 1971: Stringocephalus burtini Defrance from the environs of Siewierz, Poland. Acta Palaeontologica Polonica, 16: 461–469.
#Bardziński, W., Surmik, D. i Lewandowski, M., 2008: Stanowisko kręgowców środkowego triasu koło Żyglina na Górnym Śląsku. Przegląd Geologiczny, 56: 532–536.
#Boczarowski, A., 2012: Palaeoenvironmental interpretation of echinoderm assemblages from Bathonian ore-bearing clays at Gnaszyn (Kraków-Silesia Homocline, Poland). Acta Geologica Polonica, 62: 351–366.
#Bojkowski, K., 1967: Podział stratygraficzny karbonu produktywnego w Zagłębiu Górnośląskim na podstawie fauny. Rocznik PTG, 37:
#Bojkowski, K., 1972: Charakterystyka faunistyczna karbonu górnego Górnośląskiego Zagłębia Węglowego. Prace Instytutu Geologicznego, 61: 89–130.
#Borsuk-Białynicka, M., 1973: Studies on the Pleistocene Rhinoceros Coelodonta antiquitatis (Blumenbach). Palaeontologia Polonica, 29: 1–94.
#Budziszewska-Karwowska, E., Bujok, A. i Sadlok, G., 2010: Bite marks on an Upper Triassic dicynodontid tibia from Zawiercie, Kraków-Częstochowa Upland, southern Poland. Palaios, 25: 415–421.
#Cramer, R., 1910: Die Fauna von Golonog. Ein Beitrag zur Festellung des Alters der Grauwackensandsteinschichten von Golonog und der entsprechenden Ablagerungen in Oberschlesien. Jahrbuch der Königlich Preussischen Geologischen Landesanstalt, 31: 129–167.
#Czarniecki, S., 1959: Anthracoceras discus Frech z piaskowców w Gołonogu i pozycja stratygraficzna tych warstw. Acta Geologica Polonica, 9: 433–441.
#Dzik, J., Niedźwiedzki, G. i Sulej, T., 2008: Zaskakujące uwieńczenie ery gadów ssakokształtnych. Ewolucja, 3: 2–21.
#Fraaije, R.H.B., Krzemiński, W., van Bakel, B.W.M., Krzemińska, E., and Jagt, J.W.M. (w druku): New Late Jurassic symmetrical hermit crabs from the southern Polish Uplands and early paguroid diversification. Acta Palaeontologica Polonica.
#Filipiak, P. i Krawczyński, W., 1996: Westphalian xiphosurans (Chelicerata) from the Upper Silesia Coal Basin of Sosnowiec, Poland. Acta Palaeontologica Polonica, 41: 413–425.
#Głowniak, E., 2002: The ammonites of the family Perisphinctidae from the Plicatilis Zone (lower Middle Oxfordian) of the Polish Jura Chain (Central Poland); their taxonomy, phylogeny and biostratigraphy. Acta Geologica Polonica, 52: 307–364.
#Głuchowski, E., 1986: Crinoids from the Lower Gogolin Beds (Lower Muschelkalk) of the north-eastern part of Upper Silesia. Bulletin of the Polish Academy of Sciences, Earth Sciences, 34: 179–187.
#Głuszek, A., 1998: Trace fossils from Late Carboniferous storm deposits, Upper Silesia Coal Basin, Poland. Acta Pąlaeontologica Polonica, 43: 517–546.
#Gogolczyk, W., 1956: Rodzaj Amphipora w dewonie Polski. Acta Palaeontologica Polonica, 1: 211–240.
#Heliasz, Z. i Racki, G., 1980: Ecology of the Upper Jurassic brachiopod bed from Julianka, Polish Jura Chain. Acta Geologica Polonica, 30: 175–197.
#Jesionek-Szymańska, W., 1963: Echinides irreguliers du Dogger de Pologne. Acta Palaeontologica Polonica, 8: 293–414.
#Kaim, A., 2004: The evolution of conch ontogeny in Mesozoic open sea gastropods. Palaeontologia Polonica, 62: 1-183.
#Kaim, A., 2012: Faunal dynamics of gastropods in the Bathonian (Middle Jurassic) ore-bearing clays at Gnaszyn, Kraków-Silesia Homocline, Poland. Acta Geologica Polonica, 62: 367–380.
#Kaim, A. i Sztajner, P., 2012: Faunal dynamics of bivalves and scaphopods in the Bathonian (Middle Jurassic) ore-bearing clays at Gnaszyn, Kraków-Silesia Homocline, Poland. Acta Geologica Polonica, 62: 381–395.
#Kopik, J., 1974: Genus Cadomites Munier-Chalmas, 1892 (Ammonitina) in the Upper Bajocian and Bathonian of the Cracow–Wieluń Jurassic Range and the Góry Świętokrzyskie Mountains (southern Poland). Biuletyn Instytutu Geologicznego, 276: 9–43.
#Korejwo, K., 1954: Fauna małżów słodkowodnych namuru okręgu rybnickiego. Acta Geologica Polonica, 4: 93–180.
#Kowalski, K., 1956: Insectivores, bats and rodents from the early Pleistocene bone breccia of Pcdlesice near Kroczyce (Poland). Acta Palaeontologica Polonica, 1: 331–394.
#Kowalski, K., 1959: Katalog ssaków plejstocenu Polski. Wydawnictwo PWN, Warszawa. pp. 267.
#Krach, W., 1954a: Charakterystyka faunistyczna miocenu wsi Makoszowy na Górnym Śląsku. Biuletyn Państwowego Instytutu Geologicznego, 71: 119–127.
#Krach, W., 1954b: Nowy profil i fauna miocenu z Gliwic Starych na Górnym Śląsku. Biuletyn Państwowego Instytutu Geologicznego, 71: 171–177.
#Krawczyński, W., Filipiak, P. i Goździewicz, M., 1997: Zespół skamieniałości z karbońskich sferosyderytów (westfal A) NE części Górnośląskiego Zagłębia Węglowego. Przegląd Geologiczny, 45: 1271–1274.
#Kulczycki, J., 1955: Les ossements des Mammouth. Palaeontologia Polonica, 7: 1–65.
#Machłajewska, I. i Krzeszowska, E., 2008: Stanowisko paleontologiczne Stare Gliwice – dawniej i dziś. Zeszyty Naukowe. Górnictwo. Politechnika Śląska, 286: 37–45.
#Malinowska, L., 1963: Stratygrafia oksfordu Jury Częstochowskiej na podstawie amonitów. Prace Instytutu Geologicznego, 36: 1-165.
#Małecki, J., 1958: Mszywioły mioceńskie z Gliwic Starych. Rocznik PTG, 28: 169-194.
#Marcinowski, R., 1970: The Cretaceous transgressive deposits east of Częstochowa (Polish Jura Chain). Acta Geologica Polonica, 20: 413–449
#Matyja, B.A. i Wierzbowski, A., 2006: Stop B2.11 – Julianka, coral colonization of the cyanobacteria-sponge bioherms at the turn of the Oxfordian and Kimmeridgian. W: Wierzbowski i in. (red.) Jurassic of Poland and adjacent Slovakian Carpathians. Field trip guidebook of 7th International Congress on the Jurassic System. Poland, Kraków, September 6–18, 2006: 203–206.
#Musiał, Ł., 1971: Ślimaki namuru A Górnośląskiego Zagłębia Węglowego. Biuletyn Instytutu Geologicznego, 243: 79–110.
#Prokop, J., Krzemiński, W., Krzemińska, E. i Wojciechowski, D., 2012: Paoliida, a putative stem group of winged insects: morphology of new taxa from the Upper Carboniferous of Poland. Acta Palaeontologica Polonica, 57: 161–173.
#Pugaczewska, H., 1961: Belemnoids from the Jurassic of Poland. Acta Palaeontologica Polonica, 6: 105–136.
#Pugaczewska, H., 1986: Bivalvia of the Polish Middle Jurassic and remarks of their paleoecology. Acta Palaeontologica Polonica, 31: 27–83.
#Pusch, G.G., 1837: Polens palaontologie oder Abbildung und Beschreibung der vorzüglichsten und der noch unbeschriebenen Petrefakten aus den Gebirgsformationen in Polen, Volhynien und der Karpathen nebst allgemeinen Beitragen zur Petrefaktenkunde und einem Versuch zur Vervollstandigung der Geschichte des Europaischen Auer-Ochsen. Stuttgart. pp. 218.
#Quitzow, W., 1921: Die Fauna des marinen Miozäns von Alt-Gleiwitz. Jahrbuch der Preussischen Geologischen Landesanstalt, 41: 1–51.
#Racki, G., Zieliński, T. i Bardziński, W., 1999: Z kamiennej księgi pradziejów Górnego Śląska. Przewodnik geologiczny. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice. pp. 168.
#Rees, J., 2010: Neoselachian sharks from the Callovian–Oxfordian (Jurassic) of Ogrodzieniec, Zawiercie Region, southern Poland. Palaeontology, 53: 887–902.
#Rees, J., 2012: Palaeoecological implications of neoselachian shark teeth from the Bathonian (Middle Jurassic) ore-bearing clays at Gnaszyn, Kraków-Silesia Homocline, Poland. Acta Geologica Polonica, 62: 307–324.
#Roemer, F., 1866: Protolycosa anthracophila, eine fossile Spinne aus dem Steinkohlen-Gebirge Oberschlesiens. Neues Jahrbuch für Mineralogie, Geologie und Paläontologie, Jg. 1866: 136–143.
#Roemer, F., 1870: Geologie von Oberschlesien. Breslau. pp. 401.
#Różycki, S.Z., 1953: Górny dogger i dolny malm Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Prace Instytutu Geologicznego, 17: 1–335.
#Salamon, M. i Boczarowski, A., 2003: The first record of Aspiduriella (Ophiuroidea) in the Upper Muschelkalk of Poland. Geological Quarterly, 47: 307–310.
#Salamon, M., Eagle, M.K. i Niedźwiedzki, R., 2003: A new ceratite record from Upper Silesia (Poland). Geological Quarterly, 47: 281–288.
#Salamon, M. i Zatoń, M., 2004: Masowe nagromadzenie artykułowanych szkieletów wężowideł w osadach środkowego triasu Górnego Śląska i ich implikacje tafonomiczne. Przegląd Geologiczny, 52: 997–1001.
#Schwarzbach, M., 1936: Die Trilobiten im Oberkarbon Oberschlesiens. Jahrbuch der Preussischen Geologischen Landesanstalt, 56: 422–443.
#Schwarzbach, M., 1939: Der älteste Insektenflügel. Jahresberichte der Geologischen Vereinigung Oberschlesiens, 1: 28–30.
#Stworzewicz, E., Szulc, J. i Pokryszko, B.M., 2009: Late Paleozoic continental gastropods from Poland: systematic, evolutionary and paleoecological approach. Journal of Paleontology, 83: 938–945.
#Sulej, T., Niedźwiedzki, G. i Bronowicz, R., 2012: A new Late Triassic vertebrate fauna from Poland with turtles, aetosaurs, and coelophysoid dinosaurs. Journal of Vertebrate Paleontology, 32: 1033–1041.
#Śmigielska, T., 1957: Otwornice mioceńskie z Gliwic Starych. Rocznik PTG, 25: 245–283.
#Tabor, M., 1995: Freshwater Bivalvia of the Upper Namurian and Westphalian (limnic sediments), Upper Silesian Coal Basin (Poland). Prace Państwowego Instytutu Geologicznego, 143: 5–25.
#Trammer, J., 1982: Lower to Middle Oxfordian sponges of the Polish Jura. Acta Geologica Polonica, 32: 1–39.
#Trammer, J., 1989: Middle to Upper Oxfordian sponges of the Polish Jura. Acta Geologica Polonica, 39: 49–91.
#Unrug, R. (red.), 1969: Przewodnik geologiczny po zachodnich Karpatach fliszowych. Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa. pp. 260.
#Wagner, R. (red.), 2008: Tabela stratygraficzna Polski. Ministerstwo Środowiska, Warszawa.
#Weigner, S., 1938. Fauna piaskowców z Gołonoga. Sprawozdania Państwowego Instytutu Geologicznego, 9: 3–65.
#Wirth, E., 1932: Über einen neuen Gliederungsversuch in der Ostrauer Schichten Oberschlesiens mit Hilfe der marinen Fauna. Kohle und Erze, 3.
#Wiśniewska-Żelichowska, M., 1971: Fauna bioherm jurajskich w Rudnikach pod Częstochową. Biuletyn Instytutu Geologicznego, 243: 5–77.
#Zatoń, M., 2010a: Bajocian–Bathonian (Middle Jurassic) ammonites from the Polish Jura. Part 1: Families Phylloceratidae, Nannolytoceratidae, Sonniniidae, Strigoceratidae, Oppeliidae and Lissoceratidae. Palaeontographica, Abt. A, 292: 65–113.
#Zatoń, M., 2010b: Bajocian–Bathonian (Middle Jurassic) ammonites from the Polish Jura. Part 2: Families Stephanoceratidae, Perisphinctidae, Parkinsoniidae, Morphoceratidae and Tulitidae. Palaeontographica, Abt. A, 292: 115–213.
#Zatoń, M. i Taylor, P.D., 2009: Microconchids (Tentaculita) from the Middle Jurassic of Poland. Bulletin of Geosciences, 84: 653–660.

==Przypisy==

<references/>

==Źródła on-line==

[http://www.scotese.com/ Ch. Scotese: Paleomap Project (rekonstrukcje paleogeograficzne świata), ]

[http://www.geosilesia.us.edu.pl/ Edukacyjno-informacyjny serwis internetowy o dziedzictwie geologicznym województwa śląskiego GeoSilesia]

[http://geoportal.pgi.gov.pl/portal/page/portal/geostanowiska/ Geostanowiska]

[http://www.przyroda.katowice.pl/ Przyroda Województwa Śląskiego]

Delimitacja granic regionalnych

2015-01-14T13:02:57Z

Myszorj:

[[Kategoria:Geografia]]
Autor: [[dr hab. Renata Dulias]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Delimitacja oznacza rozdzielenie, rozgraniczenie, wyznaczenie granic. Jest przeprowadzana według określonych kryteriów. Termin region (łac.) odnosi się do okolicy, przestrzeni. Region jest to wyodrębniony, względnie jednolity fragment powierzchni Ziemi (teren lądowy lub/i wodny), charakteryzujący się występowaniem określonych cech, odróżniających go od obszarów sąsiednich. Region ma więc określony zasięg, cechy typowe i nazwę. Regiony mogą być wyróżniane na podstawie cech naturalnych np. regiony fizycznogeograficzne, jak i antropogenicznych np. regiony społeczno-gospodarcze. Wyznaczanie granic regionalnych jest trudnym zadaniem, gdyż rzadko kiedy są one wyraźne, zwłaszcza w odniesieniu do dzielnic klimatycznych, regionów glebowych i roślinnych, a więc przede wszystkim przy zmianach strefowych. Wyraźnymi granicami są najczęściej różne stopnie terenowe, brzegi dolin, zmiany budowy geologicznej, linie brzegowe wielkich zbiorników wodnych<ref>J. Kondracki. Geografia fizyczna Polski. PWN, Warszawa, 1978, s. 260.</ref>.Procedura wyróżniania regionów nosi nazwę regionalizacji.

==Zasady regionalizacji fizycznogeograficznej==

Regionalizacja fizycznogeograficzna jest klasyfikacją, w której wydzielone jednostki cechują się zwartością terytorialną i wewnętrzną spójnością. Spójność ta jest rezultatem położenia geograficznego, historii rozwoju i dynamicznego związku elementów budujących regiony. Wszystkie jednostki regionalne są z natury rzeczy heterogeniczne, złożone z różnych elementów, ale ze względu na wzajemne powiązania tych elementów region jako całość funkcjonuje w określony sposób. Spójność jednostek regionalnych wyraża się również w hierarchicznym układzie jednostek<ref>A. Richling, K. Ostaszewska (red.). Geografia fizyczna Polski. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa, 2005, s. 324.</ref>. W zależności od wielkości rozpatrywanej przestrzeni geograficznej zastosowanie mają podziały: choryczny, czyli właściwy regionalny oraz topiczny, czyli miejscowy. W pierwszym przypadku regionalizacja fizycznogeograficzna jest prowadzona metodą dedukcyjną, czyli przez podział większych jednostek na mniejsze, w sytuacji drugiej – metodą indukcyjną, to znaczy przez łączenie mniejszych jednostek w większe części. Metody te uzupełniają się wzajemnie na pośrednim szczeblu wielkości obszaru badań. Zasady regionalizacji są oparte na podstawowych prawidłowościach zróżnicowania przestrzennego epigeosfery, wynikających z praw strefowości i astrefowości.

==Rys historyczny regionalizacji Polski==

Pierwsze próby wydzielenia regionów fizycznogeograficznych w Polsce uczynił Wincenty Pol. Na początku XX wieku (1904) Antoni Rehman przedstawił podział regionalny ówczesnego obszaru Polski – w oparciu o cechy geomorfologiczne i hydrograficzne wydzielił sześć dużych regionów, a w ich obrębie krainy. Badania nad podziałem regionalnym Polski prowadzili następnie wybitnie geografowie – Jerzy Smoleński, Wacław Nałkowski, Stanisław Pawłowski. Dla Polski okresu międzywojennego koncepcję regionalnego podziału kraju przedstawił Stanisław Lencewicz (1937). Po II wojnie światowej, dla obszaru Polski w nowych granicach politycznych, podziały fizycznogeograficzne kraju lub jego części opracowywali Jerzy Kondracki, Mieczysław Klimaszewski, Rajmund Galon, Stanisław Pietkiewicz. W 1955 roku ukazała się praca Stanisława Lencewicza „Geografia fizyczna Polski”, w której przedstawiono podział kraju na 15 dużych regionów. W znacznym stopniu nawiązywała ona do opracowania z 1937 roku, ale została uaktualniona, dostosowana do nowych granic państwa i zmodyfikowana przez Jerzego Kondrackiego. Z geografem tym jest związany dalszy rozwój regionalizacji Polski. W 1966 roku, na międzynarodowym seminarium dotyczącym regionalizacji fizycznogeograficznej, przedstawił on nowy, szczegółowy podział fizycznogeograficzny Polski, który funkcjonuje do dziś z niewielkimi tylko zmianami.

==Regionalizacja fizycznogeograficzna Polski==

Podział Polski na regiony fizycznogeograficzne jest przedstawiony w pracach J. Kondrackiego. Poszczególne jednostki regionalne są identyfikowane przez kod dziesiętny, zgodnie z zaleceniami Międzynarodowej Unii Geograficznej. Kod ten pozwala na łatwe prześledzenie hierarchii jednostek i określenie poziomu taksonomicznego danego regionu. Uwidacznia także pokrewieństwo jednostek<ref>Tamże, s. 333.</ref>. Wyróżnia się następujące poziomy taksonomiczne: obszary, prowincje, podprowincje, makroregiony, mezoregiony i mikroregiony, przy czym ostatni, najniższy szczebel hierarchiczny nie jest rozpatrywany w skali całego kraju. Wydzielanie regionów jest oparte na zasadzie czynnika przewodniego, czyli tego elementu środowiska przyrodniczego, który ma decydujący wpływ na sposób wykształcenia innych jego składowych. Granice regionów są najczęściej prowadzone w nawiązaniu do zróżnicowania rzeźby i budowy geologicznej. J. Kondracki wydzielał prowincje na podstawie makroform ukształtowania powierzchni nawiązujących do tektoniki podłoża np. masywy górskie, pogórza, wyżyny, kotliny, niziny. Podprowincje wyróżniane były w oparciu o przewodnie cechy morfogenetyczne i krajobrazowe, odzwierciedlające litologiczne i klimatyczne zróżnicowanie obszaru. Podział podprowincji na mniejsze jednostki – makroregiony i mezoregiony, także nawiązywał do budowy geologicznej, rzeźby i klimatu, ale uwzględniał ponadto zróżnicowanie roślinności naturalnej i użytkowanie terenu. Podział fizycznogeograficzny Polski nawiązuje do regionalizacji krajów sąsiednich. Terytorium Polski należy do dwóch obszarów (Europy Zachodniej i Europy Wschodniej), 7 prowincji (Niżu Środkowoeuropejskiego, Masywu Czeskiego, Wyżyn Polskich, Karpat Zachodnich, Karpat Wschodnich, Nizin Wschodniobałtycko-Białoruskich i Wyżyn Ukraińskich), 17 podprowincji, 56 makroregionów i 318 mezoregionów.

==Bibliografia==

#Kondracki J. 1969. Podstawy regionalizacji fizycznogeograficznej. PWN, Warszawa.
#Kondracki J. 1978. Geografia fizyczna Polski. PWN, Warszawa.
#Kondracki J. 1998. Geografia regionalna Polski. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa.
#Richling A., Ostaszewska K. 2005. Geografia fizyczna Polski. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa

==Przypisy==

<references/>

Deglomeracja

2015-01-14T12:58:51Z

Myszorj:

[[Kategoria:Geografia]]
Autor: [[prof. dr hab. Jerzy Runge]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Deglomeracja to najogólniej rozrzedzanie, rozpraszanie. Oznacza proces odwrotny do aglomeracji (skupianie, koncentrowanie). W badaniach geograficznych pod pojęciem deglomeracji rozumiemy rozpraszanie różnego typu form działalności człowieka w przestrzeni. Znaczna koncentracja mieszkańców i aktywności gospodarczych powoduje zarówno wysoką gęstość zaludnienia jak i obecność licznych terenów przemysłowych przypadających statystycznie na jednostkę powierzchni, najczęściej na 1 km². Niedostatek bądź brak terenów do dalszego inwestowania skłania decydentów do przenoszenia zarówno budownictwa mieszkaniowego, jak i działalności gospodarczych poza centrum, na obrzeża miasta bądź zespołu miejskiego. Istotny wpływ na proces deglomeracji mają:
* prawo renty gruntowej i budowlanej
* proces urbanizacji i jego fazy

==Prawo renty gruntowej i budowlanej==

Jak dowodził D. Ricardo - jeden z twórców nauk ekonomicznych początku XIX stulecia - dochody uzyskiwane z gospodarowania w rolnictwie są podwójnie zróżnicowane. Po pierwsze wynikają z uwarunkowań przyrodniczych (wysokość nad poziomem morza, określona klasa bonitacyjna gleby, klimat, itp.), zaś po drugie są konsekwencją wielkości nakładów pozwalających dodatkowo zwiększyć wielkość plonów w rolnictwie (melioracja, nawożenie, mechanizacja). Tym samym cena ziemi jest zróżnicowana przestrzennie, będąc pochodną czynnika środowiskowego, jak i dodatkowego wkładu kapitału. Idea owego zróżnicowania wartości ziemi została określona przez Autora mianem teorii renty gruntowej.
Różnicowanie się wartości ziemi dotyczy zarówno obszarów wiejskich, jak i miast. Wysokie zainwestowanie centrów powoduje, iż ceny działek w śródmieściu są wyraźnie wyższe w porównaniu z terenami podmiejskimi, gdzie dostęp do takich mediów technicznych jak woda, kanalizacja, elektryczność, itp. jest wyraźnie słabszy. Prawidłowość tę opisał w 1903 r. R.M. Hurt w postaci tzw. renty budowlanej. Cena ziemi – zdaniem Autora – zależy od odległości od śródmieścia, które odpowiada pojęciu rynku zbytu w teorii renty gruntowej. W miarę rozwoju gospodarczego miasta oraz wzrostu jego wielkości, tereny położone coraz dalej od centrum nabierają stopniowo wartości, doprowadzając do stałego wypierania funkcji rolniczej. Granicę między oddziaływaniem rynku terenów miejskich od terenów wiejskich wyznacza linia, na której ceny terenów ustalone przez rynek są do siebie zbliżone. Rozróżnienie renty budowlanej od renty gruntowej doprowadziło do odrębnego traktowania rynku terenów miejskich i rynku terenów wiejskich.
Rozwój komunikacji publicznej w drugiej połowie XIX wieku na początku następnego stulecia zintensyfikował proces deglomeracji miast, zaś najbardziej znaną koncepcją próbującą wyjaśnić zachodzące zmiany jest teoria urbanizacji.

==Teoria i model urbanizacji==

Wprowadzenie pojęcia urbanizacja przypisuje się hiszpańskiemu inżynierowi, urbaniście i politykowi I. Cerdà Suñer, który w 1867 r. opublikował pracę pt. Ogólna teoria urbanizacji. Przedmiotem zainteresowania Autora był proces rozwoju gospodarczego i demograficznego miast i wynikających z niego potrzeb porządkowania oraz ulepszania przestrzeni miejskiej. Celem działań planisty powinno być zdaniem I. Cerdý Suñera polepszenie warunków życia całej społeczności między innymi poprzez przyjęcie regularnego, geometrycznego układu szerokich arterii drogowych, obecności terenów zielonych, jak i sprawnego układu komunikacyjnego. Wyburzenie murów miejskich i potrzeba nowej organizacji przestrzeni miejskiej dzielnicy Eixamle w Barcelonie dały możliwość praktycznej weryfikacji koncepcji I. Cerdý Suñera.
Rozwinięciem poglądów Autora są przede wszystkim XX wieczne koncepcje struktury przestrzennej miasta (tzw. szkoła chicagowska), jak i geograficzno-społeczne ujęcie urbanizacji. Jeśli za J. Węgleńskim (2002) przyjmiemy, iż urbanizacja to proces koncentracji ludności w przestrzeni geograficznej, głównie na obszarach miejskich, to w długim okresie czasu charakterystyczne jest przechodzenie z fazy urbanizacji, przez suburbanizację, do dezurbanizacji O ile pierwsza z nich oznacza wzrost koncentracji zaludnienia w centrum, o tyle dwie następne fazy mogą być interpretowane w kategoriach decentralizacji obszaru centralnego. Suburbanizacja inicjuje spadek zaludnienia centrum i szybszy jej wzrost strefie otaczającej. Dezurbanizacja oznacza dalsze nasilanie większej dynamiki zaludnienia poza centrum aż do pojawienia się bezwzględnego przewyższenia liczby mieszkańców strefy otaczającej w stosunku do śródmieścia. Szczegółowo model owych zmian zaproponowali w 1978 r. L.H. Klasseen i J.H.S. Paelinck, zajmując się problematyką perspektyw rozwojowych dużych miast.
W przypadku złożonych układów osadniczych typu konurbacji proces urbanizacji jest bardziej złożony, bowiem istotny wpływ na ujawnianie się kolejnych etapów przemian wywiera zarówno kontekst polityczny, jak i przestrzenny. W przypadku województwa śląskiego mamy do czynienia ze stykowymi układami osadniczymi, tj. powstałymi na styku zarówno granic historyczno-geograficznych, jak i politycznych, których czynniki rozwojowe były mocno zróżnicowane.

==Historyczny proces urbanizacji obszaru województwa śląskiego==

Wnikliwą analizę podobieństw, jak rozróżnić w przemianach urbanizacyjnych wymienionych wyżej złożonych układóww osadniczych w konfrontacji z modelem L.H. Klasseena i J.H.S. Paelincka (1978) przeprowadzili [[prof. dr hab. Jerzy Runge|J. Runge]] i [[dr hab. Franciszek|F. Kłosowski]] (2008), (patrz Ryc. 1).

Na Ryc. 1 dla każdego rozważanego układu osadniczego wskazano podstawowe cechy kolejnych etapów kształtowania się struktury przestrzennej, jak i główne kierunki migracji ludności

[[Plik:Fig.1..jpg|300px|mały|Ryc. 1. Historyczne modele urbanizacji złożonych układów osadniczych województwa śląskiego A – konurbacja katowicka, B – konurbacja rybnicka, C – aglomeracja Bielska-Białej, D – aglomeracja Częstochowy; 1 – obszary intensywnej urbanizacji, 2 – miasta intensywnej urbanizacji, 3 – dominujące kierunki migracji, 4 – pozostałe kierunki migracji]]

===Konurbacja katowicka===

Obszar ten zmieniał się generalnie nie od centrum w stronę obszarów zewnętrznych lecz wyraźnie odwrotnie. Już przed fazą uprzemysłowienia na obrzeżach późniejszej konurbacji rozwijały się średniowieczne ośrodki miejskie (m.in. [[Tarnowskie Góry]], [[Toszek]], [[Gliwice]], zaś ówczesny obszar [[Katowice|Katowic]] to leśno-bagienne tereny, utrudniające przemieszczanie się z zachodu na wschód. Odkrycie darniowych rud żelaza, jak i XIX wieczna działalność [[Winclerowie|rodziny Winclerów]] spowodowało, iż obecna stolica regionu uzyskała prawa miejskie w 1865 r. Do tego momentu rozwój przemysłu, jak i napływ migracyjny koncentrował się w takich miejscowościach jak [[Bytom]], Gliwice, Tarnowskie Góry, tj. w północno-zachodnim i zachodnim fragmencie zewnętrznej strefy współczesnej konurbacji katowickiej. Dopiero w drugim etapie przemian (lata 1865-1939) mamy zgodność z modelem faz urbanizacji. Katowice nie tylko niwelują dystans w tym zakresie w stosunku innych miejscowości, ale wysuwają się na czoło w zakresie koncentracji czynników rozwojowych. Z uwagi na znaczne zagospodarowanie miast centralnych konurbacji tkanką mieszkaniową, gospodarczą, czy też infrastrukturalną (Katowice, Bytom, [[Chorzów]], [[Siemianowice Śl]], [[Świętochłowice]]) konieczne stało się ich rozrzedzenie. Decyzja o rozpoczęciu procesu deglomeracji – zawarta w pierwszym, powojennym planie regionalnym dla województwa – zakładała rozwój głównie funkcji mieszkaniowej w miejscowościach usytuowanych w zewnętrznej strefie konurbacji. Tym samym oznacza to przejście z fazy aglomeracji do suburbanizacji zewnętrznej. O ile suburbanizacja to spadek roli centrum na rzecz obszarów otaczających, o tyle w złożonych układach osadniczych należy wyraźniej rozróżnić jej dwie formy – wewnętrzną i zewnętrzną. Tę pierwszą interpretujemy jako stopniowe przejmowanie maksimum gęstości zaludnienia, jak zagospodarowania przez miejscowości bezpośrednio sąsiadujące z dotychczasowym centrum układu. Z kolei suburbanizacja zewnętrzna to intensywny rozwój dalej położonych ośrodków wchodzących w skład tego układu osadniczego. Suburbanizacja zewnętrzna ujawniała się po 1945 roku w konurbacji katowickiej w różnych okresach i z różnym nasileniem, generalnie jednak dotykając: a) lat 50. i 60. – [[Tychy]], b) lat 70. – [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowy Górniczej]]. Jednocześnie coraz bardziej widoczny stał się odtąd krater malejącej gęstości zaludnienia. Chorzów usytuowany centralnie w konurbacji, cechuje się regresem demograficznym. Liczba mieszkańców po 2000 r. była taka jak na początku lat 50. XX wieku. Po transformacji ustrojowo-gospodarczej wyraźnemu poszerzeniu ulega krater ludnościowy. Już nie tylko Chorzów, ale także miasta sąsiednie miejscowości wykazywały trwały regres demograficzny. Jednocześnie konurbacja katowicka jako całość przestała być atrakcyjna dla potencjalnych migrantów (m.in. Runge A, 2008; Runge, Krzysztofik, Spórna, 2011; Spórna, 2012).

===Konurbacja rybnicka===

Czynniki środowiskowe takie jak dobre warunki dla rolnictwa, obecność cieków i zbiorników wodnych, warunki topoklimatyczne, czy też usytuowanie na szlaku komunikacyjnym łączącym ziemie polskie i czeskie, sprzyjały osadnictwu. Już w średniowieczu nastąpiła lokalizacja [[Żory|Żor]] i [[Rybnik|Rybnika]], zaś nieco później [[Wodzisław Śląski|Wodzisławia Śląskiego]] Odkrycie zasobów węgla kamiennego wzmocniło dotychczasowe procesy urbanizacyjne. Tym samym XIX wiek to przede wszystkim rozwój centralnej części formującej się konurbacji. Ruchy migracyjne mają w dużej mierze charakter dośrodkowy. Lata 1850-1939 to z jednej strony kontynuacja procesów urbanizacyjnych, zaś z drugiej - wraz z poszerzaniem węglowych pól eksploatacyjnych – tworzenie przesłanek do wzmacniania wielkoprzestrzennego charakteru przemian. Lata 50. XX wieku to nowa jakość w dotychczasowym obrazie urbanizacji. Decyzja o przekształceniu [[Jastrzębie Zdrój|Jastrzębia Zdroju]] z niewielkiego ośrodka sanatoryjnego w duże miasto przemysłowe zmieniła w sposób istotny strukturę przestrzenną obszaru. Można mówić już o stabilizacji formy morfologicznej układu osadniczego. Tym samym w latach 60. i 70. nastąpiło „przejście” z fazy urbanizacji do suburbanizacji pośredniej. Rozwijają się nie tylko miejscowości bezpośrednio stykające się z głównymi miastami, ale także miejscowości dalej położone. Podobnie jak w przypadku konurbacji katowickiej, po 1989 roku odnotowujemy tutaj ubytek zaludnienia, wynikający z jednej strony z niewielkiego ubytku naturalnego, zaś z drugiej strony z niedostatku czynników przyciągających migrantów.

===Aglomeracja Bielska-Białej===

Do 1950 roku była przedzielona granicą, najpierw państwową, później wojewódzką. Zachodnia część miasta, tj. [[Bielsko]], uzyskało prawa miejskie już w drugiej połowie XVIII wieku, zaś wschodnia część dopiero w 1723 roku. Granicę między nimi stanowiła rzeka [[Biała]], która paradoksalnie obu częściom stwarzała warunki rozwoju gospodarczego (Bielsko – przemysł włókienniczy; [[Biała]] – tkactwo). W 1772 roku dotychczasowa granica państwowa między Austrią a Rzeczpospolitą przekształciła się w granicę wewnątrz austriacką - Biała weszła w skład austriackiej Galicji. W 1784 roku została zniesiona granica celna. Krótkim epizodem komplikującym tę sytuację było wcielenie Białej wraz z obszarem [[Księstwo oświęcimskie|Księstwa oświęcimskiego]] do [[Związek Niemiecki|Związku Niemieckiego]] (1820-1850), co miało swój wcześniejszy odpowiednik w konurbacji katowickiej (Nowy Śląsk (lata 1795-1807), a wynikało z wzmocnienia militarnego Prus i poszerzenia roszczeń terytorialnych na intensywniej na wschód w stosunku do uzyskanych terytoriów jeszcze w trakcie [[Wojny śląskie|Wojen śląskich]] (połowa XVIII w). Prusy wraz z trzecim rozbiorem Polski wkraczają na obszary usytuowane na wschód od linii [[Przemsza|Przemszy]] i [[Brynica|Brynicy]], tworząc tzw. [[Zagłębie Dąbrowskie|Nowy Śląsk]]. W 1850 roku Biała wraz z [[Małopolska|Małopolską]] wróciły do Austrii, zaś granica między Bielskiem a Białą ponownie przybrała status wewnątrz państwowej granicy administracyjnej. Dopiero w 1950 roku nastąpiło formalne połączenie obu organizmów w jedno miasto, a tym samym rozpoczął się proces odpowiedniego dostosowywania struktury przestrzenno-funkcjonalnej. Przejęcie w 1975 roku funkcji stolicy województwa sprzyjało rozwojowi zaludnienia, jak i gospodarki, zwłaszcza przemysłu samochodowego. Rozpoczął się proces suburbanizacji pośredniej, widoczny zwłaszcza w zachodniej części zaplecza miasta. Po 1989 roku tendencja ta została wzmocniona, zaś jedną z jej konsekwencji stanowi szybko rozwijające się [[Jaworze]].

===Aglomeracja Częstochowy===

Tak naprawdę najbardziej zbliżonym do klasycznego modelu urbanizacji jest ten odnoszący się do [[Częstochowa|Częstochowy]]. Uzyskała ona prawa miejskie w 1356 roku, zaś w 1502 odbyło się ich ponowienie na prawie magdeburskim. Peryferyjność położenia w stosunku do centrum administracyjnego państwa powodowało, iż miasto wielokrotnie zmieniało swoją przynależność państwową, przechodząc wraz z drugim rozbiorem Polski w 1793 roku w ręce Prus, wracając do Polski (1807), by od lat 30. XIX aż do I wojny światowej stanowić część zaboru rosyjskiego. Dopiero w okresie międzywojennym nastąpił powrót do Polski. Co prawda w porównaniu z innymi układami osadniczymi województwa aglomeracja Częstochowy cechowała się relatywnie najsłabszą siłą przyciągania migrantów, jednak dla mieszkańców północnej części regionu stanowiła istotny biegun aktywności społeczno-gospodarczej. Ponadto znacząca różnica między wielkością ośrodka a pozostałymi miastami byłego województwa – w decydującej mierze pochodna rozbiorowego, transgranicznego usytuowania obszaru – powoduje swego rodzaju „nadreprezentację” roli migracji w rozwoju miasta. Bliskość atrakcyjnych dla rekreacji terenów Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej w południowo-wschodniej części zaplecza aglomeracji Częstochowy spowodowało powstanie ośrodków sezonowego lub całorocznego pobytu. Przykładowo, miejscowości takie jak [[Żarki]], [[Kroczyce]], [[Myszków]] uzyskały rangę biegunów w tym względzie. Podobnie jak we wcześniejszych przypadkach, po 1989 roku tendencje odśrodkowe w przemieszczeniach ludności wyraźnie uległy wzmocnieniu.

==Plany i działania deglomeracyjne w obszarze województwa śląskiego==

Jak wynika z przedstawionych faktów deglomeracja jest elementem nie tylko następstwa faz urbanizacji, ale może stanowić przedmiot ściśle określonych zamierzeń planistycznych. Z takimi przypadkami mieliśmy do czynienia już na początku XX wieku. Są nimi:
* niezrealizowana niemiecka koncepcja deglomeracji Bytomia poprzez utworzenie tzw. Trójmiasta (Bytom – Gliwice – [[Zabrze]]) w obrębie [[Rokitnica|Zabrza-Rokitnicy]] (1927-1929);
* niezrealizowany niemiecki plan deglomeracji obszaru konurbacji katowickiej (1939-1945). Zakładał on między innymi rozwój Tychów do około 150 tys. mieszkańców, utworzenie dużego ośrodka miejskiego na północny – wschód od Dąbrowy Górniczej (rzędu 200 tys. mieszkańców), rozbudowę Pyskowic, Łabęd, Tarnowskich Gór. Największe ograniczenie zaludnienia miało dotyczyć Bytomia i Chorzowa (redukcja do 70 tys. mieszkańców), [[Sosnowiec|Sosnowca]] (do 50 tys. ) i [[Będzin|Będzina]] (do 15 tys. );
* polska powojenna koncepcja deglomeracji konurbacji katowickiej poprzez budowę nowych miast, głównie o funkcji mieszkaniowej. Powstały w 1953 r. I Plan Regionalny R. Pieńkowskiego nawiązywał w wielu elementach do koncepcji niemieckich. Zakładano zmniejszenie dysproporcji w rozmieszczeniu ludności między rdzeniem konurbacji (strefa A), a jej otoczeniem (strefa B). Miastami rozwojowymi, bądź nowymi miały być: Będzin, Dąbrowa Górnicza, [[Mikołów]], [[Mysłowice]], [[Piekary Śląskie]], [[Pyskowice]], [[Radzionków]], Tarnowskie Góry, Tychy. Najbardziej spektakularnym przejawem deglomeracji stały się jednak Tychy. Ta licząca jeszcze w 1939 r. 12,9 tys. mieszkańców niewielka gmina leżąca około 30 km na południe od Katowic rozwinęła do blisko 200 tysięcznego ośrodka miejskiego (prawa miejskie w 1951 r.). W znacznie mniejszym stopniu deglomeracja lat 50. XX wieku dotknęła [[Gołonóg]], Pyskowice, czy też Radzionków.
Zmniejszenie koncentracji zaludnienia w rdzeniu konurbacji i kreowanie ośrodków satelitarnych o funkcjach mieszkaniowych było zadaniem trudnym z wielu przyczyn. Presja przemysłów ciężkich, problemy finansowe, materiałowe, komunikacyjne, atrakcyjność wielu ośrodków miejskich – zwłaszcza w sferze usług – nie sprzyjało decyzjom o migracji poza rdzeń konurbacji. Brak było zwłaszcza zgodności w realizacji budownictwa mieszkaniowego z towarzyszącą infrastrukturą handlowo-usługową. Widać to było przez lata w porównaniach poszczególnych dzielnic Tychów. W północnej najstarszej części miasta owa zgodność była znaczna, zaś malała wraz z budową nowych osiedli w centralnej i południowej części miasta.
Zwiększenie dystansu między miejscem pracy a miejscem zamieszkania powodowało także wzrost potrzeb transportowych. Dopiero w ramach industrializacji lat 70. XX wieku odnotowano pewne złagodzenie dysproporcji w wyposażeniu infrastrukturalnym między starymi miastami a ośrodkami, jak i dzielnicami nowymi. Dekadę lat 70. ubiegłego wieku można także rozpatrywać w kategoriach deglomeracji działalności gospodarczej. Lokalizacja [[Huta Katowice|Huty Katowice]], FSM w Tychach i Bielsku-Białej, czy tez kopalń w konurbacji katowickiej miały miejsce w strefie otaczającej rdzeń konurbacji katowickiej, bądź daleko poza nią. O ile jednak deglomeracja lat 50. XX wieku wiązała się przede wszystkim z dywersyfikacją zaludnienia, o tyle lata 70. XX wieku to głównie przejaw dywersyfikacji gospodarczej. Powstanie dwóch największych w skali regionu zakładów przemysłowych przyczyniło się nie tylko do wzrostu zaludnienia, ale dzięki funkcji przemysłowej upodobniło Tychy do innych ośrodków miejskich konurbacji, zaś w Dąbrowie Górniczej wzmocniło ową funkcję. Jednocześnie w dużej mierze wyczerpane zostały potencjalne możliwości dalszego rozwoju ludnościowego w strefie zewnętrznej konurbacji. Dowodem jest bardzo skromny wymiar suburbanizacji po 1989 r. Jedynie powiat bieruńsko-lędziński i mikołowski wykazują jak i wykazywać będą do 2035 roku niewielkie tendencje wzrostu zaludnienia.

==Bibliografia==

#Klasseen L.H, Paelinck J.H.S, The future of large towns, Envirinment and Planninbg, A, 11 (10), pp. 1095-1104, 1978.
#Runge A, Przemiany demograficzne w miastach Górnośląskiego Związku Metropolitalnego. [w:] Red. R. Dulias, A. Hibszer, Górnośląski Związek Metropolitalny. Zarys geograficzny, Wyd. Polskie Towarzystwo Geograficzne, Oddział Katowicki, Wydział Nauk o Ziemi UŚ, Sosnowiec, 2008.
#Runge J, Kłosowski F, Changes in population and economy in śląskie voivodship in the context of the suburbanization process, Bulletin of Geography. Socio-economic series, UMK Toruń, no 16/ 2011, pp. 89-106, 2011.
#Runge J, Krzysztofik R, Spórna T, Cechy specyficzne umiastowienia województwa śląskiego na przełomie XX i XXI wieku, [w:] Red. K. Marciniak, K. Sikora, D. Sokołowski, Koncepcje i problemy badawcze geografii, Wyższa Szkoła Gospodarki, Bydgoszcz, s. 251-264, 2011.
#Spórna T, Modele przemian urbanizacyjnych w województwie śląskim, Wydział Nauk o Ziemi UŚ, Sosnowiec, 2012.
#Węgleński J, Urbanizacja bez modernizacji, PWN, Warszawa, 1992.

==Spis rycin==

Runge J, Kłosowski F, Changes in population and economy in śląskie voivodship in the context of the suburbanization process, Bulletin of Geography. Socio-economic series, UMK Toruń, no 16/ 2011, s. 95, 2011.

==Źródła on-line==

[http://www.bulletinofgeography.umk.pl/16_2011/06_Runge.html Runge J, Kłosowski F, Changes in population and economy in śląskie voivodship in the context of the suburbanization process, Bulletin of Geography. Socio-economic series, UMK Toruń, no 16/ 2011]

Budowa geologiczna

2015-01-14T12:56:56Z

Myszorj:

[[Kategoria:Geografia]]
Autor: [[dr hab. Jolanta Burda]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

[[Plik:Synklinorium.jpg|300px|thumb|right|Rys. 1. Mapa głównych jednostek tektonicznych Polski na powierzchni podkenozoicznej. Mapa pokazuje płytkie struktury tektoniczne pierwszego rzędu powstałe w pokrywie platform wschodnioeuropejskiej i zachodnioeuropejskiej oraz struktury istniejące w podłożu platformy zachodnioeuropejskiej w południowej Polsce (Żelaźniewicz i in. 2011).]]
Województwo śląskie obejmuje swoim zasięgiem fragmenty kilku ważnych jednostek geologicznych. Na powierzchni podkenozoicznej (bez utworów kenozoiku: paleogenu, neogenu i czwartorzędu) występują następujące główne jednostki tektoniczne: w zachodniej części - morawsko-śląskie pasmo fałdowe, w centralnej części - [[Monoklina śląsko-krakowska|monoklina śląsko-krakowska]] i [[Zapadlisko górnośląskie|zapadlisko górnośląskie]] (niecka górnośląska), a w północno-wschodniej części - [[Elewacja radomszczańska|elewacja radomszczańska]] i [[Synklinorium miechowskie|synklinorium miechowskie]]. Południowa granica monokliny śląsko-krakowskiej i zapadliska górnośląskiego chowa się pod mioceńskie utwory [[Zapadlisko przedkarpackie|zapadliska przedkarpackiego]] i pod [[Karpaty Zewnętrzne]] (Rys. 1).

Najstarszymi skałami występującymi na obszarze województwa śląskiego są utwory prekambryjskie bloku górnośląskiego i bloku małopolskiego.

==Utwory prekambryjskie==
===Blok górnośląski===

Blok górnośląski jest częścią większej jednostki tektonicznej - Brunovistulicum, który tworzy wraz z blokiem Brna (Buła i Żaba 2005, 2008). Granica pomiędzy tymi blokami przebiega wzdłuż uskoku Hána, który jest południowo-wschodnim przedłużeniem uskoku Łaby (Buła i Żaba 2008). Na północnym-wschodzie blok górnośląski oddzielony jest od bloku małopolskiego strefą uskokową Kraków – Lubliniec (Buła i in. 1997; Żaba 1999), natomiast jego południowa część zalega w podłożu Karpat Zewnętrznych.

Najstarsze skały bloku górnośląskiego, występujące w obrębie województwa śląskiego, rozpoznano w obrębie [[Kopuła Bielska-Białej-Andrychowa|kopuły Bielska-Białej – Andrychowa]]. Są to głównie skały metamorficzne (paragnejsy, łupki łyszczykowe, lokalnie zmigamtytyzowane) o wieku 660 – 600 mln lat. Prekambryjskie skały magmowe stwierdzono tylko w centralnej części kopuły. Są to głównie granitoidy, które intrudowały około 590-545 mln lat temu (Żelaźniewicz i in., 2004). Na północ i wschód od Bielska-Białej stwierdzono występowanie słabo zmetamorfizowanych (anchimetamorficznych) skał klastycznych, takich jak (meta)iłowce, mułowce i piaskowce z niewielkim udziałem zlepieńców, reprezentujących ediakarański flisz (Cebulak i Kotas 1982; Żelaźniewicz i in., 2004; Buła i Żaba 2005, 2008). Niezgodnie na skałach anchimetamorficznych zalega kompleks zlepieńców polimiktycznych, również reprezentujących ediakar (Buła i Habryn 2008).

===Blok małopolski===

Blok małopolski położony jest pomiędzy blokiem górnośląskim a kratonem wschodnioeuropejskim. Od północy ogranicza go uskok świętokrzyski (nasunięcie świętokrzyskie). Prekambryjskie podłoże bloku małopolskiego stanowią słabo zmetamorfizowane skały o charakterze fliszowym. Ich wiek na podstawie badań palinologicznych określono na ediakar (Jachowicz i in., 2002). Przeważają tu skały ilasto-mułowcowe przy niewielkim udziale piaskowców.

==Dolnopaleozoiczna pokrywa osadowa==
===Blok górnośląski===

Na bloku górnośląskim utwory dolnopaleozoiczne reprezentowane są przez osady kambru dolnego i środkowego oraz ordowiku. Zalegają niezgodnie na zerodowanym fundamencie krystalicznym. W profilu kambru dolnego wydzielono: formację z Borzęt i formację z Goczałkowic (Buła i Jachowicz 1996). Formacja z Borzęt reprezentowana jest przez kompleks skał ilastych, mułowcowych i piaskowcowych z kambru dolnego subholmiowego. Miąższość tej formacji przekracza 670 m. Formacja z Goczałkowic reprezentowana jest przez klastyczne osady kambru dolnego holmiowego, o miąższości do 2000 m w części północno-wschodniej bloku górnośląskiego. Osady te stanowią trójczłonową, transgresywną sekwencję litologiczno-facjalną złożoną z piaskowców skolitusowych z Mogilan, piaskowców bioturbacyjnych z Głogoczowa i mułowców z trylobitami z Pszczyny (Buła i Żaba 2005). Środkowokambryjskie skały klastyczne (mułowcowo-piaskowcowe) stanowią formację z Sosnowca. Skały ordowickie, wydzielone jako formacja z Bibieli, reprezentowane są przez skały ilasto-krzemionkowe z przeławiceniami piaskowców kwarcowych oraz dolomitów ilastych (Buła i Żaba 2005).

===Blok małopolski===

Utwory dolnopaleozoiczne bloku małopolskiego reprezentowane są przez klastyczne skały kambryjskie (występują tylko w północnej i wschodniej części bloku – poza obszarem województwa śląskiego) oraz węglanowe i klastyczne skały ordowiku i syluru. W profilu utworów ordowicko-sylurskich wyróżniono następujące jednostki litostratygraficzne (Buła 2000): formację z Zawiercia, która obejmuje kompleks skał węglanowych o miąższości do 100 m, formację z Mgrzygłodu reprezentowaną przez skały ilasto-mułowcowe z wkładkami piaskowców i formację z Łapczycy, do której należą utwory mułowcowo-piaszczysto-zlepieńcowe o cyklicznym rozwoju. Skały należące do wymienionych jednostek litostratygraficznych stanowią pokrywowe piętro strukturalne w zachodniej części bloku małopolskiego (Buła 2000).

==Utwory górnopaleozoiczne==

Utwory górnopaleozoiczne na bloku górnośląskim i małopolskim reprezentowane są przez osady dewonu, karbonu i permu. Skały dewońskie leżą niezgodnie na starszych utworach. Dewon dolny reprezentowany jest przez serię klastyczną zbudowaną z piaskowców kwarcowych i kwarcytów z licznymi wkładkami łupków ilastych bez fauny. Miąższość tych osadów wynosi około 160 m. Skały powstałe w dewonie środkowym to głównie serie skał węglanowych: wapieni, wapieni dolomitycznych i dolomitów z licznymi wkładkami iłowców, mułowców i margli. Na obydwu blokach skały te leżą zgodnie na utworach dewonu dolnego lub zalegają dyskordantnie na skałach staropaleozoicznych lub ediakarańskich. Skały reprezentujące dewon górny to również skały węglanowe o wyraźnej przewadze wapieni, leżące zgodnie na utworach dewonu środkowego. Profil występujących wyżej utworów dolnokarbońskich jest dwudzielny. Część niższa (wapień węglowy) stanowi kontynuację serii węglanowej środkowego i górnego dewonu. Są to różnego rodzaju wapienie, dolomity i margle z licznymi wkładkami skał okruchowych o miąższości do 300 m. Powyżej serii węglanowej zalegają morskie osady klastyczne (kulm). Seria osadów klastycznych jest zbudowana ze skał o charakterze fliszowym, głównie iłowców, mułowców i piaskowców z poziomami fauny morskiej. Powstały one w zbiorniku głębokomorskim, przy udziale prądów zawiesinowych. Miąższość osadów kulmu jest zmienna, waha się w granicach od 200 do 1500 m. Utwory te należą do górnego wizenu i dolnego namuru A. Wychodnie osadów kulmu występują w okolicach Toszka. Karbońskie utwory fliszowe występujące w podłożu GZW wykazują ciągłość sedymentacyjną z zalegającymi powyżej utworami węglonośnymi. Z tego wynika, że te różne genetycznie osady karbonu powstawały w obrębie tego samego basenu (basen morawsko – śląski). Rozwój tego basenu związany był z kolizją dwóch płyt litosfery: Masywu Czeskiego i Brunovistulicum. Podczas powstawania osadów fliszowych nastąpiło silne zróżnicowanie subsydencji w basenie. W części zachodniej basenu utworzyły się osady fliszowe o miąższości około 12 km. Ku wschodowi i południowemu wschodowi ich miąższość stopniowo maleje do kilkuset metrów. Molasowe utwory węglonośne GZW rozwijały się we wschodniej części basenu morawsko – śląskiego, w końcowej fazie jego zamykania.

==Skały nadkładu karbonu produktywnego==

W permie utwory karbonu zostały głęboko zerodowane i pocięte uskokami. W saalskiej fazie górotwórczej powstał rów Sławkowa, biegnący od Krakowa po okolice Piekar Śląskich. Jest wąskim zapadliskiem wypełnionym głównie zlepieńcami, glinami i wulkanitami. Obok niego istnieją również mniejsze rowy tektoniczne, głównie o orientacji równoleżnikowej, wypełnione podobnymi osadami. W erze mezozoicznej, na zrównane podłoże paleozoiczne północnej i środkowej części województwa cyklicznie wkraczało morze. W tych warunkach tworzyły się osady morskie oraz lądowe triasu, jury i kredy. W centralnej części zapadliska górnośląskiego skały mezozoiku zalegają jedynie płatami na utworach karbonu. Utwory mezozoiku występujące w północnej i północno-wschodniej części niecki, leżące niezgodnie na skałach karbońskich budują monoklinę śląsko-krakowską, która w północno-wschodnich krańcach województwa śląskiego przechodzi w nieckę miechowską. Mezozoiczne piętro strukturalne zostało opisane w częściach dotyczących [[Monoklina śląsko-krakowska|monokliny śląsko-krakowskiej]] i [[Niecka miechowska|niecki miechowskiej]].

Pod koniec ery mezozoicznej na obszarze stanowiącym obecnie południową część województwa śląskiego istniało głębokie morze (ocean Tetydy), w którym tworzyły się osady fliszowe (opis w części dotyczącej Karpat zewnętrznych). Obszar będący obecnie północną częścią województwa został wydźwignięty i od początku paleogenu jest lądem. W warunkach ciepłego i wilgotnego klimatu zachodziły tu procesy erozji, denudacji i krasowienia skał węglanowych, które doprowadziły do częściowego zdarcia pokrywy osadów mezozoicznych, a w środkowej części województwa do odsłonięcia podłoża karbońskiego.

W wyniku orogenezy alpejskiej, na przełomie paleogenu i neogenu, osady wypełniające ocean Tetydy zostały sfałdowane i w postaci płaszczowin, budujących obecnie [[Karpaty Zewnętrzne]], przemieszczone w kierunku północnym. Na przedpolu wypiętrzanego górotworu powstało [[Zapadlisko przedkarpackie|zapadlisko przedkarpackie]], wypełnione osadami miocenu.

W plejstocenie na opisywany obszar kilkakrotnie wkraczał lądolód. Zasięg zlodowaceń był zróżnicowany – Beskidy i większa część Wyżyny Częstochowskiej nie były zlodowacone, inne obszary – raz lub dwa razy. Podczas zlodowacenia Sanu (południowopolskiego) lądolód dotarł do Pogórza Śląskiego. Zlodowacenie Odry (stadiał maksymalny zlodowacenia środkowopolskiego) objęło północną i zachodnią część województwa. Lądolód wkroczył daleko na południe doliną Odry, na wyżynach oparł się o wyniosłości starszej rzeźby. Osady zlodowacenia Odry mają największy udział w budowie pokrywy czwartorzędowej województwa śląskiego. Lądolód zlodowacenia warty (młodszy stadiał zlodowacenia środkowopolskiego) dotarł kilka kilometrów od północnej granicy województwa. Na obszarze objętym zlodowaceniami obniżenia terenu zostały zasypane osadami lodowcowymi i rzecznolodowcowymi. Są to różnego rodzaju gliny, piaski i żwiry z głazami narzutowymi. Po ustąpieniu lodowca osady te podlegały intensywnej erozji.

W holocenie w obrębie den dolin rzecznych erozja i akumulacja rzeczna prowadzi do osadzania utworów korytowych i powodziowych oraz ich lokalnego usuwania. Lokalnie, w zawodnionych obniżeniach, powstają torfy. W dalszym ciągu zachodzą, mniej intensywnie, powierzchniowe ruchy masowe na stokach. Wietrzejący, nie przemieszczany materiał skalny buduje pokrywy zwietrzelinowe.

==Bibliografia==

#Buła Z., 2000: Dolny paleozoik Górnego Śląska i zachodniej Małopolski, Prace Państwowego Instytutu Geologicznego, 171: 1-63.
#Buła Z., Jachowicz M., 1996: The Lower Paleozoic sediments in the Upper Silesian Block. Geol. Quart., 40: 299-336.
#Buła Z., Żaba J., 2005: Pozycja tektoniczna Górnośląskiego Zagłębia Węglowego na tle prekambryjskiego i dolnopaleozoicznego podłoża, LXXVI Zjazd Naukowy Polskiego Towarzystwa Geologicznego, Warszawa.
#Buła Z., Habryn R., 2008: Atlas geologiczno-strukturalny podłoża paleozoicznego Karpat zewnętrznych i zapadliska przedkarpackiego, Państwowy Instytut Geologiczny, Warszawa.
#Buła Z., Żaba J., 2008: Struktura prekambryjskiego podłoża wschodniej części bloku górnośląskiego (Brunovistulicum), Przegląd Geologiczny 56/6.
#Buła Z., Jachowicz M., Żaba J.,1997: Principal characteristics of the Upper Silesian Block and Małopolska Blockborder zone (Southern Poland). Geol. Mag. 134/5: 669-677.
#Cebulak S., Kotas A., 1982: Profil utworów intruzywnych i prekambryjskich w utworze Goczałkowice IG-1. Przewodnik 54 Zjazdu Polskiego Towarzystwa Geologicznego, Wydawnictwo Geologiczne Warszawa: 205-210.
#Gabzdyl W., Gorol M. 2008: Geologia i bogactwa mineralne Górnego Śląska i obszarów przyległych. Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice.
#Jachowicz M., Żelaźniewicz A., Buła Z., Bobiński W., Habryn R., Markowiak M., Żaba J., 2002: Geneza i pozycja stratygraficzna podkambryjskich i podordowickich anchimetamorficznych skał w południowej Polsce – przedpole orogenu neoproterozoicznego? Archiwum Państwowego Instytutu Geologicznego, Sosnowiec – Warszawa.
#Mizerski W., 2005: Geologia Polski dla geografów, Wydawnictwo Naukowe PWN.
#Mizerski W., 2009: Geologia Polski. Wydawnictwo Naukowe PWN.
#Stupnicka E., 1997: Geologia regionalna Polski. Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa.
#Żelaźniewicz A., Biernacka A., Bobiński W., Buła Z., Dymna K., Dziadzio P., Florek R., Fanning M., Habryn R., Jachowicz M., Kowalska S., Kozłowski W., Krzemiński L., Markiewicz J., Nowak I., Trela W., Woźniak P., Żaba J., 2004: Paleozoiczna akrecja Polski – Zadanie 1: Budowa geologiczna bloku górnośląskiego i południowej części bloku małopolskiego – model tektogenezy przedwaryscyjskiej, Prace Państwowego Instytutu Geologicznego. Sosnowiec-Warszawa.
#Żaba J., 1999: Ewolucja strukturalna utworów dolnopaleozoicznych w strefie granicznej bloków Górnośląskiego i Małopolskiego. Pr. Państw. Inst. Geol. 166: 1-162.
#Żelaźniewicz A., Aleksandrowski P., Buła Z., Karnkowski P., Konon A., Oszczypko N., Ślączka A., Żaba J., Żytko K., 2011: Regionalizacja tektoniczna Polski. Kom.Nauk Geol. PAN. 1-60.

==Źródła on-line==

Budowa geologiczna województwa śląskiego - z uwzględnieniem stratygrafii, petrografii, tektoniki, a także genezy utworów - przedstawiona jest na 6 arkuszach Mapy geologicznej Polski w skali 1 : 200 000 oraz 58 arkuszach Szczegółowej mapy geologicznej Polski w skali 1:50 000 wraz z objaśnieniami tekstowymi. Ich głównym wykonawcą i wydawcą jest [http://www.pgi.gov.pl/ Państwowy Instytut Geologiczny - Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie], a sprzedaż map prowadzi [http://www.pgi.gov.pl/pl/wydawnictwa-geologiczne-pig-pib/atlasy-i-mapy/3415-sprzeda-map.html Sekcja Dystrybucji Wydawnictw PIG-PIB].

Synteza wiedzy geologiczno-stratygraficznej o występowaniu, wieku i rozprzestrzenieniu jednostek litostratygraficznych w Polsce przedstawiona jest w publikacji [http://www.pgi.gov.pl/pl/wydawnictwa-geologiczne-pig-pib/tabele-stratygraficzne/1982-tabela-stratygraficzna-polski.html Tabela stratygraficzna Polski], składającej się z dwóch arkuszy: Polska pozakarpacka i Karpaty.

[http://ikar2.pgi.gov.pl/cms/ IKAR Geoportal Państwowego Instytutu Geologicznego ].

Bonitacja gleb

2015-01-14T12:56:23Z

Myszorj:

[[Kategoria:Geografia]]
Autor: [[dr Maria Fajer]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Bonitacja gleb sporządzana dla użytków rolnych określa ich wartość pod względem przydatności rolniczej. Klasy bonitacyjne są ustalone oddzielnie dla gruntów ornych i użytków zielonych.Bonitacja gleb sporządzana dla użytków rolnych określa ich wartość pod względem przydatności rolniczej. Klasy bonitacyjne są ustalone oddzielnie dla gruntów ornych i użytków zielonych.

Na gruntach ornych wydzielono dziewięć klas bonitacyjnych:
*klasa I – gleby orne najlepsze
*klasa II – gleby orne bardzo dobre
*klasa IIIa – gleby orne dobre
*klasa IIIb – gleby orne średnio dobre
*klasa IVa – gleby orne średniej jakości, lepsze
*klasa IVb – gleby orne średniej jakości, gorsze
*klasa V – gleby orne słabe
*klasa VI – gleby orne najsłabsze
*klasa VIz – gleby orne pod zalesienia
[[Plik:Bonitacja.jpg|300px|thumb|right|Rys. 1. Użytki rolne wg klas bonitacyjnych (źródło danych: Rocznik statystyczny rolnictwa 2012, GUS).]]
Na trwałych użytkach zielonych wydzielono sześć klas bonitacyjnych (I-VI) oraz klasę VIz, tj. użytki zielone pod zalesienie.Podstawą zaliczania gleb ornych do danej klasy bonitacyjnej jest ocena ich właściwości oraz warunków przyrodniczych terenu decydujących o ich urodzajności (m.in: składu granulometrycznego, miąższości poziomu próchnicznego i zawartości próchnicy, struktury, odczynu i zawartości węglanu wapnia, właściwości wodnych, ukształtowania terenu). Bonitację gleb przeprowadzono w Polsce w latach 1956-1968. Obecnie klasyfikację bonitacyjną prowadzi się tylko w przypadku zmiany użytkowania gleby i po zmeliorowaniu lub rekultywacji gleby.

Obszar województwa śląskiego jest zróżnicowany pod względem warunków przyrodniczo-glebowych. Gleby gruntów ornych charakteryzują się znacznym zróżnicowaniem typologicznym oraz zróżnicowaniem wartości i przydatności rolniczej. Na terenach województwa wykorzystywanych rolniczo dominują gleby brunatne i płowe, które stanowią 49,5% użytków rolnych oraz gleby bielicowe i rdzawe – około 19,3%. Do najżyźniejszych gleb w województwie należą czarnoziemy występujące w okolicach Raciborza, zajmujące zaledwie 1% powierzchni użytków rolnych. Długość okresu wegetacyjnego jest zróżnicowana – najkrótszy w górach (do 180-190 dni na wysokości 1000 m n.p.m.), najdłuższy na terenie Kotliny Raciborsko-Oświęcimskiej (220-230 dni). Na większości obszaru województwa, na północ od pasa Kotliny Raciborsko-Oświęcimskiej nie notuje się większych różnic w długości okresu wegetacyjnego, wynosi on 210-220 dni, jedynie w północno-wschodniej części województwa (Wyżyna Częstochowska) obserwuje się skrócenie okresu wegetacji do 200-210 dni.

Użytki rolne stanowią 51,6% powierzchni województwa śląskiego i są główną formą wykorzystania ziemi. Największy odsetek gruntów rolnych (ponad 60%) występuje w powiatach: wodzisławskim, myszkowskim, kłobuckim, raciborskim, częstochowskim, zawierciańskim i bieruńsko-lędzińskim. Województwo śląskie wyróżnia w skali kraju wysoki odsetek użytków rolnych znajdujących się w granicach administracyjnych miast (24%). Większość użytków rolnych zajmują grunty orne, aż 72,2% (do 83 % w regionie rybnicko-jastrzębskim). Udział łąk i pastwisk wynosi 21,9% i należy do jednego z wyższych w Polsce. Łąki i pastwiska są zlokalizowane głównie w regionach górskich i podgórskich województwa. Na sady przypada 1,2% powierzchni użytków rolnych. Znaczący udział sadów (3-11%) notuje się w gminach: [[Psary]], [[Łazy]], [[Bobrowniki]], [[Wojkowice]], [[Radzionków]], [[Będzin]], [[Piekary Śląskie]], [[Cieszyn]], [[Kozy]] i [[Jaworze]]. Lesistość województwa śląskiego jest wyższa od średniej krajowej, wynosi 31,8% (Rocznik statystyczny województw 2012; Leśnictwo 2012).

Biorąc pod uwagę klasy bonitacyjne użytków rolnych, jakość gleb w województwie śląskim pod względem przydatności do produkcji rolniczej jest zróżnicowana, jednak stosunkowo niska. Procentowy udział gleb w poszczególnych klasach bonitacyjnych przedstawiono na rys. 1. Przeważają gleby klasy IV, które stanowią prawie 44% powierzchni ogólnej użytków rolnych.

Większe kompleksy gleb o najwyższej wartości (klasy bonitacyjne I, II, IIIa i IIIb) występują:
*na obszarze Płaskowyżu Głubczyckiego, pokrytego utworami pyłowymi lessopodobnymi, w gminach powiatu raciborskiego ([[Krzanowice]], [[Pietrowice Wielkie]], [[Krzyżanowice]], [[Rudnik]], częściowo [[Racibórz]]),
*w powiatach: wodzisławskim, pszczyńskim, bielskim i cieszyńskim ([[Zebrzydowice]] – [[Pawłowice]] – [[Mszana]] oraz [[Pszczyna]] – [[Miedźna]] – [[Wilamowice]]),
*w zachodniej części województwa w rejonie [[Wielowieś|Wielowsi]], [[Toszek|Toszka]] i [[Zbrosławice|Zbrosławic]] oraz między [[Gliwice|Gliwicami]] i [[Gierałtowice|Gierałtowicami]],
*we wschodniej części województwa w powiatach zawierciańskim, myszkowskim i częstochowskim (okolice Lelowa, Niegowej, Irządz, Pilicy i Żarnowca),
*w północnej części województwa ([[Mykanów]], [[Kruszyna]], [[Rędziny]], [[Kłomnice]]), a także w powiecie lublinieckim ([[Ciasna]]).
Gleby średniej jakości (klasy IVa i IVb), stanowiące około 44% gruntów ornych, dominują w północnej części województwa, w powiatach częstochowskim i kłobuckim a także w powiatach: zawierciańskim, lublinieckim, gliwickim i cieszyńskim. Gleby słabe i najsłabsze (klasy V-VI) stanowią około 36% gruntów ornych. Gleby te występują głównie w północnej części województwa. Największy udział gleb najsłabszych notuje się w powiatach: częstochowskim, zawierciańskim i kłobuckim.

W środkowej części województwa śląskiego (powiaty: będziński, gliwicki, mikołowski, pszczyński, rybnicki i wodzisławski), w większości miast aglomeracji górnośląskiej, a także w [[Zawiercie|Zawierciu]] gleby są zanieczyszczone chemicznie oraz przekształcone mechanicznie w efekcie działalności przemysłowej i górniczej.

==Kompleksy przydatności rolniczej==

Klasy bonitacyjne dostarczają cennych informacji o potencjalnej urodzajności gleb, jednak nie informują dostatecznie o ich przydatności rolniczej. W tym celu wydzielono kompleksy przydatności rolniczej. Kompleks przydatności rolniczej to zespół różnych jednostek taksonomicznych gleb, które wykazują zbliżone właściwości rolnicze i mogą być podobnie użytkowane. Wydzielenie kompleksów przydatności rolniczej opiera się na następujących kryteriach: charakter i właściwości gleby, warunki klimatyczne, rzeźba terenu i stosunki wilgotnościowe. Na gruntach ornych wydzielono 14 kompleksów przydatności rolniczej. Kompleksy 1-9 dla terenów wyżynnych i nizinnych, kompleksy 10-13 dla terenów górskich, a kompleks o numerze 14 obejmuje gleby uprawne przeznaczone na użytki zielone. Udział poszczególnych kompleksów przydatności rolniczej gleb gruntów ornych na terenie województwa śląskiego zamieszczono w tabeli 1.

{| class="wikitable"
|-
! Kompleks przydatności rolniczej !! % gruntów ornych
|-
| 1 – pszenny bardzo dobry || 1,62
|-
| 2 – pszenny dobry || 18,00
|-
| 3 – pszenny wadliwy || 7,09
|-
| 4 – żytni bardzo dobry || 4,87
|-
| 5 – żytni dobry || 12,78
|-
| 6 – żytni słaby || 23,03
|-
| 7 – żytni bardzo słaby || 8,09
|-
| 8 – zbożowo-pastewny mocny || 9,37
|-
| 9 – zbożowo-pastewny słaby || 4,03
|-
| 10 – pszenny górski || 2,97
|-
| 11 – zbożowy górski || 3,72
|-
| 12 – owsiano-ziemniaczany górski || 2,51
|-
| 13 – owsiano-pastewny górski || 1,92
|}

Tabela 1. Kompleksy przydatności rolniczej gleb gruntów ornych w województwie śląskim (źródło danych: Opracowanie ekofizjograficzne ..., 2003).

Kompleksy pszenne (1, 2 i 3) obejmują gleby najlepsze, o zwięzłym składzie granulometrycznym, przy czym gleby kompleksu 3 – pszennego wadliwego są okresowo za suche. Gleby kompleksów żytnich (4, 5, 6 i 7) wytworzone są z osadów piaszczystych o różnej zawartości frakcji pyłowych i ilastych. Gleby kompleksu 4 wytworzyły się z piasków gliniastych mocnych, niekiedy z glin piaszczystych lub pyłów. Wraz ze wzrostem numeracji kompleksów zmniejsza się zawartość frakcji spławialnych (poniżej 0,02 mm), a ponadto gleby są coraz uboższe w składniki pokarmowe roślin i stają się coraz bardziej suche. Gleby kompleksu żytniego dobrego i słabego przeważają w części północnej województwa. Kompleksy zbożowo-pastewne (8 i 9) są okresowo zbyt wilgotne. Gleby kompleksu 8 są bardziej zwięzłe pod względem uziarnienia. W przypadku kompleksów gleb górskich (10-13) o rolniczej przydatności gleb w dużej mierze decyduje rzeźba terenu, wysokość nad poziomem morza i klimat. Kompleks pszenny górski (10) odpowiada kompleksom pszennym 1-3, kompleks zbożowy górski (11) obejmuje gleby wytworzone ze skał masywnych i charakteryzuje się gorszymi warunkami klimatycznymi, a kompleks owsiano-ziemniaczany górski (12) obejmuje gleby różnej jakości, ale położone w takich warunkach klimatycznych, gdzie uprawa zbóż ozimych jest bardzo ograniczona. Kompleks owsiano-pastewny (13) obejmuje najwyżej położone gleby orne terenów górskich. Do kompleksu 14 zaliczane są gleby użytkowane jako grunty orne, ale ze względu na zbyt silne uwilgotnienie nadające się tylko pod użytki zielone. W obrębie użytków zielonych wyróżniono 3 kompleksy: 1z (użytki zielone bardzo dobre i dobre, zaliczane do I i II klasy bonitacyjnej), 2z (użytki zielone średnie, zaliczane do III i IV klasy bonitacyjnej) i 3z (użytki zielone słabe i bardzo słabe, zaliczane do V i VI klasy bonitacyjnej).

Wśród użytków zielonych w województwie zdecydowanie przeważa kompleks 2z – użytki zielone o średniej przydatności rolniczej, jest to aż ponad 73% powierzchni użytków zielonych (tab. 2).

{| class="wikitable"
|-
! Kompleks przydatności rolniczej !! % użytków zielonych
|-
| 1z - użytki zielone bardzo dobre i dobre || 1,08
|-
| 2z - użytki zielone średnie || 73,33
|-
| 3z - użytki zielone słabe i bardzo słabe || 25,59
|}

Tabela 2. Kompleksy przydatności rolniczej gleb użytków zielonych w województwie śląskim (źródło danych: Opracowanie ekofizjograficzne ..., 2003).

==Waloryzacja rolniczej przestrzeni produkcyjnej==

Jakość i przydatność rolnicza gleb w poszczególnych jednostkach administracyjnych i regionach województwa znalazła odzwierciedlenie w wynikach waloryzacji czyli kompleksowej ocenie rolniczej przestrzeni produkcyjnej, obejmującej wszystkie elementy środowiska przyrodniczego, które decydują o efektach produkcji rolnej, tj. jakość gleb, agroklimat, stosunki wodne i rzeźba terenu. Na zróżnicowanie wskaźnika waloryzacji największy wpływ ma jakość gleb (około 75%), wpływ pozostałych czynników jest znacznie mniejszy i wynosi łącznie około 25%. Wykorzystując waloryzację opracowaną przez IUNG w Puławach można stwierdzić, że wartość rolniczej przestrzeni produkcyjnej województwa śląskiego jest zróżnicowana.
[[Plik:Tabela bonitacja.png|500px|thumb|right|Tabela 3. Wybrane wskaźniki jakości rolniczej przestrzeni produkcyjnej (źródło danych: Waloryzacja rolniczej ...).]]
Pod względem jakości i przydatności gleb najwyższy wskaźnik waloryzacji mają gleby powiatu raciborskiego (70,2 pkt) oraz powiatu [[Bielsko-Biała]] (62 pkt), pozostałe powiaty uzyskały poniżej 50 pkt. Najniższą punktację jakości i przydatności uzyskały gleby w powiecie żywieckim (37,7 pkt) przy średniej dla województwa 46,8 pkt (dla Polski 49,5 pkt).

Syntetyczny wskaźnik waloryzacji rolniczej przestrzeni produkcyjnej dla województwa śląskiego wynosi 64,2 pkt (w skali 123 punktowej) i jest niższy od średniej dla Polski (66,6 pkt).
Najkorzystniejsze warunki do produkcji rolnej ma powiat raciborski (91,5 pkt), wysokie wskaźniki waloryzacji rolniczej przestrzeni produkcyjnej (powyżej 70 pkt) uzyskały też powiaty położone w południowej części województwa – pszczyński (79,3 pkt) i wodzisławski (74 pkt). W dużej mierze wynika to z występowania na tym obszarze dobrych gleb kompleksu pszennego, sprzyjających warunków agroklimatycznych i rzeźby terenu. Dobre warunki istnieją też w północno-wschodniej części województwa, na terenach położonych w obrębie lelowskiego płata lessowego (gminy Lelów i Irządze). Nieco gorsze warunki istnieją w pozostałych gminach powiatu zawierciańskiego i częstochowskiego oraz w powiatach kłobuckim, będzińskim, i myszkowskim. Przeciętnymi warunkami charakteryzuje się centralna część województwa – powiaty: gliwicki, tyski, tarnogórski, mikołowski, lubliniecki i rybnicki.

Najtrudniejsze warunki panują na terenach położonych w powiecie żywieckim (46,7 pkt), który charakteryzują się znacznym udziałem gleb słabych i zakwaszonych oraz ostrzejszym klimatem. Obszar Beskidów ma szczególnie niekorzystną z punktu widzenia rolnictwa rzeźbę terenu, wskaźnik bonitacji rzeźby terenu (1,6 pkt w powiecie żywieckim) należy tu do najniższych w Polsce. Również warunki klimatyczne (niższe temperatury średnie oraz krótszy okres wegetacyjny) są mniej sprzyjające dla rolnictwa. Na terenach górskich gleb przydatnych rolniczo jest niewiele, zazwyczaj tworzą one niewielkie płaty wśród terenów zalesionych.

Istotnym czynnikiem ograniczającym produkcję rolniczą, nie ujętym bezpośrednio w waloryzacji, jest zakwaszenie gleb. Dane wskazują, że 40% gleb użytków rolnych województwa śląskiego to gleby kwaśne i bardzo kwaśne, o pH<5,5 (dla Polski 53%). Gdy dodamy do tego gleby lekko kwaśne, to aż 79% gleb w województwie jest w różnym stopniu zakwaszona. Tylko 21% gleb charakteryzuje się odczynem obojętnym i zasadowym (Rocznik statystyczny rolnictwa 2012). Najwyższe zakwaszenie notuje się w powiatach kłobuckim, częstochowskim, żywieckim, wodzisławskim, zawierciańskim, jak również lublinieckim, myszkowskim i mikołowskim. W wielu gminach tych powiatów ponad 70% gleb to gleby kwaśne i bardzo kwaśne. W miastach najwięcej takich gleb odnotowano w [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowie Górniczej]], [[Ruda Śląska|Rudzie Śląskiej]], [[Rybnik|Rybniku]], [[Tychy|Tychach]] i [[Żory|Żorach]] (Jackowska, Kaczor, 2010). Zdecydowana większość gleb województwa (83%) wymaga w różnym stopniu wapnowania (Rocznik statystyczny rolnictwa 2012).

Istotne zagrożenie dla jakości gleb związane jest również ze zjawiskami erozji. W województwie śląskim 34,8% gleb użytkowanych rolniczo jest potencjalnie zagrożonych erozją wietrzną, 40,7% gruntów rolnych i leśnych jest zagrożonych erozją wodną powierzchniową, a 15,1% erozją wąwozową (Rocznik statystyczny rolnictwa 2012). Procesy erozji występują zwłaszcza w terenach górskich i pagórkowatych, na glebach pyłowych, podatnych na procesy rozmywania.

Przydatność gleb o wysokiej wartości dla rolnictwa obniża często postępujący proces ich degradacji w efekcie zanieczyszczenia metalami ciężkimi i trwałego przekształcenia terenu.

==Bibliografia==

#Rocznik statystyczny rolnictwa 2012. GUS, Warszawa, 443 s.
#Rocznik statystyczny województw 2012. GUS, Warszawa, 699 s.
#Leśnictwo 2012. Informacje i opracowania statystyczne. GUS, Warszawa, 341 s.
#Rocznik statystyczny rolnictwa i obszarów wiejskich 2008.
#Plan zagospodarowania przestrzennego województwa śląskiego. Katowice, 2004
#Jackowska I, Kaczor A., 2010: Comprehensive solution of the problem of acidification of soils in the Province of Silesia caused by anthropogenic transformations. Acta Agrophysica, 186, s. 1-134.
#Opracowanie ekofizjograficzne do planu zagospodarowania przestrzennego województwa śląskiego. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice, 2003, msc., 522 s.
#Waloryzacja rolniczej przestrzeni produkcyjnej Polski według gmin. IUNG, Puławy, 1994.

Antropogeniczne zmiany środowiska przyrodniczego

2015-01-14T12:54:49Z

Myszorj:

[[Kategoria:Geografia]]
Autor: [[dr Martyna Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Antropogeniczne zmiany środowiska przyrodniczego należy definiować jako przekształcenia jego jednego lub kilku komponentów, spowodowane różnymi formami działalności człowieka.
Województwo śląskie jest powszechnie uważane za najbardziej antropogenicznie przekształ-cony obszar w Polsce mimo występowania w jego granicach terenów atrakcyjnych pod względem przyrodniczym, krajobrazowym, turystycznym, etc. Tym samym, określenia dotyczące przeobrażenia środowiska („katastrofa ekologiczna”, „zanieczyszczenie środowiska”, „hałdy”, „odpady”, „tąpnięcia”, „uprzemysłowiony i zurbanizowany”), są zwykle kojarzone właśnie z: województwem śląskim, [[Katowice|Katowicami]], regionem górnośląskim, Górnośląskim Zagłębiem Węglowym, [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskim Okręgiem Przemysłowym]], [[Rybnicki Okręg Węglowy|Rybnickim Okręgiem Węglowym, konurbacją katowicką i konurbacją rybnicką, dawnym województwem katowickim, a nawet Górnym Śląskiem. W województwie śląskim występują zarówno tereny silnie przeobrażone antropogenicznie (np. [[Wyżyna Śląska]], [[Kotlina Oświęcimska]]), jak również jest ono kojarzone z [[Wyżyna Krakowsko-Częstochowska|Wyżyną Krakowsko-Częstochowską]] i częścią [[Beskidy|Beskidów]], jako terenami o znacznie mniejszych antropogenicznych zmianach środowiska.

Trwająca na tym obszarze kilka wieków eksploatacja surowców mineralnych, rozwój przemysłu przetwórczego, procesy urbanizacyjne i napływ ludności, stały się przyczyną antropogenicznych zmian środowiska przyrodniczego. Apogeum tych zmian wystąpiło w latach 70. XX wieku, jednak i współcześnie środowisko nie jest pozbawione występowania przekształceń antropogenicznych. Zmiany w środowisku dotyczą: budowy geologicznej i rzeźby terenu, klimatu, stosunków wodnych, gleb, szaty roślinnej oraz świata zwierząt.

==Zmiany w ukształtowaniu terenu==

Szczególnie spektakularne i typowe dla województwa śląskiego przeobrażenia dotyczą budo-wy geologicznej i rzeźby terenu. Polegają one na: zmianach spowodowanych wgłębną działalnością górniczą, deformowaniu naturalnego ukształtowania terenu oraz tworzeniu nowych form.

Województwo śląskie to obszar występowania ważnych surowców mineralnych: węgla kamiennego, rud cynku i ołowiu, obecnie już nie eksploatowanych rud żelaza, piasków, żwirów, dolomitów itd. Rudy cynku i ołowiu oraz żelaza eksploatowano już we wczesnym średniowieczu, a węgiel kamienny – od końca XVIII wieku, przy czym jego eksploatacja odbywa się na największą w kraju skalę, właśnie w województwie śląskim.
Eksploatacja surowców mineralnych doprowadziła do zmian w przypowierzchniowej części skorupy ziemskiej, których przykładem są szyby górnicze, chodniki eksploatacyjne, sztolnie, podziemne komory będące pozostałością po wyeksploatowanych złożach.

Zmiany antropogeniczne zachodzą również na powierzchni terenu, gdzie powstało wiele różnych form. Zwykle dzieli się je na dwie grupy tj. utworzone w wyniku bezpośredniej działalności gospodarczej oraz powstałe w wyniku współdziałania procesów gospodarczych i czynników naturalnych.
[[Plik:Fot. 1. Kamieniołom dolomitów w okolicach Siewierza (fot. M. Rzętała).JPG|300px|thumb|right|Fot. 1. Kamieniołom dolomitów w okolicach Siewierza (fot. M. Rzętała).]]
Pierwsza z wymienionych grup, to formy świadomie stworzone przez człowieka w rezultacie konkretnego zapotrzebowania gospodarczego. Należy do nich zaliczyć formy wypukłe (hałdy, zwałowiska, nasypy, groble) oraz wklęsłe (wyrobiska, wkopy, warpie, rowy, powierzchnie zniwelowane). Formy wypukłe są efektem składowania na określonych obszarach materiału zbędnego, który nie nadawał się do bezpośredniego wykorzystania. Hałdy i zwałowiska mogą być pogórnicze (czyli usypane z materiału wydobywanego z węglem kamiennym) oraz pohutnicze (usypane z materiału zbędnego po procesach metalurgicznych). Z kolei nasypy towarzyszące chociażby szlakom komunikacyjnym i groble zlokalizowane w sąsiedztwie cieków i licznych zbiorników wodnych są zdecydowanie powszechniejszym elementem krajobrazu górno-śląskiego, mimo iż osiągają znacznie mniejsze rozmiary. Formy wklęsłe z jednej strony są przykładem przekształcenia zewnętrznej części litosfery wskutek stosowania wielkich, przemysłowych technik powierzchniowego wydobycia surowca (fot. 1), z drugiej natomiast dokumentują pozostałości średniowiecznej eksploatacji rud srebra i ołowiu, a także węgla kamiennego. Współczesne przeobrażenia rzeźby związane są z również z wkopami, rowami oraz zniwelowanymi powierzchniami na potrzeby chociażby budownictwa mieszkalnego i przemysłowego.
[[Plik:Fot. 2. Teren objęty osiadaniem u ujścia Jaworznika do Brynicy (fot. M. Rzętała).JPG|300px|thumb|right|Fot. 2. Teren objęty osiadaniem u ujścia Jaworznika do Brynicy (fot. M. Rzętała).]]
Druga grupa form powstała drogą naturalną, ale warunki ich rozwoju zainicjował człowiek. Dobrym przykładem takich form są niecki osiadania lub zapadliska (fot. 2). Formy te powstają na powierzchniach terenu zlokalizowanych nad polami podziemnej eksploatacji surowców mineralnych. Pozyskanie surowca wiąże się z powstaniem podziemnych pustek, które nawet po uzupełnieniu innym materiałem prowadzą do powolnego ugięcia lub zawalenia nadległego materiału i powstania zagłębienia na powierzchni w postaci osiadania lub zapadania gruntu. Wielkość, zasięg i przebieg powstawania deformacji uzależniony jest od fizyczno-mechanicznych właściwości górotworu takich jak tektonika, rodzaj skał nadkładu, warunki hydrogeologiczne, głębokość zalegania i miąższość złoża, a także czynników związanych ze sztuką górniczą. Proces osiadania jest zwykle powolny a niecka osiadania przyjmuje kształt zbliżony do koła lub elipsy. Największe osiadania terenu powstają w wyniku eksploatacji pełnej z zawałem stropu, kiedy to współczynnik osiadania wynosi 0,7 na każdy metr wybranego pokładu. Natomiast najmniejsze odkształcenia powierzchni terenu mają związek z eksploatacją częściową prowadzoną pasami z podsadzką hydrauliczną i kształtują się na poziomie 0,02-0,03 przy grubości pokładu wynoszącego 1 metr<ref>Szpetkowski Stanisław, Charakterystyka wpływów robót górniczych na górotwór i na powierzchnię terenu, Katowice 1980. s. 39-77.</ref>. Wielkości obniżeń w poszczególnych rejonach eksploatacji są zróżnicowane. Maksymalne sięgają one powyżej 30 metrów (np. w północnej części Bytomia) i są następstwem eksploatacji wielu, zalegających nad sobą pokładów węgla, przy czym osiadaniem objęte jest ponad 1000 km² obszaru Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego<ref>Dwucet Krystyna, Krajewski Waldemar, Wach Jerzy, Rekultywacja i rewaloryzacja środowiska przyrodniczego, Katowice 1992. s. 150.</ref>.Nieciągłe deformacje terenu występujące w przypadku płytkiej eksploatacji surowców, przybierają najczęściej postać odwróconych stożków o kołowych lub eliptycznych podstawach, progów, lejów, szczelin. Głębokość zapadlisk w większości przypadków nie przekracza kilku metrów, sporadycznie dochodzi do kilkunastu. Deformacje nieciągłe występują również na terenach eksploatacji rud cynkowo – ołowiowych. Liczna grupa lei zapadliskowych występuje m.in. na terenie „Lasu Segieckiego” ([[Tarnowskie Góry]]) a jest związana z obszarem starej XIX – wiecznej eksploatacji tych rud. Konsekwencją tych procesów są odkształcenia powierzchni terenu oraz związane z nimi uszkodzenia konstrukcyjne infrastruktury. Zmiany o których mowa posiadają wymiar konkretnych szkód ekonomicznych, a są to chociażby: uszkodzenia (a nawet zniszczenia) budynków w Rydułtowach ([[Rybnicki Okręg Węglowy]]) i [[Bytom|Bytomiu]] Karbiu, szkody konstrukcyjne na odcinku [[Katowice]] – [[Mysłowice]] autostrady A4, podtopienia gruntów oraz osiedli (np. w Sosnowcu Klimontowie), uszkodzenia szlaków kolejowych i ograniczenia prędkości z tym związane na obszarach objętych szkodami górniczymi, zaniechanie eksploatacji zbiorników wodnych w strefie ujścia Jaworznika do Brynicy, konieczność nadbudowy i częstej renowacji elementów regulacyjnych cieków i zabudowy hydrotechnicznej rzek Brynicy, Rawy, Kłodnicy.
[[Plik:Fot. 3. Krajobraz rolniczy w środkowej części Wyżyny Wieluńskiej (fot. J.M. Waga).JPG|300px|thumb|right|Fot. 3. Krajobraz rolniczy w środkowej części Wyżyny Wieluńskiej (fot. J.M. Waga).]]
Inne przykłady antropogenicznych zmian rzeźby dotyczą:
*form eolicznych powstałych na powierzchniach przekształconych w wyniku działalności człowieka np. wydmy w obrębie odwodnionych obszarów eksploatacji piasku, wydmy na terenach wykarczowanych i odwodnionych;
*eolicznego usuwania materiałów frakcji drobnej z powierzchni hałd, pryzm i zwałowisk, a następnie ich depozycji na obszarach sąsiednich, co prawie zawsze wiąże się z pogorszeniem warunków mieszkaniowych ze względu na obniżenie walorów estetycznych otoczenia;
*uaktywnienia ruchów masowych i oddziaływania wód płynących po stokach hałd, zwałowisk, nasypów, co przykładowo prowadzi do powstania stożków napływowych, form osuwiskowych i obrywów, stwarzających zagrożenia konstrukcyjne różnego rodzaju budowli;
*kształtowania brzegów i dna sztucznych zbiorników wodnych, co prowadzi do wykształcenia różnorodnych form abrazyjnych lub akumulacyjnych (delty, klify, mierzeje, kosy, pokrywy osadów dennych) bardzo często utrudniających właściwe lub optymalne wykorzystanie obiektów;
*kształtowania nadpoziomowych i podpoziomowych składowisk odpadów różnego typu (wszak na terenie województwa śląskiego wytwarzana jest 1/3 odpadów przemysłowych oraz kilkanaście % odpadów komunalnych powstających na terenie Polski);
*modyfikacji rzeźby (np. niwelacja terenu, kształtowanie tarasów rolniczych) w konsekwencji działalności rolniczej (fot. 3).

==Zmiany w troposferze==
[[Plik:Fot. 4. Pogranicze Beskidu Małego i Pogórza Śląskiego z warstwą zmętnień i zanieczyszczeń w powietrzu – widok z góry Żar (fot. M. Rzętała).JPG|300px|thumb|right|Fot. 4. Pogranicze Beskidu Małego i Pogórza Śląskiego z warstwą zmętnień i zanieczyszczeń w powietrzu – widok z góry Żar (fot. M. Rzętała).]]
Na obszarze województwa śląskiego, a przede wszystkim zurbanizowanej i uprzemysłowionej jego części, dochodzi do antropogenicznego zaburzenia wielu elementów klimatu i pogody. Antropogeniczne zmiany w atmosferze dotyczą modyfikacji lokalnych warunków cyrkulacji powietrza, warunków termicznych i wilgotnościowych powietrza atmosferycznego, wielkości i występowania opadów oraz osadów atmosferycznych, usłonecznienia, etc. Mimo braku jednoznacznych stwierdzeń określających wielkość tego wpływu, sygnalizowane są przejawy antropogenicznego oddziaływania, np.:
*obecność w powietrzu warstwy zmętnień i zanieczyszczeń modyfikującej wielkość usłonecznienia (fot. 4);
*wpływ zabudowy i uprzemysłowienia na kształtowanie temperatury (tzw. miejska wyspa ciepła”;
*emisja do atmosfery znacznych ilości energii cieplnej, pary wodnej i innych produktów procesów przemysłowych (gazy, aerozole, pyły), stanowiących aktywne jądra kondensacji oraz związany z tym wzrost opadów śladowych występujący zwłaszcza w ostatnich dziesięcioleciach;
*wpływ kilku tysięcy sztucznych zbiorników wodnych na klimat lokalny zwłaszcza Wyżyny Śląskiej i Kotliny Oświęcimskiej, co przejawia się niejednorodnym i ograniczonym terytorialnie wzrostem temperatur średnich i minimalnych powodującym wydłużenie okresów bezprzymrozkowych, nieznacznym zmniejszeniem maksimum termicznego oraz zwiększeniem częstości wiatrów słabych, oddziaływaniem na warunki konwekcji w okresie lata, zwiększeniem częstości występowania mgieł oraz opadów śladowych i małych.
[[Plik:Rys.1.jpg|300px|thumb|right|Rys. 1. Emisja zanieczyszczeń pyłowych oraz gazowych (z wyjątkiem CO2) w latach 1988-2011 według stanu na 31 XII każdego roku|Rys. 1. Emisja zanieczyszczeń pyłowych oraz gazowych (z wyjątkiem CO2) w latach 1988-2011 według stanu na 31 XII każdego roku.]]
Poważnym problemem jest stan sanitarny powietrza atmosferycznego. Najważniejszym źródłem zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego jest emisja antropogeniczna w postaci emisji z działalności przemysłowej, z sektora bytowego oraz związana z funkcjonowaniem transportu. W 2011 roku z terenu województwa śląskiego do atmosfery trafiło 22% krajowej emisji zanieczyszczeń pyłowych (rys. 1), ok. 20% gazowych ogółem (emisja zanieczyszczeń gazowych bez dwutlenku węgla stanowiła 39% emisji krajowej), ok. 18% emisji dwutlenku siarki ogółem, 19% dwutlenku węgla i tlenków azotu oraz 35% tlenku węgla, tj. najwięcej spośród wszystkich województw w kraju w przypadku każdego rodzaju emisji tych zanieczyszczeń<ref>Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012. http://www.katowice.pios.gov.pl/monitoring/raporty/2011/raport2011.pdf, s.15-16.</ref>.

Z wyników badań chemizmu opadów atmosferycznych wynika, że zanieczyszczenia transportowane w atmosferze i wprowadzane wraz z mokrym opadem atmosferycznym na teren województwa śląskiego stanowią znaczące źródło zanieczyszczeń obszarowych oddziaływujących na środowisko naturalne tego obszaru<ref>[http://www.katowice.pios.gov.pl/monitoring/raporty/2011/raport2011.pdf Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku, Biblioteka Monitoringu Środowiska, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach, Katowice 2012.] , s. 52-57.</ref>. Szczególnie ujemny wpływ, na stan środowiska, mogą mieć kwasotwórcze związki siarki i azotu, związki biogenne i metale ciężkie. Wyrazem stopnia zakwaszenia wód opadowych jest ich odczyn mieszczący się w zakresie od 3,72 do 7,19, przy czym w przypadku 53% próbek stwierdzono tzw. kwaśne deszcze ale ujawniono jednocześnie spadek ich ilości w stosunku do lat ubiegłych.

==Zmiany stosunków wodnych==

Przekształcenia stosunków wodnych na terenie województwa śląskiego występują zarówno na terenach wiejskich jak i zurbanizowanych oraz uprzemysłowionych. Wpływ antropopresji na środowisko wodne wyraża się m.in. zmianą układu powierzchniowej sieci hydrograficznej, antropogenizacją odpływu, degradacją jakości wód powierzchniowych (w niektórych przypadkach wykluczającą możliwości skutecznego samooczyszczania), a także degradacją ilościowo-jakościową wód podziemnych.

Zmiany układu powierzchniowej sieci hydrograficznej polegają najczęściej na regulacji rzek i potoków, którą prowadzono zwłaszcza na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat. Wykonano zabudowę źródeł, obwałowanie oraz umocnienie faszyną koryt rzecznych, a na obszarach zabudowanych, oprócz obwałowań najczęściej spotyka się betonową zabudowę koryt. Zmiany układu powierzchniowej sieci hydrograficznej, nastąpiły również w wyniku budowy rowów odwadniających, kanałów oraz nowych odcinków koryt rzecznych związanych z przełożeniami cieków. Takie działania spowodowały zmiany w przebiegu działów wodnych, które zwłaszcza na obszarach zurbanizowanych mają status tzw. działu wodnego niepewnego. Inny przykład zmian antropogenicznych w stosunkach wodnych na terenie województwa stanowi powstanie kilku tysięcy sztucznych zbiorników wodnych o różnej genezie (zaporowe, poeksploatacyjne, w nieckach osiadania i zapadliskach, groblowe, inne) i przeznaczeniu. Sztuczne zbiorniki wodne stały się – z hydrologicznego punktu widzenia – nowymi ogniwami obiegu materii stwarzając warunki do jej migracji w zupełnie nowych kierunkach. Występowanie kilku tysięcy zbiorników wodnych w centralnej części województwa śląskiego i obrzeżach sąsiednich jednostek administracyjnych jest podstawą wydzielania Górnośląskiego Pojezierza Antropogenicznego o powierzchni kilku tysięcy km². Gęstość występowania zbiorników (70,54 na 100 km²) oraz łączna ich powierzchnia (185,4 km²), decydują o jeziorności Górnośląskiego Pojezierza Antropogenicznego wynoszącej 2,74%, porównywalnej z terenami młodoglacjalnymi utożsamianymi z największą koncentracją jezior w Polsce<ref>Rzętała Mariusz, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008.</ref>.

Antropogeniczne przekształcenia wód podziemnych polegają przede wszystkim na zmianach zasobów i położenia zwierciadła wód oraz zmianach jakości wód. W różnym stopniu dotyczą one głównych zbiorników i użytkowych poziomów wód podziemnych wyróżnianych w różnych wiekowo utworach geologicznych, np. czwartorzędu, trzeciorzędu, kredy, triasu, karbonu. Wody podziemne podlegają procesowi drenażu przez górnictwo wgłębne, a lokalnie również przez odkrywki eksploatacyjne surowców mineralnych oraz duże ujęcia wód podziemnych. Często zdarza się tak, że eksploatacja górnicza powoduje ucieczkę wód w głębsze podłoże oraz osuszenie górotworu, w konsekwencji czego na powierzchni terenu obserwuje się wysychanie źródeł oraz zanik małych cieków i zbiorników wodnych. Wielowiekowa działalność górnicza, której towarzyszyło odwodnienie złóż, doprowadziła do wytworzenia rozległego leja depresji. Obejmuje on obszar centralnej części województwa śląskiego. Z jego występowaniem wiąże się również modyfikacja lokalnych kierunków spływu wód podziemnych. Wody podziemne, cechują się zróżnicowaną wydajnością, a przede wszystkim jakością eksploatowanych wód. Najmniej korzystna sytuacja pod względem możliwości rozprzestrzeniania zanieczyszczeń występuje w tzw. odkrytych zbiornikach wód podziemnych, czyli pozbawionych skutecznej izolacji przez warstwy wyżej położone. Do takich należą chociażby zbiorniki czwartorzędowe. Ich znaczenie jest niewielkie ze względu na silne zanieczyszczenie i nieciągłość utworów wodonośnych. Wody podziemne w niżej położonych utworach, izolowane przed przenikaniem zanieczyszczeń, posiadają korzystniejsze parametry jakościowe.

Zmiany struktury i reżimu odpływów, są szczególnie widoczne w ciekach odwadniających zlewnie o najbardziej przekształconych warunkach środowiska np. Kłodnicy powyżej zbiornika Dzierżno Duże, Brynicy poniżej zbiornika Kozłowa Góra, Czarna Przemsza poniżej zbiornika Przeczyce, Pogorii, Rawy, Rudy, itd. Potwierdzają to zróżnicowane wartości wyliczonych na podstawie danych z wielolecia podstawowych wskaźników odpływu (tab. 1). Świadczą one o istnieniu uciążliwych form antropopresji (np. tzw. przerzuty wody, zrzuty ścieków, drenaż górniczy, itp.) na terenie wielu zlewni. Wszystkie te problemy najlepiej ujawniają się w zlewniach rzek odwadniających centralną część województwa śląskiego, a do takich należy Kłodnica. Oceniając średnie roczne przepływy Kłodnicy w profilu wodowskazowym Gliwice można na przestrzeni jednego wieku wyróżnić kilka okresów ich zasadniczych zmian<ref>Szturc Jan, Jurczyk Anna, Stachowicz B., Trendy zmian przepływów rzek Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. Metody badań wpływu czynników antropogenicznych na warunki klimatyczne i hydrologiczne w obszarach zurbanizowanych. Materiały Konferencji Naukowej, Katowice 1996. s. 41-52.</ref>. Pierwszy okres to lata do 1945 roku z przepływami oscylującymi wokół wartości 3 m³/s. Okres drugi wyznaczony na podstawie intensywnego wzrostu przepływów średnich rocznych do ok. 7 m3/s obejmuje lata 1950-1980. Trzeci okres trwa od 1980 roku i wiąże się z nieznacznym spadkiem średnich rocznych przepływów, które obecnie kształtują się zwykle poniżej 6 m³/s. Przykład Kłodnicy świadczy o antropogenicznych uwarunkowaniach odpływu.
[[Plik:Rys.2.jpg|300px|thumb|right|Rys. 2. Pobór wody na potrzeby gospodarki narodowej oraz ścieki przemysłowe i komunalne odprowadzane do wód i do ziemi w latach 1988-2011 według stanu na 31 XII każdego roku.]]
W bilansie wodnym województwa śląskiego istotną pozycję stanowi pobór wody na potrzeby gospodarki narodowej i ludności (rys. 2) obliczony na ponad 473 hm³ (ok. 115 hm3 stanowi pobór na cele produkcyjne, około 284 hm³ przeznacza się na zapewnienie funkcjonowania sieci wodociągowej, a ok. 74 hm³ na nawodnienia w rolnictwie i leśnictwie oraz uzupełnianie stawów rybnych<ref>Rocznik statystyczny województwa śląskiego 2012. Katowice 2012.</ref>. Zużycie wody w poszczególnych działach gospodarki narodowej oraz ludność jest nieco niższe i wynosi ogółem 400 hm³, z czego 138 hm³ przypada na przemysł, 74 hm³ na rolnictwo i leśnictwo oraz 188 hm³ na eksploatację sieci wodociągowej. Bezpośrednią konsekwencją gospodarczego i i komunalnego wykorzystania wód wykorzystania wód jest wytwarzanie ścieków szacowane na około 385 hm³, przy czym za wymagające oczyszczania uznaje się 383 hm³; z tego 314 hm³ zostaje poddane procesom oczyszczania, a 69 hm³ pozostaje nieoczyszczone<ref>Rocznik statystyczny województwa śląskiego 2012. Katowice 2012.</ref>. Warto także zauważyć, że w województwie śląskim wytwarzane jest blisko 0,4 km3 ścieków wymagających oczyszczania spośród ok. 2 km3 powstających w kraju<ref>Mały rocznik statystyczny Polski. Warszawa 2013. s. 47.</ref>.

Ze względu na zwykle silną antropopresję miejsko-przemysłową lub rolniczą, jakość wód na terenie województwa śląskiego wykazuje zróżnicowany stopień zanieczyszczenia. Dotyczy to zarówno wód podziemnych jak również cieków powierzchniowych i zbiorników wodnych. Na nienajlepszy stan jakościowy środowiska wodnego wskazują:
*klasyfikacja i wyniki badań jakości wód podziemnych prowadzone w 94 punktach krajowej sieci monitoringu w 2012 roku stwierdzające brak wód bardzo dobrej jakości (klasa I), występowanie wód dobrej jakości (klasa II) w 20 % punktów pomiarowych i zadawalającej jakości (klasa III) w 56 % stanowisk, przy 20 % miejsc wystąpienia wód niezadawalającej jakości (klasa IV) i 3 % punktów z wodami złej jakości (klasa V)<ref>[http://www.katowice.pios.gov.pl/index.php?tekst=monitoring/informacje/stan2012/i Klasyfikacja i wyniki badań jakości wód podziemnych przeprowadzonych w 2012 roku w sieci krajowej]</ref>;
*klasyfikacja i wyniki badań jakości wód podziemnych prowadzone w 61 punktach regionalnej sieci monitoringu w 2012 roku ujawniające brak wód bardzo dobrej jakości (klasa I), dominację wód dobrej jakości (klasa II – 44 % punktów pomiarowych) i zadawalającej jakości (klasa III – 26 % stanowisk), przy kilku miejscach wystąpienia wód niezadawalającej i złej jakości (klasa IV i V)<ref>[http://www.katowice.pios.gov.pl/monitoring/informacje/stan2012/kl2012.pdf Klasyfikacja jakości wód podziemnych w 2012 roku według badań monitoringowych sieci regionalnej]</ref>;
*klasyfikacja stanu ekologicznego i chemicznego rzek w punktach pomiarowo-kontrolnych na terenie województwa śląskiego w 2012 roku wskazująca na zdecydowaną dominację stanu złego<ref>[http://www.katowice.pios.gov.pl/index.php?tekst=monitoring/informacje/stan2012/i Klasyfikacja stanu/potencjału ekologicznego i stanu chemicznego rzek w punktach pomiarowo – kontrolnych badanych w latach 2010-2012]</ref>, co przekłada się na analogiczną ocenę wykonaną w 2012 roku dla jednolitych części wód powierzchniowych, która również wskazuje na zły stan przy dosłownie jednostkowych przypadkach występowania stanu dobrego<ref>[http://www.katowice.pios.gov.pl/index.php?tekst=monitoring/informacje/stan2012/i Klasyfikacja stanu/potencjału ekologicznego i stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych badanych w latach 2010-2012]</ref>.

Pochodną odwadniania zlewni przekształconych antropogenicznie jest m.in. zaawansowana eutrofizacja rzek i jezior (w przypadku wód limnicznych utożsamiana zwłaszcza z negatywnymi zmianami w gospodarce gazowej np. Dzierżno Duże, Kozłowa Góra, Przeczyce), kumulacja zanieczyszczeń w misach jeziornych, niepożądane zmiany jakości wód podziemnych w konsekwencji infiltracji zanieczyszczonych wód retencji powierzchniowe. Zanieczyszczenie wód jest więc w dalszym ciągu zjawiskiem wysoce niekorzystnym wobec dużego zapotrzebowania na wodę umownie czystą oraz położenie w strefie wododziałowej regionu charakteryzowanego jako deficytowy pod względem zasobności w wodę.

==Przekształcenia antropogeniczne gleb==
[[Plik:Fot. 5. Gleba antropogeniczna rozwinięta na hałdzie łupków przywęglowych w Bytomiu Karbiu (fot. J.M. Waga).JPG|300px|thumb|right|Fot. 5. Gleba antropogeniczna rozwinięta na hałdzie łupków przywęglowych w Bytomiu Karbiu (fot. J.M. Waga).]]
Zmiany antropogeniczne występują również w glebach. Znamienne jest ich przeobrażenie np. mechaniczna degradacja profilu glebowego, zanieczyszczenie lub skażenie, w skrajnych przypadkach likwidacja pokrywy glebowej. Wiele negatywnych skutków o charakterze antropogenicznym jest powodowane przez zabiegi bezpośrednie (np. odkrywkową działalność górniczą, kształtowanie powierzchni terenu na potrzeby realizacji różnych inwestycji) lub wynika z pośredniego wpływu zanieczyszczeń. Największym problemem ekologicznym są gleby na terenach zurbanizowanych, w większości przypadków zanieczyszczone (Janosz-Rajczyk, 1993) i zdegradowane, nie nadające się do rolniczego wykorzystania z uwagi na ponadnormatywną zawartość m.in. metali ciężkich. Powstają również tzw. gleby antropogeniczne (fot. 5), najczęściej jako efekt celowych zabiegów zmierzających do odtworzenia gleb metodami biologicznymi przez stosowanie zabiegów agrotechnicznych, nawożenie mineralne oraz uprawy roślin próchnicotwórczych. Są to skutki wielowiekowego uprzemysłowienia i urbanizacji ujawniające się zwłaszcza w centralnej części województwa śląskiego oraz aglomeracjach i ośrodkach miejskich na terenie całej jednostki administracyjnej. Zanieczyszczenie gleb towarzyszy również większości szlaków komunikacyjnych.
[[Plik:Rys.3.jpg|300px|thumb|right|Rys. 3. Areał gruntów zdewastowanych i zdegradowanych w latach 1988-2011 według stanu na 31 XII każdego roku.]]
O antropogenicznych zmianach w środowisku glebowym świadczy występowanie w granicach województwa śląskiego 4921 ha gruntów zdegradowanych i zdewastowanych (rys. 3)<ref>Rocznik statystyczny województwa śląskiego 2012. Katowice 2012.</ref>. Grunty zdegradowane, których wartość użytkowa zmalała w wyniku pogorszenia się warunków przyrodniczych lub wskutek zmian środowiska oraz działalności przemysłowej, a także wadliwej działalności rolniczej, stanowiły 1206 ha. Grunty zdewastowane, które utraciły całkowicie wartości użytkowe, charakteryzowały się areałem 3715 ha. Są to obszary wymagające rekultywacji, przy czym areał gruntów corocznie zrekultywowanych jest znacznie mniejszy ponieważ stanowi zaledwie kilka procent łącznej powierzchni gruntów zdewastowanych i zdegradowanych. Jeszcze mniej (ok. 1% łącznej powierzchni gruntów zdewastowanych i zdegradowanych), stanowią grunty zagospodarowane po zakończeniu rekultywacji.

==Przyroda ożywiona-zmiany antropogeniczne==

Zmiany antropogeniczne przyrody ożywionej polegają przede wszystkim na przekształceniu naturalnych układów biotopowych i biocenotycznych. Przekształcenia te nie są obecnie tak znamienne jak jeszcze w II połowie XX wieku, gdy bonitacja warunków biologicznych wskazywała na występowanie w ówcześnie pojmowanej konurbacji górnośląskiej, stref od szkodliwej i bardzo szkodliwej do niebezpiecznej i bardzo niebezpiecznej w części najbardziej uprzemysłowionej i zurbanizowanej, oraz mniejszego zagrożenia utożsamianego ze strefami zagrożenia oraz okresowej szkodliwości na obrzeżach omawianych terenów<ref>Żmuda Stefan, Antropogeniczne przeobrażenia środowiska przyrodniczego konurbacji górnośląskiej, Katowice 1973. s. 211.</ref>.

Współczesna szata roślinna województw śląskiego tylko w niewielkim stopniu odzwierciedla warunki naturalne. Przemiany antropogeniczne utożsamiane są również z kształtowaniem składu gatunkowego roślinności. Istnieje ścisły związek pomiędzy szatą roślinną, a typem gleb i rodzajem skały macierzystej. Stąd swoiste interakcje np. lasy bukowe, bukowo-dębowe oraz mieszane z domieszką dębu, lipy i wiązu, występują na rędzinach lub glebach brunatnych wytworzonych z wapieni, margli i dolomitów. Z kolei obszary z utworami fluwioglacjalnymi porastają lasy z przewagą sosny, a lasy liściaste dominują na terenach związanych z glebami brunatnymi. Taki układ naturalnych zależności został zmodyfikowany przez wpływy antropogeniczne. Rozmieszczenie lasów (wykazujące wiele związków z rodzajem podłoża oraz gleb) na obszarze województwa śląskiego nie jest równomierne. Daje się zauważyć stosunkowo duży odsetek powierzchni leśnych na obrzeżach omawianej jednostki administracyjnej, utożsamianych z kompleksami leśnymi oraz wielkoobszarowe wylesienia w centralnej jej części, które identyfikowane są przede wszystkim z wycinkami drewna na potrzeby górnictwa i hutnictwa<ref>Troc Marek, Drewno w górnictwie węglowym Zagłębia Górnośląskiego. Czasopismo Geograficzne, t. LVI, z. 4. Wrocław 1975. s. 389-397.</ref>, a w innych miejscach był to karczunek związany z pozyskiwaniem terenów rolniczych. Sięgające średniowiecza wylesienie centralnej części województwa śląskiego wiąże się więc z wykorzystaniem drewna jako podstawowego materiału budowlanego w sztolniach oraz rozwojem przemysłu wydobywczego i hutnictwa w okresach późniejszych. Część wycinek uległa późniejszemu zagospodarowaniu przez wtórne zalesienia. Są to w przewadze monokultury. Szata roślinna oraz pokrywa glebowa, uległa ona znaczącym zmianom w wyniku oddziaływania antropopresji.

Wszystkie dobrze wyodrębnione zespoły roślinne na omawianym obszarze można zgrupować w trzy podstawowe typy zbiorowisk<ref>Wika Stanisław, Roślinność naturalna i synantropijna. [w:] Przyroda województwa katowickiego. Krzeszowice 1997. s. 24-42.</ref>. Zbiorowiska leśne i zaroślowe reprezentowane są: najczęściej przez lasy liściaste oraz bory sosnowe okalające uprzemysłowione i zurbanizowane tereny i mające charakter wtórny; rzadziej przez lasy siedlisk świeżych, wilgotnych i mokrych; a raczej sporadycznie przez lasy grabowo-dębowe oraz łęgi i olsy. Zbiorowiska nieleśne naturalne stanowią zespoły roślinności m.in. wodnej, błotnej, szuwarowej i są stosunkowo powszechne na omawianym obszarze ze względu na powszechność tego typu środowisk (liczne tereny wodne i podmokłe są konsekwencją oddziaływania antropopresji). Ze zbiorowiskami nieleśnymi pochodzenia antropogenicznego należy wiązać łąki występujące licznie m.in. w północnej części województwa. Podobny charakter antropogeniczny ma większość kompleksów leśnych np. drzewostany monokulturowe w południowej części województwa. Współczesny obraz świata zwierząt, zarówno pod względem składu jak i rozmieszczenia, jest wynikiem bardzo różnych uwarunkowań przyrodniczych i antropogenicznych. Zasadniczo jego kształtowanie przebiegało w sposób skorelowany z rozwojem szaty roślinnej, a antropopresja zaczęła odgrywać coraz większą rolę wraz z rozwojem rolnictwa, przemysłu, osadnictwa, etc. Istotą przekształceń antropogenicznych świata zwierząt utożsamia się najczęściej z wymuszoną ewolucją składu gatunkowego zwierząt na danym terenie, związaną z kształtowaniem nowych warunków siedliskowych, wynikających ze zmian pozostałych komponentów środowiska przyrodniczego.

==Bibliografia==

#Czaja Stanisław, Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.
#Czaja Stanisław, Radosz Jolanta, Sezonowy i roczny rozkład opadów śladowych w regionie Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego w latach 1961-1985. Geographia, studia et dissertationes, t. 18. Katowice 1993. s. 9-29.
#Ćmiel Stanisław, Degradacja powierzchni terenów górniczych na przykładzie zlewni Rawy, Problemy środowiska i jego ochrony. Katowice 1996. s. 129–147.
#Dulias Renata, Województwo śląskie – obszar klęski ekologicznej, czy region turystyczny? Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, 27. Katowice – Sosnowiec 1999. s. 5-12.
#Dulias Renata, Denudacja antropogeniczna na obszarach górniczych na przykładzie Górnośląskiego Zagłębia Węglowego, Katowice 2013.
#Dulias Renata, Hibszer Adam, Województwo śląskie. Przyroda. Gospodarka. Dziedzictwo kulturowe, Krzeszowice 2004.
#Dwucet Krystyna, Krajewski Waldemar, Wach Jerzy, Rekultywacja i rewaloryzacja środowiska przyrodniczego, Katowice 1992. s. 150.
#Jankowski Andrzej Tadeusz, Antropogeniczne zmiany stosunków wodnych na obszarze uprzemysłowionym i urbanizowanym (na przykładzie Rybnickiego Okręgu Węglowego). Katowice 1986.
#Kowalczyk Andrzej, Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, Katowice 2003.
#Leśniok Mieczysław, Zanieczyszczenie wód opadowych w obrębie Wyżyny Śląsko-Krakowskiej, Katowice 1996.
#Machowski Robert, Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010.
#Mały rocznik statystyczny Polski. Warszawa 2013.
#Ostrowska Ewa, Ośródka Leszek, Klimat województwa katowickiego, Materiały 36 Ogólnopolskiego Zjazdu Polskiego Towarzystwa Geograficznego. Sosnowiec – Katowice 1987. s. 28-30.
#Rahmonow Oimahmad, Procesy zarastania Pustyni Błędowskiej, Sosnowiec 1999.
#Roczniki statystyczne, Warszawa 1979-2008.
#Roczniki statystyczne województwa katowickiego, Katowice 1997-1998.
#Roczniki statystyczne województwa śląskiego, Katowice 2000-2012.
#Rostański Krzysztof, Przyroda województwa katowickiego, Krzeszowice 1997.
#Różkowski Andrzej, Chmura Anna, Siemiński Andrzej, Użytkowe wody podziemne Górnośląskiego Zagłębia Węglowego i jego obrzeżenia, Warszawa 1997.
#Różkowski Andrzej, Kowalczyk Andrzej, Witkowski Andrzej, Występowanie, zasoby i użytkowanie zwykłych wód podziemnych w zlewni górnej Odry i górnej Wisły w zasięgu województwa katowickiego i bielskiego, Przegląd Geologiczny, t. 44, nr 8. Warszawa 1996. s. 834-839.
#Różkowski Andrzej, Środowisko hydrogeochemiczne karbonu produktywnego Górnośląskiego Zagłębia, Węglowego. Katowice 2004.
#Rzętała Mariusz, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008.
#Szczypek Tadeusz, Wach Jerzy, Antropogenicznie wymuszone procesy i formy eoliczne na Wyżynie Śląskiej, Poznań 1993.
#Szczypek Tadeusz, Wach Jerzy, Wika Stanisław, Zmiany krajobrazów Pustyni Błędowskiej, Sosnowiec 1994.
#Szpetkowski Stanisław, Charakterystyka wpływów robót górniczych na górotwór i na powierzchnię terenu, Katowice 1980. s. 39-77.
#Szturc Jan, Jurczyk Anna, Stachowicz B., Trendy zmian przepływów rzek Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. Metody badań wpływu czynników antropogenicznych na warunki klimatyczne i hydrologiczne w obszarach zurbanizowanych. Materiały Konferencji Naukowej, Katowice 1996. s. 41-52.
#Troc Marek, Drewno w górnictwie węglowym Zagłębia Górnośląskiego. Czasopismo Geograficzne, t. LVI, z. 4. Wrocław 1975. s. 389-397.
#Tyc Andrzej, Formy zapadliskowe w krasie Olkuskiego Okręgu Rudnego wywołane działalnością górniczą i pompowaniem wód, Zesz. Nauk. AGH, nr 1368, Sozologia i Sozotechnika, z. 32. Kraków 1990. s. 100-112.
#Tyc Andrzej, Wpływ antropopresji na procesy krasowe na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej (na przykładzie obszaru Olkusz – Zawiercie), Kras i speleologia. Numer specjalny, 2 (1997), Katowice 1997.
#Wach Jerzy, Wpływ antropopresji na kształtowanie się rzeźby terenu województwa katowickiego, Materiały Sympozjum Polsko-Czeskiego „Człowiek i środowisko w górnośląsko-ostrawskim regionie przemysłowym”. Sosnowiec 1991. s. 115-119.
#Wika Stanisław, Roślinność naturalna i synantropijna. [w:] Przyroda województwa katowickiego. Krzeszowice 1997. s. 24-42.
#Żmuda Stefan, Antropogeniczne przeobrażenia środowiska przyrodniczego konurbacji górnośląskiej, Katowice 1973.

==Przypisy==

<references/>

==Źródła on-line==

[http://www.katowice.pios.gov.pl/monitoring/raporty/2011/raport2011.pdf Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012. ]

[http://www.katowice.pios.gov.pl/index.php?tekst=monitoring/informacje/stan2012/i Klasyfikacja i wyniki badań jakości wód podziemnych przeprowadzonych w 2012 roku w sieci krajowej ]

[http://www.katowice.pios.gov.pl/monitoring/informacje/stan2012/kl2012.pdf Klasyfikacja jakości wód podziemnych w 2012 roku według badań monitoringowych sieci regionalnej]

[http://www.katowice.pios.gov.pl/index.php?tekst=monitoring/informacje/stan2012/i Klasyfikacja stanu/potencjału ekologicznego i stanu chemicznego rzek w punktach pomiarowo – kontrolnych badanych w latach 2010-2012]

[http://www.katowice.pios.gov.pl/index.php?tekst=monitoring/informacje/stan2012/i Klasyfikacja stanu/potencjału ekologicznego i stanu chemicznego jednolitych części wód powierzchniowych badanych w latach 2010-2012]

Aglomeracja częstochowska

2015-01-14T12:54:06Z

Myszorj:

[[Kategoria:Geografia]]
Autor: [[dr Robert Krzysztofik]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Aglomeracja częstochowska zlokalizowana jest w północnej części województwa śląskiego. Administracyjnie obejmuje ona miasto na prawach powiatu [[Częstochowa|Częstochowę]] oraz część powiatu częstochowskiego (gminy: [[Janów]], [[Kamienica Polska]], [[Kłomnice]],[[Konopiska]], [[Kruszyna]], [[Mstów]], [[Mykanów]], [[Olsztyn]], [[Poczesna]], [[Rędziny]], [[Starcza]) i część powiatu kłobuckiego obejmującego miasto i gminę [[Kłobuck]], gmina Wręczyca Wielka (ryc. 1). W niektórych opracowaniach obszar aglomeracji częstochowskiej poszerzony jest o powiat myszkowski lub jego część, a także obszar całego powiatu częstochowskiego i kłobuckiego. Ponieważ priorytetem w badaniach form osadniczych są atrybuty przestrzenno-funkcjonalne i terytorialno-administracyjne, rozszerzoną delimitację regionu należy widzieć bardziej w ramach obszaru funkcjonalnego Częstochowy niż jej aglomeracji.
Ogólna powierzchnia całej formy osadniczej wynosi 1509 km², a liczba ludności w 2012 r. wynosiła 391,5 tys. mieszkańców. Aglomeracja częstochowska w całości zlokalizowana jest w obrębie historycznej Małopolski. Region miejski Częstochowy nie ma charakteru stricte metropolitalnego<ref>Krzysztofik, Szmytkie, 2011. </ref>, niemniej jednak w granicach samej Częstochowy istnieją instytucje, które częściowo pełnią funkcje o charakterze metropolitalnym w skali regionalnej i krajowej.

==Powstanie i rozwój aglomeracji częstochowskiej==
[[Plik:Agl częstochowska.jpg|300px|thumb|right|Ryc. 1. Struktura przestrzenna aglomeracji częstochowskiej.Oznaczenia: 1 – miasta rdzenia aglomeracji częstochowskiej, 2 – miasta strefy wewnętrznej aglomeracji częstochowskiej, 3 – gminy strefy zewnętrznej aglomeracji częstochowskiej, 4 granice gmin lub obszarów miejskich i wiejskich w gminach, 5 – granice powiatów, 6 – granica województwa śląskiego, 7 – zasięg terytorialno-administracyjny aglomeracji częstochowskiej.
Źródło: Opracowanie własne.]]
Dziedzictwo form zaglomerowanych na obszarze dzisiejszej aglomeracji częstochowskiej sięga okresu feudalnego. Jako pierwszy należy odnotować przypadek prawdopodobnej translokacji Kłobucka. Przeniesienie tego miasta na nowe miejsce wiązało się z istnieniem tzw. starego miasta i nowego miasta, które w krótkim czasie mogły współistnieć ze sobą. Miejskie dzieje Kłobucka kontynuuje XIV-wieczne nowe miasto. Do początków XVIII w. na obszarze współczesnej aglomeracji częstochowskiej powstały jeszcze Częstochowa, Mstów, Olsztyn i Janów. Jakkolwiek najstarszym ośrodkiem w wymienionej grupie był Mstów to pewną przewagę w średniowiecznej sieci osadniczej uzyskała lokowana w II połowie XIV w. Częstochowa. Atrybutem, który o z tym zadecydował była niewątpliwie bliskość kościoła i klasztoru Paulinów na Jasnej Górze. Sąsiedztwo klasztoru i miasta skutkowało wytworzeniem się specyficznej relacji, z której pomimo licznych konfliktów, korzystały oba elementy tego zespołu. Swoiste sprzężenie zwrotne zaczęło się szczególnie rozwijać w epoce wczesnonowożytnej, kiedy to Częstochowa uzyskała już zdecydowaną przewagę potencjału ludnościowego i gospodarczego w tej części zachodniej Małopolski. Wzajemna siła oddziaływania oraz zdynamizowanie ruchu pątniczego doprowadziło ostatecznie do powstania w 1717 r. duchownego miasta bliźniaczego Nowej Częstochowy (inne nazwy: Częstochówka, Jasna Góra). Powstanie zespołu Częstochowa-Nowa Częstochowa na ponad 100 lat utrwaliło istnienie zespołu miejskiego o charakterze tzw. interurbacji, gdzie jeden z ośrodków pełni funkcje centralne, a drugi skrajnie wyspecjalizowane<ref>Krzysztofik, 2009, 2012. </ref>. Nadmienić jednak należy, że rozwój funkcji skrajnie wyspecjalizowanych Częstochówki odbywał się, zwłaszcza w pierwszych dekadach jej istnienia kosztem Częstochowy. Kres układowi miast bliźniaczych: Częstochowa – Częstochówka przyniosła integracja obu ośrodków w 1826 r. Połączenie obu miast w istotny sposób pogłębiło pozycję Częstochowy w stosunku do innych miast regionu. Kres miejskim dziejom Janowa, Mstowa i Olsztyna przyniosły dodatkowo reformy zaborcy rosyjskiego pozbawiające te miasta praw miejskich w 1870 r. W tym czasie prawa miejskie stracił także Kłobuck; odzyskał je jednak już w 1919 r.Powstanie aglomeracji częstochowskiej należy wiązać przede wszystkim z rozwojem przestrzennym, demograficznym i gospodarczym Częstochowy. W pewnym stopniu także jej strefy podmiejskiej. Ograniczone znaczenie miało w tym kontekście miejscowe górnictwo rud żelaza. W przeciwieństwie do regionu konurbacji katowickiej nie wykształciło sieci silnych ośrodków miejskich. Jego wpływ należy widzieć natomiast na urbanizacji ekonomicznej i społecznej wsi zlokalizowanych wokół Częstochowy. Wyjątek stanowi jedynie miasto Blachownia, które prawa miejskie uzyskało w 1967 r., a od 1956 r. miało status osiedla miejskiego. Jego rozwój wiąże się ściśle z tradycjami górniczo-hutniczymi rud żelaza sięgającymi co najmniej XVII w.

Rozwój terytorialny Częstochowy, szczególnie po aneksji wsi podmiejskich w 1977 r. spowodował, że miasto „zbliżyło się” do sąsiednich miast na odległość kilku, kilkunastu kilometrów. Należy jednak zaznaczyć, że w żadnym przypadku nie uzyskano bezpośredniego sąsiedztwa dwóch miast. Częstochowę od Blachowni oddziela terytorium gminy wiejskiej [[Blachownia]], a konkretnie teren zurbanizowanej wsi [[Wyrazów]].

==Struktura aglomeracji częstochowskiej==
[[Plik:Tabela czest.png|300px|thumb|right|Tab. 1. Powierzchnia i ludność aglomeracji częstochowskiej. Opracowanie własne.]]
Monocentryczna aglomeracja częstochowska składa się z trzech stref: rdzenia obejmującego miasto Częstochowę, strefy wewnętrznej obejmującej miasto Blachownię bez obszaru wiejskiego otaczającego tą miejscowość oraz strefy zewnętrznej w skład której wchodzą gmina miejsko-wiejska Kłobuck oraz obszar wiejski gminy Blachownia, a ponadto 10 gmin wiejskich z powiatu częstochowskiego i jedna gmina wiejska z powiatu kłobuckiego<ref>Spórna, 2012.</ref>. Monocentryczny rdzeń Częstochowy wyraźnie dominuje ponad wszystkimi pozostałymi strefami, zarówno pod kątem demograficznym, gospodarczym, jak i instytucjonalnym. Dominacja ta jest tym bardziej wyrazista, że stanowi on niespełna 10% obszaru powierzchni ogółem formy osadniczej aglomeracji częstochowskiej (tab. 1). Z innej perspektywy należy wspomnieć, że aglomeracja częstochowska jest przykładem aglomeracji nie-metropolitalnej, gdzie udział potencjału demograficznego rdzenia w stosunku do strefy peryferyjnej jest największy spośród wszystkich tego typu zespołów miejskich zlokalizowanych w południowej Polsce i wynosi ponad 90%<ref>Krzysztofik, Szmytkie, 2011. </ref>.

Strefa wewnętrzna aglomeracji częstochowskiej jest najsłabiej rozwiniętą ze spośród wszystkich zespołów osadniczych województwa śląskiego. Obejmuje tylko jedno, niespełna 10-tysięczne miasto Blachownię. Sytuacja ta wskazuje na fakt, że aglomeracja częstochowska jest w swej trajektorii rozwojowej dopiero we wstępnej fazie ewolucji. Można ja określić jako aglomerację zalążkową. Istotne jest jednak to, że analiza systemu osadniczego otoczenia Częstochowy nie wskazuje na to, aby stan ten zmieniał się w ciągu najbliższych dwóch dekad. Dekoncentracja funkcji mieszkaniowych oraz niektórych usługowych i produkcyjnych poza granice Częstochowy nie jest jeszcze w stanie doprowadzić do emergencji nowego prężnego ośrodka miejskiego w jej najbliższym sąsiedztwie – strefie wewnętrznej.
Znaczący jest natomiast udział powierzchniowy i demograficzny strefy zewnętrznej. Zajmuje ona ponad 80% terytorium aglomeracji częstochowskiej i skupia blisko 40% mieszkańców. W strukturze osadniczej strefy zewnętrznej aglomeracji częstochowskiej uwagę zwracają 4 typy osiedli nierolniczych:
*miasto powiatowe Kłobuck jako jeden z kluczowych ośrodków demograficzno-gospodarczych tego regionu,
*osiedla silnie zurbanizowane i zindustrializowane, wśród których miejsce szczególnie zajmują Rędziny,
*osiedla podmiejskie cechujące się dobrą dostępnością komunikacyjną, w których wyraźnie zaznacza się (1990-2012) napływ nowych mieszkańców, a co widoczne jest także w strukturze przestrzennej wsi (urbanizacja przestrzenna) oraz
*miejscowości zatracające funkcje rolnicze o istotnym stopniu dojazdów do pracy w sąsiednich ośrodkach. W miejscowościach tych funkcje pozarolnicze są współdecydującymi, niejednokrotnie uwidacznia się także napływ migracyjny z Częstochowy, co znamionuje zalążkowy etap suburbanizacji.

W strefie zewnętrznej aglomeracji częstochowskiej na skutek jej urbanizacji oczekiwane są zjawiska związane z jej punktowym umiastowieniem. Uwaga ta przede wszystkim dotyczy dawnych miast (Mstów, Olsztyn), jak również najbardziej zaludnionych wsi nie posiadających tradycji miejskich (Kłomnice, Konopiska, Rędziny). Spośród wymienionych największe szanse na umiastowienie posiada Olsztyn, w dalszym rzędzie Rędziny i Mstów.

==Bibliografia==

Kantor-Pietraga Iwona, Krzysztofik Robert, Rozwój demograficzny miast na obszarze województwa śląskiego od XIII do XXI wieku, Sosnowiec, 2009.
#Krzysztofik Robert, Lokacje miejskie na obszarze Polski, Katowice. 2007.
#Krzysztofik Robert, 2009, Interurbacje na terenie Polski w ujęciu geograficzno-historycznym, [w:] Geographia. Studia et Dissertationes, T. 31, s. 105-124.
#Krzysztofik Robert, Szmytkie Robert, Studia nad procesami i strukturami osadniczymi sieci miast Polski Południowej, Sosnowiec, 2011.
#Spórna Tomasz, Modele przemian urbanizacyjnych w województwie śląskim, Sosnowiec, 2012.
#Województwo Śląskie. Zarys geograficzno-ekonomiczny, red. M. Tkocz, Sosnowiec, 2008.

==Przypisy==

<references/>

Aglomeracja bielska

2015-01-14T12:53:26Z

Myszorj:

[[Kategoria:Geografia]]
Autor: [[dr Robert Krzysztofik]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Aglomeracja bielska zlokalizowana jest w południowej części województwa śląskiego. Jest przykładem aglomeracji monocentrycznej. Obejmuje miasto na prawach powiatu [[Bielsko-Biała]] oraz powiat bielski (ryc. 1). W niektórych ujęciach jej obszar obejmuje także część powiatu oświęcimskiego w województwie małopolskim, powiat żywiecki lub część powiatu cieszyńskiego w województwie śląskim. Obszar aglomeracji bielskiej wynosi 583 km², z czego na rdzeń – miasto Bielsko-Biała przypada 124,5 km², a na strefę peryferyjną (powiat bielski) 458,6 km²<ref>Województwo śląskie, 2008. </ref>
Aglomeracja bielska w aktualnej strukturze przestrzennej funkcjonuje od II połowy XX wieku i stanowi jedną z kilkudziesięciu na terytorium Polski tzw. aglomeracji niemetropolitalnych, tzn. takich, w których funkcje metropolitalne mają charakter incydentalny. Aglomeracja bielska swym zasięgiem obejmuje zarówno fragment obszaru historycznego Śląska, jak i historycznej Małopolski. Z geograficzno-społecznego punktu widzenia jest regionem stykowym.

==Powstanie i rozwój aglomeracji bielskiej==
[[Plik:Aglomeracja bielska.jpg|300px|thumb|right|Ryc. 1. Struktura przestrzenna aglomeracji bielskiej.Oznaczenia: 1 – miasta rdzenia aglomeracji bielskiej, 2 – miasta strefy wewnętrznej aglomeracji bielskiej, 3 – gminy strefy zewnętrznej aglomeracji bielskiej, 4 granice gmin lub obszarów miejskich i wiejskich w gminach, 5 – granice powiatów, 6 – granica województwa śląskiego, 7 – zasięg terytorialno-administracyjny aglomeracji bielskiej.
Źródło: Opracowanie własne.]]

Procesy miastotwórcze w rejonie dzisiejszego Bielska-Białej sięgają 2 połowy XIII wieku. Z tego okresu pochodzi też samo Bielsko. Już od średniowiecza z uwagi na specyficzne warunki przyrodnicze istotnym elementem rozwoju gospodarki była zajęcia nierolnicze. Ich rola w rozwoju gospodarczym uaktywniała się nie tylko w miastach, ale także w szerszym wymiarze na terenach formalnie wiejskich. Znaczenie kluczowe miały pozyskanie i obróbka drewna, w tym różne formy stolarstwa oraz włókiennictwo i tkactwo.

Rozpowszechnienie pozarolniczych przetwórstwa i produkcji wiejskiej, przy jednocześnie podtrzymywanych funkcjach i sile oddziaływania samego Bielska stanowiły istotny element w procesie wyhamowywania potencjalnego rozwoju miejskiej sieci osadniczej w najbliższym sąsiedztwie. Tak było przynajmniej do początków XVIII wieku. Rosnąca rola pozarolniczej gospodarki wiejskiej, w tym szczególnie tkactwa i płóciennictwa, jak również stały napływ osadników z terenu państw niemieckojęzycznych oraz Czech i co najbardziej istotne specyfika politycznego pogranicza doprowadziły do zmian w lokalnej miejskiej sieci osadniczej. Zmiany te miały miejsce we wschodniej, a więc małopolskiej części dzisiejszej aglomeracji i jej otoczenie.

Wydarzeniem niewątpliwie najważniejszym była formalna lokacja miasta Biała w 1723 r. Miasto to powstałe w odległości zaledwie 2 km od śląskiego Bielska, na dwa stulecia stało się wobec niego ośrodkiem bliźniaczym o różnym charakterze – raz konkurencyjnym, raz uzupełniającym. Z formalno-prawnego punktu widzenia 1723 r. stanowi początek istnienia aglomeracji bielskiej, chociaż jeszcze w innym wymiarze demograficznym i gospodarczym<ref>Krzysztofik, 2008.</ref>.W tym samym okresie w efekcie zbliżonych do Białej przesłanek gospodarczych, ale także w pewnym wymiarze społeczno-politycznych umiastowił się [[Andrychów]] (1767 r.). Na północ od Białej i Andrychowa z pewnym opóźnieniem prawa miejskie uzyskały także [[Wilamowice]] (1818 r.).

Do połowy XX wieku w rejonie Bielska i Białej nie powstało już więcej miast. Rozwijająca się gospodarka lokalna wzmacniała potencjał ośrodków już istniejących, a także uzupełniała strukturę ekonomiczną miejscowości formalnie wiejskich.

Szczególnie dynamiczny rozwój miał miejsce w samym Bielsku oraz sąsiedniej Białej. Z okresu XIX i początków XX wieku należy odnotować ich silny wzrost demograficzny oraz fakt czytelnej integracji przestrzennej poprzez „zlanie się” ze sobą stref zurbanizowanych obu miast<ref>Kantor-Pietraga, Krzysztofik, 2011.</ref> .Siła rozwoju demograficznego i gospodarczego miasta powodowała także rozwój przedmieść obu ośrodków miejskich. W II połowie XX wieku staną się one w większości częścią terytorium miasta Bielsko-Biała. Zabudowa zespołu miast Bielsko i Biała miała charakter wielkomiejski i miejski. Wielkomiejski przede wszystkim w Bielsku.
Dla części miejscowości zlokalizowanych w okolicach Bielska XIX wiek i połowa XX wieku stanowiła natomiast tzw. przedmiejski etap rozwoju. To znaczy odnotowywały rozwój (przestrzenny, demograficzny, gospodarczy) podobny do miast uprawomocnionych, natomiast z różnych względów nie dochodziło do ich umiastowienia. Zjawisko to znane jest w innych układach zaglomerowanych współczesnego województwa śląskiego – [[Konurbacja katowicka|konurbacji katowickiej]] i [[Konurbacja rybnicka|konurbacji rybnickiej]]. By doszło do umiastowienia miejscowość taka musiała się wyróżniać na tle innych, albo znaczącym przerostem liczby ludności, albo silnie rozwiniętymi funkcjami rzadkimi. Obie cechy spełniał największy zurbanizowany, ale nie umiastowiony ośrodek przemysłowo-komunikacyjny, którym były w I połowie XX wieku [[Czechowice-Dziedzice]] (do 1958 r. – Czechowice).

Powstanie tego miasta należy wiązać z jednej strony z górnictwem węgla kamiennego, ale przede wszystkim z istnieniem lokalnego węzła komunikacji kolejowej, który już w XIX w. miał rangę jednego z kluczowych węzłów komunikacyjnych w granicach współczesnej Polski. Węzeł w Dziedzicach pełnił funkcje tzw. para-wrót względem dynamicznie rozwijającej się aglomeracji bielsko-bialskiej oraz ich najbliższego zaplecza<ref>Krzysztofik, 2012. </ref>.Kapitalne położenie przy linii kolejowej z Wiednia do Krakowa oraz odgałęzieniach w kierunku pruskiego Górnego Śląska i własnego zaplecza stanowiło asumpt dynamicznego rozwoju funkcji wtórnych – przemysłu przetwórczego, obsługi, usług lokalnych. Umiastowieniu Czechowic-Dziedzic w 1951 r. towarzyszyło jednocześnie ostateczne połączenie w jeden organizm miejski Bielska i Białej. Było to połączenie powtórne – pierwszego dokonali Niemcy w 1939 r. i przetrwało ono do 1945 r. W latach 1945-1950 oba miasta funkcjonowały osobno.

Powstanie Bielska-Białej i Czechowic-Dziedzic należy uznać za początek nowożytnych dziejów aglomeracji bielskiej. Odtąd liczące około 55 tys. mieszkańców miasto stało się kluczowym ośrodkiem w tej części polskich Karpat. O sile oddziaływania Bielska-Białej świadczyło także to, ze już w 1960 r. jego liczba ludności wzrosła o 50% przekraczając 75 tys. mieszkańców. W latach 50. XX wieku (1958 r.) status osiedla miejskiego otrzymały [[Mikuszowice Śląskie]], które w 1968 r. zostały ostatecznie przyłączone do Bielska-Białej.

W latach 70. XX wieku w ramach reformy administracyjnej w regionie nastąpiło kilka zmian. Po pierwsze Bielsko-Biała uzyskało status miasta wojewódzkiego. W mieście pojawiły się instytucje administracyjne i usługowe II stopnia (regionalnego) co w istotny sposób stanowiło o funkcjonalnym awansie miasta. Dotychczasowy przemysłowy wizerunek miasta został uzupełniony rolą Bielska-Białej na administracyjnej mapie Polski. Awansowi temu towarzyszyło także powiększenie terytorium miasta i dalszy dynamiczny wzrost liczby ludności. W 1980 r. Bielsko-Biała zajmowała obszar 125 km² i liczyła 163,7 tys. mieszkańców.
Kolejnym elementem ewolucji struktury formy osadniczej aglomeracji bielskiej było nadanie w 1973 r. praw miejskich Szczyrkowi. Funkcje turystyczno-rekreacyjne Szczyrku ukonstytuowane zostały już w 1956 r. nadaniem mu praw osiedla, dopiero jednak reforma miejska z lata 1973-1977 przekształciła tą miejscowość w miasto.

Do 2013 r. stan prawny istniejących gmin na obszarze aglomeracji bielskiej nie zmienił się. Odnotować należy jedynie zmiany administracyjne w obrębie sieci gmin wiejskich. Zaliczyć do nich należy powstanie w 1982 r. gminy [[Bestwina wyłączonej]] z gminy wiejskiej Czechowice-Dziedzice oraz ukonstytuowanie się w 1990 r. gminy [[Jaworze]] wyłączonej z gminy [[Jasienica]]<ref>Spórna, 2012. </ref>.

==Struktura aglomeracji bielskiej==

[[Plik:Tabela Biel 1..png|300px|thumb|right|Tab. 1. Powierzchnia i ludność aglomeracji bielskiej. Opracowanie własne.]]
Analogiczna sytuacja ma miejsce w Czechowicach-Dziedzicach, które reprezentują przestrzeń strefy wewnętrznej aglomeracji bielskiej. Zarówno kurczenie się Bielska-Białej, jak i Czechowic-Dziedzic stoi w kontraście do sąsiednich gmin wiejskich, w tym obszaru wiejskiego gminy Czechowice-Dziedzice odnotowujących przyrost liczby ludności.

Strefa zewnętrzna aglomeracji bielskiej obejmuje łącznie 10 jednostek administracyjnych w tym jedną gminę miejską (Szczyrk) i jedną gminę miejsko-wiejską – [[Wilamowice]]<ref>Województwo śląskie, 2006. </ref>.Cechą charakterystyczną strefy zewnętrznej aglomeracji bielskiej jest ponadprzeciętna liczba wsi z populacją większą niż 2 tys. mieszkańców, a więc taką którą przyjmuje się za dolny pułap przy nadawaniu praw miejskich. Nieprzeciętna jest też liczba wsi, których zaludnienie wynosi ok. 4 tys. mieszkańców lub więcej ([[Bestwina]], [[Buczkowice]], [[Bystra]], [[Czaniec]], [[Jaworze]], Kozy, [[Ligota]], [[Pisarzowice]], [[Porąbka]], [[Wilkowice]]). W tej grupie miejsce szczególne posiadają [[Kozy]], których ludność w 2012 r. przekroczyła 12,4 tys. mieszkańców, w związku z czym jest to najludniejsza wieś w Polsce. Tak duże zaludnienie wsi strefy zewnętrznej aglomeracji bielskiej wyjaśniać należy zarówno czynnikiem suburbanizacji i napływu migracyjnego w rejonu konurbacji katowickiej, jak również czynnikami związanymi z dziedzictwem miejscowego osadnictwa charakteryzującego się istnieniem dużych wsi łańcuchowych. Czynnikiem dodatkowym był i jest wyższy od przeciętnego dla Polski wskaźnik urodzeń.

==Bibliografia==

#Kantor-Pietraga Iwona, Krzysztofik Robert, Rozwój demograficzny miast na obszarze województwa śląskiego od XIII do XXI wieku, Sosnowiec, 2009.
#Krzysztofik R., 2008, Rozmieszczenie i rozwój układów zaglomerowanych na obszarze Małopolski od XIII do XX wieku, [w:] Geographia Studia et Dissertationes, T. 30, s. 85-103.
#Spórna Tomasz, Modele przemian urbanizacyjnych w województwie śląskim, Sosnowiec, 2012.
#Województwo Śląskie. Zarys geograficzno-ekonomiczny, red. M. Tkocz, Sosnowiec, 2008.

==Przypisy==

<references/>

Śląsk

2015-01-14T12:49:07Z

Myszorj:

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria: Politologia]]
[[Kategoria:Socjologia]]
[[Kategoria:Wyznania i religie]]
Autor: [[Prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Śląsk (łac. Silesia, czes. Slezsko, niem. Schlesien) - region geograficzno-historyczny na południu Polski, istniejący jako pojęcie historyczne od epoki średniowiecza.

==Pochodzenie nazwy==
Nie potrafimy precyzyjnie odpowiedzieć na pytanie skąd wzięła się nazwa Śląsk. Już w epoce prahistorycznej był to obszar transgraniczny, na który przenikały różne wpływy kulturowe. Polski historyk i językoznawca, [[Władysław Semkowicz]], wywodził nazwę od rzeki Ślęza (ewentualnie od góry Ślęży/Sobótki, będącej prastarym miejscem kultowym). Etymologicznie pochodzić miała od słowiańskiego słowa ślęg/śląg, oznaczającego wilgoć.
[[Plik:Sobótka.jpg|600px|thumb|right|Góra Ślęża w XIX wieku]]
Tę interpretację powszechnie i później przyjmowali polscy historycy. W niemieckiej historiografii od XIX wieku mocno ugruntowana była inna hipoteza, autorstwa Johanna Gottloba Worbsa i Ignaza Imsiega, wywodząca nazwę Śląsk od germańskiego plemienia Silingów, przemieszczających się w okresie wędrówek ludów wzdłuż Odry. We współczesnej nauce zdania na temat pochodzenia nazwy Śląsk nadal są podzielone. Nadal można znaleźć zwolenników obydwu "historycznych" hipotez, powstają jednak także nowe, niekiedy o charakterze eklektycznym. Niemiecki historyk [[Norbert Conrads]] twierdzi, że nazwa pochodzi zapewne od dawnej nazwy góry Sobótka (Zobten), ale etymologia tego słowiańskiego słowa jest dla niego niejasna, wywodzi ją albo od słowiańskiego selo – mieszkanie, albo ślęgnąć – wilgotny, bądź od łacińskiej nazwy Ślęży - mons Silencii, mogącej nadać najpierw nazwę okolicy, a potem jego mieszkańcom. Conrads nie neguje przy tym możliwości wywodzenia nazwy góry Ślęża także od Silingów. Z kolei [[Jürgen Udolph]], odrzucając obie skrajne interpretacje, nazwę Śląsk wywodzi nie ze słowiańskiego albo germańskiego dziedzictwa językowego, ale z indoeuropejskiego: przedrostka sil- (oznaczającego morze, jezioro, spokojną wodę, kraj bogaty w wodę) i kocówki – ing (często przechodzącej w –ąg, -ąża, -ęza). Pojawiła się także interpretacja celtycka, wywodząca nazwę od góry Ślęży, ale jako solarnego ośrodka kultowego. Stąd nazwa całego Śląska nawiązywałaby do celtyckiego słowa sulis – słońce.

==Terytorium==
W czasach historycznych pojęcie Śląska funkcjonowało w dwóch interpretacjach: 1. terytorialnej, jako obszaru lub kraju z wyodrębnionymi granicami; 2. wspólnoty kulturowej mieszkańców, z odrębnymi miejscami pamięci, zwyczajami i instytucjami. W tym pierwszym przypadku Śląsk postrzegany jest zazwyczaj jako kraj leżący nad górną i środkową Odrą z centralną rolą góry Ślęży. Poczucie spoistości tego terytorium ukształtowało się po przyłączeniu do państwa wczesnopiastowskiego i utworzeniu diecezji wrocławskiej z nowym centrum religijnym i społeczno-politycznym, jakim stał się Wrocław.
Zwolennicy definiowania Śląska jako dzielnicy geograficzno-historycznej skupiali się najczęściej nad dyskusjami o granicach. Najwcześniej wytyczano je w oparciu o skąpe i nieprecyzyjne informacje na temat podziałów plemiennych. Oznaczało to pierwotnie identyfikację Śląska z grupą plemion wymienianych przez [[Geograf Bawarski|Geografa Bawarskiego]] i [[Thietmar|Thietmara]]: Dziadoszan, Trzebowian i Bobrzan, na zachodzie zasiedlających obszar później identyfikowany ze Śląskiem Dolnym; Ślężan, odnotowanych w części centralnej utożsamianej później z Śląskiem Środkowym; [[Opolan|Opolanie]], [[Golęszyce|Golęszyców]] oraz może także Głubczyców/[[Lupiglaa]](?), mieszkających na wschód od tzw. [[przesieka śląska|przesieki śląskiej]], czyli na terytorium później nazywanym [[Górny Śląsk|Górnym Śląskiem]]. Geograficznie granice wytyczały na południu pasma górskie Sudetów i części [[Karpaty|Karpat]] przedzielone [[Brama Morawska|Bramą Morawską]], na zachodzie międzyrzecze Bobru i Nysy Łużyckiej, na północy Warta, Barycz i Prosna, a na wschodzie mało precyzyjnie rzeki: Warta, [[Przemsza]], [[Brynica]], [[Soła]] i [[Biała]].
[[Plik:Orteliusz2.jpg|1000px|thumb|left|Śląsk na mapie Orteliusza z XVI wieku]]
Dokładniej granice Śląska wytyczyły późniejsze linie graniczne odnoszące się do podziałów administracyjnych: najpierw biskupstwa wrocławskiego (w granicach Śląska znajdowały się także niewielkie obszary biskupstw ołomunieckiego i praskiego), a potem księstw śląskich należących do potomków [[Władysław II Wygnaniec|Władysława II Wygnańca]] z linii [[Piastowie śląscy|Piastów]] wrocławskich i opolsko-raciborskich oraz do książąt lennych innych rodów panujących, którzy pojawili się na Śląsku już po zhołdowaniu księstw śląskich przez władców czeskich (m.in. [[Podiebradowie]], [[Wettynowie]], [[Hohenzollernowie]]).

==Historia polityczna==
Od średniowiecza Śląsk znajdował się przez wiele wieków na skrzyżowaniu wpływów przede wszystkim trzech państw - Czech, Polski i Niemiec, a w konsekwencji podlegał wielu wpływom kulturalnym, między innymi: czeskim, polskim, niemieckim,węgierskim, saksońskim, frankońskim, włoskim, czy żydowskim. Śląska identyfikacja była rezultatem pograniczności, stąd często przywoływany przykład pomostu/mostu, na którym krzyżowały się różnorakie wpływy: etniczne, narodowe i wyznaniowe. Ujmowano niekiedy również różnorodność kulturową Śląska szerzej, jako bądź epizod w starciu germańskiego Zachodu ze słowiańskim Wschodem, bądź część procesu kształtowania się między Zachodem a Wschodem Europy Środkowej (środkowo-wschodniej), gdzie łączenie różnych elementów kulturowych było powszechne.
W średniowieczu i w okresie wczesnonowożytnym Śląsk uznawano za zwarty terytorialnie obszar. Ślady tej jedności odnajdujemy już w kronikach średniowiecznych ([http://fbc.pionier.net.pl/id/oai:mbc.malopolska.pl:13736 „Chronicon Polonorum”/”Kronika śląsko-polska”], powstałej w cysterskim klasztorze w Lubiążu; „Chronica principum Polonie” opracowanej w Brzegu). Używa się w nich obok odrębnych nazw księstw także ogólnego pojęcia Śląsk, oznaczającego oddzielną krainę historyczną. To pojęcie dodatkowo utrwaliło się, kiedy Śląsk stał się obok Czech, Moraw i Łużyc jedną z czterech części Korony św. Wacława.
Śląsk jako odrębny kraj, uległ rozpadowi na początku XVIII wieku, po wojnach śląskich i wojnie siedmioletniej. Podział wytyczyły granice państwowe, najpierw między Prusami i Austrią, a w XX wieku między Niemcami, Czechosłowacją (Czechami) i Polską. Jedność terytorialna Śląska od tej pory zanikła. Pojawiły się nowe jednostki administracyjne, najpierw, do [[I wojna światowa|I wojny światowej]], [[Śląsk Pruski]] i [[Śląsk Austriacki]], a po [[Traktat Wersalski|traktacie wersalskim]] [[Czechosłowacki Śląsk]], [[Niemiecki Śląsk]] i [[Polski Śląsk]]. Po [[II wojnie światowej|II wojna światowa]] Śląsk Niemiecki został prawie w całości przyłączony do państwa polskiego.
Ciągłe przemieszczenia granic w okresie nowożytnym i najnowszym sprzyjały procesowi zmiany tożsamości mieszkańców Śląska w zależności od koniuktury politycznej. Już na przełomie wieków XII i XIII efektem aspiracji politycznych młodszej linii Piastów śląskich był stopniowo postępujący podział Śląska na część wschodnią z [[Opole|Opolem]] i [[Racibórz|Raciborzem]] oraz część środkową i zachodnią, której centrum nadal znajdowało się we Wrocławiu. Podział miał nie tylko charakter czysto administracyjny. Już w XVI brzeski humanista i topograf Barthel Stein zauważał również różnice językowe pomiędzy Śląskiem Dolnym i Górnym i dla tego drugiego ukuł już wtedy nazwę Polski Śląsk (Polonica Silesia). Upowszechnienie nazwy [[Górny Śląsk]] (Silesia Superior/Oberschlesien) nastąpiło jednak dopiero w XVI wieku, dzięki głogowskiemu humaniście i historiografowi [[Joachim Cureus|Joachimowi Cureusowi]], piszącemu w swoim dziele [http://www.sdl.org.pl/publication/11836 „Gentis Silesiae annales”] o: Dolnym Śląsku (Silesia Inferior) i Górnym Śląsku (Silesia Superior). Ten podział nie zakłócał jednak w okresie nowożytnym poczucia śląskiej wspólnoty. Jej symbolami były instytucje ogólnośląskiej samorządności, stworzone na mocy przywileju wydanego przez [[Władysław Jagiellończyk|Władysława Jagiellończyka]] w 1498 roku dla [[stany śląskie|stanów śląskich]]: [[zjazd książąt]] (później [[conventus publicus]]), [[trybunał książęcy]], urząd [[nadstarosta krajowy|nadstarosty krajowego]] (później [[Urząd Zwierzchni|Urząd Zwierzchni]]), [[komora śląska]].
[[Plik:Śląsk.jpg|700px|thumb|right|Śląsk na mapie z XVI wieku]]
[[Plik:Helwig.jpg|800px|thumb|left|Śląsk na mapie Helwiga z XVII wieku]]
Poczucie jedności Śląska zanikło wraz z podziałem w XVIII wieku. W polskich dyskusjach politycznych XIX wieku, toczonych od [[Wiosna Ludów|Wiosny Ludów]], utrwalono odmienne traktowanie zachodniego (Dolnego) Śląska i wschodniego (Górnego) Śląska. Ten drugi wyodrębniano ze względów etnograficznych. Triumfowała [[Polski ruch narodowy na Ślasku Pruskim|polska myśl narodowa]], w której granice Polski definiowano nie tylko w oparciu o podziały zaborowe, ale również etniczne, a więc wysuwano roszczenia do wszystkich ziem uznawanych za etnicznie polskie. Do tych ostatnich zaliczono także Górny Śląsk (pruski) i [[Księstwo Cieszyńskie]] (austriackie). Takie podejście głosił również niepodległościowy polski ruch socjalistyczny, gdzie akceptowano poglądy Bolesława Limanowskiego o konieczności „unarodowienia“ Górnoślązaków. Z tego powodu w pierwszych projektach granic Polski, które przedstawił Roman Dmowski w Paryżu jeszcze w 1917 roku, wymieniono osobno, oprócz ziem polskich w granicach sprzed 1772 roku, także: Górny Śląsk oraz [[Śląsk Cieszyński]]. Po Konferencji Paryskiej konsekwencją arbitralnego podziału pruskiego Górnego Śląska i austriackiego Księstwa Cieszyńskiego było ukształtowanie się nowych nazw, wyraźnie odwołujących się do idei państw narodowych i zrywających z tradycją odrębności regionalnej Śląska.
Nazwę Polski Śląsk utożsamiano z wschodnią, mniejszą częścią historycznego Górnego Śląska, czyli używano go dla [[województwo śląskie|województwa śląskiego]], mającego w przedwojennej Polsce [[autonomia województwa śląskiego|status autonomiczny]]. Jednak polskie aspiracje polityczne sięgały nadal po inne części historycznego Górnego Śląska. Stąd upowszechnienie się jednocześnie nazw: [[Zaolzie]], na określenie tej części Śląska Cieszyńskiego, który nie został włączony do Polski w 1920 roku (stało się tylko tak na krótko w latach 1938-1939) i [[Śląsk Opolski]] dla niemieckiej [[Prowincja Górnośląska|Prowincji Górnośląskiej]] (Provinz Oberschlesien), która po plebiscycie z 1921 roku pozostała wprawdzie w państwie niemieckim, ale zamieszkiwana była w dużej części przez ludność etnicznie polską. Jej przedstawiciele o polskiej świadomości narodowej byli aktywni politycznie i społecznie w ramach Związku Polaków w Niemczech, działającego pod znakiem [[rodło|„rodła”]].
Nazwa Czechosłowacki Śląsk (powiaty: [[Czeski Cieszyn]], Frydek, Frysztat, Hulczyn, Biłowiec, Opawa, Karniów, Bruntal, Jesenik) stała się obiektem sporu polsko-czechosłowackiego. W Polsce powszechnie zaczęto używać pojęcia Zaolzia (za graniczna rzeką [[Olza|Olzą]], gdzie mieszkała [[polska mniejszość narodowa]]). Czesi odrzucali to określenie, stosując konsekwentnie dla wschodniej części Śląska Czechosłowackiego termin Cieszyńskie (Tešinsko). Podkreślali przy tym, że nie może to być synonimem Zaolzia, ponieważ obszar ten rozciąga się także na powiat frydecki, będący poza aspiracjami polskimi.
Niemiecki Śląsk po I wojnie światowej dalej zajmował największą część historycznego Śląska. Podział Górnego Śląska traktowano w Rzeszy Niemieckiej jako niesprawiedliwy dyktat, a stworzona w 1919 roku nowa jednostka administracyjna – Prowincja Górnośląska - miała o tym fakcie stale przypominać. Niemiecki Śląsk scalono na powrót w 1938 roku, już w okresie rządów nazistowskich. W czasie II wojny światowej powrócono jednak po aneksji Polskiego i Czechosłowackiego Śląska do podziału na dwie prowincje (ze stolicami we Wrocławiu i w [[Katowice|Katowicach]]). Po II wojnie światowej Niemiecki Śląsk przyłączono do Polski.
W żadnym z państw komunistycznych nie starano się po 1945 roku wracać do historycznych granic Śląska. W Polsce tylko w latach 1945-1950 utrzymało się województwo nazwane [[województwo śląskie|śląskim (lub śląsko-dąbrowskim)]], jednak w swych granicach obejmujące tylko część wschodnią tego regionu. Następne reformy administracyjne w Polsce z lat 1950 i 1975 całkowicie zerwały z historyczną tradycją nazewniczą, odwołując się w nazwach województw do miast – siedzib władz administracyjnych. Śląsk pozostał od tej pory aż do końca istnienia PRL tylko pojęciem historyczno-geograficznym. Podobnie stało się w Czechosłowacji, gdzie usunięto z map administracyjnych nazwę Śląsk, włączając dawny obszar Czechosłowackiego Śląska do kraju „północnomorawskiego”.

==Podziały etniczne w okresie nowożytnym i najnowszym==
Wraz z podziałami politycznymi , a także nasileniem się procesów migracyjnych w okresach nowożytnym i najnowszym, zarówno dobrowolnych, zazwyczaj motywowanych względami ekonomicznymi ([[Ostflucht]], napływ ludności z Niemiec i Polski, osiedlającej się na Górnym Śląsku), jak i przymusowych ([[optanci]] po przesiedleniach po I wojnie światowej, wysiedleni i osadnicy po [[II wojna światowa|II wojnie światowej]]), poczucie wspólnoty [[Ślązacy|Ślązaków]] zaczęło słabnąć, a nawet zanikać.
Na wschodnim pruskim Śląsku w miejsce nazwy Ślązak (Schlesier) pojawiło się w XIX wieku określenie [[Górnoślązacy|Górnoślązak]] (Oberschlesier), a na Śląsku Austriackim wyraźnie odróżniano już poddanych (potem obywateli) Cesarstwa Austriackiego (Slezan). Wszystkie te grupy podkreślały przy tym swoją odrębność regionalną od Dolnoślązaków (Niederschlesier), którzy z kolei zawsze używali w stosunku do samych siebie tylko pierwotnego terminu Ślązak (Schlesier). W ślad za tymi podziałami, zarówno politycznymi jak i etnicznymi, szło w drugiej połowie XIX wieku coraz częściej identyfikowanie narodowe Górnoślązaków jako Polaków, w odróżnieniu od mieszkających tutaj Niemców. Na Dolnym Śląsku niewielkie grupy polskojęzyczne nie odgrywały większej roli i tam ten proces nie miał wobec tego miejsca. W ten sposób w XX wieku stoczono walkę o „duszę Górnoślązaka”. Najbardziej konsekwentna była strona polska, uznającą Górnoślązaków po prostu za Polaków. Znacznie bardziej skomplikowany był ten proces po stronie niemieckiej. Opierając się na argumentach etnicznych (oddzielenia [[dialekt górnośląski|dialektu górnośląskiego]] przed ukształtowaniem się literackiego języka polskiego, stąd pojawiło się określenie [[wasserpolnisch]]) oraz historycznych (pruski i niemiecki lojalizm państwowy) budowano obraz Górnoślązaków jako grupy etnicznej stanowiącej część narodu niemieckiego o nieskrystalizowanej jeszcze świadomości narodowej. Z kolei w okresie rządów nazistowskich w Niemczech starano się uwiarygodnić tezę o niemieckości Górnoślązaków odwołując się do ideologii rasowej. W ten sposób jeszcze przed wybuchem wojny pojawiła się koncepcja włączenia do niemieckiej wspólnoty narodowościowej (Volksgemeinschaft) Ślązaków/Górnoślązaków, nazywanych jednak Schlonsaken/Oberschlesier, by nie używać zastrzeżonej dla Ślązaków niemieckich nazwy Schlesier.
[[Plik:Spis 1910.jpg|300px|thumb|right|Wyniki ostatniego przed I wojną światową spisu ludności z 1910 roku nie zawierały kategorii "narodowość", ale "język ojczysty"]]
W czasie II wojny światowej to nabywanie niemieckości przez Górnoślązaków grupę miało odbywać się za pomocą masowych wpisów na [[Niemiecka Lista Narodowościowa|Niemiecką Listę Narodowościową]] (Deutsche Volksliste).
Po II wojnie światowej na skutek wysiedleń na Śląsku pozostała tylko część Górnoślązaków, jako tzw. ludność rodzima ([[autochtoni]]), której bądź przywrócono po wojnie polskie obywatelstwo (po tzw. [[rehabilitacja|rehabilitacji]] osób zamieszkujących terytorium przedwojennego polskiego Śląska i wpisanych w czasie wojny na Niemiecką Listę Narodowościową, bądź nadano obywatelstwo polskie po raz pierwszy (po tzw. [[weryfikacja|weryfikacji]] osób należących do przedwojennej mniejszości polskiej w Niemczech). Dzisiaj rodzimi mieszkańcy Górnego Śląska stanowią mniejszość na obszarze historycznego polskiego Górnego Śląska, chociaż bardzo żywotną pod względem kulturowym. Na Śląsku czeskim w ostatnich spisach powszechnych Ślązacy (Slezanie) występują także jako odrębna mniejszość. Na Śląsku Dolnym, na skutek wysiedleń, obszary przedwojennej Prowincji Śląskiej stały się terytorium etnicznie wyłącznie polskim, zamieszkiwanym przez osoby wysiedlone z polskich Kresów Wschodnich, bądź przesiedlone z Polski Centralnej.

==Śląsk częścią europejskiej wspólnoty kulturowej==
Śląsk w wymiarze kulturowym wydaje się obszarem typowym dla Europy Środkowej. Trudno dzisiaj postrzegać go jako integralną całość. Dzielą go przede wszystkim granice państwowe i administracyjne (większość historycznego Śląska znajduje się obecnie w granicach państwa polskiego w czterech województwach: lubuskim, dolnośląskim, opolskim i śląskim; dawny Czechosłowacki Śląsk obecnie znajduje się w strukturze dwóch krajów: ołomunieckiego (Ołomuniec) i północnomorawskiego (Ostrawa); niewielka część dawnego pruskiego Śląska należy dzisiaj w Niemczech do dwóch powiatów: Budziszyn i Görlitz). Bardzo widoczne są także skutki procesów migracyjnych i wysiedleń oraz przesiedleń po II wojnie światowej. Mamy wobec tego do czynienia na Śląsku z tak typowym w Europie środkowo-wschodniej rezultatem skrzyżowania historii (l’historire croisee). Ponieważ na Śląsku nie ma stabilnych granic, to trwa od wielu stuleci ciągły transfer kulturowy, sprzyjający pojawianiu się form hybrydalnych (wielojęzyczność, zmienność identyfikacji narodowych, eklektyczne dziedzictwo kulturowe, wieloznaczne miejsca pamięci), widocznych do dzisiaj.
Identyfikowanie się większości mieszkańców z tak rozumianym regionem wychodzi poza znaną triadę: Europa - Państwa Narodowe – Regiony. Region hybrydalny nie jest zamknięty i homogeniczny, ale przeciwnie, otwarty i heterogeniczny. W tym wzorcu kulturowym zachowuje się elastyczność w kontaktach ze światem zewnętrznym (państwo narodowe, Europa). Dla naszego kontynentu skazanego na krzyżowanie się historii, a traktującej się jako oblężona twierdza, Śląsk jako region hybrydalny może być nową jakością. Z różnorodnym, ale wspólnym dla mieszkańców dziedzictwem kulturowym, zarówno w jego części zachodniej, mimo gwałtownego zerwania ciągłości historycznej po II wojnie światowej, jak i we wschodniej, gdzie ludność autochtoniczna niesie wzorce kulturowe często chętnie przyjmowane również przez napływających przybyszy. Fenomen Śląska polega na przetrwaniu wspólnoty kulturowej jego mieszkańców, mimo od dawna nie istniejących wspólnych instytucji oraz granic politycznych i administracyjnych.

==Bibliografia==
Deutsche Geschichte im Osten Europas Schlesien, hrsg. V. Norbert Conrads, Berlin 1994.

Geschichte Schlesiens, Bd. 1-2 Ludwig Petry, Josef Joachim Menzel, Winfried Irgang, Sigmaringen 1988.

Historia Śląska, t.1-3, red. Karol Maleczyński, Wacław Długoborski, Stanisław Michalkiewicz, Wrocław 1960-1985.

Marek Czapliński, Elżbieta Kaszuba, Gabriela Wąs, Rościsław Żerelik, Historia Śląska, Wrocław 2002.

Slezsko v dĕjinách Českého Státu, pod vedením Zdeňka Jiráska, t.1-2, Opava 2012.

==Źródła on-line==

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/pubindex?dirids=41 Dolny Śląsk]

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/pubindex?dirids=40 Górny Śląsk]

Wojny śląskie

2015-01-14T12:48:06Z

Myszorj:

[[Kategoria:Historia]]
Autor: [[prof. UŚ dr hab. Dariusz Nawrot]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

==Ogólna definicja==

Wojny śląskie – określenie XVIII-wiecznych konfliktów zbrojnych między Austrią a Prusami (lub Marią Teresą Habsburg a Fryderykiem II Hohenzollernem), wraz ze zmieniającymi się sojusznikami, których przedmiotem była walka o panowanie nad Śląskiem. Skutkiem wojen było przejście większości Śląska z Korony Czeskiej pod panowanie Królestwa Prus.

==Przyczyna konfliktu==

W 1740 roku Europa powitała z entuzjazmem wstąpienie na tron Królestwa Prus Fryderyka II Hohenzollerna, króla-filozofa. Fryderyk II, zgodnie z oczekiwaniami w polityce wewnętrznej pozostał oświeconym władcą, jednak na zewnątrz rozpoczął politykę ekspansji. W październiku 1740 roku zmarł cesarz rzymski Karol VI Habsburg. Jego następczynią była córka Maria Teresa, a gwarantowała to sankcja pragmatyczna z 1713 roku postanawiająca, że kraje habsburskie są jedne i niepodzielne i mogą być dziedziczone przez kobiety. Nie dotyczyło to jednak tronu cesarza rzymskiego, który był elekcyjny. Wprawdzie zagwarantowano, że cesarzem zostanie obrany mąż Marii Teresy, Franciszek Stefan Lotaryński, ale wiadomo było, że spotka się to ze sprzeciwem części państw, które wcześniej uznały sankcję pragmatyczną. Polityka Bawarii, której władca Karol Albert sam chciał sięgnąć po tron cesarski doprowadziła do kryzysu. Wprawdzie Fryderyk II zaoferował poparcie parze Habsbursko-Lotaryńskiej, ale jako zapłatę wyznaczył sobie Śląsk, na który wkroczył 16 grudnia 1740 roku po zawarciu sojuszu z Saksonią. Pruskie pretensje do części Śląska uzasadniać miały roszczenia oparte na układzie o przeżycie między Joachimem II Hektorem Hohenzollernem a Fryderykiem II Piastem z 1537 roku, nie zrealizowane ani po śmierci tego władcy, ani po wygaśnięciu dynastii Piastów na Śląsku w 1675 roku.

==I wojna śląska 1740-1742==

Fryderyk II liczył na poparcie luterańskiej ludności Śląska. Już 3 stycznia 1741 roku król uroczyście wjechał do Wrocławia. W ciągu kilku tygodni 20 000 wojska pruskie opanowały całą prowincję (z wyjątkiem Nysy i Brzegu). Maria Teresa zdecydowana była na wojnę. O utrzymaniu zdobyczy miało zadecydować starcie militarne, które rozegrało się 10 kwietnia 1741 roku pod Małujowicami. Nieudolne dowodzenie króla Prus w pierwszej fazie bitwy o mało co nie doprowadziło do klęski. Wtedy na scenę wkroczył feldmarszałek Kurt von Schwerin, który zmusił Fryderyka II do opuszczenia pola walki i po przejęciu dowodzenia, frontalnym atakiem pruskiej piechoty złamał opór wojsk austriackich Wilhelma von Neipperga. Zwycięstwo pozwoliło na zawarcie przymierza prusko-francuskiego 5 lipca. Sytuację Marii Teresy komplikował fakt, że w tym czasie wojna przybrała charakter konfliktu kontynentalnego, tzw. wojna o sukcesję austriacką, zmuszając władczynię do odpierania nie tylko pretensji króla Prus, ale i roszczeń Bawarii (ostatecznie elektor został obrany cesarzem rzymskim, jako Karol VII), Saksonii, Sabaudii, Hiszpanii i Francji, grożących rozbiorem monarchii habsburskiej. W tej sytuacji Maria Teresa, za pośrednictwem Wielkiej Brytanii zdecydowała się zawrzeć rozejm z Fryderykiem II, który obawiał się wzrostu potęgi Bawarii, i Saksonii, a z tym ostatnim krajem nie zamierzał się dzielić Śląskiem, bowiem w październiku 1741 roku otrzymał od Austriaków obietnicę przekazania Nysy i uznanie zdobyczy Dolnego Śląska<ref>Stanisław Salmonowicz: Fryderyk II. Wrocław - Warszawa – Kraków 1981, s.63</ref>. Dzięki rozejmowi z Prusami władczyni Austrii udało się przetrwać najgorszy kryzys wojenny. Skłoniło to władcę Prus do wznowienia działań wojennych na Morawach i w Czechach, gdzie ponownie, tym razem pod wodzą Leopolda von Anhalt-Dessau, rozgromiono armię austriacką Karola Lotaryńskiego w bitwie Chotusicami 17 maja 1742 roku. Sukces ten pozwolił Fryderykowi II zawrzeć 11 czerwca pokój we Wrocławiu, potwierdzony 28 lipca w Berlinie, w którym Maria Teresa zrzekła się prawie całego Śląska oraz Hrabstwa Kłodzkiego. Przy Austrii pozostał jedynie Śląsk Karniowsko-Opawski, południowa część Księstwa Nyskiego oraz Śląsk Cieszyński. Szlachta Śląska mogła w ciągu 5 lat sprzedać swoje majątki i przenieść się do Austrii lub wybrać kraj pobytu nie tracąc swoich dóbr. Za Prusami z wojny wycofała się Saksonia, co pozwoliło Marii Teresie odzyskać Czechy i Morawy.

==II wojna śląska 1744-1745==

Maria Teresa nie pogodziła się ze stratą jednej z najbogatszych prowincji, a zażegnanie groźby rozbioru i sukcesy militarne - między innymi okupacja Bawarii i zwycięstwa w starciach z Francuzami - pozwoliło władczyni myśleć o odzyskaniu straconych ziem. Umożliwić to miał sojusz z Rosją i Saksonią. Obawiając wzrostu potęgi Habsburgów, Fryderyk II złamał pokój wrocławski i zaatakował Czechy, 16 września 1744 roku zajmując Pragę. Już wcześniej zawarł sojusze z Bawarią, Palatynatem, Hesją-Kassel, a w końcu z Francją, w obronie praw cesarza Karola VII. Wprawdzie Fryderyk II zagrożony wkroczeniem do wojny Saksonii wycofał się z Czech, ale swoimi działaniami zmusił Austriaków do opuszczenia Bawarii i odciążył armię francuską Ludwika XV. W odpowiedzi wojska austriackie wraz z armią saską (króla Augusta III) podjęły w maju 1745 roku próbę odzyskania Śląska. I tym razem siły pruskie dowodzone przez samego Fryderyka II obroniły prowincję i rozgromiły siły Karola Lotaryńskiego oraz Jana von Sachsen-Weissenfels w bitwie pod Dobromierzem 4 czerwca. O ostatecznym zwycięstwie zadecydowała szarża jady pruskiej, w tym regimentu Ansbach-Bayreuth. W kolejnych starciach pod Soor 30 września w Czechach i pod Kotliskami 15 grudnia w Saksonii, Prusacy ponownie pobili siły austriackie i saskie zabezpieczając swoje panowanie nad Śląskiem. Konsekwencją zwycięstw było zawarcie za pośrednictwem Wielkiej Brytanii pokoju w Dreźnie 25 grudnia. Austria i Saksonia potwierdziły warunki pokoju wrocławsko-berlińskiego z 1742 roku. W wyniku wojny Fryderyk II nie powiększył swych zdobyczy na Śląsku (uzyskał Fryzję Wschodnią), ale utrwalił panowanie pruskie nad tą prowincją i zyskał sławę wielkiego dowódcy. Natomiast Maria Teresa, która we wrześniu 1745 roku przeprowadziła elekcję męża Franciszka Stefana na cesarza, mogła myśleć o zakończeniu tzw. wojny o sukcesję austriacką. Pokój zawarto w Akwizgranie 28 października 1748 roku. Wprawdzie Prusy nie uczestniczyły w rokowaniach, ale za sprawą Francji uzyskały potwierdzenie swych praw do Śląska. Stały się tym samym największym beneficjentem wojny, chociaż Śląsk stał się zarzewiem kolejnych konfliktów austriacko-pruskich i rywalizacji Habsburgów z Hohenzollernami na terenie Niemiec.

==III wojna śląska 1756-1763==

Konflikt ten był fragmentem wojny siedmioletniej, czyli wielkiego starcia między państwami europejskimi: Wielką Brytanią, Hanowerem i Prusami, a Francją, Austrią, Rosją, Szwecja i Saksonią. Konflikt sprowokowało tzw. odwrócenie sojuszy, czyli przymierze austriacko-francuskie zmieniające układ sił w Europie po pokoju akwizgrańskim oraz rywalizacja między Francją i Wielką Brytanię o hegemonię, przejawiająca się konfliktami o kolonie w Ameryce Północnej i o posiadłości w Indiach. Wojna miedzy tymi krajami wybuchła 18 maja 1756 roku, jednak bezpośrednią przyczyną rozpoczęcia działań wojennych w Europie był 29 sierpnia atak Fryderyka II na Saksonię. Była to odpowiedź na politykę Antona von Kaunitza, którego zasadniczym celem było odzyskanie straconej prowincji śląskiej i rozbicie Prus. Sojusznikiem Austrii w tym zamiarze została skonfliktowana z Fryderykiem II między innymi na obszarze Rzeczypospolitej Rosja pod władzą Elżbiety Piotrownej oraz – co było największym sukcesem austriackiego polityka – Francja, dotychczas traktująca Prusy, jako sprzymierzeńca i przeciwwagę dla wpływów Habsburgów. Dwór wersalski zmienił politykę po zbliżeniu Fryderyka II do Wielkiej Brytanii tzw. konwencja westminsterska. Atak króla Prus na Saksonię był też realizacją planów ekspansji, które dzięki podbojowi elektoratu oraz szwedzkiego Pomorza i polskich Prus Królewskich, z państwa pruskiego miały stworzyć mocarstwo europejskie. Bez wypowiedzenie wojny w błyskawicznym ataku wojska pruskie zajęły Drezno i okrążyły Augusta III wraz z armią saską w twierdzy Pirna. Austria i Rosja niegotowe do działań zbrojnych nie mogły przyjść z realną pomocą Augustowi III. Próby odsieczy austriackiej zakończyły się klęską pod Lowosicami 1 października, co zmusiło armię saską do kapitulacji 15 października<ref>Robert B. Asprey: Frederick the Great: The Magnificent Enigma. New York 1986, s. 427</ref>.Pokonany August III wyjechał do Warszawy, a jego żołnierze wcieleni zostali w szeregi pruskie. Bezwzględna eksploatacja Saksonii zwiększyła militarny potencjał Prus, ale wywołała reakcję na arenie europejskiej. W styczniu 1757 roku na sejmie Rzeszy, za sprawą Austrii oficjalnie potępiono działania Fryderyka II i ogłoszono wystawienie Reichsarmee. 1 maja Francja podpisała przymierze zaczepne z Austrią oraz udzieliła subsydiów wojennych Austrii i Rosji. Do sojuszu dołączyła też Szwecja. Celem koalicji miał być rozbiór Prus, w wyniku którego Habsburgowie mieli odzyskać Śląsk.Ponad 400 000 armii swych wrogów Fryderyk II mógł przeciwstawić 180 000 żołnierzy, co było wielkim osiągnięciem Prus. Przyczyniły się do tego także subsydia angielskie. Wprawdzie agresja na Saksonię zaszokowała Wielką Brytanię, ale obawy wynikające z nowego układu sił w Europie, nakazały Londynowi udzielić wsparcia Królestwu Prus. Pozwoliło to Fryderykowi II kampanię 1757 roku rozpocząć od ataku na Czechy i pobicia wojsk austriackich Karola Lotaryńskiego pod Pragą 6 maja. Sukces ten jednak został zaprzepaszczony przegraną w starciu z armią rezerwową feldmarszałka Leopolda von Dauna pod Kolinem 18 czerwca. Królowi Prus nie udało się powtórzyć sukcesu spod Pragi i dzięki manewrowi zrolować skrzydło austriackie, co przyniosło klęskę. Siły austriackie wkroczyły na Śląsk bijąc wojska pruskie między innymi pod Zgorzelcem-Ujazd. W dodatku Rosjanie pod dowództwem Stiepana Apraksina rozpoczęli ofensywę na obszarze Prus Wschodnich pokonując siły pruskie pod Grossjägersdorf 30 sierpnia. W tym czasie Szwedzi wkroczyli na Pomorze, a odbiciem zajętej Saksonii zagrozili Francuzi. Fryderyk II nie poddał się przeciwnością i jeszcze raz zmobilizował swoje siły. Ruszył naprzeciw armii francuskiej rozbijając oddziały marszałka Charlesa de Soubise`a pod Rossbach 5 listopada. Po tym zwycięstwie natychmiast przerzucił oddziały na Śląsk, na którym Austriacy bili jego dowódców, zajmując ostatecznie Wrocław. Pod miastem Fryderyk II natrafił na dwukrotnie silniejszą armię nieprzyjaciela. Jednak w dniu decydującego starcia dzięki manewrowi na skrzydło i zastosowaniu szyku skośnego odniósł jedno ze swych najświetniejszych zwycięstw w bitwie pod Lutynią 5 grudnia. Po bitwie skapitulował austriacki garnizon Wrocławia. Fryderyk odzyskał Śląsk, a armia Karola Lotaryńskiego musiała wycofać się do Czech. Prusy uratowała fatalna koordynacja działań koalicji.

Rok 1758 przyniósł nową kampanię. Fryderyk II zaatakował siły von Dauna i związał je pod Ołomuńcem. Ale w tym czasie Rosjanie zajęli całe Prusy Wschodnie i posuwali się ku Odrze. Król Prus musiał przerwać oblężenie i ruszył na odsiecz twierdzy w Kostrzyniu. W krwawej i nierozstrzygniętej bitwie pod Sarbinowem 25 sierpnia udało mu się powstrzymać marsz carskich żołnierzy dowodzonych przez Wilhelma Fermora. Kolejne krwawe i przegrane starcie pod Hochkirch 14 października z armią von Dauna, dzięki wyczerpaniu sił austriackich pozwoliło utrzymać Saksonię, ale nadwyrężyło możliwości militarne Prus. W 1759 roku skoordynowany atak sił koalicji miał przypieczętować los Królestwa Prus. Pod wodzą feldmarszałka Piotra Sałtykowa ruszyła rosyjska ofensywa na zachód, a feldmarszałek Ernest von Laudon zaatakował Saksonię, by połączyć się z Rosjanami nad Odrą. Próbujący powstrzymać marsz Rosjan generał Carl von Wedel został pobity pod Kijami 23 lipca, a Fryderyk II został zmuszony do stoczenia decydującej batalii z połączonymi siłami rosyjsko-austriackimi pod Kunowicami 12 sierpnia. Mimo początkowego sukcesu wojsk pruskich i rozbiciu skrzydła rosyjskiego, po sprawnym przegrupowaniu, oddziałom koalicji udało się przejść do kontrataku, który spowodował paniczny odwrót piechoty pruskiej, pogłębiony pościgiem kawalerii. Katastrofalna klęska armii pruskiej nie została jednak wykorzystana przez skonfliktowanych dowódców sił koalicji (wykrwawieni Rosjanie odmówili dalszego pościgu). Pozwoliło to Fryderykowi II ponownie zebrać swe oddziały i uderzyć na siły austriackie von Dauna w Dreźnie i odzyskać większość Saksonii. Jednak w kolejnym roku zmagań Fryderyk II mógł przeciwstawić już tylko 90 000 żołnierzy liczącym ponad 230 000 wojskom koalicji. Kiedy von Laudon zaatakował kolejny raz Śląsk i pobił broniące prowincji siły pruskie Heinricha de la Motte Fouqué pod Kamienną Górą, tzw. „Pruskie Termopile” 23 czerwca 1760 roku, a następnie obległ Wrocław, Fryderyk II jeszcze raz ruszył z Saksonii walczyć o Śląsk i pobił siły von Dauna oraz von Laudona w bitwie pod Pątnowem Legnickim 15 sierpnia. Ofensywne działania Austriaków zostały powstrzymane ogniem pruskiej piechoty i artylerii, wspieranych szarżami kawalerii. Przy słabości sił pruskich zwycięstwa nad liczniejszym nieprzyjacielem nie udało się powiększyć skutecznym pościgiem. I choć Fryderyk II uniemożliwił połączenie wojsk austriacko-rosyjskich, to nie udało się odzyskać dużej części Śląska, a we wrześniu zagon wojsk koalicji zajął nawet przejściowo Berlin. 3 listopada król jeszcze raz pokonał von Dauna pod Torgau, ale krwawe zwycięstwo nie zmieniło sytuacji militarnej. W 1761 roku koalicjanci unikali starć z samym królem Prus zadawalając się skutecznymi oblężeniami. Austriacy 1 października zdobyli Świdnicę, a Rosjanie 16 grudnia Kołobrzeg. Pozwoliło to armii austriackiej założyć kwatery zimowe na terenie Śląska, a armii rosyjskiej na obszarze Pomorza. Los Fryderyka II wydawał się przypieczętowany w kolejnej kampanii wiosennej.

4 stycznia 1762 roku nastąpiło wydarzenie, które określono mianem „Cudu domu Branderburskiego”. Zmarła zaciekła przeciwniczka Fryderyka II cesarzowa Elżbieta Piotrowna. W dodatku jej następca Piotr III zafascynowany władcą Prus, nakazał swoim oddziałom natychmiastowe zaniechanie działań wojennych i wycofanie z Pomorza i Prus Wschodnich. 2 maja podpisany został pokój z Rosją, która bez odszkodowań oddawała wszystkie zdobyte tereny. 22 maja na tych samych zasadach pokój z Prusami zawarła Szwecja. Nowy car myślał nawet o przymierzu wojskowym z królem Prus i oddał do jego dyspozycji 16 000 żołnierzy rosyjskich, jako korpus posiłkowy w walce o Śląsk. Umożliwiło to Fryderykowi II kolejną ofensywę przeciwko siłom von Dauna, które dzięki skutecznemu ostrzałowi pruskiej artylerii pokonane zostały w bitwie pod Burkatowem 21 lipca. Pozwoliło to królowi Prus odzyskać Świdnicę 9 października. Wkrótce brat króla Henryk rozgromił oddziały Rzeszy w bitwie pod Freibergiem 29 października. Maria Teresa przerażona sojuszem prusko-rosyjskim zaczęła myśleć o porozumieniu. Wprawdzie lipcowy przewrót w Petersburgu i usunięcie z tronu Piotra III przez Katarzynę II, oznaczał wycofanie wojsk rosyjskich ze Śląska, ale nowa władczyni zaaprobowała pokój z Prusami. W tej sytuacji Austria za pośrednictwem Wielkiej Brytanii i Francji zaczęła zabiegać o pokój. Fryderyk II odrzucił mediację ale w grudniu zgodził się na bezpośrednie rokowania w Hubertsburgu, zamku myśliwskim Augusta III. Ostatecznie 15 lutego 1763 roku zawarto pokój na zasadzie status quo ante bellum. Pokój przypieczętował wejście Śląska w granice Królestwa Prus, za co Fryderyk II obiecał poprzeć starania syna Marii Teresy o koronę cesarską.

==Konsekwencje podboju==

Wyczerpane wojną Prusy zyskiwały prowincję, która podwoiła potencjał państwa pruskiego. Terytorium Królestwa Prus powiększyło się o 1/3, a liczba ludności wzrosła dwukrotnie. Zdecydowana większość ludności Śląska pozostawała obojętna wobec konfliktu, nie stając po żadnej ze stron. Stany Śląskie już w listopadzie 1741 roku złożyły uroczysty hołd Fryderykowi II. Bez większych protestów przyjęto zmianę władzy. Ewangelicy liczyli nawet na zwiększenie swobód w protestanckim państwie. Jednak król Prus zniósł dotychczasowe przywileje prowincji, chociaż utworzył dla niej odrębne ministerstwo. Na Śląsku coraz częściej narzekano na zbytni fiskalizm oraz nadmierne obowiązki wojskowe ludności. W efekcie, już w czasie kolejnych wojen zagrożona młodzież uciekała poza granicę Prus. Najgorzej pod względem lojalności poddanych było na Górnym Śląsku. Fryderyk II nie liczył zresztą na włączenie tej części Śląska w granicę swojego państwa. Obszar ten w jego ocenie był słabo rozwinięty gospodarczo, a jego katolicka ludność (ponad 90%) z trudnością integrowałaby się w protestanckim państwie pruskim, w dodatku najsilniej ujawniając sympatie proaustriackie. Dlatego od początku swych rządów władze pruskie na Górnym Śląsku konsekwentnie narzucały język niemiecki i sprowadzały na ten obszar osadników (przez pół wieku blisko 150 000 Niemców w ramach tzw. kolonizacji fryderycjańskiej). Z czasem przewaga cywilizacyjna Prus doby Oświecenia oraz rozwój gospodarczy przekonały ludność Śląska do nowych rządów. Przyłączenie Śląska i kolejne zdobycze Fryderyka II postawiły Prusy w rzędzie pięciu mocarstw ówczesnej Europy.

==Bibliografia==

#Robert B. Asprey: Frederick the Great: The Magnificent Enigma. New York 1986
#Sven Externbrink: Friedrich der Große, Maria Theresia und das Alte Reich. Deutschlandbild und Diplomatie im Siebenjährigen Krieg. Berlin 2006
#Marian Füssel: Der Siebenjährige Krieg. Ein Weltkrieg im 18. Jahrhundert. München 2010
#Robert Kisiel: Małujowice. Mała bitwa o wielkich skutkach. Wrocław 2007
#Stanisław Salmonowicz: Fryderyk II. Wrocław - Warszawa – Kraków 1981
#Dennis Showalter: The Wars of Frederick the Great. New York 1996
#Семилетняя война. Ред. Николай Михайлович Коробков. Москва 1948

==Przypisy==
<references/>

Województwo śląskie 1945-1950

2015-01-14T12:47:00Z

Myszorj:

[[Kategoria:Historia]]
Autor: [[dr Maciej Fic]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Określenie jednostki administracyjnej państwa polskiego, obejmującej część ziem przed wojną wchodzących w skład państwa niemieckiego, ziemie byłego [[województwa śląskiego]] oraz [[Zagłębie Dąbrowskie]], istniejącej w pierwszym pięcioleciu po zakończeniu II wojny światowej. W jego nazwie odwoływano się do odpowiednika z okresu dwudziestolecia międzywojennego, jednak w praktyce stanowiło ono wyraźną dyskontynuację przedwojennych rozwiązań. Dowodem pozostaje szereg elementów: odmienny status, problemy z nazwą, inne terytorium, struktura demograficzna, wreszcie funkcjonujący w oparciu o zupełnie różne podstawy system władzy. Prawnie powojenne województwo śląskie przestało istnieć na mocy ustawy z 28 czerwca 1950 roku.

==Status==

W okresie II RP województwo śląskie jako jedyne w kraju posiadało swoją [[autonomia województwa śląskiego|autonomię]], nadaną na mocy tzw. „[[statut organiczny województwa śląskiego|statutu organicznego]]” (uchwalonego decyzją Sejmu RP w 1920 roku), obejmującą m.in funkcjonowanie [[Sejm Śląski|Sejmu Śląskiego]] i własny [[Skarb Śląski]]. Nowym władzom partyjno-państwowym tzw. Polski Ludowej bardzo zależało za ujednoliceniu kraju (zwłaszcza centralizacji pod egidą Polskiej Partii Robotniczej) i likwidacji wszelkich odrębności regionalnych. W autonomii dostrzegano „niebezpieczeństwo” utrzymywania różnic kulturowych, dzielnicowych i cywilizacyjnych regionu, krytykowano ją także za możliwości silnych wpływów mniejszości niemieckiej na przedwojenne władze województwa, więc jedną z pierwszych decyzji (jeszcze w czasie trwania wojny – ustawą „konstytucyjną” Krajowej Rady Narodowej [KRN] z 6 maja 1945 roku) była zmiana ustroju i związanych z nim uprawnień autonomicznych. Dodatkowym powodem likwidacji odrębności było objęcie przez nowe władze partyjno-państwowe zarządu nad majątkiem Skarbu Śląskiego, którego wartość, według stanu z roku 1939, szacowano na ponad 284 mln. zł., ulokowanych m.in. w nieruchomościach, udziałach w zakładach przemysłowych, wierzytelnościach hipotecznych i wkładach w ban-kach.
Przedwojenna ustawa o statucie organicznym województwa śląskiego miała rangę ustawy konstytucyjnej, prawnie mogła więc zostać zmieniona tylko decyzją Sejmu RP przy uzyskaniu odpowiedniej („konstytucyjnej”) większości głosów. KRN była zaś organem przejściowym, który miał przygotować dopiero wybory, więc takich uprawnień nie miał, tym bardziej, że w momencie podjęcia decyzji o uchyleniu autonomii KRN nie miała nawet ustabilizowanego składu (zasiadali w niej tylko posłowie mianowani przez PPR i współpracujące z komunistami stronnictwa). Zgodnie z prawem zmian konstytucji mógł dokonać dopiero parlament wybrany w 1947 roku, jednak KRN podejmowała wiele podobnych decyzji, np. w kwestii składu i uprawnień najwyższych organów władzy państwowej i praktyka ta nie została później zakwestionowana<ref>Dzieje Sejmu Polskiego, koord. J. BARDACH, Warszawa 1997, s. 237; B. LINEK, Polityka antyniemiecka na Górnym Śląsku w latach 1945-1950, Opole 2000, s. 52; P. MADAJCZYK, Przyłączenie Śląska Opolskiego do Polski 1945-1948, Warszawa 1996, s. 110.</ref>

==Nazewnictwo==

Przez cały okres powojennego pięciolecia sprawą niejednoznaczną pozostawało stosowane wobec nowej jednostki administracyjnej nazewnictwo. W momencie, gdy połączono z sobą trzy niezależne od siebie dotąd regiony, decyzją miejscowych władz zmianie ulec miała także nazwa województwa (chciano symbolicznie podkreślić w ten sposób fakt „zjednoczenia”). W komunikacie zamieszczonym w „Gazecie Urzędowej Województwa Śląskiego” w marcu 1945 roku ogłoszono m.in.: „Województwo obejmujące ziemie Śląska Górnego, Śląska Opolskiego i Zagłębia Dąbrowskiego otrzymało nazwę: województwo śląsko-dąbrowskie”. Termin ten („województwo śląsko-dąbrowskie”) nie został jednak najprawdopodobniej usankcjonowany żadnym dokumentem potwierdzającym zasadność jego używania od strony formalnoprawnej.

Określenia „województwo śląsko-dąbrowskie” (początkowo pojawiał się także zapis „województwo śląsko-zagłębiowskie” bądź „województwo zagłębiowsko-śląskie”) powszechnie stosowane były na obszarze samego województwa. Używano ich m.in. w ówczesnych wydawnictwach (np. kartograficznych), lokalnej prasie, na pieczęciach Urzędu Wojewódzkiego, czy w używanej przez wojewodę tytulaturze. Termin „województwo śląskie” używany był natomiast przez władze centralne oraz w ogólnopolskich zestawieniach. Ponieważ w stolicy zdawano sobie jednak sprawę z „dwoistości” nazewnictwa, dlatego często tłumaczono, że mimo prawidłowej nazwy województwa śląskiego „w potocznym użyciu stosowana jest nazwa województwo śląsko-dąbrowskie”. Próbą wyjścia z sytuacji podwójnego nazewnictwa była przygotowana w 1947 roku propozycja wprowadzenia dla obszaru województwa nazwy „katowickie”, wprowadzona w życie dopiero w 1950 roku, wraz z nowym podziałem na województwa oraz zmianą ich nazewnictwa na mocy ustawy z 28 czerwca 1950 roku (powstały wówczas województwa: [[województwo katowickie|katowickie]] i [[województwo opolskie|opolskie]])<ref>M. FIC, K. NOWAK, Podział administracyjny, [w:] Województwo śląskie 1945-1950. Zarys dziejów politycznych, red. A. Dziurok, R. Kaczmarek. Katowice 2007, s. 88-90; Przemiany podziału polityczno-administracyjnego na obszarze dzisiejszego województwa katowickiego, opr. J. CHLEBOWCZYK I IN., „Studia i Materiały z Dziejów Śląska” 1980, t. X, s. 350; B. LINEK, Polityka antyniemiecka na Górnym Śląsku…, s. 52.</ref>.

==Terytorium==

Po zakończeniu II wojny światowej granice województwa śląskiego z 1939 roku uległy zasadniczej zmianie. W nowym województwie znalazła się część ziem przed wojną wchodzących w skład państwa niemieckiego, ziemie byłego województwa śląskiego oraz Zagłębie Dąbrowskie. Jednak ponieważ władze polskie nie uznawały podziału administracyjnego ziem II RP, dokonanego przez władze hitlerowskie w 1939 roku, w okresie od 27 stycznia do końca lutego 1945 roku formalnie obowiązywał stan prawny z 1 września roku 1939. Na jego mocy formalnie istniało więc województwo śląskie (ale w granicach województwa nie znalazło się już zajęte w 1938 roku [[Zaolzie]], które powróciło do państwa czechosłowackiego), w skład którego wchodziły powiaty: [[powiat bielski|bielski]], [[powiat cieszyński|cieszyński]], [[powiat katowicki|katowicki]], [[powiat lubliniecki|lubliniecki]], [[powiat pszczyński|pszczyński]], [[powiat rybnicki|rybnicki]] i [[powiat tarnogórski|tarnogórski]] oraz miasta wydzielone [[Katowice]] i [[Chorzów]]. Ogólna powierzchnia województwa obejmowała jedynie 4217 km2.

W kolejnym okresie terytorium województwa powiększyło się na zachodzie na mocy decyzji zwycięskich mocarstw o historyczny obszar tzw. niemieckiego Górnego Śląska ([[Rejencja opolska|Rejencję opolską]]), co pozwalało nowym władzom posługiwać się nośnym propagandowo argumentem o przezwyciężeniu sztucznego podziału, będącego rezultatem [[plebiscyt|plebiscytu]] górnośląskiego z 1921 roku. Na wschodzie przyłączono obszar [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębia Dąbrowskiego]], który już w czasie II wojny światowej do rejencji katowickiej wcielili Niemcy, a zaakceptowanie tego faktu w 1945 roku przez władze komunistyczne nastąpiło ze względów ideologicznych. W ten sposób nowa jednostka administracyjna ukształtowana została znacznie obszerniej niż województwo śląskie sprzed 1939 roku. Powierzchnia tego przedwojennego wynosiła 4216 km2 (a po przyłączeniu Zaolzia 5021 km 2), co stanowiło 1,1% obszaru RP. Z chwilą połączenia trzech organizmów terytorium nowego powojennego województwa zajmowało zaś trzykrotnie większy obszar, łącznie 15 369 km2 powierzchni (co stanowiło aż 5% obszaru kraju) – na które składało się 4217 km2 dawnego województwa śląskiego, 1437 km2 Zagłębia Dąbrowskiego i 9715 km2 byłej rejencji opolskiej.

Proces tworzenia się nowego województwa obejmował trzy etapy:
- pierwszy polegał na przejęciu kontroli nad terytorium, na którym początkowo (w pierwszych miesiącach po przejęciu z rąk niemieckich) organizowana była władza grupy operacyjnej „Śląsk”. Obszar o którym mowa obejmował osiem powiatów byłego przedwojennego województwa śląskiego: katowicki, tarnogórski, lubliniecki, pszczyński, rybnicki, bielski i cieszyński.
- drugi związany był z włączeniem do nowego województwa terytorium Zagłębia Dąbrowskiego. Do końca lutego 1945 roku Zagłębie Dąbrowskie administracyjnie podlegało władzom wojewódzkim w Kielcach. 24 lutego 1945 roku Rząd Tymczasowy podjął decyzję o włączeniu do województwa tego obszaru (powiatów: będzińskiego i zawierciańskiego oraz wydzielonego jako miasto na prawie powiatu Sosnowca). Oficjalnie prasa poinformowała 7 marca o połączeniu Zagłębia i Górnego Śląska w jedno województwo, formalnie nastąpiło to 11 marca, a prawna legalizacja tego stanu miała miejsce dopiero w lipcu 1945 roku.
- trzeci to przejęcie przez nowe władze wojewódzkie kontroli nad ziemiami znajdującymi się przed II wojną światową poza granicami RP. 14 marca 1945 roku wprowadzono pierwszy prowizoryczny podział ziem przejętych przez Polskę. W jego wyniku utworzono cztery okręgi administracyjne: Śląsk Opolski (Okręg I), Śląsk Dolny (Okręg II), Pomorze Zachodnie (Okręg III) i Prusy Wschodnie (Okręg IV), które z kolei dzieliły się na obwody – odpowiedniki powiatów. W skład okręgu opolskiego weszły obwody: bytomski, gliwicki, kluczborski, oleski, opolski i strzelecki oraz miasta Bytom, Gliwice, Opole i Zabrze (położone na prawym brzegu Odry) oraz dołączone w połowie kwietnia 1945 obszary położone na lewym brzegu Odry, obwody: głubczycki, grodkowski, kozielski, niemodliński, nyski, prudnicki i raciborski. Pełnomocnikiem rządu na okręg opolski mianowano [[wojewoda śląski Aleksander Zawadzki|wojewodę śląskiego Aleksandra Zawadzkiego]], więc mimo odrębnego statusu prawno-administracyjnego faktycznie obszar ten wszedł w skład województwa śląskiego, co stwarzało szansę unifikacji systemu administracji. Oficjalne uroczystości przejęcia byłej rejencji opolskiej z rąk wojskowych władz radzieckich miały miejsce 18 marca 1945 roku (część prawobrzeżna – obwody bytomski, gliwicki, kluczborski, oleski, część opolskiego i strzelecki) oraz w połowie kwietnia tego roku pozostałe siedem obwodów lewobrzeżnej Odry (głubczycki, grodkowski, kozielski, niemodliński, nyski, prudnicki i raciborski)<ref>Przemiany podziału polityczno-administracyjnego…, s. 348-351; B. REINER, Polityczno-administracyjne podziały Górnego Śląska w XIX i XX wieku, „Studia Śląskie” 1972, t. XXI, s. 56; R. PYSIEWICZ-JĘDRUSIK, A. PUSTELNIK, B. KONOPSKA, Granice Śląska, Wrocław 1998, s. 35; K. ORZECHOWSKI, Terytorialne podziały Śląska, “Kwartalnik Opolski” 1972, nr 3, s. 5-22; S. CZECH, Podziały administracyjne Śląska Opolskiego w latach 1945-1975, “Studia Śląskie” 1984, t. XLIII, s. 53-77.</ref>.

==Struktura demograficzna==

W porównaniu do okresu II RP zasadnicze zmiany nastąpiły w zakresie struktury demo-graficznej. Przed wojną województwo śląskie (według danych spisu powszechnego z 1931 roku) zamieszkiwało 1 290 tys. osób, czyli 4,4% ogółu ludności kraju. Terytorium nowego województwa na początku 1946 roku mieszkało 2 813 tys. osób (z czego 1 172 tys. w miastach a 1 650 tys. na wsi) i mimo prowadzonych wysiedleń ludności zweryfikowanej jako niemiecka (według ustaleń historyków wysiedlono ok. 350 tys. osób) i „wywózek” mieszkań-ców regionu do ZSRR (szacuje się ich liczbę na kilkadziesiąt tys.), dzięki procesom imigracyjnym, liczba mieszkańców stale wzrastała (w 1949 roku osiągnęła 3 211 tys. osób, w tym po-nad 109 tys. osób zameldowanych na „pobyt czasowy”).

Warto podkreślić, że już w początku istnienia międzywojennego województwa śląskiego obustronne migracje spowodowane plebiscytem (które nie przekroczyły jednak wówczas 20% tzw. optantów) zmieniły zasadniczo stosunki demograficzne województwa śląskiego. Zmiany te były jednak nieporównywalne z tym, co stało się w latach 1945-1950, kiedy doszło do niespotykanego dotąd transferu ludności. Górny Śląsk pozbawiony został ludności zweryfikowanej jako niemiecka, stając się obszarem zasiedlenia przez osadników zarówno z polskich Kresów Wschodnich, tzw. centralnej Polski, jak i reemigrantów z zachodniej i południowej Europy.

Czynnikiem niezwykle istotnym, determinującym stosunki polityczne w przedwojennym województwie śląskim była aktywna działalność [[niemiecka mniejszość narodowa|niemieckiej mniejszości narodowej]]. Rozwiązaniem tej kwestii przez władze partyjno-państwowe stało się przeprowadzenie zorganizowanej fali wysiedleń. Jednak dla wielu mieszkańców województwa kwestia identyfikacji i tożsamości narodowościowej pozostawała bolesna (problem tzw. śląskiej krzywdy). Szczególnie niekorzystna była sytuacja ludności rodzimej (zwanej inaczej autochtonami), która pozostała na terytorium zachodniej części Górnego Śląska (byłego tzw. niemieckiego Górnego Śląska) i traktowana była przez władze Polski Ludowej z nieufnością (została poddana tzw. procesowi weryfikacji narodowościowej), a przez ludność napływową często oskarżana o proniemieckie postawy. Górnoślązacy z dawnego województwa śląskiego, na skutek konsekwencji (najczęściej przymusowego) zapisania na [[Niemiecka Lista Narodowościowa (DVL)|Niemiecką Listę Narodowościową (DVL)]], po zakończeniu wojny znaleźli się w sytuacji oskarżonych o kolaborację i musieli poddać się procesowi rehabilitacji, poddającemu w wątpliwość ich polską tożsamość narodową i wierność państwu polskiemu (wielu z nich trafiło nawet do tzw. obozów pracy, m.in. w [[Obóz pracy w Jaworznie|Jaworznie]], [[Obóz pracy w Łambinowicach|Łambinowicach]] czy [[Obóz pracy w Świętochłowicach|Świętochłowicach]]).

Okres istnienia województwa śląskiego stanowił w praktyce czas wytwarzania się nowego społeczeństwa, powstającego w konsekwencji zderzenia się z sobą trzech ideologii: prezentowanej przez ludność rodzimą wizji „gospodarzy terenu”, „pionierskiej” (niesionej przez osadników z centralnej Polski, przeświadczonych o swojej misji niesienia polskości na nowe tereny) oraz „rekompensaty krzywd” (której wyrazicielami byli imigranci z Kresów Wschodnich II RP)<ref>Z. ŁEMPIŃSKI, Przesiedlenie ludności niemieckiej z województwa śląsko-dąbrowskiego w latach 1945-1950. Katowice 1979; F. SERAFIN, Osadnictwo miejskie i wiejskie w województwie śląsko-dąbrowskim w latach 1945-1948. Katowice 1973; Z. WOŹNICZKA, Z Górnego Śląska do sowieckich łagrów. Katowice 1996; A. DZIUROK, Problemy narodowościowe w województwie śląskim i sposoby ich rozwiązania, [w:] Województwo śląskie 1945-1950…, s. 539-604; A. HERZIG, K. RUCHNIEWICZ, M. RUCHNIEWICZ, Śląsk i jego dzieje. Wrocław 2012, s. 238-249.</ref>.

==System władzy i struktura administracyjna==

Największa różnica w dziejach przedwojennego i powojennego województwa dotyczyła jednak systemu władzy. Przedwojenne województwo powstało jako wyraz woli suwerennego narodu polskiego, wyrażonej w ustawie Sejmu Ustawodawczego RP z 15 lipca 1920 roku o statusie autonomicznym województwa śląskiego. Dawało to Sejmowi Śląskiemu i wojewodom śląskim niekwestionowaną legitymację prawną do sprawowania władzy. Województwo śląskie po zakończeniu II wojny światowej stało się natomiast częścią narzuconego Polsce systemu, opartego na ograniczeniu suwerenności na rzecz Związku Radzieckiego. Podstawą tej obcej władzy była więc nie wyrażona w wyborach wola narodu polskiego, ale początkowo radzieckie komendantury wojenne, zastąpione przez narzucone władze komunistyczne, wspierane stale rozbudowywanym aparatem przymusu. Utworzono w ten sposób system represji komunistycznego państwa polskiego, posługujący się aparatem terroru i zastraszania, nagina-niem prawa do osiągania celów politycznych, a przede wszystkim, poprzez likwidację demokracji, wprowadzający mechanizm totalitarnego państwa dla zdławienia oporu własnego społeczeństwa. Nowa władza działała w oparciu o podległe sobie struktury: Milicję Obywatelską, terenowe Urzędy Bezpieczeństwa Publicznego (na terenie województwa w 1945 roku było ich aż 38) czy Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Aparat „bezpieczeństwa” posiadał szeroko rozbudowaną sieć agenturalną, korzystał także z upolitycznionych i powolnych sobie sądów (Wojskowy Sąd Rejonowy w Katowicach w okresie swego funkcjonowania wydał blisko 180 wyroków śmierci). Mimo to mieszkańcy województwa śląskiego decydowali się na opór społeczny, zarówno w formie zbrojnej (m.in. działalność Pawła Cierpioła „Makopola” czy Henryka Flamego „Bartka”), jak i prowadzenie tajnej (np. w ramach struktur organizacji narodowej „Ojczyzna”) i jawnej działalności politycznej (przede wszystkim przez opozycyjne PSL z Arkadiuszem (Arką) Bożkiem na czele). Zarówno antykomunistyczne podziemie, jak i legalna opozycja zostały jednak pozbawione znaczenia w 1947 roku (w styczniu przeprowadzono sfałszowane wybory parlamentarne, w lutym ogłoszono ustawę amnestyjną).

Powojenne województwo śląskie powstało w wyniku realizacji koncepcji zakładającej tworzenie województw i powiatów mieszanych, składających się w części z tzw. ziem starych i w części z tzw. ziem odzyskanych. Administracja ogólna w województwie śląskim, tak jak i w całej pozostałej części kraju stanowiła część administracji rządowej (dla celów administracji ogólnej RP podzielona została na województwa, powiaty oraz gminy miejskie i wiejskie, które były równocześnie jednostkami samorządu terytorialnego). Na terenie Polski w latach 1945-1950 istniał system dwuinstancyjności władz: pierwsza na obszarze powiatu, druga – województwa, obowiązywała ponadto tzw. zasada zespolenia, zakładająca, iż organy administracji państwowej w poszczególnych jednostkach terytorialnych były zespolone w jednym urzędzie pod jednym zwierzchnikiem – we władzach administracji ogólnej, tj. w rękach wojewody na obszarze województwa i w rękach starosty na obszarze powiatu.

Uprawnienia wojewody jako jednoosobowego kierownika Urzędu Wojewódzkiego były zróżnicowane w zależności od obszaru sprawowanej władzy. Na terenach tzw. ziem odzyskanych kompetencje wojewody jako przedstawiciela rządu były szersze niż w części „starej”: obok reprezentowania rządu podczas uroczystych wystąpień, uzgadniania działalności całej administracji rządowej i ogólnego nadzoru nad sprawami osobowymi obejmowały m.in. realizację wytycznych polityki państwa na tzw. ziemiach odzyskanych, planowanie akcji osiedleńczej, „zaopatrywanie ludności w przedmioty, służące do zaspokojenia jej potrzeb gospodarczych”, zarządzanie mieniem poniemieckim i jego zabezpieczeniem, koordynowanie i inicjowanie działalności władz oraz tzw. urzędów niezespolonych. Uprawnienia jako szefa administracji ogólnej obejmowały natomiast: administrowanie wszelkimi dziedzinami, w których wojewoda był właściwym na podstawie odrębnych przepisów. Z racji przynależności do ścisłego kierownictwa PPR A. Zawadzki w trakcie pełnienia obowiązków wojewody posiadał de facto bardzo silną pozycję (co należało do wyjątków w skali kraju), silniejszą od pozycji I sekretarza KW PPR.

W pierwszych tygodniach działania nowych władz wojewódzkich (od 1 lutego 1945 roku) obowiązki wojewody śląskiego wypełniał przez krótki okres Jerzy Ziętek (przedwojenny sanacyjny burmistrz Radzionkowa). Od marca 1945 roku funkcję wojewody śląskiego objął A. Zawadzki, J. Ziętek został pierwszym zastępcą, drugim został Stefan Wengierow. W czerwcu 1945 roku S. Wengierow został odwołany i przeniesiony na analogiczne stanowisko do Wrocławia, a następnie do ambasady polskiej w Rumunii. Jego miejsce zajął były członek londyńskiej Rady Narodowej RP, A. Bożek. Wobec stałej rozbudowy administracji województwa w maju 1945 roku zadecydowano jednocześnie o wyborze trzeciego zastępcy wojewody, którym został najpierw Józef Salcewicz (socjalista wywodzący się z Zagłębia Dąbrowskiego), a następnie pochodzący z Gliwic były aktywny działacz Związku Polaków w Niemczech i powojenny starosta bytomski Paweł Nantka-Namirski (od października 1946 roku). Jedyna zmiana na stanowisku wojewody nastąpiła w październiku 1948 roku, kiedy A. Zawadzkiego (odszedł do pełnienia innych stanowisk w Warszawie), zastąpił pełniący uprzednio obowiązki wiceprezydenta Warszawy Bolesław Jaszczuk.

Obok procesu budowy administracji rządowej równolegle podjęto się tworzenia samo-rządu terytorialnego – rad narodowych. W okresie przejściowym (tj. do powstania właściwych organów administracji publicznej) miały one pełnić „najpilniejsze i konieczne funkcje władz wykonawczych” (zarządów gminnych, wiejskich i miejskich, starostw i województw). Na mocy decyzji KRN oraz PKWN z 1944 roku organami samorządu terytorialnego były rady narodowe poszczególnych szczebli (Rada Państwa, rady wojewódzkie, powiatowe i gminne). Ich kompetencje nie zostały precyzyjnie określone (teoretycznie były bardzo rozległe), nie chciano bowiem osłabiać pozycji organów administracji państwowej. Wedle założeń miały się zajmować planowaniem działalności publicznej i kontrolą nad działalnością administracji państwowej i samorządowych organów wykonawczych (z punktu widzenia legalności, celowości i zgodności z „zasadniczą linią działalności KRN”), powoływaniem samorządowych organów wykonawczych, teoretycznie mogły wykonywać także zadania wynikające nie tylko z ustawowych obowiązków, ale z „racji ich prawno-publicznego charakteru i możliwości rozporządzania odpowiednimi środkami materialnymi”. Planując działalność samorządów pod nadzorem władzy administracji państwowej nie ustrzeżono się błędów i prawnego zamieszania, związanego ze stosowania równocześnie elementów przedwojennego ustroju miejskiego i nowych, powojennych przepisów. Przykładem takiego niejasnego rozwiązania może być funkcjonowanie w niektórych miastach miejskich rad narodowych, będących równocześnie Zarządem Miejskim zbudowanym na przedwojennych zasadach, a przewodniczący łączył wówczas tę funkcję ze stanowiskiem prezydenta (bądź burmistrza) miasta.

Najwyższą „rangą” na terenie województwa instytucją samorządową była Wojewódzka Rada Narodowa (WRN). Pierwsze „uroczyste” posiedzenie odbyło się 8 maja 1945 roku (w niepełnym, niespełna 40 osobowym składzie), spotkanie „robocze” odbyło się z kolei 15 maja 1945 roku. By pozornie, choć w części, zrekompensować fakt zniesienia autonomii liczbę mandatów w WRN (podobnie jak i w innych ośrodkach) zwiększono ze 100 do 120 (w lipcu 1946 roku WRN liczyła nawet 122 osoby). Radni reprezentowali partie polityczne, związki zawodowe, stowarzyszenia i organizacje i rady terenowe niższego szczebla. Zrzeszeni byli w 5 klubach: PPR, PPS, SD, SL i związków zawodowych. W skład pierwszego Prezydium WRN weszli: przewodniczący Karol Tkocz (PPR), jako wiceprzewodniczący Antoni Macura (PPS) oraz w randze członków – Edmund Odorkiewicz (SD), Józef Szczęśniak (PPR, reprezentujący związki zawodowe) i Stanisław Piwnicki (SL). Zmiany w obsadzie WRN pod kątem jej składu politycznego trwały ciągle, aż do 1950 roku. W sierpniu 1948 roku na 116 radnych należało do: PPR – 44, PPS – 33, SL – 15, SD – 17, SP – 2, a 5 radnych było bezpartyjnych.

Wśród istotnych działań podjętych przez WRN w pierwszym powojennym pięcioleciu znalazło się m.in. powołanie do życia specjalnej Komisji Kwalifikacyjno-Kontrolnej ds. obozów jenieckich (zajmującej się wyszukiwaniem osadzonych tam Polaków), zajęcie stanowiska w sprawie weryfikacji ludności miejscowej (m.in. na swojej X sesji WRN uchwaliła przyzna-nie ludności zweryfikowanej w byłej rejencji opolskiej pełni praw obywatelskich), podjęcie problemu tzw. repatriacji i akcji wysiedleńczej, omawianie kwestii oświaty i wychowania (np. przyjęcie rezolucji do rządu o powołanie Politechniki Śląskiej i rezolucji o nadaniu praw akademickich Wyższemu Studium Nauk Społeczno-Gospodarczych w Katowicach), poruszanie problematyki zdrowia publicznego (uchwały o uruchamianiu szpitali czy sanatoriów). Jako swój organ wykonawczy WRN decyzją z czerwca 1945 roku powołała Wydział Wojewódzki, do którego zadań należało m.in. przygotowywanie materiałów na sesje, wykonywanie jej uchwał, przedstawianie uchwał rad niższego szczebla Prezydium WRN, opracowywanie i wykonywanie budżetu Wojewódzkiego Związku Samorządowego i pełnienie funkcji kontrolnych. Ponadto Wydział okazał się pomostem między administracją państwową i samorządem terytorialnym, decydując we wszystkich sprawach „nie zastrzeżonych dla WRN i Prezydium WRN”.

Rady narodowe niższego szczebla (powiatowe i miejskie) zaczęły powstawać konspiracyjnie jeszcze przed przejęciem Zagłębia Dąbrowskiego i Górnego Śląska przez wojska radzieckie. Można uogólnić, iż najwcześniej powstawały one tam, gdzie istniały najsilniejsze tradycje lewicowe, więc na obszarze Zagłębia Dąbrowskiego. Równie szybko tworzone były na terenie przedwojennego województwa śląskiego. Najpóźniej rady powstawały w byłej rejencji opolskiej, gdzie niejednokrotnie organizowano je już po powołaniu do życia administracji i ustanowieniu tymczasowych zarządów miast i gmin. Trudności z powoływaniem rad na-rodowych na terenie byłej rejencji opolskiej były także powodem podjęcia przez Biuro Prezydialne KRN decyzji o podtrzymaniu uprawnień dla pełnomocników na szczeblu powiatów, którzy na tzw. ziemiach odzyskanych byli „organizatorem i zwierzchnikiem wszelkich władz na swoim terenie”.

Wprowadzona po zakończeniu II wojny światowej struktura podziału administracyjnego Polski obejmowała województwa, powiaty (także grodzkie), gminy (miejskie i wiejskie) oraz gromady. Na obszarze Górnego Śląska, wchodzącym przed wojną w skład Niemiec (poza powiatem oleskim, gdzie już wówczas zaczęto wprowadzać zmiany), utrzymywał się podział na gminy jednostkowe, na terytorium Polski obowiązywał zaś system gmin zbiorowych. W celu ujednolicenia, rozporządzeniem wojewody z dnia 27 listopada 1945 roku, wprowadzony został na terenie całego województwa system gmin zbiorczych. Zamiast 1321 gmin wiejskich (w przedwojennej części polskiej było ich 379, w niemieckiej 942) wprowadzono ich 270 (dane nie obejmują obszaru Zagłębia Dąbrowskiego). Reorganizacja ta (obok likwidacji autonomii) była niewątpliwie ważnym krokiem na drodze unifikacji prawnej regionu. W tym samym czasie dokonano także podziału powiatów na gminy wiejskie i gromady. Rozstrzygając problem ulokowania władz, biorąc pod uwagę sytuację gospodarczą, na siedziby gmin wybierano najczęściej miasta powiatowe.

W pierwszym powojennym okresie wewnętrzny podział administracyjny województwa oparto o strukturę sprzed wybuchu II wojny światowej. Województwo śląskie obejmowało wówczas swym zasięgiem 7 powiatów ziemskich i 2 grodzkie a Zagłębie Dąbrowskie 2 powiaty ziemskie (będziński i zawierciański, wchodzące uprzednio w skład województwa kieleckie-go, przyłączone dekretem z 7 lipca 1945) i 1 grodzki (przyłączone z województwa kieleckiego miasto Sosnowiec). Włączone ziemie byłej niemieckiej rejencji opolskiej obejmowały 14 powiatów ziemskich i 3 grodzkie (Bytom, Gliwice i Zabrze, utworzone rozporządzeniem RM z 29 maja 1946). W 1945 roku ten stan rzeczy został zachowany z jedną tylko zmianą. Na mocy rozporządzenia wojewody z 21 marca 1945 roku powiat dobrodzieński (wyłączony w 1922 roku z części powiatu lublinieckiego przejętego przez Niemcy) ponownie włączono do powiatu lublinieckiego. W ten sposób w lutym 1946 roku na terenie województwa znajdowało się 14 miast wydzielonych oraz 22 powiaty wiejskie i 56 miast (z czego 6 zamieszkiwało ponad 100 tys. osób). Liczba miast na prawach powiatu uległa zwiększeniu w początkach 1948 roku, kiedy status ten uzyskały ponadto: na tzw. ziemiach dawnych – Będzin, Bielsko i Zawiercie, zaś na tzw. ziemiach odzyskanych – Nysa, Opole i Racibórz.

Województwo śląskie odgrywało istotną rolę w skali kraju. W 1948 roku obejmowało ono 35 powiatów (wraz z miejskimi) – na ogólną liczbę 324 powiatów w całej RP. Nie posiadało miast województw (na terenie Polski status taki posiadały Łódź i Warszawa). W strukturze województwa znajdowało się: 12 miast–powiatów na 44 w Polsce, 2 miasta wydzielone z powiatowych związków samorządowych (spośród 13 w Polsce), 43 miasta nie wydzielone z powiatowych związków samorządowych (na 643 na terytorium RP), 291 gmin wiejskich (na 2994 w skali kraju) oraz 1499 gromad (z 40 124 w Polsce). W analogicznym okresie podział na jednostki administracyjne na tzw. ziemiach dawnych i tzw. ziemiach odzyskanych rozkładał się następująco: na tzw. ziemiach dawnych znajdowało się 15 powiatów (wraz z powiatami miejskimi) - przy 20 na tzw. ziemiach odzyskanych, równa ilość miast powiatów – po 6, miasta wydzielone z powiatowych związków samorządowych znajdowały się tylko w części przed wojną należącej do RP - 2, niewydzielonych z powiatowych związków samorządowych więcej było na tzw. ziemiach odzyskanych (24, wobec 19 na terenie byłego województwa śląskiego). Liczba gmin wiejskich była na obu obszarach niemal równa (146 na obszarze byłe-go województwa i 145 na terenie byłej rejencji opolskiej), zaś liczba gromad przemawiała zdecydowanie na „korzyść” tzw. ziem odzyskanych (992, przy 507 w części przedwojennej Pol-ski)<ref>A. DZIUROK, B. LINEK, W Polsce Ludowej (1945-1989), [w:] Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. J. BAHLCKE, D. GAWRECKI, R. KACZMAREK. Gliwice 2011, s. 267-277; J. WALCZAK, Jerzy Ziętek. Biografia Ślązaka (1901-1985). Katowice 2002, s. 161-247; D. KISIELEWICZ, Arka Bożek (1899-1954). Działacz społeczno-polityczny Śląska Opolskiego. Opole 2006, s. 171-221; H. RECHOWICZ, Aleksander Zawadzki, życie i działalność. Warszawa-Kraków 1975, s. 190; M. PAŹDZIORA, Odbudowa i tworzenie polskich władz administracyjnych i samorządowych na obszarze województwa śląsko-dąbrowskiego, [w:] Rok 1945 w województwie śląsko-dąbrowskim, red. A. TOPOL. Katowice 2004, s. 33-64; K. MIROSZEWSKI, Aparat przymusu i wymiar sprawiedliwości w województwie śląsko-dąbrowskim, [w:] Rok 1945…, s. 178-208; A. TOPOL, Ludzie „Ojczyzny”. Ślązacy w organizacji narodowej „Ojczyzna” w latach 1939-1949. Katowice 2012; Z. WOŹNICZKA, K. MIROSZEWSKI, A. NAMYSŁO, Legalna opozycja polityczna, [w:] Województwo śląskie 1945-1950…, s. 289-362; A. DZIUBA, Z. WOŹNICZKA, D. WĘGRZYN, Organizacje podziemnej konspiracji, [w:] Województwo śląskie 1945-1950…, s. 363-444.</ref>.

==Bibliografia==

#S. CZECH, Podziały administracyjne Śląska Opolskiego w latach 1945-1975, “Studia Śląskie” 1984, t. XLIII.
#Dzieje Sejmu Polskiego, koord. J. BARDACH, Warszawa 1997.
#A. DZIUBA, Z. WOŹNICZKA, D. WĘGRZYN, Organizacje podziemnej konspiracji, [w:] Województwo śląskie 1945-1950. Zarys dziejów politycznych, red. A. DZIUROK, R. KACZMAREK. Katowice 2007.
#A. DZIUROK, Problemy narodowościowe w województwie śląskim i sposoby ich rozwiązania, [w:] Województwo śląskie 1945-1950…
#A. DZIUROK, B. LINEK, W Polsce Ludowej (1945-1989), [w:] Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. J. BAHLCKE, D. GAWRECKI, R. KACZMAREK. Gliwice 2011.
#M. FIC, K. NOWAK, Podział administracyjny, [w:] Województwo śląskie 1945-1950…
#A. HERZIG, K. RUCHNIEWICZ, M. RUCHNIEWICZ, Śląsk i jego dzieje. Wrocław 2012.
#D. KISIELEWICZ, Arka Bożek (1899-1954). Działacz społeczno-polityczny Śląska Opolskiego. Opole 2006.
#B. LINEK, Polityka antyniemiecka na Górnym Śląsku w latach 1945-1950, Opole 2000.
#Z. ŁEMPIŃSKI, Przesiedlenie ludności niemieckiej z województwa śląsko-dąbrowskiego w latach 1945-1950. Katowice 1979.
#P. MADAJCZYK, Przyłączenie Śląska Opolskiego do Polski 1945-1948, Warszawa 1996.
#K. MIROSZEWSKI, Aparat przymusu i wymiar sprawiedliwości w województwie śląsko-dąbrowskim, [w:] Rok 1945 w województwie śląsko-dąbrowskim, red. A. TOPOL. Katowice 2004.
#K. ORZECHOWSKI, Terytorialne podziały Śląska, “Kwartalnik Opolski” 1972, nr 3.
#M. PAŹDZIORA, Odbudowa i tworzenie polskich władz administracyjnych i samorządowych na obszarze woje-wództwa śląsko-dąbrowskiego, [w:] Rok 1945…
#R. PYSIEWICZ-JĘDRUSIK, A. PUSTELNIK, B. KONOPSKA, Granice Śląska, Wrocław 1998.
#Przemiany podziału polityczno-administracyjnego na obszarze dzisiejszego województwa katowickiego, opr. J. CHLEBOWCZYK I IN., „Studia i Materiały z Dziejów Śląska” 1980, t. X.
#H. RECHOWICZ, Aleksander Zawadzki, życie i działalność. Warszawa-Kraków 1975.
#B. REINER, Polityczno-administracyjne podziały Górnego Śląska w XIX i XX wieku, „Studia Śląskie” 1972, t. XXI.
#F. SERAFIN, Osadnictwo miejskie i wiejskie w województwie śląsko-dąbrowskim w latach 1945-1948. Katowice 1973.
#A. TOPOL, Ludzie „Ojczyzny”. Ślązacy w organizacji narodowej „Ojczyzna” w latach 1939-1949. Katowice 2012.
#J. WALCZAK, Jerzy Ziętek. Biografia Ślązaka (1901-1985). Katowice 2002.
#Z. WOŹNICZKA, Z Górnego Śląska do sowieckich łagrów. Katowice 1996.
#Z. WOŹNICZKA, K. MIROSZEWSKI, A. NAMYSŁO, Legalna opozycja polityczna, [w:] Województwo śląskie 1945-1950…

==Przypisy==

<references/>

==Źródła on-line==

[http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WMP19490310453 • Okólnik nr 11 Prezesa Rady Ministrów z dnia 9 maja 1949 r. w sprawie nazw Województw (Monitor Polski z 1949, nr 31, poz. 453)]

[http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19450270167 • Dekret z dnia 7 lipca 1945 r. o zmianie granic województw: śląskiego, krakowskiego, kieleckiego, biało-stockiego i warszawskiego (Dziennik Ustaw z 1945, nr 27, poz. 167)]

[http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19460280177 • Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 29 maja 1946 r. w sprawie tymczasowego podziału admini-stracyjnego Ziem Odzyskanych (Dziennik Ustaw z 1946, nr 28, poz. 177)]

[http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19500280255 • Ustawa z dnia 28 czerwca 1950 r. o zmianach podziału administracyjnego Państwa (Dziennik Ustaw z 1950, nr 28, poz. 255)]

Województwo śląskie (III RP)

2015-01-14T12:45:17Z

Myszorj:

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Politologia]]
[[Kategoria: Geografia]]
Autor: [[Marcela Gruszczyk]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Województwo śląskie jest regionem Polski położonym w południowej części kraju, między 49°15’ a 51°06’ szerokości geograficznej północnej oraz między 18°05’ a 19°55’ długości geograficznej wschodniej. Powstało w wyniku nowego podziału administracyjnego kraju wprowadzonego z dniem 1 stycznia 1999 roku <ref> W okresie późniejszym dokonano jedynie nieznacznych korekt. Spośród nich najważniejsze było przyłączenie miasta Sławków leżącego wcześniej w powiecie olkuskim, w województwie małopolskim oraz przeprowadzenie korekty granic niektórych gmin</ref> . Reforma administracyjna przywróciła przedwojenną nazwę "województwo śląskie", ale nie uwzględniła historycznych granic regionu śląskiego (górnośląskiego). Województwo śląskie obejmuje swym zasięgiem dawne województwa – [[Województwo katowickie|katowickie]], [[Województwo częstochowskie|częstochowskie]] i [[Województwo bielskie|bielskie]]. Jego kształt nawiązuje do kształtu województwa katowickiego sprzed 1975 roku.

[[Plik:herb 2.jpg|200px|thumb| Herb województwa śląskiego]]

==Położenie geograficzne==
Herb województwa przedstawia złotego orła [[Piastowie śląscy|Piastów górnośląskich]] bez korony, zwróconego w prawo, na niebieskim tle, flaga trzy pasy poziome: pas błękitny w 2/5 szerokości płata od góry, pas żółty 1/5 szerokości płata w środku - i pas błękitny 2/5 szerokości płata od dołu<ref>[http://www.slaskie.pl/strona_n.php?jezyk=pl&grupa=24&id_menu=189&id=2677 Uchwała sejmiku nr I/36/5/2001 z dnia 11 czerwca 2001 roku w sprawie: ustanowienia herbu Województwa Śląskiego]</ref>.

Władzę administracyjną sprawują władze samorządowe oraz organy administracji rządowej. Władzę samorządową sprawuje [[sejmik wojewódzki]] wybierany w wyborach powszechnych i bezpośrednich na okres 4 lat i jako organ wykonawczy [[urząd marszałkowski]], na którego czele stoi [[marszałek]] wybierany przez sejmik wojewódzki<ref>Zobacz hasła: „sejmik województwa śląskiego” i „marszałek województwa śląskiego”</ref>. Władze centralne reprezentowane są przez urząd wojewódzki, na którego czele stoi [[wojewoda]], powoływany przez premiera i sprawujący nadzór nad legalnością działania [[Samorząd wojewódzki|samorządu wojewódzkiego]]. Siedzibą władz samorządowych, jak i rządowych województwa są [[Katowice]].

[[Plik: województwo 1999.jpg|300px|thumb|right|Subregiony województwa śląskiego]]

Śląskie graniczy z czterema województwami: od zachodu z opolskim (240 km), od północy z łódzkim (144 km), od południowego wschodu ze świętokrzyskim (117 km), a od wschodu z małopolskim (241 km). Południową granicę województwa stanowi granica państwowa ze Słowacją (87 km), a południowo-zachodnią granica z Republiką Czeską (150 km). Większość granic ma charakter sztuczny, z wyjątkiem obszarów górskich, gdzie biegną one graniami, a także odcinków poprowadzonych korytem rzek. W promieniu 600 km od Katowic znajduje się aż sześć europejskich stolic: Berlin, Bratysława, Budapeszt, Praga, Warszawa i Wiedeń.

Województwo śląskie ma urozmaicone ukształtowanie terenu, obejmuje swym obszarem góry, kotliny, wyżyny i niziny<ref>W podziale fizycznogeograficznym Jerzego Kondrackiego obszar ten zaliczany jest do trzech wielkich prowincji (31. Niż Środkowoeuropejski, 34. Wyżyny Polskie i 51. Karpaty Zachodnie z Podkarpaciem), pięciu podprowincji (318. Niziny Środkowopolskie, 431. Wyżyna Śląsko-Krakowska, 342. Wyżyna Małopolska, 512. Północne Podkarpaciei 513. Zewnętrzne Karpaty Zachodnie) oraz dziesięciu makroregionów. Zobacz więcej: J. Kondracki, Geografia regionalna Polski, Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa 2002, s. 32-43.</ref>. Większa część województwa leży na [[Wyżyna Śląsko-Krakowska|Wyżynie Śląsko-Krakowskiej]], która składa się z [[Wyżyna Woźnicko-Wieluńska|Wyżyny Woźnicko-Wieluńskiej]], Wyżyny Śląskiej i części [[Wyżyna Krakowsko-Częstochowska|Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej]] (Wyżyny Częstochowskiej). Północno-wschodni wąski pas regionu należy do Wyżyny Przedborskiej, wchodzącej w skład [[Wyżyna Małopolska|Wyżyny Małopolskiej]]. Ziemie na zachodzie należą do [[Nizina Śląska|Niziny Śląskiej]], a ściślej do Równiny Opolskiej, [[Kotlina Raciborska|Kotliny Raciborskiej]] i [[Płaskowyż Głubczycki|Płaskowyżu Głubczyckiego]], który jest najbardziej na zachód wysuniętą częścią województwa śląskiego. Południowa część województwa znajduje się na obszarze [[Karpaty Zachodnie|Karpat Zachodnich]], a dokładnie Pogórza Zachodniobeskidzkiego i [[Beskidy|Beskidu Zachodniego]] oraz Podkarpacia Północnego - [[Kotlina Oświęcimska|Kotliny Oświęcimskiej]] i niewielkiej części Kotliny Ostrawskiej<ref>R. Dulias, A. Hibszer, Województwo Śląskie. Przyroda. Gospodarka. Dziedzictwo kulturowe, Wydawnictwo Kubajak, Krzeszowice 2004, s. 80-98.</ref>.

Najwyższej położony punkt wysokościowy województwa (1534 m n.p.m.) znajduje się na zboczach Pilska w Beskidzie Żywieckim, a najniższej w Kotlinie Raciborskiej poniżej ujścia rzeki Rudy do Odry (173 m n.p.m.)<ref>[http://geosilesia.us.edu.pl/239,geosilesia__polozenie_geograficzne.html Dane Wojewódzkiego Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej w Katowicach GeoSilesia: Edukacyjno - informacyjny serwis internetowy o dziedzictwie geologicznym województwa śląskiego]</ref>.

Cechą charakterystyczną województwa jest fakt, że na jego obszarze mają swoje źródła dwie z trzech największych rzek Polski: [[Wisła]] (na zachodnim stoku Baraniej Góry w Beskidzie Śląskim) oraz [[Warta]] (na Wyżynie Częstochowskiej w Kromołowie). Oprócz nich przez województwo przepływa druga największa polska rzeka – [[Odra]]. Ważną rolę przyrodniczą, jak i gospodarczą odgrywają jeszcze takie rzeki jak: Liswarta, Kłodnica, Mała Panew, Olza, Pilica, Przemasza (Biała i Czarna), Ruda oraz Soła.

Największym zbiornikiem wodnym województwa jest Zbiornik Goczałkowicki położony na terenie gminy Goczałkowice-Zdrój, często nazywany przez turystów „Śląskim Morzem”. Zajmuje powierzchnię 3200 ha, a jego maksymalna pojemność wynosi 168 mln m³. Jest to zbiornik retencyjny zaopatrujący w wodę pitną większą część [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP)]]. Do ważniejszych zbiorników regionu należą dwa jeziora na Sole: Żywieckie (10 km2) i Międzybrodzkie (3,7 km2) oraz zbiornik Poraj na Warcie (5,5 km2).

Lasy stanowią 31,8% ogólnej powierzchni województwa śląskiego (średnia krajowa to 29,2%)<ref>[http://www.lasy.gov.pl/dokumenty/raporty/raport-o-stanie-lasow-w-Polsce-2010. Centrum Informacyjne Lasów Państwowych, Raport o stanie lasów w Polsce 2010, Warszawa 2011]</ref>. Ich rozmieszczenie na obszarze województwa jest nierównomierne. Do większych, zwartych kompleksów leśnych należą: lasy beskidzkie, pszczyńsko-kobiórskie, rudzkie, lublinieckie oraz lasy w górnych biegach Liswarty, Warty i Pilicy<ref>R. Dulias, A. Hibszer, op. cit., s. 43-47.</ref>.Pod względem siedliskowym przeważają bory mieszane o różnym stopniu uwilgotnienia gleby. Największą powierzchnię spośród lasotwórczych gatunków drzew zajmują sosna, świerk, dąb, buk i brzoza. Na terenie województwa znajduje się m.in. rezerwat „Żubrowisko” (Nadleśnictwo Kobiór)<ref>[http://www.lasy.com.pl/web/kobior/ochronaprzyrody Oficjalna strona Nadleśnictwa Kobiór]</ref>, będący jedynym z ważniejszych miejsc hodowli żubrów w kraju oraz ośrodek wolierowej hodowli głuszców (Nadleśnictwo Wisła), prowadzący restytucję głuszca w Beskidach Zachodnich<ref>[http://www.lasy.com.pl/web/wisla/gluszec. Oficjalna strona Nadleśnictwa Wisła]</ref>.W większych kompleksach leśnych województwa występują przedstawiciele tzw. grubej zwierzyny – jelenie, daniele, sarny i dziki. W granicach województwa usytuowany jest również Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego, którego celem jest zachowanie, popularyzacja i upowszechnienie wartości przyrodniczych, historycznych i kulturowych znajdujących się na terenie parków i obszarów chronionego krajobrazu stanowiących ich otulinę<ref>[http://www.zpk.com.pl Oficjalna strona Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego]</ref>.

==Podział administracyjny==

Strukturę administracyjną województwa tworzy 167 gmin (49 miejskich, 22 - miejsko-wiejskich i 96 wiejskich) zgrupowanych w 36 powiatach. Spośród 49 gmin miejskich, 29 to jednostki znajdujące się w obrębie powiatów, pozostałe 20 to miasta na prawach powiatów. Najwięcej gmin miejskich znajduje się w centralnej i południowo-zachodniej części województwa (obszar [[Konurbacja katowicka|konurbacji katowickiej]] i aglomeracji rybnickiej), podczas gdy gminy miejsko-wiejskie i wiejskie dominują w północnej, zachodniej i południowej (region częstochowsko-zawierciański oraz bielsko-cieszyński)<ref>Województwo śląskie. Zarys geograficzno-ekonomiczny, red. Tkocz M. i in., Wydział Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego, Sosnowiec 2008, s. 14-15.</ref>.

[[Plik:sl99.jpg|600px|thumb|right| Podział administracyjny województwa śląskiego]]

Śląskie to jedyne województwo w Polsce, w którym jest mniej powiatów ziemskich (17) niż grodzkich (19). Do grupy pierwszej należą powiaty: będziński, bielski, bieruńsko-lędziński, cieszyński, częstochowski, gliwicki, kłobucki, lubliniecki, mikołowski, myszkowski, pszczyński, raciborski, rybnicki, tarnogórski, wodzisławski, zawierciański i żywiecki, do drugiej: [[Bielsko-Biała]], [[Bytom]], [[Chorzów]], [[Częstochowa]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Gliwice]], [[Jastrzębie-Zdrój]], [[Jaworzno]], [[Katowice]], [[Mysłowice]], [[Piekary Śląskie]], [[Ruda Śląska]], [[Rybnik]], [[Siemianowice Śląskie]], [[Sosnowiec]], [[Świętochłowice]], [[Tychy]], [[Zabrze]] i [[Żory]].
Największym powiatem w województwie śląskim jest powiat częstochowski zajmujący obszar 1521 km2, co stanowi 12,3% powierzchni całego województwa. W jego obrębie znajduje się łącznie 16 gmin, w tym tylko dwie gminy miejsko-wiejskie i ani jednej miejskiej. Dwa kolejne duże powiaty to: żywiecki (1040 km2) i zawierciański (1003 km2). Najmniejszym powiatem jest powiat bieruńsko-lędziński, który zajmuje zaledwie 158 km2. W jego obrębie znajduje się tylko 5 gmin, w tym trzy miejskie i dwie wiejskie. Do stosunkowo niewielkich należą także powiaty: rybnicki (224 km2) i mikołowski (233 km2)<ref>Województwo Śląskie 2012. Podregiony, Powiaty, Gminy, Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2012, s. 109-119.</ref>.

Województwo śląskie jest jednym z najmniejszych, a zarazem najgęściej zaludnionych województw w skali kraju. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego zajmuje obszar 12.333 km2, tj. 3,9% powierzchni kraju, co daje 14. miejsce, przed województwami świętokrzyskim i opolskim. Na obszarze tym żyje 4 615 870 mieszkańców, tj. 11,9% ludności Polski, co daje najwyższy w kraju wskaźnik gęstości zaludnienia – 374 osób/km2 wobec 123 osób/km2 w Polsce. Biorąc pod uwagę przekrój terytorialny według powiatów notuje się znaczne zróżnicowanie gęstości zaludnienia. Najgęściej zaludnione są miasta w centralnej części województwa: Świętochłowice (3 935 osób/km2), Chorzów (3 344 osób/km2) oraz Siemianowice Śląskie (2 727 osób/km2). Najrzadziej zaś powiaty północnej części województwa: częstochowski (89 osób/km2), lubliniecki (94 osób/km2) i kłobucki (96 osób/km2). W stolicy województwa – Katowicach – gęstość zaludnienia wynosi 1866 osób/km2 <ref>[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/l_powierzchnia_i_ludnosc_przekroj_terytorialny_2013.pdf. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2013,]</ref>.

==Ludność==

Pod względem ruchu naturalnego [[Ludność województwa śląskiego|ludności]] od wielu lat na terenie województwa utrzymuje się tendencja spadkowa. W 2012 roku zarejestrowano 44,6 tys. urodzeń żywych, tj. o 0,2 tys. mniej niż w 2011 roku. Biorąc pod uwagę powiaty, najwięcej urodzeń odnotowano w powiatach pszczyńskim i rybnickim oraz w Żorach, natomiast najmniej w Częstochowie, Sosnowcu oraz w powiecie będzińskim. W tym samym roku w województwie zmarło 49,0 tys. osób, tj. więcej o 1,3 tys. osób w ujęciu rocznym. Największy współczynnik zgonów odnotowano w Chorzowie, w powiatach zawierciańskim i będzińskim oraz w Sosnowcu. Najniższy wystąpił w Żorach, powiecie bieruńsko-lędzińskim oraz w Jastrzębiu-Zdroju<ref>[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/katow/ASSETS_POWIATY-2012.pdf Powiaty w województwie śląskim w 2012 r., Urząd Statystyczny w Katowicach ,Katowice 2013]</ref>.

Obok przyrostu naturalnego ważnym czynnikiem mającym wpływ na liczbę ludności są migracje. W 2012 roku w województwie śląskim liczba osób wymeldowanych z pobytu stałego przewyższała liczbę ludności zameldowanej na pobyt stały - saldo migracji było więc ujemne i wyniosło -5,9 tys. Napływ ludności na pobyt stały ukształtował się na poziomie 44,1 tys., a odpływ wyniósł 50,0 tys. Najwyższą wartość salda migracji zanotowano w powiatach: bielskim, mikołowskim i tarnogórskim, natomiast najniższą w Katowicach, Bytomiu oraz w Sosnowcu<ref>[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/katow/ASSETS_NSP2011_Ludnosc.pdf Ludność w województwie śląskim. Stan i struktura demograficzno-społeczna. Narodowy Spis powszechny Ludności i Mieszkań 2011, Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2013, ]</ref>.

Ważnym elementem procesów demograficznych, który warunkuje w dużym stopniu rozwój gospodarki, jest aktywność [Grupy społeczno-zawodowe|zawodowa]] mieszkańców. Na koniec 2012 roku w województwie śląskim liczba pracujących (w podmiotach gospodarczych o liczbie pracujących powyżej 9 osób według faktycznego miejsca pracy) wyniosła 1176,9 tys. osób i była o 0,6% niższa niż przed rokiem. Pracujący w przemyśle i budownictwie stanowili 43,7% ogółu pracujących. Analizując sytuację na rynku pracy w poszczególnych powiatach, najwięcej pracujących w przeliczeniu na 1000 ludności odnotowano w: Katowicach (511), Gliwicach (401) i Bielsku-Białej (396), natomiast najmniej w powiatach: rybnickim (111), częstochowskim (113) oraz w myszkowskim (144). Liczba zarejestrowanych bezrobotnych w powiatowych urzędach pracy województwa śląskiego w końcu grudnia 2012 roku wyniosła 205,5 tys. osób, tj. o 10,4% więcej niż w roku poprzednim. Najwięcej bezrobotnych zarejestrowano w Częstochowie (15,5 tys.), a najmniej w powiecie bieruńsko-lędzińskim (1,6 tys.). Bezrobocie dotyczyło przede wszystkim ludzi młodych w wieku 25-34 lata oraz osób nie posiadających wyższego wykształcenia<ref>[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/katow/ASSETS_POWIATY-2012.pdf Powiaty w województwie śląskim w 2012 r., Katowice 2013, Urząd Statystyczny w Katowicach]</ref>.

Pod względem poziomu [[Miasta województwa śląskiego|urbanizacji]] (78,9%) województwo śląskie zajmuje pierwsze miejsce w kraju (średnia dla Polski – 61,6%), przy czym charakterystyczna jest tu duża koncentracja ludności w centrum województwa. Głównymi elementami systemu osadniczego województwa są aglomeracje miejskie: górnośląska (o znaczeniu europejskim) oraz bielska, częstochowska i rybnicka (o znaczeniu krajowym). Wyrazem wysokiego stopnia urbanizacji regionu jest 78% udział ludności mieszkającej w 71 miastach, z których: 3 miasta liczą ponad 200 tys. mieszkańców (Katowice, Częstochowa i Sosnowiec). Większą liczbę miast ma w Polsce jedynie województwo wielkopolskie, które jest jednak trzykrotnie większe.

Wyniki „Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011” (NSP 2011), dotyczące przynależności wyznaniowej, potwierdziły dominującą pozycję [[Archidiecezja katowicka|Kościoła Katolickiego obrządku łacińskiego]] w województwie śląskim. Przynależność do Kościoła Rzymskokatolickiego określiło ponad 4 008 tys. mieszkańców. Drugą pozycję zajął [[Kościół Ewangelicko-Augsburski]] liczący 51 tys. wiernych, co stanowiło prawie 72% wszystkich wiernych tego kościoła w Polsce. Silna obecność Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, a także, w znacznie mniejszym stopniu, innych wyznań protestanckich na [[Śląsk Cieszyński|Śląsku Cieszyńskim]] stanowi do dziś jeden z głównych czynników, wyróżniających ten powiat od innych.

Charakterystyczną cechą ludności zamieszkującej województwo śląskie jest jej zróżnicowanie etniczne. Na podstawie wyników uzyskanych podczas NSP 2011 można stwierdzić, że większość mieszkańców województwa śląskiego identyfikuje się z jednorodną polską tożsamością narodową. Grupa ta obejmowała prawie 3 794 tys. osób, tj. 81,93% ludności województwa. Spis ten wskazał równocześnie na wzrost poczucia odrębności etnicznej społeczności regionalnych w Polsce<ref>Zobacz hasło: „[[Narodowość śląska]]”.</ref>. Szczególnie widoczne było to właśnie na przykładzie województwa śląskiego, gdzie mieszkało prawie 764 tys. osób deklarujących niepolską lub niepolską jednocześnie z polską przynależność narodowo-etniczną. Grupa ta stanowiła 52% wszystkich mieszkańców kraju, którzy określili swoją przynależność narodowo-etniczną jako inną niż polska<ref>[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/katow/ASSETS_NSP2011_Ludnosc.pdf Ludność w województwie śląskim. Stan i struktura demograficzno-społeczna. Narodowy Spis powszechny Ludności i Mieszkań 2011, Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2013]</ref>.

==Przemysł==

Województwo śląskie należy do najlepiej rozwiniętych gospodarczo regionów Polski. Wytwarza się tutaj 13,7% Produktu Krajowego Brutto (PKB), co daje województwu drugie miejsce w kraju. PKB w przeliczeniu na 1 mieszkańca wynosi 23,7 tys. zł i jest wyższe od średniej krajowej o 2,3 tys. zł<ref>[http://gospodarka.silesia-region.pl/pl/gosp2.php Informator gospodarczy województwa śląskiego]</ref>. Decyduje o tym zarówno bogata i różnorodna baza surowcowa (m.in. węgiel kamienny, złoża cynku i ołowiu, pokłady metanu, gazu ziemnego, złoża margli, wapieni i kruszywa naturalnego), stan zagospodarowania produkcyjnego oraz wykwalifikowana kadra [[Robotnicy|pracowników]]. Reprezentowane są tu prawie wszystkie gałęzie przemysłu wydobywczego i przetwórczego. Cechą charakterystyczną jest przewaga przemysłu ciężkiego, opartego na lokalnych surowcach, głównie złożach węgla kamiennego. Zachodzące od kilku lat procesy restrukturyzacyjne powodują systematyczne zmiany w strukturze gospodarki województwa. W całym przemyśle zmniejsza się udział górnictwa i hutnictwa, branż do niedawna dominujących w gospodarce województwa, wzrasta pozycja przemysłu elektromaszynowego, informatycznego, energetyki, a najszybciej przemysłu motoryzacyjnego i spożywczego

Przemysł w województwie śląskim jest rozmieszczony nierównomiernie. Największe zagęszczenie zakładów przemysłowych występuje w jego środkowej i środkowo-zachodniej części. W strefie tej wyróżnia się dwa okręgi przemysłowe – górnośląski i rybnicki, które są ze sobą ściśle powiązane pod względem produkcyjnym. [[Górnośląski Okręg Przemysłowy]] obejmuje centralną, najbardziej zurbanizowaną część województwa. Cechuje się silnym zagęszczeniem zakładów przemysłu paliwowo-energetycznego, metalurgicznego i elektromaszynowego. Największymi ośrodkami przemysłowymi są: Katowice, Ruda Śląska, Gliwice, Dąbrowa Górnicza, Sosnowiec, Bytom i Zabrze. Przemysł Rybnickiego Okręgu Węglowego (ROW) charakteryzuje się wysokim zatrudnieniem w górnictwie. Głównymi ośrodkami są: Rybnik i Jastrzębie Zdrój. Inne znaczące ośrodki na mapie gospodarczej województwa to: Częstochowa, Bielsko-Biała i Zawiercie. Pod względem produkcji sprzedanej przemysłu województwo śląskie zajmuje drugie miejsce w kraju, po województwie mazowieckim. W 2012 roku udział województwa w produkcji sprzedanej przemysłu w kraju wyniósł 16,9%<ref>[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/katow/ASSETS_RAPORT2012.pdf Raport o sytuacji społeczno-gospodarczej województwa śląskiego w 2012 r., Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2013]</ref>.

==Rolnictwo==

Rolnictwo odgrywa w województwie śląskim rolę drugoplanową. Duża zmienność cech środowiska geograficznego na stosunkowo niewielkim obszarze sprawia, że istnieje tam zespół różnorodnych warunków przyrodniczych do produkcji rolnej, wśród których najbardziej znaczący wpływ mają [[Gleby województwa śląskiego|gleby]]. Na obszarze województwa przeważają gleby średniej jakości, wytworzone na piaskach słabo gliniastych i luźnych, które są mało zasobne w składniki pokarmowe i ulegają silnemu zakwaszeniu. Przeważają one w północnej oraz w środkowej części województwa. Tylko niecałe 20% powierzchni użytków rolnych zajmują gleby bardzo dobre i dobre. W województwie występują dwa zwarte obszary takich gleb: większy, tj. równoleżnikowy pas obejmujący od zachodu Płaskowyż Głubczycki, południową część Płaskowyżu Rybnickiego i Kotlinę Oświęcimską i mniejszy na progu Lelowskim przylegającym od wschodu do Wyżyny Częstochowskiej<ref>Województwo śląskie. Zarys geograficzno-ekonomiczny, op. cit., s. 46-49.</ref>.

Powierzchnia gruntów użytkowanych przez gospodarstwa rolne w województwie śląskim w czerwcu 2012 roku wyniosła 447,8 tys. ha, co stanowiło 2,6% powierzchni gospodarstw rolnych w kraju. Zdecydowana większość tego areału, tj. 98,7% użytkowana była przez gospodarstwa rolne sektora prywatnego. Sektor publiczny obejmował zaledwie 1,3% gruntów gospodarstw rolnych województwa<ref>[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/katow/ASSETS_ROCZNIK_2012.pdf Rocznik Statystyczny Województwa Śląskiego, Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2013]</ref>.

Ogólna powierzchnia gospodarstw rolnych w 2012 roku w przeważającej części (98,1%) użytkowana była przez gospodarstwa o powierzchni użytków rolnych powyżej 1 ha. Przeważa wykorzystanie terenów rolniczych w formie gruntów ornych, które zajmują zazwyczaj obszary o najkorzystniejszych warunkach glebowych.

W przestrzennej strukturze zasiewów od lat dominują zboża podstawowe – w 2012 roku było to 184,7 tys. Plony zbóż podstawowych z mieszankami zbożowymi w 2012 roku osiągnęły poziom 35,4 dt z 1 ha i zmniejszyły się w stosunku do uzyskanych w roku poprzednim 0,6%. Powierzchnia uprawy rzepaku i rzepiku w 2012 roku wynosiła 19,0 tys. ha, plony wyniosły 26,7 dt z 1 ha, tj. o 3,1% więcej od przeciętnych plonów w kraju. Z kolei uprawa ziemniaków zajmowała powierzchnię 8,4 tys. ha. W omawianym roku z 1 ha zebrano 219 dt ziemniaków, czyli o 2,2% mniej niż w poprzednim roku. Uzyskane plony były niższe o 9,5% w odniesieniu do średnich plonów w kraju. O wyższym poziomie produkcji rzepaku i rzepiku zadecydowało lepsze plonowanie, przy zwiększonej powierzchni uprawy, niż w 2011 roku. Spadek zbiorów ziemniaków wynikał z ich gorszego plonowania oraz spadku areału uprawy w odniesieniu do roku poprzedniego<ref>[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/katow/ASSETS_Rolnictwo___2012.pdf Rolnictwo w województwie śląskim w 2012 r., Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2013]</ref>.

==Transport==

Województwo śląskie posiada dogodne położenie komunikacyjne, wynikające z przecinania się na tym terenie głównych tras międzynarodowych o charakterze tranzytowym. Układ transportu drogowego województwa jest zorientowany głównie w kierunkach wschód-zachód (poprzez autostradę A4, korytarz E40) oraz północ-południe poprzez drogi krajowe DK86 (E75), DK81, S1 (E75), S96, a także docelowo autostradę A1. Odcinek autostrady A4 przebiegający równoleżnikowo przez województwo śląskie łączy główne miasta Aglomeracji Górnośląskiej z Krakowem, a następnie przez DK4 z Tarnowem, Rzeszowem, a dalej z granicą polsko-ukraińską. W kierunku zachodnim A4 zapewnia dogodne połączenie centralnej części województwa śląskiego z Opolem, Wrocławiem, Dreznem w Niemczech. Układ północ-południe realizowany przez drogi krajowe i docelowo autostradę A1 umożliwia połączenie województwa z Łodzią, Warszawą, Gdańskiem. Na południu zaś z Cieszynem a następnie z Ostrawą, dalej z Pragą, Wiedniem oraz Bratysławą<ref>Województwo śląskie. Zarys geograficzno-ekonomiczny, op. cit., s. 108-113.</ref>.

W 2010 roku gęstość sieci drogowej w województwie śląskim wyniosła 172,4 km na 100 km2 i była niemal dwukrotnie większa niż przeciętna wartość gęstości sieci drogowej w Polsce (87,6 km na 100 km2). Determinantą stopnia rozwoju infrastruktury drogowej, wyższego od średniego poziomu w kraju, jest miejsko-przemysłowy charakter centralnej części województwa. Sieć drogowa województwa podlega systematycznej rozbudowie i modernizacji. Dotyczy to zarówno dużych projektów, realizowanych na poziomie krajowym, jak i mniejszych inwestycji, realizowanych na szczeblu powiatowym i gminnym. Do największych inwestycji drogowych województwa ostatnich lat zalicza się budowa: autostrady A4 i A1, drogi ekspresowej S1 i S69, Drogowej Trasy Średnicowej oraz śródmiejskiej obwodnicy zachodniej w Bielsku-Białej i obwodnicy w Jaworznie.
Na terenie województwa, w Tarnowskich Górach, znajduje się jeden z największych węzłów kolejowych w Europie. Transport między Katowicami i Warszawą zapewnia Centralna Magistrala Kolejowa (CMK). Od początku budowana była jako linia dla ruchu o dużej prędkości. W latach 70-tych, służyła właściwie wyłącznie jako linia dla ruchu towarowego. Dzisiaj jednak, jest już linią obsługującą głównie pociągi pasażerskie łączące Warszawę ze Śląskiem i Krakowem. W przyszłości ma stać się pierwszą linią dla kolei dużych prędkości w Polsce. Na uwagę zasługuje również Euroterminal w [[Sławków|Sławkowie]], najbardziej na zachód wysunięty punkt styku systemów kolei szeroko i normalnotorowej, funkcjonującej według standardów europejskich. Terminal posiada wewnętrzną sieć torów kolejowych zarówno o szerokim rozstawie, jak i w standardzie europejskim, tym samym posiada połączenie z systemem przepływu ładunków na osi Azja i Daleki Wschód - Europa Zachodnia.

W województwie śląskim, w Pyrzowicach (gm. Ożarowice), zlokalizowane jest jedno z największych polskich lotnisk – Międzynarodowy Port Lotniczy „Katowice”. Znajduje się on w odległości około 30 km na północ od centrum Katowic. Odprawiane są tam loty krajowe i międzynarodowe, regularne i loty czarterowe. Całkowity ruch pasażerski w 2012 roku osiągnął ponad 2,5 mln. Ponadto w województwie znajduje się kilka lotnisk sportowych – m.in. Katowice-Muchowiec, Bielsko-Biała, Częstochowa i Gliwice.

==Edukacja==

Śląskie znajduje się wśród największych w kraju ośrodków naukowych i akademickich. Na terenie województwa działa 45 szkół wyższych, z których kilkanaście znajduje się w stolicy województwa Katowicach, m.in. [[Uniwersytet Śląski]] i [[Uniwersytet Ekonomiczny]] im. Karola Adamieckiego, akademie: medyczna, muzyczna, sztuk pięknych czy wychowania fizycznego. Łącznie śląskie uczelnie kształcą ponad 161 tys. osób, tj. ponad 9% ogólnej liczby studentów (stan na dzień 30 listopad 2011 roku). Do największych w regionie zalicza się Uniwersytet Śląski w Katowicach, na którym studiowało w końcu 2011 roku ponad 30 tys. studentów oraz Politechnika Śląska w Gliwicach oraz Uniwersytet Ekonomiczny im. Karola Adamieckiego w Katowicach (odpowiednio – 28 tys. i 15 tys. studentów). W roku akademickim 2010/2011 liczba [[Inteligencja|absolwentów]] osiągnęła ponad 48 tys. osób, co stanowi 10,2% wszystkich absolwentów w Polsce<ref>[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/E_szkoly_wyzsze_2011.pdf Szkoły wyższe i ich finanse w 2011 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2012]</ref>.

Województwo Śląskie, kierując się ideą aktywnego współuczestnictwa w kształtowaniu środowiska naukowego, wspiera priorytetowe inicjatywy inwestycyjne ośrodków akademickich. Z inicjatywy Uniwersytetu Śląskiego i Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach powstało Centrum Informacji Naukowej i Biblioteka Akademicka. Główną funkcją Centrum jest udostępnianie zbiorów na zarówno tradycyjnych, jak i elektronicznych nośnikach informacji. Służyć ma nie tylko studentom i naukowcom, ale wszystkim mieszkańcom regionu, doskonale przyczyniając się do rozwoju społeczeństwa informacyjnego<ref>[http://www.ciniba.edu.pl Oficjalna strona Centrum Informacji Naukowej i Biblioteki Akademickiej]</ref>. Niedawno zakończyła się również budowa Śląskiego Międzyuczelnianego Centrum Edukacji i Badań Interdyscyplinarnych, którego głównym celem jest podniesienie jakości kształcenia i wzrost liczby studentów w dziedzinach priorytetowych z punktu widzenia rozwoju gospodarki oraz zwiększenie dostępu studentów do nowoczesnej, unikatowej aparatury laboratoryjnej skupionej w nowoczesnych, certyfikowanych laboratoriach<ref>[http://www.smcebi.us.edu.pl/. Oficjalna strona Centrum Edukacji i Badań Interdyscyplinarnych]</ref>.

==Turystyka==

Województwo śląskie charakteryzuje się różnorodnością kulturową warunkowaną historią, cennym dziedzictwem kulturowym, w tym zabytkami przemysłowymi, architektury modernistycznej i sakralnej, unikatowymi na skalę europejską. Ponadto region cechuje silna [[tożsamość regionalna]] przejawiająca się w kultywowaniu mowy, różnorodnej kultury ludowej, folkloru.

Jednym z najbardziej atrakcyjnych obszarów turystycznych województwa są Beskidy Zachodnie. Zimą Beskidy, dysponujące ponad stu pięćdziesięcioma wyciągami narciarskimi i kolejkami linowymi, czekają na amatorów „białego szaleństwa”. [[Szczyrk]], [[Korbielów]], [[Brenna]], [[Ustroń]], [[Istebna]], Wisła – to tylko niektóre z miejscowości, gdzie panują świetne warunki do uprawiania narciarstwa. W lecie Beskidy zachęcają do turystyki pieszej. Spośród górskich szlaków turystycznych szczególnie popularny jest Główny Szlak Beskidzki im. K. Sosnowskiego. Jest to najdłuższy szlak w Polsce, biegnący przez całe Beskidy z zachodu na wschód, aż do Wołosatego w Bieszczadach. Swój początek ma tam Wiślana Trasa Rowerowa, która ciągnie się od Beskidów na północ, wzdłuż rzeki Wisły. [[Góra Żar]], z której szczytu rozciąga się panorama na Jezioro Żywieckie, pasmo Magurki Wilkowickiej i Hrobaczą Łąkę, jest popularnym miejscem dla miłośników szybowców i paralotni.

Region ten posiada rozbudowane zaplecze noclegowe – hotele, pensjonaty i prywatne kwatery o wysokim standardzie oraz schroniska czekają na miłośników pięknych krajobrazów. Najczęściej odwiedzanym miastem w Beskidach jest Wisła, gdzie latem odbywa się największa impreza folklorystyczna w skali województwa – [[Tydzień Kultury Beskidzkiej]]. Beskidy są znane również z turystyki uzdrowiskowej. Ośrodki sanatoryjne na stokach [[Równica|Równicy]] w Ustroniu czy [[Goczałkowice-Zdrój|Goczałkowicach-Zdroju]] oferują terapię chorób reumatycznych i narządów ruchu, układu krążenia i dróg oddechowych. Kuracjusze mogą tam liczyć m. in. na kąpiele w solance jodobromowej, zabiegi borowinowe, krioterapeutyczne, inhalacje i masaże.

Amatorzy wspinaczki skałkowej znajdą dla siebie idealne miejsce wśród wapiennych ostańców Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, w północnej części województwa śląskiego. Tereny te, obfitujące w jaskinie, są popularne wśród grotołazów. Jura przyciąga także tych, którzy przemierzają ją pieszo, rowerem, samochodem, a nawet konno. Najbardziej charakterystyczne elementy krajobrazu Jury to warownie zamki (m.in. w Ojcowie, Olsztynie, Lelowie, Bobolicach i Mirowie), które wybudowano w XIV wieku za czasów panowania Kazimierza Wielkiego w celu zabezpieczenia ówczesnej stolicy – Krakowa i ochrony granic państwa. Powstał w ten sposób system obronny zamków, uzupełniony niewielkimi strażnicami, ufortyfikowanymi klasztorami i kościołami. Duży wkład w utworzenie takiego systemu wniosły również możne rody szlacheckie, które wybudowały na tym terenie swe warowne siedziby m.in. w Ogrodzieńcu, Smoleniu, Bydlinie, Pilicy, Morsku, Udorzu, Rabsztynie, Pieskowej Skale, Korzkwi, Lipowcu i Rudnie. Jurajskie zamki budowane były najczęściej na szczytach wzniesień, pośród trudno dostępnych skał wapiennych, stąd wzięła się ich nazwa – „Orle Gniazda”. Większość tych wspaniałych budowli możemy dziś oglądać tylko jako ruiny. Przyczyniły się do tego głównie wojny szwedzkie, a później rozbiory i restrykcyjna polityka zaborców. W ostatnim czasie ponowione zostały próby rekonstrukcji tych historycznych budowli i zostały odbudowane z ruin zamki w Bobolicach i Korzkwi. W granicach [[Park Krajobrazowy Orle Gniazda|Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd]] znajduje się [[Pustynia Błędowska]] zwana „Polską Saharą”. Jest to największa pustynia w Europie. Stanowi unikat przyrodniczy i geograficzny, powstała bowiem w umiarkowanym i wilgotnym klimacie. Powierzchnia piasków wynosi 32 km2 i podzielona jest doliną rzeki Biała [[Przemsza]].

Zespół klasztoru oo. Paulinów na [[Jasna Góra|Jasnej Górze]] w Częstochowie jest jednym z ważniejszych symboli Polski i duchową stolicą Polaków. Kompleks zabudowań Sanktuarium Najświętszej Marii Panny Jasnogórskiej w Częstochowie jest malowniczo położony na wysokości 293 m n.p.m. w pasie wapiennych wzgórz, ciągnących się od Krakowa po Wieluń<ref>[http://www.jasnagora.pl/pl Oficjalna strona zespołu klasztornego Zakonu Paulinów w Częstochowie]</ref>.Fundatorem klasztoru był książę opolski, palatyn Węgier i wielkorządca Rusi Halickiej Władysław Opolczyk. Najcenniejszym darem księcia był przywieziony z Bełza na Rusi cudowny obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem - tzw. Czarna Madonna według legendy namalowany ręką św. Łukasza. Rosnąca sława Cudownego Wizerunku Bogurodzicy sprawiła, że w krótkim czasie klasztor jasnogórski stał się miejscem licznych pielgrzymek i skarbcem niezwykle cennych wotów. Rocznie do sanktuarium przybywa 4-5 mln pielgrzymów z całego świata.

Jednym z najsłynniejszych zabytków regionu jest kilkakrotnie przebudowywany [[zamek w Pszczynie]], jedna z najcenniejszych w Polsce rezydencji, pełniących funkcje muzealne<ref>[http://www.zamek-pszczyna.pl Oficjalna strona Muzeum Zamkowego w Pszczynie]</ref>. Choć w obecnym kształcie bardziej przypomina pałac, w pierwszych wiekach swego istnienia pełnił funkcje obronne. W przeciwieństwie do wielu innych zamków i pałaców na Śląsku, zniszczonych na skutek działań II wojny światowej i bezpośrednio po niej, w Zamku w Pszczynie zachowało się oryginalne wyposażenie i meble, które sprawiają, że jest on obecnie jednym z najcenniejszych zabytków architektury rezydencjonalnej w kraju. W salach zamkowych regularnie odbywają się koncerty muzyki dawnej i klasycznej.

Pszczyński zamek stoi na skraju dużego parku krajobrazowego. Zajmuje powierzchnię 156 ha i podzielony jest na trzy części: park Zamkowy, park Dworcowy i Dzika Promenada na terenie której znajduje się Pokazowa Zagroda Żubrów<ref>[http://www.zubry.pszczyna.pl/. Oficjalna strona Zagrody Żubrów w Pszczynie]</ref>. . To jedno z niewielu miejsc w Polsce, gdzie z bliska można przyjrzeć się tym największym w Europie ssakom. Pierwsze żubry przyjechały do Pszczyny z hodowli w Białowieży. Sprzedał je car Aleksander II w zamian za jelenie z lasów [[Jan X Hochberg|Jana Henryka XI Hochberga]]. Transakcji dokonano w 1865 roku - czasach, gdy zwierzęta te występowały jedynie w dwóch miejscach na świecie: na Kaukazie i właśnie w Białowieży. Obecnie połowa światowej populacji ma z nimi związek genetyczny. Można je poznać po imionach w rodowodzie – wszystkie zaczynają się od liter Pl lub Po.
[[Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku]], największy park miejski w Europie, stanowi ulubione miejsce weekendowych wypadów mieszkańców regionu. Oprócz rozległych terenów zielonych mieści w sobie m.in.: Wesołe Miasteczko z największym Diabelskim Młynem w Polsce, ogród zoologiczny z Doliną Dinozaurów, Planetarium, Górnośląski Park Etnograficzny, park linowy oraz pole do paintballa. Na terenie parku znajduje się również Stadion Śląski, aktualnie remontowany.

[[Szlak Zabytków Techniki]] jest z kolei najbardziej interesującą trasą turystyki industrialnej w Polsce<ref>[http://zabytkitechniki.pl/ Oficjalna strona Szlaku Zabytków Techniki]</ref>.Jest to tematyczny, samochodowy szlak turystyczny, który prezentuje najważniejsze i najciekawsze obiekty związane z dziedzictwem przemysłowym całego regionu. Obecnie w jego skład wchodzi 36 obiektów. Do najciekawszych należy m.in. bytomska Elektrociepłownia Szombierki. To unikatowy kompleks przemysłowy zbudowany w 1920 r. według projektu braci Zillmann, twórców m.in. Nikiszowca - zabytkowego osiedla robotniczego w Katowicach. Na początku XX. Uważana była za jedną z największych elektrowni w Europie.

Kolejnym ciekawym obiektem Szlaku jest funkcjonalistyczna wieża wyciągowa szybu "Prezydent" dawnej kopalni "Polska" w Chorzowie. To jedyna kopalniana wieża o żelbetonowej konstrukcji w Polsce. Zbudowana na wzniesieniu konstrukcja ma lekką modernistyczną formę. Powstała w 1933 r., według projektów inżyniera [[Ryszard Heileman|Ryszarda Heilemana]] z Katowic. W ostatnich miesiącach została odrestaurowana, a latem - efektownie podświetlona.
Warto wspomnieć również o [[Sztolnia Czarnego Pstrąga|Sztolni Czarnego Pstrąga]] w Tarnowskich Górach, która swą nazwę wzięła od pływających w niej pstrągów, które przy ciemnym świetle wyglądają na czarne. To unikatowy, 600 metrowy fragment XIX wiecznej sztolni Fryderyk odwadniającej podziemia tarnogórskie, który pokonuje się łodziami. Inne ciekawe obiekty Szlaku to: [[Osiedle Giszowiec]] i [[Osiedle Nikiszowiec]], cieszyńskie [[Muzeum Drukarstwa]], dawna szkolna sztolnia górnicza "Sztygarka" - obecnie [[Muzeum Miejskie "Sztygarka"]] w Dąbrowie Górniczej i [[Huta Szkła w Zawierciu]] - jedyna taka w regionie, gdzie można zobaczyć produkcję szkła kryształowego, a także samemu uformować i ozdobić naczynia.

[[Szlak Architektury Drewnianej]] pozwala spojrzeć na obszar województwa śląskiego z zupełnie innej perspektywy<ref>[http://www.slaskie.pl/szlak_architektury_drewnianej/ Oficjalna strona Szlaku Architektury Drewnianej]</ref>. Pokazuje najciekawsze obiekty w ich naturalnym otoczeniu oraz placówki muzealne zajmujące się architektura i sztuką ludową. Obejmuje łącznie 84 obiekty architektury drewnianej: kościoły, kaplice, dzwonnice, chałupy, karczmy, leśniczówki, pałacyk myśliwski, skanseny i obiekty gospodarcze - młyn wodny i spichlerze. Jego Trasa Główna łączy się z podobnymi szlakami w województwach podkarpackim i małopolskim, natomiast pięć odrębnych pętli pozwoli na szczegółową penetrację terenu województwa.

==Bibliografia==

#Ludność w województwie śląskim. Stan i struktura demograficzno-społeczna. Narodowy Spis powszechny Ludności i Mieszkań 2011, Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2013.
#Ludność, ruch naturalny i migracje w województwie śląskim w 2012 r., Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2013.
#Ochrona środowiska w województwie śląskim w latach 2007-2010, Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2011.
#Powiaty w województwie śląskim w 2012 r., Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2013.
#Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2013.
#Raport o sytuacji społeczno-gospodarczej województwa śląskiego w 2012 r., Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2013.
#Rocznik Statystyczny Województwa Śląskiego, 2012, Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2013.
#Rolnictwo w województwie śląskim w 2012 r., Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2013.
#Strategia Rozwoju Województwa Śląskiego „Śląskie 2020+", Sejmik Województwa Śląskiego, Katowice 2010.
#Strategia Rozwoju Województwa Śląskiego na lata 2000-2015, Sejmik Województwa Śląskiego, Katowice 2000.
#Szkoły wyższe i ich finanse w 2011 r., Główny Urząd Statystyczny Warszawa 2012.
#Turystyka w województwie śląskim w 2012 r., Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2013.
#Województwo Śląskie 2012. Podregiony, Powiaty, Gminy, Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2012.
#20 lat transformacji w aspekcie regionalnym – Śląsk. Refleksje socjologów, red. Swadźba U., Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2011.
#Aktywność inwestycyjna województwa śląskiego, red. Nizielska A., Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego, Katowice 2011.
#Chaos oswojony? Województwo śląskie i jego społeczne metamorfozy, red. Szczepański M.S., Zagała Z., Wydawnictwo Gnome, Katowice 2009.
#Dulias R., Hibszer A., Województwo Śląskie. Przyroda. Gospodarka. Dziedzictwo kulturowe, Wydawnictwo Kubajak, Krzeszowice 2004.
#Dus E., Tendencje rozwoju rolnictwa i działalności małych podmiotów na obszarach wiejskich regionu śląskiego, [w:] Przemiany struktury przestrzennej rolnictwa – sukcesy i niepowodzenia, red. Głebock B., Kacprzak #E., Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Instytut Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań 2006.
#Dynamika śląskiej tożsamości, red. Janeczek J., Szczepański M. S., Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2006.
#Gospodarcze skutki transformacji w województwie śląskim, red. Siemianowicz J., Wydawnictwo ŚWSZ, Katowice 2005.
#Gospodarka Górnego Śląska na przełomie XX i XXI wieku, red. Barczak A., Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Katowicach, Katowice 2006.
#Gospodarka województwa śląskiego na drodze przemian, red. Barczak A., Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego, Katowice 2010.
#Granice Śląska w interdyscyplinarnej perspektywie, red. Gładkiewicz R., Sołdra-Gwiżdż T., Szczepański M. S., Wydawnictwo Stowarzyszenie Instytut Śląski i in., Opole-Wrocław 2012.
#Jaki region? Jaka Polska? Jaka Europa? Studia i szkice socjologiczne, red. Szczepański M. S., Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2001.
#Katowice. Przyroda miasta, red. Tokarska-Guzik B., Rostański A., Kupka R., Wydawnictwo Kubajak, Krzeszowice 2002.
#Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, red. Barciak A., Chojecka E., Fertacz S., T.2., Wydawnictwo Muzeum Historii Katowic, Katowice 2012.
#Komunikacja i jej funkcje w województwie śląskim, red. Dziadek S., Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Katowicach, Katowice 2002.
#Kondracki J., Geografia regionalna Polski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002
#Koziarski S., Komunikacja na Śląsku, Państwowy Instytut Naukowy - Instytut Śląski, Opole 2000.
#Lasy województwa śląskiego. Wczoraj – dziś – jutro, red. Wika S., Wydawnictwo Kubajak, Krzeszowice 1999.
#Osobliwości przyrodnicze województwa śląskiego, red. Włoch W., Górnośląska Oficyna Wydawnicza, Katowice 1999.
#Panorama inwestycyjna województwa śląskiego, red. Tresenberg D., Górnośląska Oficyna Wydawnicza, Katowice 2000.
#Pukowska-Mitka M., Cykle węglowe w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2002.
#Rozwój społeczny i gospodarczy województwa śląskiego na przełomie XX i XXI wieku, red. A. Barczak, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Katowicach, Katowice 2005.
#Społeczno-ekonomiczne skutki przemian gospodarczych w województwie śląskim przełomu XX i XXI w, red. Barczak A.S., Fijałkowska Cz., Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Katowicach, Katowice 2003.
#Studium wiedzy o regionie śląskim, red. Szajnowska-Wysocka A., Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1999.
#Szmytkie R., Krzysztofik R., Idea miejskości w Polsce,[w:] Przekształcenia regionalnych struktur funkcjonalno-przestrzennych, Rozprawy Naukowe Instytutu Geografii i Rozwoju Regionalnego Uniwersytetu Wrocławskiego, nr 20, t. 2, Wrocław 2011.
#Tkocz M., Procesy transformacji województwa śląskiego w XXI wieku, [w:] Księga Jubileuszowa dedykowana Profesorowi Zbigniewowi Zioło, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej w Krakowie, Kraków 2007.
#Tkocz M., Przemiany procesu globalizacji w przemyśle województwa śląskiego, [w:] Przemysł w procesie globalizacji, red. Zioło Z., Makieła Z., Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej w Krakowie, Kraków 2003.
#Tkocz M., Restrukturyzacja przemysłu regionu tradycyjnego, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2001.
#Tyc A., Najciekawsze obiekty i zjawiska przyrody nieożywionej Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd. Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego, Wydawnictwo Progres, Sosnowiec 2001.
#Województwo śląskie. Zarys geograficzno-ekonomiczny, red. Tkocz M. i in., Wydział Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego, Sosnowiec 2008.
#Województwo śląskie: przyroda, gospodarka, dziedzictwo kulturowe, red. Dulias R., Hibszer A., Wydawnictwo Kubajak, Krzeszowice 2004.
#Zamki i pałace - województwo śląskie: historie zamków i pałaców, dzieje rodów, legendy, herby, red. Emmerling D., Wydawnictwo ADAN, Opole 2009.

==Przypisy==

<references/>

==Źródła on-line==

[http://www.ciniba.edu.pl www.ciniba.edu.pl];[http://www.geosilesia.us.edu.pl www.geosilesia.us.edu.pl];
[http://www.%20gospodarka.silesia-region.pl www. gospodarka.silesia-region.pl]
[http://www.jasnagora.pl www.jasnagora.pl]
[http://www.lasy.gov.pl www.lasy.gov.pl]
[http://www.slaskie.pl www.slaskie.pl]
[http://www.smcebi.us.edu.pl www.smcebi.us.edu.pl]
[http://www.stat.gov.pl www.stat.gov.pl]
[http://www.%20zabytkitechniki.pl www. zabytkitechniki.pl]
[http://www.zpk.com.pl www.zpk.com.pl]
[http://www.zubry.pszczyna.pl www.zubry.pszczyna.pl]

Województwo śląskie (III RP)

2015-01-14T12:45:01Z

Myszorj:

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Politologia]]
[[Kategoria: Geografia]]
Autor:[[Marcela Gruszczyk]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Województwo śląskie jest regionem Polski położonym w południowej części kraju, między 49°15’ a 51°06’ szerokości geograficznej północnej oraz między 18°05’ a 19°55’ długości geograficznej wschodniej. Powstało w wyniku nowego podziału administracyjnego kraju wprowadzonego z dniem 1 stycznia 1999 roku <ref> W okresie późniejszym dokonano jedynie nieznacznych korekt. Spośród nich najważniejsze było przyłączenie miasta Sławków leżącego wcześniej w powiecie olkuskim, w województwie małopolskim oraz przeprowadzenie korekty granic niektórych gmin</ref> . Reforma administracyjna przywróciła przedwojenną nazwę "województwo śląskie", ale nie uwzględniła historycznych granic regionu śląskiego (górnośląskiego). Województwo śląskie obejmuje swym zasięgiem dawne województwa – [[Województwo katowickie|katowickie]], [[Województwo częstochowskie|częstochowskie]] i [[Województwo bielskie|bielskie]]. Jego kształt nawiązuje do kształtu województwa katowickiego sprzed 1975 roku.

[[Plik:herb 2.jpg|200px|thumb| Herb województwa śląskiego]]

==Położenie geograficzne==
Herb województwa przedstawia złotego orła [[Piastowie śląscy|Piastów górnośląskich]] bez korony, zwróconego w prawo, na niebieskim tle, flaga trzy pasy poziome: pas błękitny w 2/5 szerokości płata od góry, pas żółty 1/5 szerokości płata w środku - i pas błękitny 2/5 szerokości płata od dołu<ref>[http://www.slaskie.pl/strona_n.php?jezyk=pl&grupa=24&id_menu=189&id=2677 Uchwała sejmiku nr I/36/5/2001 z dnia 11 czerwca 2001 roku w sprawie: ustanowienia herbu Województwa Śląskiego]</ref>.

Władzę administracyjną sprawują władze samorządowe oraz organy administracji rządowej. Władzę samorządową sprawuje [[sejmik wojewódzki]] wybierany w wyborach powszechnych i bezpośrednich na okres 4 lat i jako organ wykonawczy [[urząd marszałkowski]], na którego czele stoi [[marszałek]] wybierany przez sejmik wojewódzki<ref>Zobacz hasła: „sejmik województwa śląskiego” i „marszałek województwa śląskiego”</ref>. Władze centralne reprezentowane są przez urząd wojewódzki, na którego czele stoi [[wojewoda]], powoływany przez premiera i sprawujący nadzór nad legalnością działania [[Samorząd wojewódzki|samorządu wojewódzkiego]]. Siedzibą władz samorządowych, jak i rządowych województwa są [[Katowice]].

[[Plik: województwo 1999.jpg|300px|thumb|right|Subregiony województwa śląskiego]]

Śląskie graniczy z czterema województwami: od zachodu z opolskim (240 km), od północy z łódzkim (144 km), od południowego wschodu ze świętokrzyskim (117 km), a od wschodu z małopolskim (241 km). Południową granicę województwa stanowi granica państwowa ze Słowacją (87 km), a południowo-zachodnią granica z Republiką Czeską (150 km). Większość granic ma charakter sztuczny, z wyjątkiem obszarów górskich, gdzie biegną one graniami, a także odcinków poprowadzonych korytem rzek. W promieniu 600 km od Katowic znajduje się aż sześć europejskich stolic: Berlin, Bratysława, Budapeszt, Praga, Warszawa i Wiedeń.

Województwo śląskie ma urozmaicone ukształtowanie terenu, obejmuje swym obszarem góry, kotliny, wyżyny i niziny<ref>W podziale fizycznogeograficznym Jerzego Kondrackiego obszar ten zaliczany jest do trzech wielkich prowincji (31. Niż Środkowoeuropejski, 34. Wyżyny Polskie i 51. Karpaty Zachodnie z Podkarpaciem), pięciu podprowincji (318. Niziny Środkowopolskie, 431. Wyżyna Śląsko-Krakowska, 342. Wyżyna Małopolska, 512. Północne Podkarpaciei 513. Zewnętrzne Karpaty Zachodnie) oraz dziesięciu makroregionów. Zobacz więcej: J. Kondracki, Geografia regionalna Polski, Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa 2002, s. 32-43.</ref>. Większa część województwa leży na [[Wyżyna Śląsko-Krakowska|Wyżynie Śląsko-Krakowskiej]], która składa się z [[Wyżyna Woźnicko-Wieluńska|Wyżyny Woźnicko-Wieluńskiej]], Wyżyny Śląskiej i części [[Wyżyna Krakowsko-Częstochowska|Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej]] (Wyżyny Częstochowskiej). Północno-wschodni wąski pas regionu należy do Wyżyny Przedborskiej, wchodzącej w skład [[Wyżyna Małopolska|Wyżyny Małopolskiej]]. Ziemie na zachodzie należą do [[Nizina Śląska|Niziny Śląskiej]], a ściślej do Równiny Opolskiej, [[Kotlina Raciborska|Kotliny Raciborskiej]] i [[Płaskowyż Głubczycki|Płaskowyżu Głubczyckiego]], który jest najbardziej na zachód wysuniętą częścią województwa śląskiego. Południowa część województwa znajduje się na obszarze [[Karpaty Zachodnie|Karpat Zachodnich]], a dokładnie Pogórza Zachodniobeskidzkiego i [[Beskidy|Beskidu Zachodniego]] oraz Podkarpacia Północnego - [[Kotlina Oświęcimska|Kotliny Oświęcimskiej]] i niewielkiej części Kotliny Ostrawskiej<ref>R. Dulias, A. Hibszer, Województwo Śląskie. Przyroda. Gospodarka. Dziedzictwo kulturowe, Wydawnictwo Kubajak, Krzeszowice 2004, s. 80-98.</ref>.

Najwyższej położony punkt wysokościowy województwa (1534 m n.p.m.) znajduje się na zboczach Pilska w Beskidzie Żywieckim, a najniższej w Kotlinie Raciborskiej poniżej ujścia rzeki Rudy do Odry (173 m n.p.m.)<ref>[http://geosilesia.us.edu.pl/239,geosilesia__polozenie_geograficzne.html Dane Wojewódzkiego Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej w Katowicach GeoSilesia: Edukacyjno - informacyjny serwis internetowy o dziedzictwie geologicznym województwa śląskiego]</ref>.

Cechą charakterystyczną województwa jest fakt, że na jego obszarze mają swoje źródła dwie z trzech największych rzek Polski: [[Wisła]] (na zachodnim stoku Baraniej Góry w Beskidzie Śląskim) oraz [[Warta]] (na Wyżynie Częstochowskiej w Kromołowie). Oprócz nich przez województwo przepływa druga największa polska rzeka – [[Odra]]. Ważną rolę przyrodniczą, jak i gospodarczą odgrywają jeszcze takie rzeki jak: Liswarta, Kłodnica, Mała Panew, Olza, Pilica, Przemasza (Biała i Czarna), Ruda oraz Soła.

Największym zbiornikiem wodnym województwa jest Zbiornik Goczałkowicki położony na terenie gminy Goczałkowice-Zdrój, często nazywany przez turystów „Śląskim Morzem”. Zajmuje powierzchnię 3200 ha, a jego maksymalna pojemność wynosi 168 mln m³. Jest to zbiornik retencyjny zaopatrujący w wodę pitną większą część [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP)]]. Do ważniejszych zbiorników regionu należą dwa jeziora na Sole: Żywieckie (10 km2) i Międzybrodzkie (3,7 km2) oraz zbiornik Poraj na Warcie (5,5 km2).

Lasy stanowią 31,8% ogólnej powierzchni województwa śląskiego (średnia krajowa to 29,2%)<ref>[http://www.lasy.gov.pl/dokumenty/raporty/raport-o-stanie-lasow-w-Polsce-2010. Centrum Informacyjne Lasów Państwowych, Raport o stanie lasów w Polsce 2010, Warszawa 2011]</ref>. Ich rozmieszczenie na obszarze województwa jest nierównomierne. Do większych, zwartych kompleksów leśnych należą: lasy beskidzkie, pszczyńsko-kobiórskie, rudzkie, lublinieckie oraz lasy w górnych biegach Liswarty, Warty i Pilicy<ref>R. Dulias, A. Hibszer, op. cit., s. 43-47.</ref>.Pod względem siedliskowym przeważają bory mieszane o różnym stopniu uwilgotnienia gleby. Największą powierzchnię spośród lasotwórczych gatunków drzew zajmują sosna, świerk, dąb, buk i brzoza. Na terenie województwa znajduje się m.in. rezerwat „Żubrowisko” (Nadleśnictwo Kobiór)<ref>[http://www.lasy.com.pl/web/kobior/ochronaprzyrody Oficjalna strona Nadleśnictwa Kobiór]</ref>, będący jedynym z ważniejszych miejsc hodowli żubrów w kraju oraz ośrodek wolierowej hodowli głuszców (Nadleśnictwo Wisła), prowadzący restytucję głuszca w Beskidach Zachodnich<ref>[http://www.lasy.com.pl/web/wisla/gluszec. Oficjalna strona Nadleśnictwa Wisła]</ref>.W większych kompleksach leśnych województwa występują przedstawiciele tzw. grubej zwierzyny – jelenie, daniele, sarny i dziki. W granicach województwa usytuowany jest również Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego, którego celem jest zachowanie, popularyzacja i upowszechnienie wartości przyrodniczych, historycznych i kulturowych znajdujących się na terenie parków i obszarów chronionego krajobrazu stanowiących ich otulinę<ref>[http://www.zpk.com.pl Oficjalna strona Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego]</ref>.

==Podział administracyjny==

Strukturę administracyjną województwa tworzy 167 gmin (49 miejskich, 22 - miejsko-wiejskich i 96 wiejskich) zgrupowanych w 36 powiatach. Spośród 49 gmin miejskich, 29 to jednostki znajdujące się w obrębie powiatów, pozostałe 20 to miasta na prawach powiatów. Najwięcej gmin miejskich znajduje się w centralnej i południowo-zachodniej części województwa (obszar [[Konurbacja katowicka|konurbacji katowickiej]] i aglomeracji rybnickiej), podczas gdy gminy miejsko-wiejskie i wiejskie dominują w północnej, zachodniej i południowej (region częstochowsko-zawierciański oraz bielsko-cieszyński)<ref>Województwo śląskie. Zarys geograficzno-ekonomiczny, red. Tkocz M. i in., Wydział Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego, Sosnowiec 2008, s. 14-15.</ref>.

[[Plik:sl99.jpg|600px|thumb|right| Podział administracyjny województwa śląskiego]]

Śląskie to jedyne województwo w Polsce, w którym jest mniej powiatów ziemskich (17) niż grodzkich (19). Do grupy pierwszej należą powiaty: będziński, bielski, bieruńsko-lędziński, cieszyński, częstochowski, gliwicki, kłobucki, lubliniecki, mikołowski, myszkowski, pszczyński, raciborski, rybnicki, tarnogórski, wodzisławski, zawierciański i żywiecki, do drugiej: [[Bielsko-Biała]], [[Bytom]], [[Chorzów]], [[Częstochowa]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Gliwice]], [[Jastrzębie-Zdrój]], [[Jaworzno]], [[Katowice]], [[Mysłowice]], [[Piekary Śląskie]], [[Ruda Śląska]], [[Rybnik]], [[Siemianowice Śląskie]], [[Sosnowiec]], [[Świętochłowice]], [[Tychy]], [[Zabrze]] i [[Żory]].
Największym powiatem w województwie śląskim jest powiat częstochowski zajmujący obszar 1521 km2, co stanowi 12,3% powierzchni całego województwa. W jego obrębie znajduje się łącznie 16 gmin, w tym tylko dwie gminy miejsko-wiejskie i ani jednej miejskiej. Dwa kolejne duże powiaty to: żywiecki (1040 km2) i zawierciański (1003 km2). Najmniejszym powiatem jest powiat bieruńsko-lędziński, który zajmuje zaledwie 158 km2. W jego obrębie znajduje się tylko 5 gmin, w tym trzy miejskie i dwie wiejskie. Do stosunkowo niewielkich należą także powiaty: rybnicki (224 km2) i mikołowski (233 km2)<ref>Województwo Śląskie 2012. Podregiony, Powiaty, Gminy, Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2012, s. 109-119.</ref>.

Województwo śląskie jest jednym z najmniejszych, a zarazem najgęściej zaludnionych województw w skali kraju. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego zajmuje obszar 12.333 km2, tj. 3,9% powierzchni kraju, co daje 14. miejsce, przed województwami świętokrzyskim i opolskim. Na obszarze tym żyje 4 615 870 mieszkańców, tj. 11,9% ludności Polski, co daje najwyższy w kraju wskaźnik gęstości zaludnienia – 374 osób/km2 wobec 123 osób/km2 w Polsce. Biorąc pod uwagę przekrój terytorialny według powiatów notuje się znaczne zróżnicowanie gęstości zaludnienia. Najgęściej zaludnione są miasta w centralnej części województwa: Świętochłowice (3 935 osób/km2), Chorzów (3 344 osób/km2) oraz Siemianowice Śląskie (2 727 osób/km2). Najrzadziej zaś powiaty północnej części województwa: częstochowski (89 osób/km2), lubliniecki (94 osób/km2) i kłobucki (96 osób/km2). W stolicy województwa – Katowicach – gęstość zaludnienia wynosi 1866 osób/km2 <ref>[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/l_powierzchnia_i_ludnosc_przekroj_terytorialny_2013.pdf. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2013,]</ref>.

==Ludność==

Pod względem ruchu naturalnego [[Ludność województwa śląskiego|ludności]] od wielu lat na terenie województwa utrzymuje się tendencja spadkowa. W 2012 roku zarejestrowano 44,6 tys. urodzeń żywych, tj. o 0,2 tys. mniej niż w 2011 roku. Biorąc pod uwagę powiaty, najwięcej urodzeń odnotowano w powiatach pszczyńskim i rybnickim oraz w Żorach, natomiast najmniej w Częstochowie, Sosnowcu oraz w powiecie będzińskim. W tym samym roku w województwie zmarło 49,0 tys. osób, tj. więcej o 1,3 tys. osób w ujęciu rocznym. Największy współczynnik zgonów odnotowano w Chorzowie, w powiatach zawierciańskim i będzińskim oraz w Sosnowcu. Najniższy wystąpił w Żorach, powiecie bieruńsko-lędzińskim oraz w Jastrzębiu-Zdroju<ref>[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/katow/ASSETS_POWIATY-2012.pdf Powiaty w województwie śląskim w 2012 r., Urząd Statystyczny w Katowicach ,Katowice 2013]</ref>.

Obok przyrostu naturalnego ważnym czynnikiem mającym wpływ na liczbę ludności są migracje. W 2012 roku w województwie śląskim liczba osób wymeldowanych z pobytu stałego przewyższała liczbę ludności zameldowanej na pobyt stały - saldo migracji było więc ujemne i wyniosło -5,9 tys. Napływ ludności na pobyt stały ukształtował się na poziomie 44,1 tys., a odpływ wyniósł 50,0 tys. Najwyższą wartość salda migracji zanotowano w powiatach: bielskim, mikołowskim i tarnogórskim, natomiast najniższą w Katowicach, Bytomiu oraz w Sosnowcu<ref>[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/katow/ASSETS_NSP2011_Ludnosc.pdf Ludność w województwie śląskim. Stan i struktura demograficzno-społeczna. Narodowy Spis powszechny Ludności i Mieszkań 2011, Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2013, ]</ref>.

Ważnym elementem procesów demograficznych, który warunkuje w dużym stopniu rozwój gospodarki, jest aktywność [Grupy społeczno-zawodowe|zawodowa]] mieszkańców. Na koniec 2012 roku w województwie śląskim liczba pracujących (w podmiotach gospodarczych o liczbie pracujących powyżej 9 osób według faktycznego miejsca pracy) wyniosła 1176,9 tys. osób i była o 0,6% niższa niż przed rokiem. Pracujący w przemyśle i budownictwie stanowili 43,7% ogółu pracujących. Analizując sytuację na rynku pracy w poszczególnych powiatach, najwięcej pracujących w przeliczeniu na 1000 ludności odnotowano w: Katowicach (511), Gliwicach (401) i Bielsku-Białej (396), natomiast najmniej w powiatach: rybnickim (111), częstochowskim (113) oraz w myszkowskim (144). Liczba zarejestrowanych bezrobotnych w powiatowych urzędach pracy województwa śląskiego w końcu grudnia 2012 roku wyniosła 205,5 tys. osób, tj. o 10,4% więcej niż w roku poprzednim. Najwięcej bezrobotnych zarejestrowano w Częstochowie (15,5 tys.), a najmniej w powiecie bieruńsko-lędzińskim (1,6 tys.). Bezrobocie dotyczyło przede wszystkim ludzi młodych w wieku 25-34 lata oraz osób nie posiadających wyższego wykształcenia<ref>[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/katow/ASSETS_POWIATY-2012.pdf Powiaty w województwie śląskim w 2012 r., Katowice 2013, Urząd Statystyczny w Katowicach]</ref>.

Pod względem poziomu [[Miasta województwa śląskiego|urbanizacji]] (78,9%) województwo śląskie zajmuje pierwsze miejsce w kraju (średnia dla Polski – 61,6%), przy czym charakterystyczna jest tu duża koncentracja ludności w centrum województwa. Głównymi elementami systemu osadniczego województwa są aglomeracje miejskie: górnośląska (o znaczeniu europejskim) oraz bielska, częstochowska i rybnicka (o znaczeniu krajowym). Wyrazem wysokiego stopnia urbanizacji regionu jest 78% udział ludności mieszkającej w 71 miastach, z których: 3 miasta liczą ponad 200 tys. mieszkańców (Katowice, Częstochowa i Sosnowiec). Większą liczbę miast ma w Polsce jedynie województwo wielkopolskie, które jest jednak trzykrotnie większe.

Wyniki „Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011” (NSP 2011), dotyczące przynależności wyznaniowej, potwierdziły dominującą pozycję [[Archidiecezja katowicka|Kościoła Katolickiego obrządku łacińskiego]] w województwie śląskim. Przynależność do Kościoła Rzymskokatolickiego określiło ponad 4 008 tys. mieszkańców. Drugą pozycję zajął [[Kościół Ewangelicko-Augsburski]] liczący 51 tys. wiernych, co stanowiło prawie 72% wszystkich wiernych tego kościoła w Polsce. Silna obecność Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, a także, w znacznie mniejszym stopniu, innych wyznań protestanckich na [[Śląsk Cieszyński|Śląsku Cieszyńskim]] stanowi do dziś jeden z głównych czynników, wyróżniających ten powiat od innych.

Charakterystyczną cechą ludności zamieszkującej województwo śląskie jest jej zróżnicowanie etniczne. Na podstawie wyników uzyskanych podczas NSP 2011 można stwierdzić, że większość mieszkańców województwa śląskiego identyfikuje się z jednorodną polską tożsamością narodową. Grupa ta obejmowała prawie 3 794 tys. osób, tj. 81,93% ludności województwa. Spis ten wskazał równocześnie na wzrost poczucia odrębności etnicznej społeczności regionalnych w Polsce<ref>Zobacz hasło: „[[Narodowość śląska]]”.</ref>. Szczególnie widoczne było to właśnie na przykładzie województwa śląskiego, gdzie mieszkało prawie 764 tys. osób deklarujących niepolską lub niepolską jednocześnie z polską przynależność narodowo-etniczną. Grupa ta stanowiła 52% wszystkich mieszkańców kraju, którzy określili swoją przynależność narodowo-etniczną jako inną niż polska<ref>[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/katow/ASSETS_NSP2011_Ludnosc.pdf Ludność w województwie śląskim. Stan i struktura demograficzno-społeczna. Narodowy Spis powszechny Ludności i Mieszkań 2011, Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2013]</ref>.

==Przemysł==

Województwo śląskie należy do najlepiej rozwiniętych gospodarczo regionów Polski. Wytwarza się tutaj 13,7% Produktu Krajowego Brutto (PKB), co daje województwu drugie miejsce w kraju. PKB w przeliczeniu na 1 mieszkańca wynosi 23,7 tys. zł i jest wyższe od średniej krajowej o 2,3 tys. zł<ref>[http://gospodarka.silesia-region.pl/pl/gosp2.php Informator gospodarczy województwa śląskiego]</ref>. Decyduje o tym zarówno bogata i różnorodna baza surowcowa (m.in. węgiel kamienny, złoża cynku i ołowiu, pokłady metanu, gazu ziemnego, złoża margli, wapieni i kruszywa naturalnego), stan zagospodarowania produkcyjnego oraz wykwalifikowana kadra [[Robotnicy|pracowników]]. Reprezentowane są tu prawie wszystkie gałęzie przemysłu wydobywczego i przetwórczego. Cechą charakterystyczną jest przewaga przemysłu ciężkiego, opartego na lokalnych surowcach, głównie złożach węgla kamiennego. Zachodzące od kilku lat procesy restrukturyzacyjne powodują systematyczne zmiany w strukturze gospodarki województwa. W całym przemyśle zmniejsza się udział górnictwa i hutnictwa, branż do niedawna dominujących w gospodarce województwa, wzrasta pozycja przemysłu elektromaszynowego, informatycznego, energetyki, a najszybciej przemysłu motoryzacyjnego i spożywczego

Przemysł w województwie śląskim jest rozmieszczony nierównomiernie. Największe zagęszczenie zakładów przemysłowych występuje w jego środkowej i środkowo-zachodniej części. W strefie tej wyróżnia się dwa okręgi przemysłowe – górnośląski i rybnicki, które są ze sobą ściśle powiązane pod względem produkcyjnym. [[Górnośląski Okręg Przemysłowy]] obejmuje centralną, najbardziej zurbanizowaną część województwa. Cechuje się silnym zagęszczeniem zakładów przemysłu paliwowo-energetycznego, metalurgicznego i elektromaszynowego. Największymi ośrodkami przemysłowymi są: Katowice, Ruda Śląska, Gliwice, Dąbrowa Górnicza, Sosnowiec, Bytom i Zabrze. Przemysł Rybnickiego Okręgu Węglowego (ROW) charakteryzuje się wysokim zatrudnieniem w górnictwie. Głównymi ośrodkami są: Rybnik i Jastrzębie Zdrój. Inne znaczące ośrodki na mapie gospodarczej województwa to: Częstochowa, Bielsko-Biała i Zawiercie. Pod względem produkcji sprzedanej przemysłu województwo śląskie zajmuje drugie miejsce w kraju, po województwie mazowieckim. W 2012 roku udział województwa w produkcji sprzedanej przemysłu w kraju wyniósł 16,9%<ref>[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/katow/ASSETS_RAPORT2012.pdf Raport o sytuacji społeczno-gospodarczej województwa śląskiego w 2012 r., Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2013]</ref>.

==Rolnictwo==

Rolnictwo odgrywa w województwie śląskim rolę drugoplanową. Duża zmienność cech środowiska geograficznego na stosunkowo niewielkim obszarze sprawia, że istnieje tam zespół różnorodnych warunków przyrodniczych do produkcji rolnej, wśród których najbardziej znaczący wpływ mają [[Gleby województwa śląskiego|gleby]]. Na obszarze województwa przeważają gleby średniej jakości, wytworzone na piaskach słabo gliniastych i luźnych, które są mało zasobne w składniki pokarmowe i ulegają silnemu zakwaszeniu. Przeważają one w północnej oraz w środkowej części województwa. Tylko niecałe 20% powierzchni użytków rolnych zajmują gleby bardzo dobre i dobre. W województwie występują dwa zwarte obszary takich gleb: większy, tj. równoleżnikowy pas obejmujący od zachodu Płaskowyż Głubczycki, południową część Płaskowyżu Rybnickiego i Kotlinę Oświęcimską i mniejszy na progu Lelowskim przylegającym od wschodu do Wyżyny Częstochowskiej<ref>Województwo śląskie. Zarys geograficzno-ekonomiczny, op. cit., s. 46-49.</ref>.

Powierzchnia gruntów użytkowanych przez gospodarstwa rolne w województwie śląskim w czerwcu 2012 roku wyniosła 447,8 tys. ha, co stanowiło 2,6% powierzchni gospodarstw rolnych w kraju. Zdecydowana większość tego areału, tj. 98,7% użytkowana była przez gospodarstwa rolne sektora prywatnego. Sektor publiczny obejmował zaledwie 1,3% gruntów gospodarstw rolnych województwa<ref>[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/katow/ASSETS_ROCZNIK_2012.pdf Rocznik Statystyczny Województwa Śląskiego, Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2013]</ref>.

Ogólna powierzchnia gospodarstw rolnych w 2012 roku w przeważającej części (98,1%) użytkowana była przez gospodarstwa o powierzchni użytków rolnych powyżej 1 ha. Przeważa wykorzystanie terenów rolniczych w formie gruntów ornych, które zajmują zazwyczaj obszary o najkorzystniejszych warunkach glebowych.

W przestrzennej strukturze zasiewów od lat dominują zboża podstawowe – w 2012 roku było to 184,7 tys. Plony zbóż podstawowych z mieszankami zbożowymi w 2012 roku osiągnęły poziom 35,4 dt z 1 ha i zmniejszyły się w stosunku do uzyskanych w roku poprzednim 0,6%. Powierzchnia uprawy rzepaku i rzepiku w 2012 roku wynosiła 19,0 tys. ha, plony wyniosły 26,7 dt z 1 ha, tj. o 3,1% więcej od przeciętnych plonów w kraju. Z kolei uprawa ziemniaków zajmowała powierzchnię 8,4 tys. ha. W omawianym roku z 1 ha zebrano 219 dt ziemniaków, czyli o 2,2% mniej niż w poprzednim roku. Uzyskane plony były niższe o 9,5% w odniesieniu do średnich plonów w kraju. O wyższym poziomie produkcji rzepaku i rzepiku zadecydowało lepsze plonowanie, przy zwiększonej powierzchni uprawy, niż w 2011 roku. Spadek zbiorów ziemniaków wynikał z ich gorszego plonowania oraz spadku areału uprawy w odniesieniu do roku poprzedniego<ref>[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/katow/ASSETS_Rolnictwo___2012.pdf Rolnictwo w województwie śląskim w 2012 r., Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2013]</ref>.

==Transport==

Województwo śląskie posiada dogodne położenie komunikacyjne, wynikające z przecinania się na tym terenie głównych tras międzynarodowych o charakterze tranzytowym. Układ transportu drogowego województwa jest zorientowany głównie w kierunkach wschód-zachód (poprzez autostradę A4, korytarz E40) oraz północ-południe poprzez drogi krajowe DK86 (E75), DK81, S1 (E75), S96, a także docelowo autostradę A1. Odcinek autostrady A4 przebiegający równoleżnikowo przez województwo śląskie łączy główne miasta Aglomeracji Górnośląskiej z Krakowem, a następnie przez DK4 z Tarnowem, Rzeszowem, a dalej z granicą polsko-ukraińską. W kierunku zachodnim A4 zapewnia dogodne połączenie centralnej części województwa śląskiego z Opolem, Wrocławiem, Dreznem w Niemczech. Układ północ-południe realizowany przez drogi krajowe i docelowo autostradę A1 umożliwia połączenie województwa z Łodzią, Warszawą, Gdańskiem. Na południu zaś z Cieszynem a następnie z Ostrawą, dalej z Pragą, Wiedniem oraz Bratysławą<ref>Województwo śląskie. Zarys geograficzno-ekonomiczny, op. cit., s. 108-113.</ref>.

W 2010 roku gęstość sieci drogowej w województwie śląskim wyniosła 172,4 km na 100 km2 i była niemal dwukrotnie większa niż przeciętna wartość gęstości sieci drogowej w Polsce (87,6 km na 100 km2). Determinantą stopnia rozwoju infrastruktury drogowej, wyższego od średniego poziomu w kraju, jest miejsko-przemysłowy charakter centralnej części województwa. Sieć drogowa województwa podlega systematycznej rozbudowie i modernizacji. Dotyczy to zarówno dużych projektów, realizowanych na poziomie krajowym, jak i mniejszych inwestycji, realizowanych na szczeblu powiatowym i gminnym. Do największych inwestycji drogowych województwa ostatnich lat zalicza się budowa: autostrady A4 i A1, drogi ekspresowej S1 i S69, Drogowej Trasy Średnicowej oraz śródmiejskiej obwodnicy zachodniej w Bielsku-Białej i obwodnicy w Jaworznie.
Na terenie województwa, w Tarnowskich Górach, znajduje się jeden z największych węzłów kolejowych w Europie. Transport między Katowicami i Warszawą zapewnia Centralna Magistrala Kolejowa (CMK). Od początku budowana była jako linia dla ruchu o dużej prędkości. W latach 70-tych, służyła właściwie wyłącznie jako linia dla ruchu towarowego. Dzisiaj jednak, jest już linią obsługującą głównie pociągi pasażerskie łączące Warszawę ze Śląskiem i Krakowem. W przyszłości ma stać się pierwszą linią dla kolei dużych prędkości w Polsce. Na uwagę zasługuje również Euroterminal w [[Sławków|Sławkowie]], najbardziej na zachód wysunięty punkt styku systemów kolei szeroko i normalnotorowej, funkcjonującej według standardów europejskich. Terminal posiada wewnętrzną sieć torów kolejowych zarówno o szerokim rozstawie, jak i w standardzie europejskim, tym samym posiada połączenie z systemem przepływu ładunków na osi Azja i Daleki Wschód - Europa Zachodnia.

W województwie śląskim, w Pyrzowicach (gm. Ożarowice), zlokalizowane jest jedno z największych polskich lotnisk – Międzynarodowy Port Lotniczy „Katowice”. Znajduje się on w odległości około 30 km na północ od centrum Katowic. Odprawiane są tam loty krajowe i międzynarodowe, regularne i loty czarterowe. Całkowity ruch pasażerski w 2012 roku osiągnął ponad 2,5 mln. Ponadto w województwie znajduje się kilka lotnisk sportowych – m.in. Katowice-Muchowiec, Bielsko-Biała, Częstochowa i Gliwice.

==Edukacja==

Śląskie znajduje się wśród największych w kraju ośrodków naukowych i akademickich. Na terenie województwa działa 45 szkół wyższych, z których kilkanaście znajduje się w stolicy województwa Katowicach, m.in. [[Uniwersytet Śląski]] i [[Uniwersytet Ekonomiczny]] im. Karola Adamieckiego, akademie: medyczna, muzyczna, sztuk pięknych czy wychowania fizycznego. Łącznie śląskie uczelnie kształcą ponad 161 tys. osób, tj. ponad 9% ogólnej liczby studentów (stan na dzień 30 listopad 2011 roku). Do największych w regionie zalicza się Uniwersytet Śląski w Katowicach, na którym studiowało w końcu 2011 roku ponad 30 tys. studentów oraz Politechnika Śląska w Gliwicach oraz Uniwersytet Ekonomiczny im. Karola Adamieckiego w Katowicach (odpowiednio – 28 tys. i 15 tys. studentów). W roku akademickim 2010/2011 liczba [[Inteligencja|absolwentów]] osiągnęła ponad 48 tys. osób, co stanowi 10,2% wszystkich absolwentów w Polsce<ref>[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/E_szkoly_wyzsze_2011.pdf Szkoły wyższe i ich finanse w 2011 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2012]</ref>.

Województwo Śląskie, kierując się ideą aktywnego współuczestnictwa w kształtowaniu środowiska naukowego, wspiera priorytetowe inicjatywy inwestycyjne ośrodków akademickich. Z inicjatywy Uniwersytetu Śląskiego i Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach powstało Centrum Informacji Naukowej i Biblioteka Akademicka. Główną funkcją Centrum jest udostępnianie zbiorów na zarówno tradycyjnych, jak i elektronicznych nośnikach informacji. Służyć ma nie tylko studentom i naukowcom, ale wszystkim mieszkańcom regionu, doskonale przyczyniając się do rozwoju społeczeństwa informacyjnego<ref>[http://www.ciniba.edu.pl Oficjalna strona Centrum Informacji Naukowej i Biblioteki Akademickiej]</ref>. Niedawno zakończyła się również budowa Śląskiego Międzyuczelnianego Centrum Edukacji i Badań Interdyscyplinarnych, którego głównym celem jest podniesienie jakości kształcenia i wzrost liczby studentów w dziedzinach priorytetowych z punktu widzenia rozwoju gospodarki oraz zwiększenie dostępu studentów do nowoczesnej, unikatowej aparatury laboratoryjnej skupionej w nowoczesnych, certyfikowanych laboratoriach<ref>[http://www.smcebi.us.edu.pl/. Oficjalna strona Centrum Edukacji i Badań Interdyscyplinarnych]</ref>.

==Turystyka==

Województwo śląskie charakteryzuje się różnorodnością kulturową warunkowaną historią, cennym dziedzictwem kulturowym, w tym zabytkami przemysłowymi, architektury modernistycznej i sakralnej, unikatowymi na skalę europejską. Ponadto region cechuje silna [[tożsamość regionalna]] przejawiająca się w kultywowaniu mowy, różnorodnej kultury ludowej, folkloru.

Jednym z najbardziej atrakcyjnych obszarów turystycznych województwa są Beskidy Zachodnie. Zimą Beskidy, dysponujące ponad stu pięćdziesięcioma wyciągami narciarskimi i kolejkami linowymi, czekają na amatorów „białego szaleństwa”. [[Szczyrk]], [[Korbielów]], [[Brenna]], [[Ustroń]], [[Istebna]], Wisła – to tylko niektóre z miejscowości, gdzie panują świetne warunki do uprawiania narciarstwa. W lecie Beskidy zachęcają do turystyki pieszej. Spośród górskich szlaków turystycznych szczególnie popularny jest Główny Szlak Beskidzki im. K. Sosnowskiego. Jest to najdłuższy szlak w Polsce, biegnący przez całe Beskidy z zachodu na wschód, aż do Wołosatego w Bieszczadach. Swój początek ma tam Wiślana Trasa Rowerowa, która ciągnie się od Beskidów na północ, wzdłuż rzeki Wisły. [[Góra Żar]], z której szczytu rozciąga się panorama na Jezioro Żywieckie, pasmo Magurki Wilkowickiej i Hrobaczą Łąkę, jest popularnym miejscem dla miłośników szybowców i paralotni.

Region ten posiada rozbudowane zaplecze noclegowe – hotele, pensjonaty i prywatne kwatery o wysokim standardzie oraz schroniska czekają na miłośników pięknych krajobrazów. Najczęściej odwiedzanym miastem w Beskidach jest Wisła, gdzie latem odbywa się największa impreza folklorystyczna w skali województwa – [[Tydzień Kultury Beskidzkiej]]. Beskidy są znane również z turystyki uzdrowiskowej. Ośrodki sanatoryjne na stokach [[Równica|Równicy]] w Ustroniu czy [[Goczałkowice-Zdrój|Goczałkowicach-Zdroju]] oferują terapię chorób reumatycznych i narządów ruchu, układu krążenia i dróg oddechowych. Kuracjusze mogą tam liczyć m. in. na kąpiele w solance jodobromowej, zabiegi borowinowe, krioterapeutyczne, inhalacje i masaże.

Amatorzy wspinaczki skałkowej znajdą dla siebie idealne miejsce wśród wapiennych ostańców Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, w północnej części województwa śląskiego. Tereny te, obfitujące w jaskinie, są popularne wśród grotołazów. Jura przyciąga także tych, którzy przemierzają ją pieszo, rowerem, samochodem, a nawet konno. Najbardziej charakterystyczne elementy krajobrazu Jury to warownie zamki (m.in. w Ojcowie, Olsztynie, Lelowie, Bobolicach i Mirowie), które wybudowano w XIV wieku za czasów panowania Kazimierza Wielkiego w celu zabezpieczenia ówczesnej stolicy – Krakowa i ochrony granic państwa. Powstał w ten sposób system obronny zamków, uzupełniony niewielkimi strażnicami, ufortyfikowanymi klasztorami i kościołami. Duży wkład w utworzenie takiego systemu wniosły również możne rody szlacheckie, które wybudowały na tym terenie swe warowne siedziby m.in. w Ogrodzieńcu, Smoleniu, Bydlinie, Pilicy, Morsku, Udorzu, Rabsztynie, Pieskowej Skale, Korzkwi, Lipowcu i Rudnie. Jurajskie zamki budowane były najczęściej na szczytach wzniesień, pośród trudno dostępnych skał wapiennych, stąd wzięła się ich nazwa – „Orle Gniazda”. Większość tych wspaniałych budowli możemy dziś oglądać tylko jako ruiny. Przyczyniły się do tego głównie wojny szwedzkie, a później rozbiory i restrykcyjna polityka zaborców. W ostatnim czasie ponowione zostały próby rekonstrukcji tych historycznych budowli i zostały odbudowane z ruin zamki w Bobolicach i Korzkwi. W granicach [[Park Krajobrazowy Orle Gniazda|Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd]] znajduje się [[Pustynia Błędowska]] zwana „Polską Saharą”. Jest to największa pustynia w Europie. Stanowi unikat przyrodniczy i geograficzny, powstała bowiem w umiarkowanym i wilgotnym klimacie. Powierzchnia piasków wynosi 32 km2 i podzielona jest doliną rzeki Biała [[Przemsza]].

Zespół klasztoru oo. Paulinów na [[Jasna Góra|Jasnej Górze]] w Częstochowie jest jednym z ważniejszych symboli Polski i duchową stolicą Polaków. Kompleks zabudowań Sanktuarium Najświętszej Marii Panny Jasnogórskiej w Częstochowie jest malowniczo położony na wysokości 293 m n.p.m. w pasie wapiennych wzgórz, ciągnących się od Krakowa po Wieluń<ref>[http://www.jasnagora.pl/pl Oficjalna strona zespołu klasztornego Zakonu Paulinów w Częstochowie]</ref>.Fundatorem klasztoru był książę opolski, palatyn Węgier i wielkorządca Rusi Halickiej Władysław Opolczyk. Najcenniejszym darem księcia był przywieziony z Bełza na Rusi cudowny obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem - tzw. Czarna Madonna według legendy namalowany ręką św. Łukasza. Rosnąca sława Cudownego Wizerunku Bogurodzicy sprawiła, że w krótkim czasie klasztor jasnogórski stał się miejscem licznych pielgrzymek i skarbcem niezwykle cennych wotów. Rocznie do sanktuarium przybywa 4-5 mln pielgrzymów z całego świata.

Jednym z najsłynniejszych zabytków regionu jest kilkakrotnie przebudowywany [[zamek w Pszczynie]], jedna z najcenniejszych w Polsce rezydencji, pełniących funkcje muzealne<ref>[http://www.zamek-pszczyna.pl Oficjalna strona Muzeum Zamkowego w Pszczynie]</ref>. Choć w obecnym kształcie bardziej przypomina pałac, w pierwszych wiekach swego istnienia pełnił funkcje obronne. W przeciwieństwie do wielu innych zamków i pałaców na Śląsku, zniszczonych na skutek działań II wojny światowej i bezpośrednio po niej, w Zamku w Pszczynie zachowało się oryginalne wyposażenie i meble, które sprawiają, że jest on obecnie jednym z najcenniejszych zabytków architektury rezydencjonalnej w kraju. W salach zamkowych regularnie odbywają się koncerty muzyki dawnej i klasycznej.

Pszczyński zamek stoi na skraju dużego parku krajobrazowego. Zajmuje powierzchnię 156 ha i podzielony jest na trzy części: park Zamkowy, park Dworcowy i Dzika Promenada na terenie której znajduje się Pokazowa Zagroda Żubrów<ref>[http://www.zubry.pszczyna.pl/. Oficjalna strona Zagrody Żubrów w Pszczynie]</ref>. . To jedno z niewielu miejsc w Polsce, gdzie z bliska można przyjrzeć się tym największym w Europie ssakom. Pierwsze żubry przyjechały do Pszczyny z hodowli w Białowieży. Sprzedał je car Aleksander II w zamian za jelenie z lasów [[Jan X Hochberg|Jana Henryka XI Hochberga]]. Transakcji dokonano w 1865 roku - czasach, gdy zwierzęta te występowały jedynie w dwóch miejscach na świecie: na Kaukazie i właśnie w Białowieży. Obecnie połowa światowej populacji ma z nimi związek genetyczny. Można je poznać po imionach w rodowodzie – wszystkie zaczynają się od liter Pl lub Po.
[[Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku]], największy park miejski w Europie, stanowi ulubione miejsce weekendowych wypadów mieszkańców regionu. Oprócz rozległych terenów zielonych mieści w sobie m.in.: Wesołe Miasteczko z największym Diabelskim Młynem w Polsce, ogród zoologiczny z Doliną Dinozaurów, Planetarium, Górnośląski Park Etnograficzny, park linowy oraz pole do paintballa. Na terenie parku znajduje się również Stadion Śląski, aktualnie remontowany.

[[Szlak Zabytków Techniki]] jest z kolei najbardziej interesującą trasą turystyki industrialnej w Polsce<ref>[http://zabytkitechniki.pl/ Oficjalna strona Szlaku Zabytków Techniki]</ref>.Jest to tematyczny, samochodowy szlak turystyczny, który prezentuje najważniejsze i najciekawsze obiekty związane z dziedzictwem przemysłowym całego regionu. Obecnie w jego skład wchodzi 36 obiektów. Do najciekawszych należy m.in. bytomska Elektrociepłownia Szombierki. To unikatowy kompleks przemysłowy zbudowany w 1920 r. według projektu braci Zillmann, twórców m.in. Nikiszowca - zabytkowego osiedla robotniczego w Katowicach. Na początku XX. Uważana była za jedną z największych elektrowni w Europie.

Kolejnym ciekawym obiektem Szlaku jest funkcjonalistyczna wieża wyciągowa szybu "Prezydent" dawnej kopalni "Polska" w Chorzowie. To jedyna kopalniana wieża o żelbetonowej konstrukcji w Polsce. Zbudowana na wzniesieniu konstrukcja ma lekką modernistyczną formę. Powstała w 1933 r., według projektów inżyniera [[Ryszard Heileman|Ryszarda Heilemana]] z Katowic. W ostatnich miesiącach została odrestaurowana, a latem - efektownie podświetlona.
Warto wspomnieć również o [[Sztolnia Czarnego Pstrąga|Sztolni Czarnego Pstrąga]] w Tarnowskich Górach, która swą nazwę wzięła od pływających w niej pstrągów, które przy ciemnym świetle wyglądają na czarne. To unikatowy, 600 metrowy fragment XIX wiecznej sztolni Fryderyk odwadniającej podziemia tarnogórskie, który pokonuje się łodziami. Inne ciekawe obiekty Szlaku to: [[Osiedle Giszowiec]] i [[Osiedle Nikiszowiec]], cieszyńskie [[Muzeum Drukarstwa]], dawna szkolna sztolnia górnicza "Sztygarka" - obecnie [[Muzeum Miejskie "Sztygarka"]] w Dąbrowie Górniczej i [[Huta Szkła w Zawierciu]] - jedyna taka w regionie, gdzie można zobaczyć produkcję szkła kryształowego, a także samemu uformować i ozdobić naczynia.

[[Szlak Architektury Drewnianej]] pozwala spojrzeć na obszar województwa śląskiego z zupełnie innej perspektywy<ref>[http://www.slaskie.pl/szlak_architektury_drewnianej/ Oficjalna strona Szlaku Architektury Drewnianej]</ref>. Pokazuje najciekawsze obiekty w ich naturalnym otoczeniu oraz placówki muzealne zajmujące się architektura i sztuką ludową. Obejmuje łącznie 84 obiekty architektury drewnianej: kościoły, kaplice, dzwonnice, chałupy, karczmy, leśniczówki, pałacyk myśliwski, skanseny i obiekty gospodarcze - młyn wodny i spichlerze. Jego Trasa Główna łączy się z podobnymi szlakami w województwach podkarpackim i małopolskim, natomiast pięć odrębnych pętli pozwoli na szczegółową penetrację terenu województwa.

==Bibliografia==

#Ludność w województwie śląskim. Stan i struktura demograficzno-społeczna. Narodowy Spis powszechny Ludności i Mieszkań 2011, Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2013.
#Ludność, ruch naturalny i migracje w województwie śląskim w 2012 r., Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2013.
#Ochrona środowiska w województwie śląskim w latach 2007-2010, Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2011.
#Powiaty w województwie śląskim w 2012 r., Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2013.
#Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2013.
#Raport o sytuacji społeczno-gospodarczej województwa śląskiego w 2012 r., Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2013.
#Rocznik Statystyczny Województwa Śląskiego, 2012, Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2013.
#Rolnictwo w województwie śląskim w 2012 r., Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2013.
#Strategia Rozwoju Województwa Śląskiego „Śląskie 2020+", Sejmik Województwa Śląskiego, Katowice 2010.
#Strategia Rozwoju Województwa Śląskiego na lata 2000-2015, Sejmik Województwa Śląskiego, Katowice 2000.
#Szkoły wyższe i ich finanse w 2011 r., Główny Urząd Statystyczny Warszawa 2012.
#Turystyka w województwie śląskim w 2012 r., Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2013.
#Województwo Śląskie 2012. Podregiony, Powiaty, Gminy, Urząd Statystyczny w Katowicach, Katowice 2012.
#20 lat transformacji w aspekcie regionalnym – Śląsk. Refleksje socjologów, red. Swadźba U., Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2011.
#Aktywność inwestycyjna województwa śląskiego, red. Nizielska A., Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego, Katowice 2011.
#Chaos oswojony? Województwo śląskie i jego społeczne metamorfozy, red. Szczepański M.S., Zagała Z., Wydawnictwo Gnome, Katowice 2009.
#Dulias R., Hibszer A., Województwo Śląskie. Przyroda. Gospodarka. Dziedzictwo kulturowe, Wydawnictwo Kubajak, Krzeszowice 2004.
#Dus E., Tendencje rozwoju rolnictwa i działalności małych podmiotów na obszarach wiejskich regionu śląskiego, [w:] Przemiany struktury przestrzennej rolnictwa – sukcesy i niepowodzenia, red. Głebock B., Kacprzak #E., Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Instytut Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań 2006.
#Dynamika śląskiej tożsamości, red. Janeczek J., Szczepański M. S., Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2006.
#Gospodarcze skutki transformacji w województwie śląskim, red. Siemianowicz J., Wydawnictwo ŚWSZ, Katowice 2005.
#Gospodarka Górnego Śląska na przełomie XX i XXI wieku, red. Barczak A., Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Katowicach, Katowice 2006.
#Gospodarka województwa śląskiego na drodze przemian, red. Barczak A., Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego, Katowice 2010.
#Granice Śląska w interdyscyplinarnej perspektywie, red. Gładkiewicz R., Sołdra-Gwiżdż T., Szczepański M. S., Wydawnictwo Stowarzyszenie Instytut Śląski i in., Opole-Wrocław 2012.
#Jaki region? Jaka Polska? Jaka Europa? Studia i szkice socjologiczne, red. Szczepański M. S., Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2001.
#Katowice. Przyroda miasta, red. Tokarska-Guzik B., Rostański A., Kupka R., Wydawnictwo Kubajak, Krzeszowice 2002.
#Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, red. Barciak A., Chojecka E., Fertacz S., T.2., Wydawnictwo Muzeum Historii Katowic, Katowice 2012.
#Komunikacja i jej funkcje w województwie śląskim, red. Dziadek S., Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Katowicach, Katowice 2002.
#Kondracki J., Geografia regionalna Polski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002
#Koziarski S., Komunikacja na Śląsku, Państwowy Instytut Naukowy - Instytut Śląski, Opole 2000.
#Lasy województwa śląskiego. Wczoraj – dziś – jutro, red. Wika S., Wydawnictwo Kubajak, Krzeszowice 1999.
#Osobliwości przyrodnicze województwa śląskiego, red. Włoch W., Górnośląska Oficyna Wydawnicza, Katowice 1999.
#Panorama inwestycyjna województwa śląskiego, red. Tresenberg D., Górnośląska Oficyna Wydawnicza, Katowice 2000.
#Pukowska-Mitka M., Cykle węglowe w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2002.
#Rozwój społeczny i gospodarczy województwa śląskiego na przełomie XX i XXI wieku, red. A. Barczak, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Katowicach, Katowice 2005.
#Społeczno-ekonomiczne skutki przemian gospodarczych w województwie śląskim przełomu XX i XXI w, red. Barczak A.S., Fijałkowska Cz., Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Katowicach, Katowice 2003.
#Studium wiedzy o regionie śląskim, red. Szajnowska-Wysocka A., Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1999.
#Szmytkie R., Krzysztofik R., Idea miejskości w Polsce,[w:] Przekształcenia regionalnych struktur funkcjonalno-przestrzennych, Rozprawy Naukowe Instytutu Geografii i Rozwoju Regionalnego Uniwersytetu Wrocławskiego, nr 20, t. 2, Wrocław 2011.
#Tkocz M., Procesy transformacji województwa śląskiego w XXI wieku, [w:] Księga Jubileuszowa dedykowana Profesorowi Zbigniewowi Zioło, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej w Krakowie, Kraków 2007.
#Tkocz M., Przemiany procesu globalizacji w przemyśle województwa śląskiego, [w:] Przemysł w procesie globalizacji, red. Zioło Z., Makieła Z., Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej w Krakowie, Kraków 2003.
#Tkocz M., Restrukturyzacja przemysłu regionu tradycyjnego, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2001.
#Tyc A., Najciekawsze obiekty i zjawiska przyrody nieożywionej Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd. Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego, Wydawnictwo Progres, Sosnowiec 2001.
#Województwo śląskie. Zarys geograficzno-ekonomiczny, red. Tkocz M. i in., Wydział Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego, Sosnowiec 2008.
#Województwo śląskie: przyroda, gospodarka, dziedzictwo kulturowe, red. Dulias R., Hibszer A., Wydawnictwo Kubajak, Krzeszowice 2004.
#Zamki i pałace - województwo śląskie: historie zamków i pałaców, dzieje rodów, legendy, herby, red. Emmerling D., Wydawnictwo ADAN, Opole 2009.

==Przypisy==

<references/>

==Źródła on-line==

[http://www.ciniba.edu.pl www.ciniba.edu.pl];[http://www.geosilesia.us.edu.pl www.geosilesia.us.edu.pl];
[http://www.%20gospodarka.silesia-region.pl www. gospodarka.silesia-region.pl]
[http://www.jasnagora.pl www.jasnagora.pl]
[http://www.lasy.gov.pl www.lasy.gov.pl]
[http://www.slaskie.pl www.slaskie.pl]
[http://www.smcebi.us.edu.pl www.smcebi.us.edu.pl]
[http://www.stat.gov.pl www.stat.gov.pl]
[http://www.%20zabytkitechniki.pl www. zabytkitechniki.pl]
[http://www.zpk.com.pl www.zpk.com.pl]
[http://www.zubry.pszczyna.pl www.zubry.pszczyna.pl]

Województwo krakowskie w Polsce Ludowej

2015-01-14T12:43:03Z

Myszorj:

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Geografia]]
Autor:[[dr Adam Dziuba]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Województwo krakowskie, utworzone 6 lipca 1950 r. na mocy ustawy sejmu z 28 czerwca zmieniającej częściowo kształt administracyjny państwa, miało powierzchnię 15929 km² Składało się z szesnastu powiatów (w tym dwóch miejskich): bialskiego (miejskiego), bialskiego, bocheńskiego, brzeskiego, chrzanowskiego, dąbrowskiego, krakowskiego (miejskiego), krakowskiego, limanowskiego, miechowskiego, myślenickiego, nowosądeckiego, olkuskiego, tarnowskiego, wadowickiego i żywieckiego<ref>Rocznik Statystyczny 1950, Warszawa 1951, s. 14.</ref>. Graniczyło z kieleckim, katowickim, rzeszowskim, zaś na południu z Czechosłowacją.

==Terytorium i podziały administracyjne województwa krakowskiego/miejskiego krakowskiego==
[[Plik:Woj. krakowskie.png|300px|thumb|right|Tabela 1. Podział administracyjny województwa krakowskiego w 1973 roku.]]
W 1951 r. z województwa krakowskiego wyłączono część powiatu bialskiego z województwa krakowskiego (wraz z Białą Krakowską). Biała Krakowska została wówczas połączona w jeden organizm miejski z Bielskiem, tworząc miasto Bielsko-Biała. W tym samym roku rozszerzony został obszar miasta Krakowa do którego włączono tereny Nowej Huty. W 1955 r. województwo składało się z 20 powiatów (w tym 4 miejskich). Znajdowały się w nim 44 miasta, dwa osiedla oraz 696 gromad. W 1957 r. nastąpiła istotna reorganizacja kształtu województwa. Kraków został wydzielony jako samodzielne województwo miejskie, pozostając jednak ośrodkiem administracyjnym dla województwa krakowskiego. Pod względem administracyjnym Kraków podzielono na cztery dzielnice: Śródmieście, Krowodrza, Nową Hutę i Podgórze. W 1973 r. Kraków poszerzono z kolei o tereny leżące dotąd na południe i zachód od miasta. Rozciągało się odtąd na obszarze 230 km²<ref> J. Kwiatek, Kraków [w:] Polska. Zarys Encyklopedyczny, red., oprac. St. Puchała, H. Bonecki, W. Kryszewski i in., Warszawa 1974, s. 704; J. Szaflarski, Środowisko geograficzne [w: ] Katowice. Rozwój województwa w Polsce Ludowej, red. H. Rechowicz, Warszawa 1970, s. 15; Rocznik Statystyczny 1956, s. 42; Rocznik Statystyczny 1956, Warszawa 1956, s. 32. </ref>.

W swym nowym kształcie województwo krakowskie istniało do 1975 r. Zajmowało obszar 15,3 tys. km² (niespełna 5 proc. terytorium Polski). W 1960 r. składało się z 21 powiatów (w tym 4 miejskich). Znajdowało się w nim 46 miast, 8 osiedli i 380 gromad. W 1970 r. przy niezmienionej liczbie powiatów, było w nim 49 miast, 3 osiedla i 344 gromady<ref>J. Kwiatek, Województwo krakowskie [w:] Polska. Zarys Encyklopedyczny, red., oprac. St. Puchała, H. Bonecki, W. Kryszewski i in., Warszawa 1974,, s. 714; Rocznik statystyczny 1966, red. E. Krzeczkowska, B. Askanas, A. Junak i in., Warszawa 1966, s. 10; Rocznik statystyczny 1971, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, A. Junak i in., Warszawa 1971, s. 55.</ref>.

W 1973 r. został przywrócony podział na gminy. Przez najbliższe dwa lata w województwie krakowskim, przy niezmienionej liczbie powiatów, znajdowało sie łącznie 50 miast i 188 gmin<ref>Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie (dalej: Dz.Urz. WRN w Krakowie) nr 18 z 1972 r. poz. 268, Uchwała Nr XVIII/92/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie z dnia 6 grudnia 1972 r. w sprawie utworzenia gmin w województwie krakowskim oraz ustalenia siedzib gminnych rad narodowych; J. Kwiatek, Województwo krakowskie…, s. 715.</ref>.

W czerwcu 1975 r. w wyniku generalnej reformy administracyjnej, wyznaczającej nowy kształt podziału administracyjnego kraju i znoszącej podział województw na powiaty, utworzone zostało województwo miejskie krakowskie, obejmujące 3254 km², czyli ok. 1 proc powierzchni kraju. Było ono jednym z najmniejszych w kraju pod względem obszaru (zajmowało przedostatnie miejsce). Zamieszkiwało je 1139 tys. osób, czyli 3,3 proc. ludności Polski<ref>Lata wielkich dokonań. Województwo krakowskie w okresie 35 lat Polski Ludowej (1944-1979), oprac. Wydziału Ideologicznego KW PZPR w Krakowie, b.aut., Kraków 1979, s. 5; J. Kwiatek, Kraków..., s. 707.</ref>.

W województwie miejskim krakowskim znalazły się: miasto wydzielone Kraków, cały powiat krakowski, większość powiatów myślenickiego i proszowickiego oraz mniejsze części powiatów chrzanowskiego (bez Chrzanowa), olkuskiego (bez Olkusza), bocheńskiego (także bez stolicy powiatu) oraz miechowskiego (bez Miechowa). Znajdowało się na jego terenie dziesięć miast: podzielony na cztery dzielnice Kraków, Dobczyce, Krzeszowice, Myślenice, Niepołomice, Proszowice, Skawina, Słomniki, Sułkowice, Wieliczka oraz 47 gmin<ref>Dziennik Ustaw (dalej: Dz.U.) nr 17 z 1975 r. poz. 92, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 maja 1975 r. w sprawie określenia miast oraz gmin wchodzących w skład województw.</ref>.

Większość dotychczasowych terenów została włączona do okolicznych województw. Do województwa katowickiego trafiły zachodnie, uprzemysłowione tereny (z Jaworznem-Trzebinią-Sierszą, Olkuszem i Brzeszczami). Były to: powiat miejski Jaworzno, większość powiatów chrzanowskiego i olkuskiego oraz mniejsza część oświęcimskiego. Województwu bielskiemu przekazano: całe powiaty żywiecki i wadowicki, większą część powiatów oświęcimskiego (z Oświęcimiem) i suskiego oraz mniejszą część powiatu chrzanowskiego. W województwie nowosądeckim znalazły się w całości tereny dotychczasowych powiatów: nowosądeckiego (wraz z powiatem miejskim Nowy Sącz), nowotarskiego i limanowskiego oraz powiat miejski Zakopane, a także cześć powiatów suskiego i myślenickiego. Na rzecz nowo powstałego województwa tarnowskiego krakowskie dokonało cesji Tarnowa i powiatu tarnowskiego, powiatów brzeskiego, dąbrowskiego oraz większej części bocheńskiego. Do województwa kieleckiego trafiła większa część powiatu miechowskiego oraz jedna gmina proszowickiego<ref>Dz.U. nr 17 z 1975 r. poz. 92, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 maja 1975 r. w sprawie określenia miast oraz gmin wchodzących w skład województw; Rocznik statystyczny 1976.., s. L; 31-33.</ref>. Należy zaznaczyć, że województwo w zmienionych granicach istniało do 1998 r. Ubytki terytorialne okazały się zatem na ogół nietrwałe. Od 1999 r. w województwie śląskim znalazło się Jaworzno oraz tereny powiatu żywieckiego (wraz ze zniesionym województwem bielskim).

Mimo że powstałe w 1975 r. województwo miejskie krakowskie składało się z mniejszej liczby podstawowych jednostek administracyjnych, przez co kłopoty z zarządzaniem na pewno miały o wiele mniejszą skalę niż np. w katowickim, w nim także doszło do koncentracji miejscowości. W 1976 r. jedenaście gmin scalono w ramach czterech dawnych i jednej nowej. Ponadto zniesiono cztery gminy, a ich tereny rozparcelowano pomiędzy okoliczne jednostki administracyjne<ref>Dz.U. nr 1 z 1976 r. poz. 12, Rozporządzenie Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 8 stycznia 1976 r. w sprawie połączenia, zniesienia, utworzenia oraz zmiany granic i nazw gmin oraz ustalenia siedzib gminnych organów władzy i administracji państwowej w województwach: bydgoskim, częstochowskim, jeleniogórskim, konińskim, koszalińskim, miejskim krakowskim, lubelskim, nowosądeckim i olsztyńskim.</ref>.

W 1980 r. na obszarze województwa miejskiego krakowskiego funkcjonowało dziesięć miast (podobnie jak w 1975 r.), a liczba gmin, po akcji ich koncentracji, zmniejszyła się do 38. Do 1990 liczba gmin nie uległa zmianie, choć w 1986 r. prawa miejskie uzyskała Skała. W tym czasie powiększono też obszar samego Krakowa o tereny wyłączone z dwóch sąsiadujących jednostek administracyjnych<ref>Rocznik statystyczny województw 1981, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, T. Kania i in., Warszawa 1981, s. 1; Monitor Polski (dalej M.P.) nr 34 z 1986 poz. 261, Uchwała Rady Państwa z dnia 15 grudnia 1986 r. w sprawie utworzenia miasta Skała w województwie krakowskim; Monitor Polski (dalej: M.P.) nr 46 z 1985 r. poz. 307, Uchwała nr XV/68/85 Rady Narodowej miasta Krakowa z dnia 11 grudnia 1985 r. w sprawie zmiany granic miasta Krakowa; Rocznik statystyczny województw 1991, red. B. Wyżnikiewicz, K. Lutostański, M. Bulak i in., Warszawa 1991, s. 18.</ref>.

==Ludność województwa krakowskiego i miejskiego krakowskiego==
[[Plik:Woj. krakowskie2.png|300px|thumb|right|Tabela 2. Ludność województwa krakowskiego w latach 1950-1990.]]
W 1946 r. województwo zamieszkiwało 1834 tys. osób, w tym 280 tys. w miastach. Do 1950 stale następował jej odpływ, przeważnie w kierunku zachodnim, a po 1950 r. przybrały na sile migracje ze wsi do miast – do Krakowa, ale także do [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]]<ref>J. Kwiatek, Województwo krakowskie…, s. 716-717.</ref>.

Mimo migracji postępował dynamiczny wzrost ludności województwa i samego Krakowa, co wiązało się z imigracją z okolicznych terenów wiejskich i z mniejszych miasteczek. Miasto zamieszkiwało w 1950 r. – 346 tys. osób; w 1955 r. – 428 tys.; w 1960 r. – 481 tys.; w 1965 r. – 520 tys.; w 1970 – 589 tys. Liczba mieszkańców miasta wzrosła zatem w ciągu dwudziestu lat o 70 proc. Na początku dekady lat siedemdziesiątych Kraków plasował się pod względem liczby mieszkańców na trzecim miejscu - po Warszawie i Łodzi<ref>Tenże, Kraków…, s. 705-706.</ref>.

Ludność województwa krakowskiego w analogicznym okresie (bez samego Krakowa) wzrosła zaledwie o 22 proc., co oznacza, że proces jej przenoszenia się do miasta wojewódzkiego cechował się dużą intensywnością (uśrednione dane dla województwa wraz z Krakowem wskazują, że liczba ludność na tym terenie wzrosła w latach 1950-1970 o 30 proc).
W wyniku reformy administracyjnej z 1975 r. w granicach województwa miejskiego krakowskiego znalazła się mniej niż połowa jego dotychczasowych mieszkańców. Od tej pory wzrost liczby ludności był już niewielki – w latach 1975-1990 wyniósł 10 proc.

Gęstość zaludnienia w województwie krakowskim (bez Krakowa) w 1972 r. wynosiła 144 mieszkańców na km², czyli nieznacznie przekraczała średnią w Polsce. Największa była w uprzemysłowionych powiatach zachodniej części województwa: oświęcimskim, chrzanowskim, krakowskim i wadowickim oraz w miastach wydzielonych<ref>Tenże, Województwo krakowskie…, s. 716-717.</ref>.

W 1975 r. gęstość zaludnienia w województwie miejskim krakowskim kształtowała się na poziomie 344,3 osób na km² i była trzykrotnie większa niż średnia w Polsce. W 1990 r. wzrosła do 378 osób na km² (czwarte miejsce w kraju po województwach łódzkim, warszawskim i katowickim)<ref>Rocznik statystyczny województw 1976, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, A. Junak i in., Warszawa 1976, s. XXXXII; Rocznik statystyczny województw 1981, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, T. Kania i in., Warszawa 1981, s. XXXII; Rocznik statystyczny województw 1991, s. XXXVIII.</ref>. Przyrost naturalny był znacznie niższy niż średni w Polsce. W 1975 r. wynosił 8,2 promila, w 1980 r. 7,9 promila, zaś dekadę później spadł do 2,8 promila<ref>Rocznik statystyczny województw 1976, s. 21; Rocznik statystyczny województw 1981, s. XXXXII; Rocznik statystyczny województw 1991, s. XXXIX.</ref>. W 1975 r. 422 tys. mieszkańców województwa miejskiego krakowskiego pracowało w gospodarce uspołecznionej: 149,0 tys. w przemyśle, 81,5 tys. w budownictwie, 29,5 tys. w transporcie i łączności, zaś 38,4 tys. w handlu<ref>Rocznik statystyczny 1976, s. 59.</ref>.

W 1990 r., na ogółem 545 tys. pracujących, sektor państwowy zatrudniał 290,3 tys. osób, a prywatny 254,6 tys. Na terenie województwa funkcjonowało wówczas 40320 zakładów stanowiących własność prywatną<ref>Rocznik statystyczny województw 1991, s LVIII.</ref>.

Przeciętne wynagrodzenie miesięczne mieszkańców województwa krakowskiego oscylowało wokół średniej krajowej. W 1980 r. kształtowało się na poziomie 5794 (średnia dla Polski – 5789 zł), dekadę później wynosiło 1007 tys. zł (średnia krajowa – 1029,6 tys. zł.)<ref> Rocznik statystyczny województw 1981, s. 66; Rocznik statystyczny województw 1991, s. 54.</ref>.

W 1975 r. do mieszkańców województwa krakowskiego należało 42,5 tys. samochodów. Pięć lat później zarejestrowanych było 90 tys. prywatnych aut, a w 1990 r. ich liczba wynosiła 196,7 tys., czyli w ciągu kryzysowej dekady wzrosła ponad dwukrotnie<ref>Rocznik statystyczny województw 1976, s. 224; Rocznik statystyczny województw 1981, s. 273; Rocznik statystyczny województw 1991, s. 244.</ref>.

Standard życia mieszkańców w miastach województwa miejskiego krakowskiego w skali kraju wypadał bardzo dobrze. W 1975 r. z wodociągów korzystało 86,9 proc. mieszkańców ośrodków miejskich, z kanalizacji – 83 proc., z sieci gazowej – 79,9 proc. Do 1980 r. odsetek użytkowników bieżącej wody wzrósł do 90,9 proc., kanalizacji do 87,1 proc., a sieci gazowej do 85,1 proc. W 1990 r. dostęp do bieżącej wody miało 96,6 proc. mieszkańców miast województwa, do kanalizacja – 90,3 proc., a do sieci ciepłowniczo-gazowej – 77,3 proc<ref>Rocznik statystyczny województw 1976, s. XXXXIII, 274; Rocznik statystyczny województw 1981, s. 302; Rocznik statystyczny województw 1991, s. XLIII.</ref>.

Ranga Krakowa jako miasta uniwersyteckiego, wysoki prestiż związany z posiadanym wykształceniem wpływały na poziom edukacji mieszkańców województwa. Pod tym względem niezmiennie lokowało się w czołówce kraju. W 1990 r. 11,2 proc. mieszkańców posiadało wykształcenie wyższe, 29,4 proc. – średnie, 23,8 proc. zawodowe, 32,2 podstawowe, zaś jedynie 3,4 proc. nie ukończyło szkoły podstawowej lub nigdy nie chodziło do szkoły<ref>Rocznik statystyczny województw 1991, s. 29.</ref>.

==Gospodarka województwa krakowskiego/miejskiego krakowskiego==

Do 1975 r. Kraków miał charakter przemysłowy, zaś okalające go województwo krakowskie przemysłowo – rolniczy. Obok stolicy regionu najsilniej uprzemysłowiona była część zachodnia województwa, z Jaworznem oraz powiatami chrzanowskim, oświęcimskim, olkuskim i wadowickim. Wedle ówczesnej nomenklatury tworzyły wówczas wraz z Krakowem Krakowski Okręg Przemysłowy.

W okresie powojennym nastąpiła przede wszystkim rozbudowa przemysłu wydobywczego (górnictwa węgla kamiennego, rud cynkowo – ołowiowych) i hutnictwa. W województwie krakowskim w ramach planu sześcioletniego (1950-1955) wznoszona była przede wszystkim Huta im Lenina (w Nowej Hucie) wraz z licznymi zakładami towarzyszącymi. Pierwszą surówkę otrzymano w kombinacie w 1954 r., stal rok później. Przez dwie dekady Huta im. Lenina był największym zakładem przemysłowym w Polsce<ref>J. Kwiatek, Kraków…, s. 706.</ref>.

Powstała też huta aluminium w Skawinie (pierwsza w Polsce), w tym samym mieście zbudowano też elektrownię. Kraków i okoliczne miasta stały się znaczącym ośrodkiem produkcji maszyn ciężkich i rolniczych oraz produkcji przemysłowej. W samym Krakowie funkcjonowały fabryka Aparatów Pomiarowych „Mera”, Krakowskie Zakłady Elektroniczne „Unitra-Telpod”, Zakłady Farmaceutyczne „Polfa”, Krakowskie Zakłady Przemysłu Gumowego „Stomil”, zakłady przemysłu tytoniowego, zakłady „Vistula” wytwarzające ubrania. W Wieliczce działały Zakłady Sprzętu Oświetleniowego „Polam”. Szereg zakładów zajmował się budownictwem<ref>Lata wielkich dokonań…, s. 10-11.</ref>. W zachodniej części województwa krakowskiego powstały lub zostały rozbudowane kopalnie węgla kamiennego w Jaworznie, Trzebini-Sierszy, Libiążu i Brzeszczach. W Bukownie powstał kombinat Górniczo-Hutniczy „Bolesław”, w Skawinie huta aluminium. Rozbudowany został kombinat chemiczny w Oświęcimiu i zakład Chemiczny „Azot” w Jaworznie. Stworzony został silny przemysł energetyczny (elektrownie węglowe w Jaworznie i Trzebini-Sierszy, wodne w Tresnej, Czchowie). Ośrodkami przemysłu metalowego stały się Brzesko i Bochnia, a elektrotechnicznego Tarnów i Wierbka. Krakowskie stało się poważnym ośrodkiem przemysłu rolno spożywczy (powstała m.in. fabryka tłuszczów jadalnych w Trzebini-Sierszy). Istniały tradycje przemysłu meblarskiego i celulozowo-papierniczego raz przemysł środków transportu (m.in. Fabryka Lokomotyw w Chrzanowie). Na terenach województwa panowały też w miarę sprzyjające warunki dla rolnictwa (aż 24 proc. gleb trzech najwyższych klas)<ref>J. Kwiatek, Województwo krakowskie…, s. 718-719.</ref>.

Po reformie administracyjnej z 1975 r. produkcja przemysłowa skoncentrowana była w Krakowie. Wartość produkcji zlokalizowanych w mieście zakładów stanowiła 90 proc. produkcji całego województwa. W strukturze gałęziowej największy był udział przemysłu spożywczego (30%), hutnictwa żelaza (29%), a następnie przemysłu chemicznego (7%) oraz elektrotechnicznego i elektronicznego. Spośród mniejszych ośrodków wyróżniała się Skawina, w której funkcjonowała huta aluminium oraz Alwernia, gdzie istniały zakłady chemiczne<ref>E. Barszcz, Województwo miejskie krakowskie [w:] Rocznik polityczny i gospodarczy 1978, red. M. Bednarkiewicz, T. Brzóska, I. Kaczmarska i in., Warszawa 1979, s. 627-628.</ref>. Pod koniec dekady lat siedemdziesiątych województwo miejskie krakowskie zajmowało czwarte miejsce w produkcji przemysłowej (po katowickim, stołecznym - warszawskim i łódzkim)<ref>Lata wielkich dokonań…, s. 6-7.</ref>.

W 1990 r. województwo miejskie krakowskie utrzymywało wysoką pozycję na rynku wyrobów ze stali – wytwarzało 25 proc. krajowej produkcji stali surowej i 26 proc. wyrobów walcowanych. Zaś dzięki Krakowskim Zakładowym Tytoniowym stało się potentatem na rynku produktów tytoniowych – produkowało prawie 30 proc. wytwarzanych w Polsce papierosów. Pozostało też znaczącym producentem wyrobów chemicznych i gumowych<ref>Rocznik statystyczny województw 1991, s. 190.</ref>.

W 1975 r. w województwie miejskim krakowskim eksploatowano 8,5 km linii kolejowych na 100 km². Sieć dróg nawierzchni twardej była bardziej zagęszczona niż w województwie katowickim - średnio przypadało 87,6 km na 100 km². Pięć lat później gęstość sieci drogowej wzrosła do 94 km/100 km², a kolejowej do 8,9 km/100 km². Pod koniec dekady lat dziewięćdziesiątych, podobnie jak w całej Polsce, transport kolejowy podupadł – w 1990 r. średnia gęstość wykorzystywanych linii kolejowych kształtowała się na poziomie 8,1 km/100 km² linii kolejowych. Rozbudowana została za to znacznie sieć dróg o utwardzonej nawierzchni – do 159,8 km/100 km²<ref>Rocznik statystyczny województw 1976, s. XXXXII; Rocznik statystyczny województw 1981, s. XXXVI; Rocznik statystyczny województw 1991, s. XXXVIII.</ref>.

Kraków stanowił od czasów średniowiecza przodujący ośrodek naukowy. W 1950 r. był drugim w kraju miastem akademickim pod względem liczby uczelni i studentów. Znajdowały się w nim wówczas cztery szkoły o randze akademickiej (Uniwersytet Jagielloński, Akademia Górniczo-Hutnicza, Akademia Handlowa, Akademia Sztuk Pięknych) i pięć o statusie wyższej uczelni zawodowej<ref>Rocznik Statystyczny 1950, Warszawa 1951, s. 148-149.</ref>. Pod koniec dekady lat siedemdziesiątych w jego 12 już wyższych uczelniach studiowało 68 tys. osób, w tym 43,6 tys. na studiach dziennych. Ponadto obok wyższych uczelni istniało w mieście ponad 20 instytutów resortowych i placówek PAN. Zatrudniały one 7500 pracowników naukowych i naukowo-dydaktycznych. Kraków odgrywał też czołową rolę w życiu kulturalnym kraju<ref>Lata wielkich dokonań…, s. 7.</ref>.

==Władze partyjne i administracyjne województwa krakowskiego/miejskiego krakowskiego==

Życiem politycznym w województwie krakowskim, podobnie jak w całej Polsce, kierowała Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. Od jej decyzji zależały decyzje kadrowe w rozbudowanym systemie nomenklatury oraz uprawnienia kontrolne i władcze wobec administracji i instytucji przemysłowych. Jak w całym kraju cechowały je sztuczność, blichtr i próby mobilizacji społeczeństwa wokół akcji politycznych organizowanych przez miejscowe władze partyjne (wybory, święta państwowe, itp.). Sekretarze Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Krakowie nie sięgali po najwyższe pozycje w centralnych władzach partyjnych. Jedynie Kazimierz Barcikowski sięgał po wyższe stanowiska partyjne i rządowe.

'''I sekretarze KW PZPR w Krakowie'''
*Stanisław Kowalczyk (1948-1949)
*Marian Rybicki (1949-1950)
*Jerzy Pryma (1951-1953)
*Walenty Titkow 1953-1955
*Stanisław Brodziński (1955-1956)
*Bolesław Drobner (1956-1957)
*Lucjan Motyka (1957-1964)
*Jerzy Pękala (1964-1965)
*Czesław Domagała (1965-1971)
*Józef Klasa (1971-1975)
*Wit Drapich (1975-1977)
*Kazimierz Barcikowski (1977-1980)
*Krystyn Dąbrowa (1980-1982)
*Józef Gajewicz (1982-1989)<ref>Zob. S. Drabik, Elita polityczna krakowskiej PZPR w latach 1956-1975, Kraków 2013, s. 84, 169-171; Gajewicz Józef, publ. internetowa, adres: http://www.dziejekrakowa.pl/biogramy/index.php?id=2986 </ref>.
Zwierzchnicy krakowskiej administracji, do 1973 r. przewodniczący Wojewódzkiej Rady Narodowej, a następnie wojewodowie, byli ściśle podporządkowani władzom PZPR. Wojewodowie krakowscy kierowali jednocześnie administracją samego miasta.

'''Przewodniczący Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie'''
*Kazimierz Pasenkiewicz V 1950 – I 1951
*Stanisław Ochab (SD) II 1951 - III 1951
*Tadeusz Pająk III 1951 – VIII 1952
*Ryszard Dobieszak VIII 1952 – V 1954
*Józef Nagórzański IV 1955 – I 1972
*Wit Drapich I 1972 – XII 1973

'''Wojewodowie krakowscy'''
*Wit Drapich XII 1973 – V 1975
*Jerzy Pękala 1975-1978
*Edward Barszcz 1978-1980
*Józef Gajewicz 1980-1982
*Tadeusz Salwa 1982-1990
*Jerzy Rościszewski 1990<ref>Wojewodowie i Przewodniczący Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w PRL od 1950 do 1975, publ. internetowa, adres: http://pl.wikipedia.org/wiki/Wojewodowie_i_Przewodnicz%C4%85cy_Prezydium_Wojew%C3%B3dzkiej_Rady_Narodowej_w_PRL_od_1950_do_1975#Wojew.C3.B3dztwo_Krakowskie, dostęp 7 X 2013 r.; Wojewodowie PRL od 1975 do 1989, publ. internetowa, adres: http://pl.wikipedia.org/wiki/Wojewodowie_PRL_od_1975_do_1989#Krakowskie, dostęp 7 X 2013 r.</ref>.

==Opozycja polityczna w województwie krakowskim/miejskim krakowskim==

Niepokorny Kraków długo sprzeciwiał się narzuconemu reżimowi komunistycznemu, a gdy jego represyjność po 1956 r. zelżała, miasto stało się jednym z wiodących ośrodków opozycji. W 1960 r. mieszkańcy Nowej Huty przez dwa dni walczyli w obronie postawionego w mieście krzyża, który władze kazały usunąć. W marcu 1968 r. stolica Małopolski stała się jednym z najważniejszych ośrodków studenckiego protestu. Do poważnych rozruchów i demonstracji doszło w niej również w grudniu 1970 r., po wybuchu robotniczego buntu na Wybrzeżu. W pierwszej połowie lat siedemdziesiątych w mieście zaczęły się krystalizować dwa ośrodki antysystemowej opozycji. Pierwszym z nich było duszpasterstwo akademickie skupione wokół klasztoru oo. Dominikanów, drugi powstał na Uniwersytecie Jagiellońskim. Po zamordowaniu studenta Stanisława Pyjasa (współpracownika Komitetu Obrony Robotników) w maju 1977 r. powstał Studencki Komitet Oporu. Jednocześnie w Krakowie zaczęło się wówczas kształtować środowisko powiązane z Ruchem Praw Człowieka i Obywatela. W 1979 r., po utworzeniu Konfederacji Polski Niepodległej, niemal wszyscy jego członkowie zgłosili do niej akces<ref>J. Eisler, Polski rok 1968, Warszawa 2006, s. 297-299; 322-329, 340-342; tenże, Grudzień 1970. Geneza, przebieg, konsekwencje, Warszawa 2012, s. 252-253, 366-367, 383-384; E. Zając, NSZZ „Solidarność” Region Małopolska (180-1989) [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989. Tom 6. Polska Południowa, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 10-12.</ref>.

Latem 1980 r. przez Małopolskę przetoczyła się fala strajków. 19 sierpnia rozpoczęły się protesty w największym mieście województwa krakowskiego – Hucie im. Lenina. Niebawem hutników wsparli pracownicy komunikacji miejskiej i mniejszych zakładów. 6 września w hucie zawiązał się Komitet Robotniczy Hutników. Niespełna tydzień później w Krakowie powstał zalążek koordynacyjnego ośrodka niezależnego ruchu związkowego – Tymczasowy Międzyzakładowy Komitet Założycielski. 15 września powołany został Międzyzakładowy Komitet Założycielski z Stanisławem Zawadą na czele. Związkowców poparli działacze miejscowej przedsierpniowej opozycji. Od jesieni zaczęła się w Małopolsce kształtować „Solidarność” wiejska, która w marcu 1981 r. przekształciła się NSZZ Rolników Indywidulanych<ref>E. Zając, NSZZ „Solidarność” Region Małopolska..., s. 14-29; 74-75.</ref>.

W lipcu 1981 r. odbyło się pierwsze Walne Zgromadzenie Delegatów Regionu Małopolska. Wyłoniono na nim nowe związkowe władze (Zawada zrezygnował z kierowania MKZ jeszcze w listopadzie 1980 r. ). Na ich czele jako przewodniczący stanął Wacław Sikora. W tym czasie Region Małopolski należał do największych w kraju. Pod względem liczebności plasował się na 4 miejscu (zrzeszał ok. 640 tys. członków), koordynował zaś pracę związkową na obszarze obejmującym większość terenu województwa krakowskiego sprzed reformy z 1975 roku <ref>Tamże, s. 9, 68-69.</ref>

13 grudnia 1981 r., podobnie jak w całym kraju rozpoczęła się wymierzona w związek akcja policyjna władz. Kierownictwo Regionu oraz kluczowi działacze trafili do ośrodków internowania. Nie zapobiegło to wybuchowi strajku w Hucie im. Lenina. Na jego czele stanął Mieczysław Gil. Na apel strajkujących protest przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego podjęło kilkadziesiąt komisji zakładowych „Solidarności”. Władze wobec części zakładów zastosowały rozwiązanie siłowe - m.in. w Hucie im. Lenina w nocy z 15 na 16 grudnia. Fala strajkowa zakończyła się po akcji wojska i sił policyjnych w kombinacie<ref>Tamże, s. 88, nast. </ref>.

Część opozycjonistów niezwłocznie po wprowadzeniu stanu wojennego przeszła do działalności konspiracyjnej. Już 20 stycznia 1982 r. udało się odbudować kierownictwo związkowe, w postaci Regionalnej Komisji Wykonawczej, które szybko nawiązało kontakt z Tymczasową Komisją Koordynacyjną. Jesienią 1983 r. RKW przekształciła się w Regionalną Komisję Solidarności Małopolska. Na jej czele stali Tadeusz Syryjczyk, Jerzy Zdrada i Stefan Jurczak. Odbudowały się w Krakowie struktury podziemnego Niezależnego Zrzeszenia Studentów oraz KPN. Powstały też mniejsze organizacje antysystemowe. Kraków stał się dla władz stanu wojennego jednym z punktów zapalnych – regularnie dochodziło do manifestacji ulicznych, przeradzających się często w gwałtowne starcia (głównie w Nowej Hucie). Apogeum zamieszek nastąpiło pod koniec sierpnia 1982 r. W Krakowie obrażenia odniosło wówczas 100-150 demonstrantów oraz kilkunastu milicjantów i żołnierzy. Związkowcy podejmowali też skuteczne próby zorganizowania strajków (np. listopadzie 1982 r.)<ref>Tamże, s. 101, nast. </ref>.

Od jesieni 1983 r. aktywność konspiracyjnych struktur systematycznie malała w całym kraju. Wyjątkiem była Nowa Huta, gdzie nadal regularnie dochodziło do manifestacji i walk ulicznych. Ważną inicjatywą okazało się utworzenie Ruchu „Wolność i Pokój”, przez osoby wywodzące się ze zdelegalizowanego i rozbitego krakowskiego NZS<ref>Tamże, s. 139-142.</ref>.

Od jesieni 1986 r. podziemne struktury związku zaczęły przechodzić do legalnej działalności. W październiku t.r. wyszła z konspiracji Komisja Robotnicza Hutników. W jej ślad poszły inne struktury związkowe z Krakowa. W kwietniu 1988 r. w Krakowie zainicjowana została wiosenna fala strajków – preludium do protestów z jesieni t.r., które skłoniły rządzących do podjęcia rozmów z opozycją. 12 września 1988 r. jawną działalność podjęła RKS Małopolska. Na jej czele stał wówczas Jurczak. Kierował on też pracami powstałego 10 kwietnia 1989 r. Komitetu Obywatelskiego, którego zadaniem było prowadzenie kampanii wyborczej strony opozycyjnej przed wyborami parlamentarnymi. W dniu 4 czerwca, już w pierwszej turze, do sejmu i senatu zostali wybrani wszyscy kandydaci krakowskiego KO<ref>Tamże, s. 146, nast.</ref>.

==Bibliografia==

#S. Drabik, Elita polityczna krakowskiej PZPR w latach 1956-1975, Kraków 2013.
#Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie nr 18 z 1972 roku.
#Dziennik Ustaw nr 17 z 1975 roku.
#Dziennik Ustaw nr 1 z 1976 roku.
#J. Eisler, Grudzień 1970. Geneza, przebieg, konsekwencje, Warszawa 2012.
#J. Eisler, Polski rok 1968, Warszawa 2006.
#Rocznik Statystyczny 1950, Warszawa 1951.
#Rocznik Statystyczny 1956.
#Rocznik polityczny i gospodarczy 1978, red. M. Bednarkiewicz, T. Brzóska, I. Kaczmarska i in., Warszawa 1979.
#Rocznik statystyczny 1971, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, A. Junak i in., Warszawa 1971
#Rocznik statystyczny województw 1981, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, T. Kania i in., Warszawa 1981.
#Rocznik statystyczny województw 1991, red. B. Wyżnikiewicz, K. Lutostański, M. Bulak i in., Warszawa 1991.
#Polska. Zarys Encyklopedyczny, red., oprac. St. Puchała, H. Bonecki, W. Kryszewski i in., Warszawa 1974.
#Katowice. Rozwój województwa w Polsce Ludowej, red. H. Rechowicz, Warszawa 1970.
#Lata wielkich dokonań. Województwo krakowskie w okresie 35 lat Polski Ludowej (1944-1979), oprac. Wydziału Ideologicznego KW PZPR w Krakowie, b.aut., Kraków 1979.
#„Monitor Polski” nr 34 z 1986 roku.
#NSZZ „Solidarność” 1980–1989. Tom 6. Polska Południowa, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010.
#Uchwała Nr XVIII/92/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie z dnia 6 grudnia 1972 r. w sprawie utworzenia gmin w województwie krakowskim oraz ustalenia siedzib gminnych rad narodowych.
#Uchwała Rady Państwa z dnia 15 grudnia 1986 r. w sprawie utworzenia miasta Skała w województwie krakowskim.
#Uchwała nr XV/68/85 Rady Narodowej miasta Krakowa z dnia 11 grudnia 1985 r. w sprawie zmiany granic miasta Krakowa.

==Przypisy==
<references/>

Województwo kieleckie w latach 1950-1990

2015-01-14T12:42:28Z

Myszorj:

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Geografia]]
Autor:[[dr Adam Dziuba]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

W marcu 1945 r. województwo kieleckie utraciło na rzecz województwa śląskiego powiaty będziński i zawierciański oraz miasto na prawach powiatu Sosnowiec. Najludniejsza i najbardziej uprzemysłowiona część Kielecczyzny została trwale związana z Górnym Śląskiem<ref>M. Fic, Nowy podział administracyjny [w:] Województwo Śląskie 1945-1950. Zarys dziejów politycznych, red. A. Dziurok, R. Kaczmarek, Katowice 2007, s. 92.</ref>.

==Terytorium i podziały administracyjne województwa kieleckiego==

Przed reformą administracyjną, wchodzącą w życie z dniem 6 lipca 1950 r., województwo kieleckie miało powierzchnię 18 tys. km. kw. Ogółem znajdowało się w nim 27 miast oraz 213 gmin. Jego teren był słabo zurbanizowany i niezbyt mocno uprzemysłowiony. Zaliczało się do województw o rolniczo-przemysłowym charakterze<ref>Rocznik Statystyczny 1950, Warszawa 1951, s. 12.</ref>.

Zmieniająca podział administracyjny kraju ustawa z 28 czerwca 1950 r. włączyła do województwa kieleckiego powiaty opoczyński i konecki (z województwa łódzkiego), wyłączyła zaś powiat częstochowski wraz z powiatem miejskim Częstochowa, wcielając je do województwa katowickiego; kieleckie utraciło w ten sposób poważny ośrodek metalurgiczny<ref>Dziennik Ustaw nr 28 z 1950 r., poz. 255, Ustawa o zmianach podziału administracyjnego państwa.</ref>. Obszar województwa zwiększył się do 19,5 tys. km. kw. Dzielił się na czternaście powiatów, (w tym dwa miasta wydzielone): buski, iłżecki, jędrzejowski, kielecki, kielecki miejski, konecki, kozienicki, opatowski, opoczyński, pińczowski, radomski, radomski miejski, sandomierski i włoszczowski. Łącznie w powiatach funkcjonowało wówczas 229 gmin<ref>Rocznik Statystyczny 1950, s. 12-13.</ref>. Województwo kieleckie graniczyło z warszawskim, lubelskim, rzeszowskim, krakowskim, katowickim i łódzkim.

Reforma administracyjna przeprowadzona w myśl ustawy z 25 września 1954 r. podzieliła teren województwa na 20 powiatów (w tym pięć miejskich: Kielce, Radom, Ostrowiec Świętokrzyski, Skarżysko-Kamienna i Starachowice). Na jego terenie ogółem znajdowało się 28 miast, 3 osiedla i 762 gromady<ref>Rocznik Statystyczny 1956, Warszawa 1956, s. 32.</ref>.

W 1965 r. na województwo kieleckie składały się 24 powiaty (w tym 5 miejskich). Znajdowało się w nich 35 miast, 2 osiedla i 506 gromad<ref>Rocznik statystyczny 1966, red. E. Krzeczkowska, B. Askanas, A. Junak i in., Warszawa 1966, s. 10.</ref>. W 1970 r. w skład województwa wchodziło 36 miast, 1 osiedle i 435 gromad. Liczba powiatów nie uległa zmianie<ref>Rocznik statystyczny 1971, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, A. Junak i in., Warszawa 1971, s. 55.</ref>. W 1972 r., po likwidacji gromad i restytucji podziału na gminy, przy niezmienionej liczbie powiatów, utworzono na jego obszarze 34 miasta i 170 gmin<ref>Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach (dalej: Dz. Urz. WRN w Kielcach) nr 26 z 1972 r. poz. 173, Uchwała Nr XVII/79/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach z dnia 8 grudnia 1972 r. w sprawie utworzenia gmin w województwie kieleckim; I. Dorocińska-Kwiatek, Województwo kieleckie [w:] Polska. Zarys Encyklopedyczny, red., oprac. S. Puchała, H. Bonecki, W. Kryszewski i in., Warszawa 1974, s. 694.</ref>.

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 maja 1975 r znacznie ograniczyło teren województwa kieleckiego. Uległo on redukcji do 9,2 tys. km², ale pozostało jednym z największych pod względem obszaru (szóste miejsce w kraju). Graniczyło z województwami: radomskim od północy, tarnobrzeskim od wschodu, miejskim krakowskim i tarnowskim od południa oraz z katowickim, częstochowskim i piotrkowskim od strony zachodniej. Cześć powiatów i gmin włączono do nowo powstających województw: częstochowskiego, piotrkowskiego, radomskiego i tarnobrzeskiego. Do województwa częstochowskiego trafiła większa część powiatu włoszczowskiego (przy czym sama Włoszczowa pozostała w województwie kieleckim). Na rzecz województwa piotrkowskiego kieleckie oddało: większość jednostek administracyjnych powiatu opoczyńskiego (z Opocznem), mniejszą część powiatu koneckiego (bez Końskiego) i jedną gminę z powiatu włoszczowskiego. Na rzecz województwa radomskiego scedowano: powiat miejski Radom, całe powiaty: kozienicki, radomski, białobrzeski, przysuski i zwoleński, większość powiatów: szydłowieckiego (z Szydłowcem), lipskiego (z miastem Lipsko), oraz mniejszą część jednostek administracyjnych powiatów: opoczyńskiego, starachowickiego (bez Starachowic) i koneckiego. Nowo powstałemu województwu tarnobrzeskiego kieleckie przekazało: powiat sandomierski, większość jednostek administracyjnych powiatu opatowskiego (z Opatowem), staszowskiego (ze Staszowem), oraz po jednej gminie z powiatów buskiego i lipskiego. Okrojone województwo kieleckie składało się przede wszystkim z terenów dawnego województwa kieleckiego: byłych powiatów miejskich Kielce, Ostrowiec Świętokrzyski, Skarżysko-Kamienna i Starachowice, powiatów kieleckiego, kazimierskiego, jędrzejowskiego, pińczowskiego, większej części powiatów buskiego, koneckiego, starachowickiego oraz resztek powiatów opatowskiego, włoszczowskiego, staszowskiego, lipskiego i szydłowieckiego. Przyłączono do województwa kieleckiego niektóre tereny wchodzące dotąd w skład województwa krakowskiego: większość jednostek administracyjnych powiatu miechowskiego (z Miechowem) oraz jedną gminę z powiatu proszowickiego (bez Proszowic). Składało się odtąd z siedemnastu miast (Kielce, Busko-Zdrój, Chęciny, Chmielnik, Działoszyce, Jędrzejów, Kazimierza Wielka, Końskie, Miechów, Ostrowiec Świętokrzyski, Pińczów, Skalbmierz, Skarżysko Kamienna, Starachowice, Stąporków, Suchedniów, Włoszczowa) oraz 83 gmin<ref>Dziennik Ustaw (dalej: Dz.U.) nr 17 z 1975 poz. 92, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 maja 1975 r. w sprawie określenia miast oraz gmin wchodzących w skład województw; Rocznik statystyczny 1976, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, A. Junak i in., Warszawa 1976, s. 32-33.</ref>.

Podobnie jak w przypadku województwa katowickiego liczba jednostek administracyjnych podlegających władzy w Kielcach była zbyt duża, toteż część z nich scalono. Rozporządzeniem z 11 czerwca 1976 r. połączono szesnaście gmin w osiem i zniesiono dalszych siedem, włączając poszczególne miejscowości do innych jednostek administracyjnych<ref>Dz.U. nr 23 z 1976 poz. 142, Rozporządzenie Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 11 czerwca 1976 r. w sprawie połączenia, zniesienia, utworzenia, zmiany granic i nazw gmin oraz ustalenia siedzib gminnych organów władzy i administracji państwowej w województwach: białostockim, ciechanowskim, elbląskim, kieleckim, słupskim, suwalskim, tarnowskim.</ref>.

Pod koniec 1979 r., na podstawie rozporządzenia Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska, znacznie powiększono obszar stolicy województwa. Włączono wówczas do Kielc cześć okolicznych wsi<ref>Dz.U. nr 26 z 1979 r., poz. 155, Rozporządzenie Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 8 listopada 1979 r. w sprawie zmiany granic niektórych miast w województwach: bialskopodlaskim, kaliskim, kieleckim, konińskim, lubelskim, ostrołęckim, pilskim, sieradzkim, tarnobrzeskim i włocławskim.</ref>.

W efekcie tych zmian w 1980 r. na terenie województwa funkcjonowało 17 miast (podobnie jak w 1975 r.), ale liczba gmin, po akcji ich scalania, spadła do 69. W 1985 r. liczba miast i gmin pozostawała niezmienna. W 1989 r. dwa ośrodki – Sędziszów i Kunów uzyskały prawa miejskie. W efekcie w 1990 r. kieleckie pod względem administracyjnym dzieliło się na 19 miast i 70 gmin<ref>Rocznik statystyczny województw 1981, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, T. Kania i in., Warszawa 1981, s. 1; Rocznik statystyczny 1986, red. W. Sadowski, L. Gradowski, K. Adamowicz-Kubas i in., Warszawa 1986, s. LIV; Monitor Polski (dalej: M.P.) nr 41 z 1989 r., poz. 323, Uchwała nr 162 Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1989 r. w sprawie utworzenia miasta Kunów w województwie kieleckim; Monitor Polski nr 41 z 1989 r., poz. 324, Uchwała nr 163 Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1989 r. w sprawie utworzenia miasta Sędziszów w województwie kieleckim; Rocznik statystyczny województw 1991, red. B. Wyżnikiewicz, K. Lutostański, M. Bulak i in., Warszawa 1991, s. 18.</ref>.

==Ludność województwa kieleckiego==
[[Plik:Wojn kieleckie.png|300px|thumb|right|Tabela 2. Ludność województwa kieleckiego w latach 1950-1990.]]
Wedle spisu z 1946 r. na trenach wchodzących w skład ówczesnego województwa kieleckiego mieszkało 1702 tys. osób. W latach wielkich powojennych migracji, do 1950 r., opuściło je 236 tys. mieszkańców. W późniejszych latach wyjazdy utrzymywały się na poziomie 10-12 tys. ludzi rocznie. Znaczna część opuszczających kieleckie pojechała do pracy w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym oraz w Krakowskim Okręgu Przemysłowym. Migracji ludności sprzyjał bardzo wysoki po wojnie przyrost naturalny – do 1950 r. kształtował się na poziomie ok. 35 promili, w następnej dekadzie 16-20 promili, a w latach sześćdziesiątych – 8 do 9 promili. Wysokie tempo przyrostu naturalnego utrzymywało się także w latach siedemdziesiątych. Pod koniec dekady jego współczynnik wynosił 9,8 promila. Nadal trwały procesy migracyjne: wyjazdy z województwa i przenoszenie się ze wsi do miast (co miało związek z urbanizacją i zmianami administracyjnymi). Tylko w 1977 r. wieś opuściło 8390 osób, z czego 4529 trafiło do miast, a 3861 wyjechało poza teren województwa<ref>J. Stański, Województwo kieleckie [w:] Rocznik polityczny i gospodarczy 1978, red. M. Bednarkiewicz, T. Brzóska, I. Kaczmarska i in., Warszawa 1979, s. 619; I. Dorocińska-Kwiatek, Województwo kieleckie..., s.695-696; S. Berus, K. Strug, Ziemia kielecka, Kielce 1971, s. 13.</ref>. Można się domyślać, że spora cześć migrantów trafiła do województwa katowickiego, które oferowało dobrze płatną prace w przemyśle i możliwość łatwiejszego uzyskania własnego lokum.

W dekadzie lat osiemdziesiątych tempo przyrostu naturalnego, podobnie jak w całym kraju, mocno się obniżyło. W 1980 r. współczynnik przyrostu wynosił 9,1 promila, w 1985 – 7,2 promila, a na koniec dekady spadł do poziomu 3,4 promila (co jednak stanowiło jeden z wyższych wskaźników w skali kraju)<ref>Rocznik statystyczny województw 1976, s. 21; Rocznik statystyczny województw 1981, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, T. Kania i in., Warszawa 1981, s. XXXXII; Rocznik statystyczny 1986, s. LVI; .Rocznik statystyczny województw 1991, s. XXXIX.</ref>. Nadal utrzymywała się jeszcze tendencja do opuszczania terenów województwa – np. w 1985 wyjechało 1,5 tys. mieszkańców (jedna z wyższych liczb w Polsce)<ref>Rocznik statystyczny 1986, s. LVI.</ref>.

Gęstość zaludnienia w województwie kieleckim utrzymywała się na średnim poziomie w skali kraju. W 1975 r. jej współczynnik wynosił 112,6 osób na km² i nieznacznie przekraczał średnią w Polsce. Do 1980 r. wzrosła do 116 osób na km², dekadę później wynosił 122 osoby na km² i pokrywała się ze średnią dla Polski<ref>Rocznik statystyczny województw 1976, s. XXXXII; Rocznik statystyczny województw 1981, s. XXXII; Rocznik statystyczny województw 1991, Warszawa 1991, s. XXXVIII.</ref>. Rósł stale odsetek ludności zamieszkującej miasta. W 1950 r. wynosił zaledwie 15,8 proc, podniósł się znacznie w okresie przyśpieszonej industrializacji w latach planu sześcioletniego (1950-1955), pozostając jednak na stosunkowo niskim poziomie. 30 procent przekroczył dopiero pod koniec lat sześćdziesiątych. Poziom urbanizacji spadł w 1975 r. w związku z wyłączeniem części zurbanizowanych terenów na rzecz województwa radomskiego. Przez kolejne pięć lat wzrósł o 5 procent, co można wytłumaczyć zarówno inwestycjami w przemysł województwa (i migracją do miast), jak też włączaniem niektórych wsi do powiększanych obszarów miejskich. Na koniec dekady lat dziewięćdziesiątych współczynnik urbanizacji zbliżył się już do 50 procent. Oznacza to, że w ciągu czterdziestu lat stopniowo zanikał wybitnie rolniczy charakter województwa.

Odsetek osób utrzymujących się z rolnictwa zmniejszał się. W 1969 r. przekroczony został próg 50 proc. pracujących utrzymujących się z zajęć pozarolniczych<ref>S. Berus, K. Strug, Ziemia kielecka..., s. 14.</ref>. Po reformie administracyjnej z 1975 r. w gospodarce uspołecznionej zatrudnionych było 335 tys. osób, w tym 149,6 tys. w przemyśle, 39,6 tys. w budownictwie, 36,5 tys. w transporcie i łączności, a 28,8 tys. w handlu<ref>Rocznik statystyczny 1976, s. 59.</ref>. W 1980 r. z działalności pozarolniczej utrzymywało się już ponad 70 proc. mieszkańców województwa<ref>M. Grosicka, R. Śmietanka-Kruszelnicki, NSZZ „Solidarność” Region Świętokrzyski [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989. Tom 6. Polska Południowa, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 737.</ref>.

W 1990 r. na prawie 537 tys. zatrudnionych 232 tys. osób pracowało na posadach państwowych, zaś 304 tys. w sektorze prywatnym – w rolnictwie i poza nim (w województwie kieleckim istniało wówczas ponad 25 tys. niewielkich na ogół zakładów prywatnych)<ref>Rocznik statystyczny województw 1991, s. LVII.</ref>.

Wraz z urbanizacją wzrastały zasoby mieszkaniowe województwa kieleckiego. W latach 1950-1970 zwiększyły się o 129 proc. Warunki mieszkaniowe w miastach województwa kieleckiego stopniowo się poprawiały. W 1960 r. na jedna izbę przypadało 2,15 mieszkańców, zaś w 1975 r już 1,4, przy czym na jedną osobę przypadło średnio 13,3 m² powierzchni. Największe osiedla powstały w tym czasie Radomiu i w Kielcach. Pięć lat później sytuacja uległa nieznacznej poprawie – na osobę przypadało wówczas 14,4 metra² powierzchni, a zagęszczenie spadło do 1,2 osoby na pokój. W połowie dekady lat osiemdziesiątych nadal oddawano do użytku ok. 20 izb w przeliczeniu na tysiąc mieszkańców. W rezultacie w 1990 r. odpowiednie na osobę przypadało średnio 16,6 metra² mieszkania, przy współczynniki 1,08 lokatora na izbę<ref> I. Dorocińska-Kwiatek, Województwo kieleckie..., s. 699; Rocznik statystyczny województw 1976, s. 255; Rocznik statystyczny województw 1981, s. 331; Rocznik statystyczny miast 1985, red. W. Sadowski, L. Gradowski, K. Adamowicz-Kubas i in., Warszawa 1986, s. 87; Rocznik statystyczny województw 1991, s. 80.</ref>.

Jednak w ślad za rozwojem budownictwa mieszkaniowego nie nadążały inwestycje w infrastrukturę miejską. Województwo kieleckie stale należało do rejonów o niskim standardzie komunalnym. W 1945 r. jedynie cztery miasta miały sieć wodociągową, zaś gazowa istniała tylko w Radomiu. W 1972 r. już 37 miast i osiedli miało wodociągi, zaś 24 kanalizację. Gaz był jednak doprowadzony jedynie do sześciu miejscowości. Wsie były zelektryfikowane w 86,5 proc.<ref>I. Dorocińska-Kwiatek, Województwo kieleckie..., s. 699.</ref>.

W 1975 r., po reformie administracyjnej, miejska infrastruktura pozostawała słabo rozwinięta. Z wodociągów korzystało wówczas 75 proc. mieszkańców ośrodków miejskich, z kanalizacji – 61,4 proc., z sieci gazowej – 37,3 proc. Do 1980 r. odsetek użytkowników bieżącej wody wzrósł do 83,6 proc., kanalizacji do 69,8 proc., a sieci gazowej do 51,5 proc.<ref>Rocznik statystyczny województw 1976, s. XXXXIII, 274; Rocznik statystyczny województw 1981, s. 302.</ref>.W połowie dekady lat osiemdziesiątych jedynie Chęciny były w 100 proc. podłączone do sieci wodociągowej. Większość miast mieściła się w przedziale 80-90 proc. lokatorów korzystających z bieżącej wody, przy czym w Kazimierzy odsetek ten wynosił 35 proc., w Suchedniowie - 33 proc., zaś w Skalbmierzu – 22 proc. W miastach ok. 70 proc. lokatorów mogło korzystać z sieci kanalizacyjnej, przy czym w Skalbmierzu i w Działoszycach nie było jej wcale<ref>Rocznik statystyczny miast 1985, s. 297.</ref>. Infrastruktura stopniowo była rozbudowywana i sytuacja się polepszała. W 1990 r. dostęp do bieżącej wody miało 90,2 proc. mieszkańców miast województwa, do kanalizacji – 84,3 proc., a do sieci ciepłowniczo-gazowej – 80,2 proc., co oznacza, ze w tej akurat dekadzie nastąpił poważny postęp<ref>Rocznik statystyczny województw 1991, s. XLIII</ref>.

Pensje mieszkańców województwa kieleckiego niezmiennie pozostawały na niskim w skali kraju poziomie. W 1980 r. przeciętna miesięczna płaca wynosiła 5294 zł - 91 proc. średniej krajowej. W 1990 r. średnie zarobki mieszkańców województwa kształtowały się na poziomie 938,4 tys. zł, czyli nadal 91 proc. średniej krajowej<ref>Rocznik statystyczny województw 1981, s. 66; Rocznik statystyczny województw 1991, s. 54.</ref>.

Wynagrodzenia mieszkańców województwa kieleckiego ograniczały ich dostęp do dóbr luksusowych. W 1976 r. zarejestrowanych w nim było 19,5 tys. aut – ponad sześciokrotnie mniej niż w katowickim. W 1980 r. prywatnych samochodów było 44 tys., zaś dziesięć lat później 110,6 tys. Wzrost w ciągu kryzysowej dekady był zadem prawie trzykrotny, ale poziom motoryzacji i tak był w 1990 r. niemal sześciokrotnie mniejszy niż w województwa katowickim<ref>Rocznik statystyczny województw 1976, s. 224; Rocznik statystyczny województw 1981, s. 272; Rocznik statystyczny województw 1991, s. 244.</ref>.

Mieszkańcy województwa kieleckiego mieli też utrudniony dostęp do edukacji. W 1950 r. utworzono na jego terenie Wieczorową Szkołę Inżynierską, przekształconą w 1967 r. w Kielecko-Radomską Wyższą Szkołę Inżynierską. W 1969 powstała z kolei Wyższa Szkoła Nauczycielska, która uzyskała niebawem rangę Wyższej Szkoły Pedagogicznej. Po reformie administracyjnej z 1975 r. na terenie województwa działały WSP i Politechnika Świętokrzyska. W roku akademickim 1980/1981 studiowało w nich ponad 7 tys. osób. Obok tych uczelni funkcjonowały punkty konsultacyjne uruchomione przez uczelnie z Krakowa, Lublina, Łodzi i Warszawy<ref>I. Dorocińska-Kwiatek, Województwo kieleckie..., s. 700; Rozwój społeczno-gospodarczy województwa kieleckiego w 40-leciu PRL, Kielce 1984, s. 55-56.</ref>.

Jednak pod względem poziomu edukacji mieszkańców województwo kieleckie pozostało zapóźnione. W 1990 r. tylko 5,4 proc. jego mieszkańców mogło się legitymować wyższym wykształceniem, średnie posiadało 23,0 proc., zawodowe – 20,8 proc., podstawowe – 41 proc. zaś niepełne podstawowe lub żadne – aż 9,8 proc.<ref>Rocznik statystyczny województw 1991, s. 29.</ref>.

==Gospodarka województwa kieleckiego==

Tereny województwa mimo postępującej urbanizacji i industrializacji pozostały jednymi z ważniejszych jeśli chodzi o produkcję rolną. W południowo – wschodniej części województwa przeważały dobre gleby na podłożu lessowym, w Niecce Nidziańskiej także rędziny. Na pozostałych obszarach były głownie słabsze gleby bielicowe i płowe, zaś w Górach Świętokrzyskich – górskie. Ze względu na walory krajobrazowe, zwłaszcza na terenie Gór Świętokrzyskich, rozwijała się turystyka<ref>I. Dorocińska-Kwiatek, Województwo kieleckie..., s. 694-695.</ref>.

W 1972 r. województwo kieleckie dostarczyło 4,2 proc. produkcji przemysłowej i ok. 6,5 proc. rolniczej w skali kraju. Najsilniej uprzemysłowione były rejony leżały w obrębie Staropolskiego Okręgu Przemysłowego (górnictwo i przetwórstwo od XVIII-XIX w.) i utworzonego w okresie międzywojennym Centralnego Okręgu Przemysłowego. Procesy industrializacji wzmogły się po 1950 r. W latach 1950-1972 zatrudnienie w przemyśle wzrosło trzykrotnie. Zbudowano wówczas: kopalnię siarki w Grzybowie, elektrownię „Kozienice” w Świerzawach Górnych, Fabrykę Samochodów Ciężarowych w Starachowicach, Zakłady Chemiczne w Kielcach, hutę szkła w Sandomierzu. Rozbudowano też istniejące zakłady – metalowe w Radomiu i w Kielcach (produkujące m.in. sprzęt gospodarstwa domowego). W całej Polsce zbywano wyroby Zakładów Wyrobów Nożowniczych „Gerlach” z Drzewicy, a Radomska Wytwórnia Telefonów uzyskała rangę monopolisty w wytwarzaniu sprzętu telekomunikacyjnego w Polsce. W Radomiu uruchomiono fabrykę domów, na potrzeby której okoliczne zakłady kamienia budowlanego dostarczały m. in materiałów ściennych. Na bazie surowców miejscowego wapienia tworzono cementownie. W Ostrowcu i Opocznie funkcjonowały zakłady materiałów ogniotrwałych, w Radomiu wytwórnia papierosów. W Pińczowie, Dwikozach, Lipsku, Radomiu zlokalizowany był przemysł przetwórstwa warzyw i owoców. Starymi tradycjami mogły się pochwalić huty - m.in. w Ostrowcu Świętokrzyskim<ref>Tamże, s. 696-697.</ref>.

Kieleckie było krajowym potentatem w branży sprzętu AGD - w 1970 r. produkowało 60,8 proc. wytwarzanych w Polsce pralek i wirówek. Ponadto na jego terenie powstawało 23 proc. krajowej produkcji samochodów ciężarowych i ciągników, 100 proc. cegły wapienno-żużlowej i 22,5 proc. maszyn do obróbki metali. Wraz wydzieleniem województwa radomskiego produkcja kieleckiego przemysłu obniżyła się do 43,9 proc krajowej produkcji wirówek i lodówek oraz 80 proc. cegły wapienno-żużlowej. Wzrósł za to udział w produkcji maszyn do obróbki metali do 43,9 proc. Na stałym poziomie pozostawał udział w wytwarzaniu samochodów ciężarowych<ref>Rocznik statystyczny województw 1976, s. 109.</ref>.

W drugiej połowie dekady lat siedemdziesiątych województwo kieleckie zachowało pozycję jednego z głównych producentów samochodów ciężarowych (w segmencie średnio tonażowych było wręcz monopolistą), posiadało poważny udział w produkcji silników wysokoprężnych, materiałów budowlanych (wytwarzało m.in. 93 proc. gipsu produkowanego w kraju. Rozbudowano hutę w Ostrowcu Świętokrzyskim, Fabrykę Samochodów Ciężarowych w Starachowicach oraz zbudowano Zakład Łożysk Tocznych. Inwestowano też w rozwijający się stale przemysł przetwórczy (m.in. Kombinat Mięsny w Starachowicach)<ref>J. Stański, Województwo kieleckie [w:] Rocznik polityczny i gospodarczy 1978, red. M. Bednarkiewicz, T. Brzóska, I. Kaczmarska i in., Warszawa 1979, s. 619-620.</ref>. Pod koniec dekady lat osiemdziesiątych XX w. województwo kieleckie wyróżniał jedynie monopol w wytwarzaniu cegieł wapienno-żużlowych (100 proc. produkcji krajowej) i wysoki udział w produkcji wapna (37 proc.)<ref>Rocznik statystyczny województw 1991, s. 189.</ref>.

Infrastruktura transportowa rozwijała się powoli, przy czym w jej rozbudowie nie pomagał niski poziom wyjściowy. W 1975 r. w województwie kieleckim eksploatowano 7,8 km linii kolejowych na 100 km². Sieć dróg nawierzchni twardej także nie była gęsta – średnia wartość wynosiła 61,5 km/100 km². W 1980 r. gęstość sieci kolejowej wzrosła do 8,7 km/100 km², a drogowej do 64 km/100 km². W 1990 r. średnia gęstość wykorzystywanych linii kolejowych kształtowała się na poziomie 6,4 km/100 km² linii kolejowych. Sieć dróg o utwardzonej nawierzchni wzrosła do 84,6 km/100 km²<ref>Rocznik statystyczny województw 1976, s. XXXXII; Rocznik statystyczny województw 1981, s. XXXVI; Rocznik statystyczny województw 1991, s. XXXVIII.</ref>.

==Władze partyjne i administracyjne województwa kieleckiego==

Życie polityczne w województwie kieleckim, podobnie jak w całej Polsce, toczyło się pod dyktando PZPR, zawiadującej rozbudowanym systemem nomenklatury i uprawnieniami decyzyjnymi w stosunku do administracji oraz instytucji przemysłowych. Jak w całym kraju cechowały je sztuczność, blichtr i próby mobilizacji społeczeństwa wokół akcji politycznych organizowanych przez miejscowe władze partyjne (wybory, święta państwowe, itp.). Zwierzchnicy Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Kielcach nigdy nie uzyskali w centralnych władzach partyjnych rangi porównywalnej z sekretarzami KW PZPR w Katowicach. Jedynie Wiesław Wicha, po odejściu z Kielc do Warszawy, zrobił polityczną karierę.

'''Sekretarze KW PZPR w Kielcach'''
*Jan Kozłowski XII 1948 – VI 1949
*Wiesław Wicha VI 1949 - VII 1950
*Jan Kowarz VII 1950 – IV 1951
*Stanisław Pawlak IV 1951 – II 1953
*Stanisław Krupa II 1953 – VIII 1955
*Franciszek Wachowicz 1955 – XII 1968
*Tadeusz Rudolf I XII 1968 – XI 1972
*Aleksander Zarajczyk XI 1972- XII 1979
*Witold Gadomski I 1980 – VI 1981
*Maciej Lubczyński VI 1981 – X 1986
*Jarosław Motyka X 1986 – I 1990 (?)<ref>Lista sekretarzy KW PZPR w Kielcach opracowana przez E. Krężołek, materiał niepublikowany.</ref>.

Zwierzchnicy kieleckiej administracji, do 1973 r. przewodniczący Wojewódzkiej Rady Narodowej, a następnie wojewodowie, byli ściśle podporządkowani władzom PZPR. Zwraca natomiast uwagę, ze w latach 1950-1954 funkcje jej zwierzchników sprawowali działacze Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego. Nie miało to istotnego znaczenia, bowiem ZSL ściśle realizowało wytyczne PZPR. Od jesieni 1954 r. administracją zawiadywali jedynie członkowie partii rządzącej.

'''Przewodniczący Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach'''

*Jan Bąk V 1950 – V 1951
*Ignacy Klimaszewski V 1951 – XII 1952
*Stefan Dybowski XII 1952 – IX 1954
*Tadeusz Żabiński IX 1954 - VIII 1956
*Stanisław Bąk-Dzierżyński X 1956 – II 1958
*Czesław Domagała II 1958 – III 1965
*Antoni Mierzwiński III 1965 – IV 1968
*Aleksander Zarajczyk IV 1968 – XII 1973

'''Wojewodowie kieleccy'''

*Antoni Połowniak XII 1973 – V 1975
*Józef Stański 1975 – 1980
*Włodzimierz Pasternak 1980 – 1990<ref>Wojewodowie kieleccy, publ. internetowa, adres: http://www.kielce.uw.gov.pl/pl/wojewodztwo/historia-regionu/150,Wojewodowie-po-roku-1945.html), dostęp 7 X 2013 r.</ref>.

==Opozycja polityczna w województwie kieleckim==

W województwie kieleckim do 1980 r. działalność opozycyjną prowadziły nieliczne grupki lub pojedyncze osoby. W 1976 r., na fali czerwcowych strajków, przerwały na krótko pracę dwa zakłady. Już w następnym roku kilku kielczan zaczęło utrzymywać kontakty z Ruchem Obrony Praw Człowieka i Obywatela oraz ze Studenckim Komitetem Oporu w Krakowie. W sierpniu i wrześniu przez teren województwa przetoczyła się fala strajków, których efektem było powstanie niezależnych struktur związkowych, które od 24 września funkcjonowały w ramach Oddziału Świętokrzyskiego NSZZ „Solidarność”. Od listopada 1980 r. strukturami związkowymi (niebawem przekształconymi w Region Świętokrzyski) kierował Mirosław Domińczyk. Powstał też NSZZ „Solidarność” Rolników Indywidualnych<ref>M. Grosicka, R. Śmietanka-Kruszelnicki, NSZZ „Solidarność”..., s. 738-742, 745.</ref>.

Na I Walnym Zebraniu Delegatów Regionu Świętokrzyskiego, które odbywało się latem 1981 r. przewodniczącym Regionu został Marian Jaworski. W efekcie wprowadzenie stanu wojennego kierownicze struktury związkowe zostały rozbite. Do 15 grudnia 1981 r. zlikwidowano też ogniska strajkowe<ref>Tamże, s. 761,763, 773-777. </ref>.

Opór kontynuowały zakonspirowane grupy działaczy. Przejawiał się w wydawaniu prasy, odezw, akcjach ulotkowych i plakatowych, organizowaniu manifestacji patriotycznych. Regionalny ośrodek kierujący konspiracją powstał w 1986 r. w postaci Tymczasowej Rady Solidarności Regionu Świętokrzyskiego. W 1988 r. TRS przekształciła się w Tymczasowa Komisję Wykonawczą. W maju 1989 r. wyłonił się z niej Tymczasowy Zarząd Regionu Świętokrzyskiego. Na jego czele stanął ponownie Jaworski. Wcześniej, w kwietniu, powstał Komitet Obywatelski NSZZ „Solidarność” Regionu Świętokrzyskiego, którym kierował Jerzy Stępień. W wyborach z 4 czerwca 1989 r. wszyscy kandydaci KO zdobyli mandaty poselskie oraz senatorskie<ref>Tamże, s. 781, nast.</ref>.

==Bibliografia==

#S. Berus, K. Strug, Ziemia kielecka, Kielce 1971.
#Polska. Zarys Encyklopedyczny, red., oprac. S. Puchała, H. Bonecki, W. Kryszewski i in., Warszawa 1974.
#Rocznik Statystyczny 1950, Warszawa 1951.
#Rocznik Statystyczny 1956, Warszawa 1956.
#Rocznik statystyczny województw 1976.
#Rocznik statystyczny 1966, red. E. Krzeczkowska, B. Askanas, A. Junak i in., Warszawa 1966.
#Rocznik statystyczny 1971, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, A. Junak i in., Warszawa 1971.
#Rocznik statystyczny województw 1981, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, T. Kania i in., Warszawa 1981.
#Rocznik statystyczny 1986, red. W. Sadowski, L. Gradowski, K. Adamowicz-Kubas i in., Warszawa 1986.
#Rocznik statystyczny województw 1991, red. B. Wyżnikiewicz, K. Lutostański, M. Bulak i in., Warszawa 1991.
#Rocznik polityczny i gospodarczy 1978, red. M. Bednarkiewicz, T. Brzóska, I. Kaczmarska i in., Warszawa 1979.
#Dziennik Ustaw nr 28 z 1950 roku.
#Dziennik Ustaw nr 17 z 1975 roku.
#Dziennik Ustaw nr 23 z 1976 roku.
#Dziennik Ustaw nr 26 z 1979 roku.
#Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach nr 26 z 1972 roku.
#„Monitor Polski” nr 41 z 1989 roku.
#NSZZ „Solidarność” 1980–1989. Tom 6. Polska Południowa, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010.
#Uchwała nr 162 Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1989 r. w sprawie utworzenia miasta Kunów w województwie kieleckim.
#Uchwała nr 163 Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1989 r. w sprawie utworzenia miasta Sędziszów w województwie kieleckim.
#Województwo Śląskie 1945-1950. Zarys dziejów politycznych, red. A. Dziurok, R. Kaczmarek, Katowice 2007.

==Przypisy==

<references/>

Województwo katowickie w Polsce Ludowej

2015-01-14T12:41:51Z

Myszorj:

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Geografia]]
Autor:[[dr Adam Dziuba]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

W czerwcu 1950 r. województwo śląskie rozciągało się na obszarze 15,4 tys. km². Na jego terenie funkcjonowało 36 powiatów, spośród których 13 miało status powiatów miejskich, 61 miast i 289 gmin<ref> Rocznik Statystyczny 1950, Warszawa 1951, s. 12</ref>. .

==Terytorium i podziały administracyjne województwa katowickiego==
[[Plik:POL województwo katowickie 1950.svg.png|250px|thumb|righgt|Województwo katowickie w 1950 roku]]
[[Plik:Woj katowickie 1975.png|250px|thumb|right|Województwo katowickie w 1975 roku]]
Województwo katowickie, z nową nazwą i zmniejszonym terytorium, powstało 6 lipca 1950 r. na mocy ustawy sejmu zmieniającej częściowo kształt administracyjny państwa. Utworzono wówczas m.in. województwo opolskie, do którego włączono zachodni rejon województwa śląskiego: dziewięć powiatów wraz z trzema miastami wydzielonymi. Do katowickiego włączono część województwa kieleckiego: powiat częstochowski wraz ze stanowiącym powiat miejski miastem Częstochowa<ref> Dziennik Ustaw (dalej: Dz.U.) nr 28 z 1950 r., poz. 255, Ustawa o zmianach podziału administracyjnego państwa. </ref> . Obszarowo duży powiat częstochowski był jednocześnie poważnym ośrodkiem przemysłu hutniczego i metalowego. Związek z województwem katowickim/śląskim okazał się trwały, wyłączając lata 1975-1998.

Po reformie w województwie katowickim znalazły się 24 powiaty (wśród nich 11 miejskich): będziński miejski, będziński, bielski miejski, bielski, bytomski miejski, bytomski, chorzowski miejski, cieszyński, częstochowski miejski, częstochowski, dąbrowski, dobrodzieński, gliwicki miejski, gliwicki, katowicki miejski, katowicki, lubliniecki, pszczyński, rybnicki, sosnowiecki miejski, tarnogórski, zabrzański miejski, zawierciański miejski i zawierciański. W powiatach istniało łącznie 190 gmin<ref> Rocznik statystyczny 1950, s. 14.</ref> .W latach 1950-1975 województwo katowickie graniczyło z województwami: opolskim, łódzkim, kieleckim i krakowskim, a na południu przebiegała granica państwowa z Czechosłowacją. Z obszarem 9 tys. km² (od 1955 r. – 9,4 tys. km²) było jednym najmniejszych terytorialnie województw – mniejsze były tylko województwa miejskie: warszawskie, łódzkie oraz utworzone w 1957 r. województwa miejskie: krakowskie, poznańskie i wrocławskie<ref> Tamże, s. 12; Rocznik statystyczny 1956, Warszawa 1956, s. 42.</ref>.

W 1951 r. do województwa katowickiego włączono część powiatu bialskiego z województwa krakowskiego (miasto powiatowe Biała Krakowska i szereg okolicznych gmin). Biała Krakowska została wówczas połączona w jeden organizm miejski z Bielskiem, tworząc miasto Bielsko-Biała. W tym samym roku z powiatu częstochowskiego został wydzielony powiat kłobucki. W 1954 r. podzielono z kolei powiaty rybnicki i pszczyński i utworzono dwa nowe: wodzisławski (z rybnickiego) i tyski (z pszczyńskiego). Do rangi powiatów miejskich podniesione zostały wówczas: Cieszyn, Czeladź, Mysłowice, Nowy Bytom, Ruda Śląska, Rybnik, Siemianowice Śląskie, Szopienice i Świętochłowice<ref> J. Szaflarski, Środowisko geograficzne [w:] Katowice. Rozwój województwa w Polsce Ludowej, red. H. Rechowicz, Warszawa 1970, s. 15; Rocznik Statystyczny 1956, s. 42</ref>. W międzyczasie, w 1953 r., zmieniono nazwę województw na stalinogrodzkie (dla upamiętnienia zmarłego w marcu t.r. Józefa Stalina).

W dniu 29 września 1954 r. nastąpiła istotna zmiana na najniższym szczeblu administracji. W miejsce gmin, ustawą z 25 września 1954 r., wprowadzono mniejsze jednostki – gromady. Obok gromad i miast powstał też szczebel pośredni – osiedla<ref> Dz.U. nr 43 z 1954 r., poz. 191, Ustawa o reformie podziału administracyjnego wsi i powołaniu gromadzkich rad narodowych. </ref> . Od tej pory województwo stalinogrodzkie (od 1956 r. ponownie katowickie) dzieliło się na 33 powiaty (w tym 20 miejskich), w których znajdowało się ogółem: 53 miasta, 14 osiedli i 365 gromad<ref> Rocznik Statystyczny 1956, s. 32, 42.</ref>. W 1956 r. z części powiatu zawierciańskiego utworzono powiat myszkowski<ref> J. Szaflarski, Środowisko geograficzne..., s. 14.</ref> .
W 1965 r. na terenie województwie znajdowały się 33 powiaty, spośród których 19 miało status powiatów miejskich (utraciły tę rangę Szopienice, bowiem w 1960 r. zostały włączone do Katowic), 63 miasta, 29 osiedli i 262 gromady<ref> Rocznik statystyczny 1966, red. E. Krzeczkowska, B. Askanas, A. Junak i in., Warszawa 1966, s. 10.</ref> . Do 1970 r. prawa miejskie uzyskało szereg nowych miejscowości, powstały też nowe osiedla. Zniesiono za to część najmniejszych i najsłabszych gromad. Pod koniec t.r. w województwie katowickim istniało 76 miast, 15 osiedli oraz 256 gromad. Liczba powiatów nie uległa zmianie<ref> Rocznik statystyczny 1971, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, A. Junak i in., Warszawa 1971, s. 55.</ref>. .
Z dniem 1 stycznia 1973 r. rozpoczął się pierwszy etap ogólnej reorganizacji administracji. Na podstawie ustawy z dnia 29 listopada 1972 r. gromady zostały wówczas zlikwidowane i zastąpione gminami. Jako odrębne jednostki administracyjne zniesiono także osiedla<ref> Dz.U. nr 49 z 1972 r. poz. 312, Ustawa o utworzeniu gmin i zmianie ustawy o radach narodowych.</ref>. W województwie katowickim utworzono wówczas 112 gmin, przy czym dla 15 miast, nie będących siedzibami władz powiatowych, powołano wspólne władze miejskie i gminne<ref> L. Rosikoń, Podział terytorialny województwa katowickiego w latach 1968-1984 [w:] Studia i materiały z dziejów Śląska, t. 17, Katowice 1984, s. 296.</ref> .

W latach 1973-1975 nastąpił proces łączenia części gmin i włączania mniejszych miast i gmin do większych jednostek miejskich (w województwie katowickim sztandarowymi przykładami tej operacji były Tychy, które do momentu wprowadzenia dwustopniowego podziału administracyjnego wchłonęły większość okolicznych miejscowości). 27 maja 1975 r., w przeddzień wprowadzenia w życie nowego podziału administracyjnego kraju, zlikwidowano 22 miasta i 17 gmin. Krok ten podyktowany był zapewne obawą, czy władze wojewódzkie będą w stanie efektywnie administrować ponad setką jednostek administracyjnych stopnia podstawowego. Do Katowic włączono wówczas miasta Murcki i Kostuchna, do Będzina – Grodziec, do Bytomia – Radzionków, do Dąbrowy Górniczej – Strzemieszyce Wielkie, do Rybnika – Boguszowice i Niedobczyce, do Mysłowic – miasto Wesoła, do Sosnowca – Kazimierz Górniczy, Klimontów i Zagórze, do Tych – Bieruń Stary, Imielin i Lędziny, do Zawiercia – Porębę, Do Wodzisławia Śląskiego – Pszów, Rydułtowy, Radlin, do Piekar Śląskich – Brzeziny Śląskie, do Tarnowskich Gór – Strzybnicę i Miasteczko Śląskie. Również zniesione gminy zostały włączone do powiększonych miast lub scalone z innymi<ref> Tamże, s. 300-302.</ref> .

Zwieńczeniem kompleksu przemian była ustawa z 28 maja 1975 r. o wprowadzeniu dwustopniowego podziału administracyjnego państwa. Dzieliło się ono odtąd na 49 województw, którym bezpośrednio podlegały gminy miejskie lub wiejskie. Powiaty zostały zlikwidowane<ref> Dz.U. nr 16 z 1975 r. poz. 91, Ustawa o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych.</ref> .

Z dniem 1 czerwca 1975 r. województwo katowickie otrzymało nowy kształt terytorialny. Z jego północnej części utworzono województwo częstochowskie, na rzecz którego katowickie utraciło dawne powiaty: częstochowski, lubliniecki, myszkowski i kłobucki. Na południu powstało województwo bielskie, w którym znalazły się powiaty miejskie Bielsko-Biała i Cieszyn oraz większość gmin powiatów bielskiego i cieszyńskiego (z miastami Ustroniem i Wisłą). Do katowickiego włączono natomiast teren powiatu raciborskiego wraz z powiatem miejskim Racibórz (z województwa opolskiego) oraz powiat miejski Jaworzno i część powiatów chrzanowskiego, olkuskiego i oświęcimskiego z województwa krakowskiego (z miastami: Chrzanów, Olkusz, Trzebinia-Siersza i Brzeszcze)<ref> Dz.U. nr 17 z 1975 poz. 92, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 maja 1975 r. w sprawie określenia miast oraz gmin wchodzących w skład województw.</ref> . Racibórz i okoliczne tereny trwale połączyły się z województwem katowickim/śląskim, natomiast z ziem małopolskich po reformie z 1998 r. pozostało w województwie śląskim tylko Jaworzno.

Od 1975 r. województwo katowickie rozciągało się na obszarze 6,65 tys. km² (pod tym względem zaliczało się do średnich). W jego skład weszło 47 miast i 61 gmin. Znalazły się na jego terenie następujące miasta: Będzin, Brzeszcze, Bukowno, Bytom, Chorzów, Chrzanów, Czechowice-Dziedzice, Czeladź, Dąbrowa Górnicza, Gliwice, Jaworzno, Jastrzębie-Zdrój, Jeleń, Katowice, Knurów, Kuźnia Raciborska, Leszczyny, Libiąż, Łaziska Górne, Łazy, Mikołów, Mysłowice, Ogrodzieniec, Olkusz, Orzesze, Piekary Śląskie, Pszczyna, Pyskowice, Racibórz, Ruda Śląska, Rybnik, Siemianowice Śląskie, Siewierz, Sławków, Sosnowiec, Świętochłowice, Tarnowskie Góry, Toszek, Trzebinia-Siersza, Tychy, Wodzisław Śląski, Wojkowice, Wolbrom, Zabrze, Zawiercie, Ząbkowice i Żory. Część gmin obejmowała obszary wiejskie obok miast i nosiła te same co one nazwy<ref> Dz.U. nr 17 z 1975 poz. 92, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 maja 1975 r. w sprawie określenia miast oraz gmin wchodzących w skład województw; Rocznik statystyczny 1976, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, A. Junak i in., Warszawa 1976, s. L; 31-32.</ref> .

Z początkiem 1977 r. doszło do zmiany w podziale administracyjnym województwa katowickiego. Zlikwidowane zostały wówczas miasta Jeleń (włączone do Jaworzna), Sławków i Ząbkowice (włączone do Dąbrowy Górniczej) oraz Wojkowice (włączone do Będzina). Zniesiono całkowicie dziesięć gmin, wcielając ich teren do okolicznych miast lub trzech nowo utworzonych gmin, zaś kolejnych 18 scalono, w ramach 9 dotąd istniejących. Przeprowadzono też niewielkie zmiany granic niektórych gmin<ref> Dz.U. nr 3 z 1977 r. poz. 13, Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z 25 stycznia 1977 r. w sprawie zniesienia niektórych miast w województwie katowickim.</ref> .

W ukształtowanym w 1977 podziale administracyjny województwa funkcjonowało 89 jednostek szczebla podstawowego: 27 miast, 30 gmin oraz 16 miast i 16 gmin posiadających wspólne władze. Bez większych korekt przetrwał on do 1982 r., kiedy reaktywowano gminy Bestwina, Miedźna i Suszec, oraz zlikwidowano wspólne władze dla miasta i gminy Żory. Odtworzono też miasta Poręba (w 1982 r.) i Sławków (w 1984 r.) <ref> L. Rosikoń, Podział administracyjny..., s. 311-312.</ref>. W 1986 r. do Katowic włączono niewielką część Mikołowa<ref> Monitor Polski (dalej: M.P.) nr 18 z 1986 r., poz. 130, Uchwała nr XIII/105/86 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach z dnia 23 maja 1986 r. w sprawie zmiany granicy miasta Mikołowa i miasta Katowic.</ref> .

W 1990 r. w województwie katowickim znajdowały się łącznie 93 jednostki stopnia podstawowego, w tym 45 miast i 48 gmin oraz 15 miast i gmin posiadających wspólne władze<ref> Rocznik statystyczny województwa katowickiego 1991, red. E. Czerski, D. Kurek, K. Czop i in., Katowice 1991, s. 182.</ref> .

Sztucznie wytyczone kształty miast i gmin nie przetrwały długo po upadku systemu komunistycznego w Polsce. Dążąc do zmniejszenia liczby jednostek administracyjnych często scalano obce sobie miejscowości, o odmiennych nierzadko tradycjach kulturowych i historycznych. W warunkach permanentnego kryzysu gospodarczego nie doszło też do zniwelowania różnic rozwojowych między centrami miast i obszarami peryferyjnymi. Po wyborach samorządowych z maja 1990 r., wygranych wszędzie przez ugrupowania wywodzące się z dawnej opozycji, na sile przybrały ruchy odśrodkowe, co zakończyło się wielką falą przywracania samodzielności przymusem wcielonych do większych organizmów miejscowościom. W postaci urzędów rejonowych odtworzono zaczątki powiatów. Z dniem 1 stycznia 1999 r. województwo katowickie zostało zlikwidowane w ramach ogólnej reformy administracyjnej, stając się rdzeniem nowo utworzonego województwa śląskiego<ref> Dz.U. nr 96 z 1998 r., poz. 603, Ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa. </ref> .

==Ludność województwa katowickiego==
[[Plik:Woj katowickie tab.1.png|300px|thumb|right|Tabela1. Ludność województwa katowickiego w latach 1950-1990.]]

Zaludnienie województwa katowickiego w latach powojennych wzrastało szybciej niż przeciętnie w Polsce, mimo że przyrost naturalny należał do najniższych w skali kraju (mniejszy był w wydzielonych województwach miejskich), a część mieszkańców emigrowała do Niemiec - korzystając z liberalizacji polityki paszportowej w latach 1954-1958 i układu z Republiką Federalną Niemiec z grudnia 1970 r.

W okresie od stycznia 1954 r. do stycznia 1959 r. do Niemiec (wschodnich i zachodnich) wyjechało ponad 60 tys. mieszkańców województwa katowickiego, zaś w dekadzie lat siedemdziesiątych XX w. opuściło je kolejnych 137 tys. Osób<ref> A. Dziurok, A. Dziuba, Die Aufdeckung und Bekämpfung des „revisionistischen Elements” in der Woiwodschaft Kattowitz in den fünfziger und sechsiger Jahren, „Jahrbüher für Geschichte Osteuropas”, j. 2003, h. 2, s. 276-280; S. Jankowiak, “Nie odczuwamy żadnej przynależności do waszego kraju”. Migracje z Górnego Ślaska w latach 70., „CzasyPismo” nr 3/2013, s. 163.</ref> . Podczas spisu powszechnego przeprowadzonego pod koniec 1988 r. na terenie województwa zidentyfikowano 41 tys. niezamieszkanych mieszkań, na ogół opuszczonych przez dotychczasowych właścicieli. Pustostany znajdowały się najczęściej w Bytomiu, Zabrzu, Gliwicach, Chorzowie, co pozwala podejrzewać, że ich lokatorzy w dużej części wyjechali do Niemiec<ref> Jak w zwierciadle..., „Dziennik Zachodni” nr 24 z 28-29 I 1989 r.</ref> .
Przyrost naturalny i migracja z terenów innych województw zapełniały jednak luki, jakie powstawały po falach masowych wyjazdów. W latach 1950-1972 ludność województwa wzrosła ogółem o 1368 tys. osób, czyli o 58 proc. (średnio w Polsce – o 37 proc.). Nowi mieszkańcy napływali głównie z sąsiednich województw: krakowskiego, kieleckiego, łódzkiego i opolskiego. Liczba osób zamieszkujących miasta wzrosła prawie trzykrotnie, podczas gdy na wsi zmniejszyła się o 34 proc. Na początku dekady lat siedemdziesiątych średnia gęstość zaludnienia wynosiła 396 osób na km²; średniej dla kraju była niemal czterokrotnie niższa. Największa koncentracja mieszkańców występowała w centralnej części województwa, gdzie znajdowało się kilkadziesiąt miast, tworzących największą w kraju aglomerację, zamieszkiwaną przez ponad 2 mln. osób. Mniejsze skupiska występowały w Rybnickim Okręgu Węglowym oraz w okolicach Bielska-Białej i Częstochowy. Wśród mieszkańców zdecydowanie dominowały grupa ludności zawodowo czynnej. W wieku produkcyjnym (20-60 ) lat znajdowało się 63,2 proc. populacji. Aż 94 proc. utrzymywało się z zajęć pozarolniczych. W gospodarce uspołecznionej w 1960 r. pracowało 1229 tys. osób, dziesięć lat później – 1617 tys. osób. Liczba zatrudnionych w przemyśle, handlu oraz transporcie i łączności, w liczbach bezwzględnych, lokowała województwo katowickie na pierwszym miejscu w kraju<ref> T. Lijewski, Województwo katowickie [w:] Polska. Zarys Encyklopedyczny, red., oprac. S. Puchała, H. Bonecki, W. Kryszewski i in., Warszawa 1974, s. 687-688; Rocznik statystyczny województwa katowickiego 1972, oprac. J,. Żyźniewski, F. Boja, K. Polok i in., Katowice 1972, s. 20, 133.</ref> .

Reforma administracyjna z 1975 r. oznaczała zwiększenie poziomu urbanizacji – tak w wyniku wcielenia części gmin do miast – jak i wyłączenia z obszaru województwa słabo zurbanizowanych terenów na północy i południu oraz włączeniem uprzemysłowionej i zurbanizowanej zachodniej częścią województwa krakowskiego. Pod względem gęstości zaludnienia województwo katowickie nadal znajdowało się w krajowej czołówce, pozostając w tyle jedynie za województwami miejskimi. W 1975 r. współczynnik gęstości zaludnienia wynosił 524,6 osób na km² przy średniej dla Polski wynoszącej 109,3 osoby/km². W 1980 r. osiągnął poziom 561,5 osób na km², a dekadę później wynosił 600 osób na km² (przy średniej ogólnopolskiej 122 osoby na km²), co lokowało katowickie na trzecim miejscu w kraju po województwach łódzkim i warszawskim<ref> Rocznik statystyczny województw 1976, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, A. Junak i in., Warszawa 1976, s. XXXXII; Rocznik statystyczny województw 1981, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, T. Kania i in., Warszawa 1981, s. XXXII; Rocznik statystyczny województw 1991, red. B. Wyżnikiewicz, K. Lutostański, M. Bulak i in., Warszawa 1991, s. XXXVIII.</ref> .

Poza obszarami miejskimi zamieszkiwało pod koniec 1975 r. niespełna 15 proc. mieszkańców. W gospodarce uspołecznionej pracowało wówczas w województwie katowickim 1544 tys. osób (44 proc), z czego 826 tys. zatrudnionych było w przemyśle (23 proc), 231 tys. w budownictwie (6,6 proc), 104 tys. w transporcie i łączności (3,0 proc), a 117 tys. w handlu (3,4 proc)<ref> Rocznik statystyczny 1976, s. LII, 59.</ref> .

W 1985 r. wśród 3916 tys. mieszkańców województwa katowickiego 1109 tys. znajdowało się w wieku szkolnym (27,7 proc.), 2413 tys. w produkcyjnym (61,7 proc.), a 412 tys. – poprodukcyjnym (10,5 proc.). Spośród 15856 tys. zatrudnionych w gospodarce uspołecznionej 840 tys. pracowało w przemyśle, 185,3 tys. w budownictwie, 86,2 tys. w transporcie, 124,0 tys. w handlu, zaś 266 tys. znalazło zatrudnienie poza sferą produkcji materialnej. Utrzymywała się nadwyżka kobiet nad mężczyznami (o 2,7 proc), jednak była ona niższa niż średnia w Polsce<ref> Rocznik statystyczny 1986, red. W. Sadowski, L. Gradowski, K. Adamowicz-Kubas i in., Warszawa 1986, s. LV, LVI, 43,50, 69; Rocznik statystyczny województwa katowickiego 1991, s. 19-20.</ref> .

Przyrost naturalny w województwie katowickim zawsze należał do najniższych w porównaniu z reszta Polski. W 1975 r. wynosił 7,3 promila, w 1980 r. 8,1 promila, w 1985 r. zmalał do 6,7 promila, zaś na koniec dekady spadł do poziomu 2,0 promila <ref> Rocznik statystyczny województw 1976, s. 21; Rocznik statystyczny województw 1981, s. XXXXII; Rocznik statystyczny 1986, s. LVI; Rocznik statystyczny województw 1991, s. XXXIX.</ref>.

Wedle wyników ostatniego przeprowadzonego przez komunistyczne władze spisu powszechnego z 1988 r. większość mieszkańców województwa mieszkała w dwunastu wielkich miastach (powyżej 100 tys. osób). Najwięcej ludności miały Katowice (366 tys.), Sosnowiec (258,7 tys.) i Bytom (228,4 tys.). 1607 tys. osób (40,7 proc.) pracowało wyłącznie w gospodarce uspołecznionej, a 645 tys. ludzi (16,4 proc.) posiadało niezarobkowe źródła utrzymania (rentę, emeryturę, stypendium, zasiłek wychowawczy, rentę rodzinną). Zaledwie 38 tys. (niespełna procent) utrzymywało się wyłącznie z rolnictwa. 1528 tys. mieszkańców (39 proc.) nie posiadało źródła zarobku<ref> Jak w zwierciadle..., „Dziennik Zachodni” nr 24 z 28-29 I 1989 r.</ref> . W 1990 r., na 1631,2 tys. mieszkańców województwa wykazujących zatrudnienie, 1126,4 tys. pracowało w zakładach i instytucjach państwowych (69 proc.), zaś 504,8 tys. (31 proc.) poza nimi. W tym czasie na terenie województwa istniało 103731 niewielkich na ogół zakładów prywatnych<ref> Rocznik statystyczny województw 1991, s. LVII-LVIII.</ref> .

Województwo katowickie przyciągało przybyszów z innych stron Polski relatywnie wyższym poziomem życia. Niebagatelną rolę odgrywały warunki lokalowe. W latach 1961-1971 zbudowano tu 276 tys. mieszkań (12 proc. w skali kraju). Największe osiedla powstały w Tychach, Katowicach, Jastrzębiu-Zdroju, Wodzisławiu Śl. i Pyskowicach. W 1972 r. na jedną izbę przypadało 1,2 mieszkańca<ref> T. Lijewski, Województwo katowickie..., s. 692.</ref> . W końcu 1975 r. na lokatora przypadło 15,5 metra² powierzchni mieszkaniowej, zaś średnie zagęszczenie wynosiło 1,1 osoby na izbę. Pięć lat później sytuacja nieznacznie się polepszyła – na osobę przypadało wówczas 17 metrów² powierzchni, a zagęszczenie spadło do jednej osoby na pokój. W 1990 r. odpowiednie współczynniki wynosiły 18,8 metra² na osobę i 0,9 lokatora na izbę<ref> Rocznik statystyczny województw 1976, s. 255; Rocznik statystyczny województw 1981, s. 331; Rocznik statystyczny województw 1991, s. 80.</ref> .

Dla poziomu życia mieszkańców istotne znaczenie miała infrastruktura komunalna. W województwie katowickim w 1975 r., mimo włączenia w obręb miast obszarów wiejskich, przestawiała się ona nie najgorzej w skali kraju. Z wodociągów korzystało wówczas 88,9 proc. mieszkańców ośrodków miejskich, z kanalizacji – 73,1 proc., z sieci gazowej - 50,1 proc. W ciągu pięciu kolejnych lat odsetek użytkowników bieżącej wody wzrósł do 93,3 proc., kanalizacji do 81,3 proc., a sieci gazowej do 60,3 proc. W 1990 r. dostęp do bieżącej wody miało 98,0 proc. mieszkańców miast, do kanalizacja - 83,1 proc., a do sieci ciepłowniczo-gazowej - 65,9 proc. Jednak w sześciu miastach kanalizacji nie było w ogóle, zaś sieci gazowej w dwóch (w Siewierzu i w Sławkowie); w Kuźni Raciborskiej jedynie 65 proc. mieszkańców miało dostęp do bieżącej wody. Spora część terenów wiejskich w ogóle nie miała tego rodzaju infrastruktury<ref> Rocznik statystyczny województw 1976, s. XXXXIII, 274; Rocznik statystyczny województw 1981, s. 302; Rocznik statystyczny województw 1991, s. XLIII; Rocznik statystyczny województwa katowickiego 1991, s. 99-106.</ref>.
Płace mieszkańców województwa katowickiego stale kształtowały się na wysokim w skali kraju poziomie (na co miały zwłaszcza wpływ wysokie zarobki w przemyśle wydobywczym). W 1980 r. przeciętna miesięczna płaca wynosiła 7324 zł, czyli 127 proc. średniej krajowej. W 1990 r. średnie zarobki mieszkańców województwa kształtowały się na poziomie 1263,2 tys. zł (hiperinflacja), czyli 122 proc. średniej krajowej<ref> Rocznik statystyczny województw 1981, s. 66; Rocznik statystyczny województw 1991, s. 54.</ref> .

Poziom zarobków przekładał się na dostęp do dóbr luksusowych, np. samochodów osobowych. W 1976 r., u progu samochodowego boomu, po drogach województwa jeździło 128,6 tys. prywatnych aut. W 1980 r. w województwie katowickim było już zarejestrowanych 290,4 tys. samochodów należących do prywatnych właścicieli, a dekadę później ich liczba wzrosła dwukrotnie – do 616,5 tys.<ref> Rocznik statystyczny województw 1976, s. 224; Rocznik statystyczny województw 1981, s. 272; Rocznik statystyczny województw 1991, s. 244.</ref>

Słabo natomiast przedstawiał się za to poziom edukacji na poziomie średnim i wyższym – mieszkańcy generalnie nie wiązali lepszego wykształcenia z wyższym poziomem życia. W 1950 r. szkolnictwo wyższe w województwie katowickim ograniczało się do dwóch szkół wyższych o statusie akademickim (Śląska Akademia Lekarska w Bytomiu i Politechnika Śląska w Gliwicach) oraz siedmiu szkół wyższych zawodowych. Bazę szkolnictwa wyższego powoli rozbudowywano, ale dopiero w 1968 r. powstała na terenie województwa pierwsza uczelnia humanistyczna o statusie uniwersyteckim – Uniwersytet Śląski<ref> Rocznik Statystyczny 1950, s. 147-148; A. Barciak, S. Fertacz, Na drodze do uniwersytetu [w:] „Mądrość zbudowała sobie dom...”. Uniwersytet Śląski 1968–2008. Dzieje, dokumentacja, źródła, red. A. Barciak, Katowice 2008, s. 62, 65.</ref> . Potencjał edukacyjny był zatem skromny, czego rezultatem było poważne zapóźnienie mieszkańców województwa. W 1989 r. zaledwie 6 proc. mieszkańców legitymowało się wykształceniem wyższym (32 miejsce w kraju), 25 proc. średnim (41 miejsce w kraju); 31 proc. miało wykształcenie zawodowe, 36 proc. podstawowe, a 2 proc. niepełne podstawowe<ref> M. S. Szczepański, Opel z górniczym pióropuszem. Województwo śląskie i katowickie w procesach przemian, Katowice 2002, s. 46.</ref> .

==Gospodarka województwa katowickiego==

Zindustrializowane województwo katowickie stale zajmowało pierwsze miejsce na gospodarczej mapie Polski. W 1950 r., gdy rozpoczynały się wielkie inwestycje planu sześcioletniego, miejscowa produkcja przemysłowa stanowiła 36,5 proc. produkcji kraju. Bazę przemysłowa stale rozbudowywano, koncentrując się przede wszystkim na przemyśle wydobywczym. W latach 1952-1960 r. wybudowano osiem nowych kopalń węgla w GOP, zaś w latach sześćdziesiątych powstało sześć kolejnych w intensywnie rozwijanym Rybnickim Okręgu Węglowym. W dekadzie lat siedemdziesiątych w zasadzie kończono inwestycje rozpoczęte w poprzednich latach: oddano m.in. do eksploatacji kopalnie: „Śląsk” w Rudzie Śląskiej, „Pniówek” w Pawłowicach, „Ziemowit” i „Piast” w Tychach, „Zofiówka” i „Borynia” w Jastrzębiu-Zdroju (od 1979 r. budowano kopalnię „Budryk”, która ostatecznie została oddana do ruchu już po transformacji systemowej). Rozbudowano znacznie produkcję hutniczą. Powstał szereg nowych hut żelaza (np. w Częstochowie i gigantyczna Huta „Katowice” w Dąbrowie Górniczej) i cynku (w Miasteczku Śląskim). Znacznie powiększono rozmiary bazy energetycznej – powstały m.in. elektrownie: „Halemba” w Rudzie Śl. (w 1962 r.), Łagisza w Będzinie (w 1963 r.), „Rybnik” w Rybniku (w 1972 r.). Produkcję rozpoczęły fabryki samochodów w Bielsku-Białej i w Tychach<ref> T. Lijewski, Województwo katowickie..., s. 688, 692; S. Kiermaszek, Województwo katowickie [w:] Rocznik polityczny i gospodarczy 1978, red. M. Bednarkiewicz, T. Brzóska, I. Kaczmarska i in., Warszawa 1979, s. 616-617.</ref> .

W 1971 r. udział województwa w globalnej produkcji przemysłowej Polski wynosił 19,6 proc. Katowickie pozostawało największym ośrodkiem przemysłu wydobywczego i hutniczego. W 1970 r. wydobycie węgla kształtowało się w nim na poziomie 89 proc. produkcji kraju (92 tys. ton), produkcja stali, surówki żelaza i wyrobów wwalcowanych wynosiła 42-46 proc. produkcji krajowej, cynku – 78 proc. Województwo było również potentatem w dziedzinie wytwarzania nawozów azotowych (głównie dzięki zakładom w Chorzowie) – dostarczało 61 proc. produkcji kraju<ref> T. Lijewski, Województwo katowickie...,, s. 688; Rocznik statystyczny województwa katowickiego 1972, oprac. J,. Żyźniewski, F. Boja, K. Polok i in., Katowice 1972, s. 21.</ref> .

Reforma administracyjna z 1975 r. wzmocniła wybitnie przemysłowy charakter województwa katowickiego. W 1976 r. wartość produkcji kształtowała się na poziomie ok. 16 proc. ogólnokrajowej, jednak w kluczowych działach była znacznie wyższa. Katowickie wytwarzało: 100 proc cynku i ołowiu (spory udział w produkcji cynku i ołowiu miały tereny Olkusza, gdzie oddano do użytku największą wówczas w kopalnie rud cynku „Pomorzany”), niemal 98 proc. węgla kamiennego, 37 proc. stali surowej i 27, 5 proc. energii elektrycznej<ref> Rocznik statystyczny województwa katowickiego 1977, red. J. Żyżniewski, J. Kowalska, K. Polok, Katowice 1977, s. 20; W. Kiermaszek, Województwo katowickie..., s. 616-618.</ref> . W 1989 r. w województwie katowickim znajdowało się 65 kopalń węgla kamiennego, 13 elektrowni i 19 hut żelaza. Działało tu ponadto 255 przedsiębiorstw budowlanych, 82 rolnicze i prawie 35 tys. niewielkich zakładów rzemieślniczych. Katowickie wytwarzało wówczas 25 proc. dochodu narodowego<ref> M. S. Szczepański, Opel..., s. 45.</ref> .

W 1990 r. województwo dostarczało 97,6 proc. wydobywanego w Polsce węgla, 39,6 proc. produkowanego w Polsce koksu, 100 proc. cynku i ołowiu (dane z 1989 r.), 56,6 proc. stali i 53,2 proc. wyrobów walcowanych, 48,7 proc. samochodów osobowych oraz 23,3 proc. energii elektrycznej<ref> Rocznik statystyczny województw 1991, s. 190.</ref> .

W parze z przemysłem szła najbardziej rozbudowana w Polsce infrastruktura transportowa. W 1972 r. na 100 km² powierzchni przypadało przeciętnie 18,4 km linii kolejowych, co przekraczało dwukrotnie średnią dla kraju. Na województwo katowickie przypadała wówczas połowa wysyłanych w Polsce ładunków towarowych<ref> T. Lijewski, Województwo katowickie..., s. 692</ref> .

W 1975 r. w województwie katowickim znajdowało się 55,4 km dróg o nawierzchni twardej na 100 km² oraz 23,1 km eksploatowanych linii kolejowych na 100 km². Pięć lat później gęstość sieci drogowej wzrosła do 57,6 km/100 km², a kolejowej do 24,1km/100 km². W okresie dekady zapaści gospodarczej nastąpił upadek transportu kolejowego – w 1990 r. wykorzystywano 21,6 km/100 km² linii kolejowych. Rozbudowana została za to znacznie sieć dróg o utwardzonej nawierzchni – do 166 km/100 km²<ref> Rocznik statystyczny województw 1976, s. XXXXII; Rocznik statystyczny województw 1981, s. XXXVI; Rocznik statystyczny województw 1991, s. XXXVIII.</ref>

Nadmierna industrializacja oznaczała najwyższy w kraju poziom emisji szkodliwych dla środowiska substancji. W 1975 r. na terenie województwa funkcjonowały 193 zakłady uznane za szczególnie uciążliwe dla środowiska (spośród 871 w Polsce). Do atmosfery przedostawało się 612 tysięcy ton pyłów (w tym 63 tys. ton pyłów metalurgicznych) i 796 tys. ton gazów. Ilości te przekraczały wielokrotnie szkodliwe emisje w innych województwach. W 1985 r. emisja gazów i pyłów kształtowała się na poziomie 300 ton na km² i była kilkakrotnie wyższa niż na pozostałym obszarze kraju (w województwie krakowskim wynosiła 215 ,7 ton na km², w pozostałych była mniejsza niż 100 ton na km²)<ref> Rocznik statystyczny 1976, s. 16; Rocznik statystyczny 1986, s. LV.</ref> .

Doprowadziło to do stanu faktycznej klęski ekologicznej. W latach 1989-1990 na terenie województwa znajdowało się 240 zakładów uznanych za uciążliwe dla środowiska. Do atmosfery trafiało rocznie 303,5 tys. ton pyłów (19,5 proc w skali kraju), 1309,2 tys. ton gazów ( 24,4 proc. w Polsce), a 25 proc. ścieków odprowadzano bezpośrednio do wód gruntowych. Na 65 proc. długości rzek zanikło życie biologiczne. W województwie katowickim ulokowano prawie 40 proc. terenów przeznaczonych na odpady poprodukcyjne. Ten ogromny śmietnik, szacowany na 1,5-1,7 mld. ton powiększał się z roku na rok, pochłaniając rocznie ok. 300 ha na nowe hałdy i zwałowiska<ref> M. S. Szczepański, Opel..., s. 47-48.</ref> .

==Władze partyjne i administracyjne województwa katowickiego==

W latach 1947-1948 komuniści zmonopolizowali władzę w Polsce, a powstała w grudniu 1948 r. Polska Zjednoczona Partia Robotnicza dokończyła implementację radzieckiego modelu ustrojowego. Kompleksowe zmiany służyły ustanowieniu w Polsce totalitarnego systemu politycznego, funkcjonującego w latach 1949–1953<ref> C. Maj, E. Maj, Przywództwo i elity polityczne w Polsce. Analiza porównawcza [w:] Elity polityczne w Polsce, red. K. Pałecki, Toruń 2007 (reprint wydania z 1992 r.), s. 120; A. Paczkowski, Wstęp [w:] Aparat bezpieczeństwa w Polsce w latach 1950–1952. Taktyka, strategia, metody, oprac. A. Dudek, A. Paczkowski, Warszawa 2000, s. 8, 10–11.</ref> . Po politycznej „odwilży” z lat 1954-1956 system polityczny stał się mniej represyjny, jednak PZPR utrzymała monopol władzy. Jego fundamentem była nomenklatura – zasada nominacji i kontrolowania przez odpowiednie instancje partyjne obsady wyższych stanowisk w administracji i gospodarce<ref> A. Dudek, Funkcjonowanie systemu nomenklatury kadr PZPR na szczeblu wojewódzkim (1948–1980). Przykład Krakowa [w:] Komunizm. Ideologia, system, ludzie, red. T. Szarota, Warszawa 2001, s. 99–100; K. Dąbek, PZPR – retrospektywny portret własny, Warszawa 2006, s. 28, 38.</ref> .

Obowiązująca w Polsce w latach 1948-1989 zasada podporządkowania wszystkich dziedzin życia partii komunistycznej przez prawie trzydzieści lat wyprowadzona była z przesłanek ideologicznych, bez umocowania w systemie prawnym. Dopiero w lutym 1976 r. doczekała się unormowania poprzez konstytucyjne zapisy o socjalistycznym charakterze państwa i przewodniej roli PZPR<ref> K. Dąbek, PZPR..., s. 38.</ref> .

Katowicka organizacja partyjna uzyskała szczególną pozycję w ramach PZPR. Niezmiennie była najliczniejsza w porównaniu ze strukturami w innych województwach. W 1950 r. liczyła ponad 180 tys. członków. Poważnie zmniejszyła się w czasach polityczne „odwilży” – w 1959 r. w komitetach podlegających Komitetowi Wojewódzkiemu PZPR w Katowicach zrzeszonych było ponad 120 tys. członków i kandydatów. Do 1964 r. szeregi PZPR urosły niemal dwukrotnie – do 225 tys. członków i kandydatów. W 1976 r., po zmianie granic administracyjnych województwa, KW PZPR w Katowicach podlegało niemal 297 tys. członków i kandydatów. W 1981 r., w szczytowym momencie rozwoju, katowicka organizacja partyjna zrzeszała prawie 328 tys. członków. W 1989 r., u kresu istnienia PZPR, w jej szeregach było ponad 238 tys. członków i kandydatów<ref> C. Sputek, Rozwój organizacyjny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w województwie katowickim w latach 1948-1956, s. 525 (poszyt w zb. Biblioteki Śląskiej). C. Sputek, Rozwój organizacyjny PZPR w województwie katowickim w latach 1959-1964 (między III a IV Zjazdem partii) [w:] Studia i materiały z dziejów Polski Ludowej, t. 12, s. 314; J. Neja, Uwarunkowania działalności opozycji przedsierpniowej na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim. Wybrane zagadnienie [w:] Między Warszawą a regionem. Opozycja przedsierpniowa na Pomorzu Zachodnim, red. K. Kowalczyk, M. Paziewski, M. Stefaniak, Szczecin 2008, s. 110; B. Tracz, Dekompozycja i rozkład struktur wojewódzkich PZPR w Katowicach [w:] w: Upadek systemu komunistycznego na Górnym Śląsku. Wokół przemian 1989 roku w województwach katowickim i opolskim, red. A. Dziuba, S. Rosenbaum, Katowice 2010, s. 122-123.</ref> .

Kolejnym wyróżnikiem katowickiej organizacji partyjnej był zasięg nomenklatury. W jej obrębie znalazła się większość wyższych stanowisk w administracji państwowej, w jednostkach gospodarczych i organizacjach społecznych. Nie są wprawdzie znane dane ogólne, dotyczące całego województwa, lecz fragmentaryczne informacje wskazują na jej powszechność zjawiska. W niewielkim i słabo uprzemysłowionym powiecie pszczyńskim w nomenklaturze miejscowego Komitetu Miejskiego i Gminnego PZPR w 1977 r. znajdowało się ok. 150 stanowisk (12 kluczowych pozostawało w gestii KW). W daleko większych i zindustrializowanych Tychach, w połowie lat osiemdziesiątych, do nomenklatury władz wojewódzkich partii należało ok. 40 funkcji, zaś miejscowemu Komitetowi Miejskiemu PZPR podlegało ich nie mniej niż 320<ref> A. Dziuba, Kryzys i demontaż systemu komunistycznego. Pszczyna w latach 1975-1989 (mps przekazany do recenzji); A. Dziuba, Tychy w nowych granicach administracyjnych 1975–1991 [w:] Tychy. Monografia historyczna, red. R. Kaczmarek, Tychy 2012, s. 318-319.</ref> .

Wysoką rangę wojewódzkiej organizacji PZPR podkreślał szczególny status jej I sekretarzy we władzach centralnych partii. Edward Gierek, Zdzisław Grudzień, Andrzej Żabiński i Zbigniew Messner, będąc I sekretarzami KW, pełnili jednocześnie funkcję członków Biura Politycznego Komitetu Centralnego PZPR, czyli wąskiego gremium najwyższych władz partii. Bogumił Ferensztajn i Manfred Gorywoda uzyskali rangę zastępców członka Biura politycznego.

'''Pierwsi sekretarze KW PZPR w Katowicach'''<ref> Oprac. na podstawie Z. Woźniczka, Przemiany w elitach społeczno-politycznych Katowic po 1945 roku [w:] Przemiany struktur społeczno-zawodowych ludności w dziejach Katowic, red. A. Barciak, Katowice 2004, s. 266-267; J. Kozik, Kronika ważniejszych wydarzeń w województwie katowickim 1950-1956 [w:] Studia i materiały z dziejów województwa katowickiego w Polsce Ludowej, t V, red. H. Rechowicz, Katowice 1970, s. 206; C. Sputek-Wróblewska, Rozwój organizacyjny PZPR w województwie katowickim w latach 1954-1959, s. 175-177; B. Tracz, Dekompozycja i rozkład..., s. 127; J. Neja, Wydarzenia lat 1956, 1968, 1970, 1976 i 1980 [w:] Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, t. 1, red. A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz, Katowice 2012, s. 489, Żabiński Andrzej, publ. internetowa, adres: http://katalog.bip.ipn.gov.pl/showDetails.do?idx=%C5%BB&katalogId=1&subpageKatalogId=1&pageNo=1&nameId=2479&osobaId=11665&, dostęp 9 X 2013 r.; Messner Zbigniew, publ. internetowa, adres: http://katalog.bip.ipn.gov.pl/showDetails.do?lastName=Messner&idx=&katalogId=1&subpageKatalogId=1&pageNo=1&osobaId=9331&, dostęp 9 X 2013 r.</ref>
*Ryszard Strzelecki XII 1948 – II 1950
*Józef Olszewski II 1950 – III 1957
*Edward Gierek III 1957 – XII 1970
*Zdzisław Grudzień XII 1970 – IX 1980
*Andrzej Żabiński IX 1980 – I 1982
*Zbigniew Messner I 1982 – XI 1983
*Bogumił Ferensztajn XI 1983 – XI 1987
*Manfred Gorywoda XI 1987 – XII 1989

Daleko mniejszą rolę kierowaniu województwem odgrywały władze administracyjne. Na mocy ustawy z 20 marca 1950 r., oparto ją na wzorcach radzieckich. Zlikwidowany został wówczas cały pion administracji terenowej, a jego funkcje powierzono radom narodowym, jako lokalnym organom władzy państwowej i jednocześnie quasi-samorządom<ref> T. Fuks, System rad narodowych i samorządu terytorialnego [w:] Ustrój polityczny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, red. T. Fuks, A. Łopatka, Warszawa 1986, s. 229; M. Kallas, A. Lityński, Historia ustroju i prawa Polski Ludowej, Warszawa 2000, s. 60.</ref> . Od 1954 r. co trzy lata, a od 1961 r. regularnie co cztery lata władze urządzały spektakl wyboru członków rad wszystkich szczebli. Nie stosowano oczywiście procedur demokratycznych – głosować można było na jedną tylko listę kandydatów, przygotowaną przez Front Narodowy (od 1956 r. Front Jedności Narodu, od 1983 r. Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego). Wybory sprowadzało się do plebiscytu, w którym najważniejsza byłą frekwencja.

Bieżącym zarządzaniem podległą jednostką terytorialną zajmowały się prezydia rad narodowych z przewodniczym na czele. Obowiązywała zasada ścisłej hierarchii i podporządkowania rad niższego szczebla radom wyższego rzędu, którym przysługiwały uprawnienia kontrolne i władcze. Kształtowanie składu i działalności oraz kontrola rad odbywały się przede wszystkim kanałami partyjnymi.

Gdy w 1973 r. przywrócono gminy, rady narodowe zostały pozbawione uprawnień administracyjnych. Funkcja przewodniczącego została złączona ze stanowiskiem sekretarza lokalnej instancji partyjnej. Rady skupiły się na odtąd na kontrolowaniu administracji kierowanej przez wojewodów, prezydentów miast i naczelników gmin.

'''Przewodniczący Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach'''<ref> Listę przewodniczących WRN i wojewodów śląskich opublikowano na stronie urzędu wojewódzkiego w Katowicach. Adres: http://www.katowice.uw.gov.pl/wojewodztwo/poczet_wojewodow.html, dostęp 7 X 2013 r.</ref>
*Bolesław Jaszczuk 24 V 1950 – 28 V 1952
*Józef Koszutski 28 IV 1952-27 II 1954
*Ryszard Nieszporek 15 XII 1954-17 IV 1964
*Jerzy Ziętek 17 IV 1964-09 XII 1973
'''Wojewodowie katowiccy (do 1990 r.)'''
*Jerzy Ziętek 12 XII 1973-31 V 1975
*Stanisław Kiermaszek 11 VI 1975 – 14 IV 1978]
*Zdzisław Legomski 15 VI 1978 – 23 XII 1980
*Henryk Lichoś 24 XII 1980 – 15 XII 1981
*Roman Paszkowski 16 XII 1981 – 18 V 1985
*Tadeusz Wnuk 18 V 1985 – 28 V 1990

==Życie polityczne w województwie katowickim==

Życie polityczne województwa katowickiego pod rządami PZPR miało fasadowy charakter. Obracało się wokół obchodów rocznic, lokalnych wydarzeń i prób wniknięcia władz do miejscowego życia społecznego. Jego przejawami były m.in. masówki, wiece, zobowiązania i czyny społeczne czy produkcyjne oraz okresowo przeprowadzane wybory do sejmu i rad narodowych. Cechował je blichtr, nowomowa i wszechwładna propaganda, realizowana za pomocą środków masowego przekazu, w tym lokalnej prasy (w województwie katowickim wydawano dzienniki „Trybuna Robotnicza” – organ KW PZPR, „Dziennik Zachodni”, „Wieczór” i „Sport” oraz szereg lokalnych tygodników). Partia utrzymywała pozory pluralizmu politycznego, animując działania sprzymierzonych z nią partii (Stronnictwa Demokratycznego i Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego) a także licznych organizacji społecznych<ref> M. Fic, Życie polityczne, [w:] Katowice..., s. 493-497; A. Dziuba, Tychy w nowych granicach..., s. 318, 320.Z. Słomkowski, Prasa 1944-1973 [w:] Polska. Zarys..., s. 610.</ref>.

Okresowo dochodziło do zaburzeń narzuconego przez władze porządku. Jesienią 1956 r. w całym województwie katowickim, na fali politycznej odwilży” odbywały się liczne wiece i masówki, podczas których manifestowano poparcie dla politycznych zmian. Nie doszło jednak do strajków, których PZPR szczególnie się obawiała. W marcu 1968 r. w Gliwicach i Katowicach protestowała młodzież (głownie studencka), lecz brutalne stłumienie protestów i skuteczne działania propagandowe zapobiegły eskalacji konfliktu. W 1970 r., podczas buntu robotników Wybrzeża, w województwie katowickim panował spokój, dzięki wcześniej podjętym przez aparat bezpieczeństwa działaniom profilaktycznym, jak też za sprawą lepszej w województwie katowickim stopy życiowej mieszkańców. Również w 1976 r. udało się PZPR i aparatowi bezpieczeństwa zapobiec niepokojom – co więcej Grudzień zdołał zorganizować masowe wiece poparcia dla Gierka i polityki prowadzonej przez ekipę rządzącą<ref> J. Neja, Uwarunkowania działalności opozycji...., s. 107-113.</ref> .

Początki zorganizowanej opozycji w województwie katowickim wyznacza powstanie w lutym 1977 r. Wolnych Związków Zawodowych założonych przez Kazimierza Świtonia, Romana Kściuczka i Władysława Suleckiego. Nie udało im się jednak dotrzeć do szerszych grup społeczeństwa – zwłaszcza inteligencji i studentów. Dopiero w sierpniu i wrześniu 1980 r., robotnicy województwa katowickiego masowo poparli strajkami kolegów z Wybrzeża. Powstały wówczas Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”. Latem 1981 r. jego szeregi były w skali kraju najliczniejsze – zrzeszał wówczas 1129 tys. członków w 1325 komisjach zakładowych<ref> Tamże, s. 99-100; J. Neja, T. Kurpierz, Region Śląsko-Dąbrowski NSZZ „Solidarność”, [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989. Tom 6. Polska Południowa, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 149, passim.</ref> .

==Bibliografia==

#K. Dąbek, PZPR – retrospektywny portret własny, Warszawa 2006.
#Dziennik Ustaw nr 28 z 1950 roku.
#Dziennik Ustaw nr 16 z 1975 roku.
#Dziennik Ustaw nr 17 z 1975 roku.
#Dziennik Ustaw nr 3 z 1977 roku.
#„Dziennik Zachodni” nr 24 z 28-29 I 1989 rok.
#A.Dziurok, A. Dziuba, Die Aufdeckung und Bekämpfung des „revisionistischen Elements” in der Woiwodschaft Kattowitz in den fünfziger und sechsiger Jahren, „Jahrbüher für Geschichte Osteuropas”, j. 2003.
#Elity polityczne w Polsce, red. K. Pałecki, Toruń 2007 (reprint wydania z 1992 r.).
#Katowice. Rozwój województwa w Polsce Ludowej, red. H. Rechowicz, Warszawa 1970.
#Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, t. 1, red. A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz, Katowice 2012.
#Komunizm. Ideologia, system, ludzie, red. T. Szarota, Warszawa 2001.
#„Mądrość zbudowała sobie dom...”. Uniwersytet Śląski 1968–2008. Dzieje, dokumentacja, źródła, red. A. Barciak, Katowice 2008.
#Między Warszawą a regionem. Opozycja przedsierpniowa na Pomorzu Zachodnim, red. K. Kowalczyk, M. Paziewski, M. Stefaniak, Szczecin 2008.
#„Monitor Polski” nr 18 z 1986 roku.
#Polska. Zarys Encyklopedyczny, red., oprac. S. Puchała, H. Bonecki, W. Kryszewski i in., Warszawa 1974.
#Przemiany struktur społeczno-zawodowych ludności w dziejach Katowic, red. A. Barciak, Katowice 2004.
#L. Rosikoń, Podział terytorialny województwa katowickiego w latach 1968-1984 [w:] Studia i materiały z dziejów Śląska, t. 17, Katowice 198
#Rocznik Statystyczny 1956.
#Rocznik statystyczny województw 1981.
#Rocznik statystyczny województw 1991.
#Rocznik Statystyczny 1950, Warszawa 1951.
#Rocznik statystyczny 1966, red. E. Krzeczkowska, B. Askanas, A. Junak i in., Warszawa 1966
#Rocznik statystyczny 1971, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, A. Junak i in., Warszawa 1971
#Rocznik statystyczny województw 1976, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, A. Junak i in., Warszawa 1976.
#Rocznik statystyczny województw 1981, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, T. Kania i in., Warszawa 1981.
#Rocznik statystyczny województw 1991, red. B. Wyżnikiewicz, K. Lutostański, M. Bulak i in., Warszawa 1991.
#Rocznik statystyczny 1986, red. W. Sadowski, L. Gradowski, K. Adamowicz-Kubas i in., Warszawa 1986.
#Rocznik statystyczny województwa katowickiego 1991, red. E. Czerski, D. Kurek, K. Czop i in., Katowice 1991.
#Rocznik statystyczny województwa katowickiego 1991.
#Rocznik statystyczny województwa katowickiego 1977, red. J. Żyżniewski, J. Kowalska, K. Polok, Katowice 1977.
#C. Sputek, Rozwój organizacyjny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w województwie katowickim w latach 1948-1956.
#Studia i materiały z dziejów Polski Ludowej, t. 12.
#Studia i materiały z dziejów województwa katowickiego w Polsce Ludowej, t V, red. H. Rechowicz, Katowice 1970.
#M. S. Szczepański, Opel z górniczym pióropuszem. Województwo śląskie i katowickie w procesach przemian, Katowice 2002.
#Tychy. Monografia historyczna, red. R. Kaczmarek, Tychy 2012.
#Upadek systemu komunistycznego na Górnym Śląsku. Wokół przemian 1989 roku w województwach katowickim i opolskim, red. A. Dziuba, S. Rosenbaum, Katowice 2010.
#Ustrój polityczny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, red. T. Fuks, A. Łopatka, Warszawa 1986.
#C. Sputek-Wróblewska, Rozwój organizacyjny PZPR w województwie katowickim w latach 1954-1959.

==Przypisy==

<references/>

Urbanizacja

2015-01-14T12:41:06Z

Myszorj:

[[Kategoria:Socjologia]]
[[Kategoria:Historia]]
Autor:[[dr Krzysztof Bierwiaczonek]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Na zjawisko urbanizacji można spojrzeć wąsko lub szeroko. W tym pierwszym ujęciu „przez urbanizacje rozumie się wzrost miast i ludności miejskiej, wzrost udziału ludności miejskiej w stosunku do ogółu ludności”<ref>Daniela Szymańska, Urbanizacja na świecie, Warszawa 2007, Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 44.</ref> . Dla takiego ujęcia adekwatna jest klasyczna definicja urbanizacji autorstwa Hope’a Tisdale’a określająca ją jako „proces koncentracji ludności, który przebiega w dwojaki sposób. Polega, po pierwsze, na wzroście liczby punktów, w których następuje koncentracja, po drugie, na zwiększaniu się liczby ludności w tych punktach.”<ref>Jan Węglański, Urbanizacja w: Władysław Kwaśniewicz (red.), Encyklopedia Socjologii t.4, Warszawa 2002, Oficyna Naukowa, s. 275-276.</ref>. Milcząco zakłada się, że takimi punktami są miasta.

W ujęciu szerokim urbanizacja rozumiana jest jako wielowymiarowy „proces społeczny i kulturowy wyrażający się w rozwoju miast, wzroście ich liczby, powiększaniu obszarów miejskich i udziału ludności miejskiej w całości zaludnienia” <ref>Janusz Ziółkowski, Urbanizacja, miasto, osiedle, Warszawa 1965, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, cyt za: Bohdan Jałowiecki i Marek S. Szczepański, Miasto i przestrzeń w perspektywie socjologicznej, Warszawa 2002, Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 104.</ref>. W takim ujęciu na proces urbanizacji należy spojrzeć z co najmniej czterech podstawowych płaszczyzn: '''demograficznej''' polegającej na przemieszczaniu się ludności ze skupisk wiejskich do miast, koncentracji ludności w miastach i stałym wzroście odsetka ich mieszkańców na danym obszarze; '''przestrzennej''' polegającej na zwiększaniu się obszaru miast, powiększaniu ich pojemności, powstaniu nowych miast i osiedli nierolniczych oraz na przekształcaniu innych środowisk mieszkalnych na wzór miejski; '''ekonomicznej''' wyrażającej się w wzroście liczby ludności pracującej w zawodach pozarolniczych oraz postępującym różnicowaniu się zawodowym tej ludności w stosunku do ludności wykonującej zajęcia rolnicze; '''społecznej''' wyrażającej się w przyswojeniu przez przybyszów ze wsi miejskiego stylu życia, a także w przenikaniu miejskich wzorów ekonomicznych, społecznych i kulturowych na wieś<ref>Tamże.</ref>.W szerokim ujęciu procesów urbanizacji zwraca się uwagę na jej związek z procesem industrializacji (szczególnie w fazie urbanizacji początkowej), modernizacji i zmianach kulturowych wyrażających się w wytwarzaniu miejskiego stylu życia w różnych jego formach. <ref>Por. Daniela Szymańska, dz. cyt s. 44-46, Jolanta Jakóbczyk-Gryszkiewicz, Procesy urbanizacji w: Stanisław Liszewski (red.) Geografia urbanistyczna, Łódź 2008, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, s.155-186, Andrzej Majer, Socjologia i przestrzeń miejska, Warszawa 2010, Wydawnictwo Naukowe PWN, s.151-187; Grzegorz Węcławowicz, Geografia społeczna miast, Warszawa 2003, Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 62.</ref>.

W modelowym ujęciu dynamiki procesów urbanizacji zaprezentowanym m.in. przez Leo van Klassena i Leo van den Berga wyróżnić można cztery stadia tego procesu:
*'''urbanizację''' związaną ze wzrostem ludności miejskiej z jej maksymalną koncentracją w centrum miasta i w otaczających je dzielnicach;
*'''suburbanizację''' związaną z szybkim rozwojem przestrzennym miasta, zmniejszaniem się liczby ludności w centrum przy równoczesnym wzroście w strefie podmiejskiej;
*'''dezurbanizację''' określaną jako stan, w którym liczba mieszkańców centralnych obszarów miasta zaczyna spadać tak dalece, że zmniejsza się ogólna liczba ludności całego ośrodka miejskiego, wzrasta zaś liczba ludności na obszarach położonych wokół miasta, ale do niego nienależących;
*'''reurbanizację''' – ponowny, najczęściej wolny napływ ludności do obszaru centralnego inspirowany przeważnie działaniami władz mającymi na celu ponowne ożywienie i odbudowę centralnych obszarów miasta<ref>Andrzej Majer, Socjologia i przestrzeń… dz. cyt. s.153; Janusz Słodczyk, Przestrzeń miasta i jej przeobrażenia, Opole 2001, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego s. 38-39.</ref>.

Z prezentacją problematyki urbanizacji w województwie śląskim związane są dwa najważniejsze problemy. Pierwszy dotyczy złożoności procesu urbanizacji. W związku z faktem, że w niniejszym opracowaniu niemożliwa jest wyczerpująca analiza wszystkich płaszczyzn urbanizacji uwaga skoncentrowana zostanie głównie na wymiarze demograficznym. Problematyka związana z pozostałymi płaszczyznami zostanie jedynie wzmiankowana. Drugi problem dotyczy zmian administracyjnych województwa, które skutkują nieadekwatnością dostępnych danych liczbowych. W tekście, o ile nie zaznaczono inaczej, prezentowane dane odnoszą się do województwa śląskiego w jego obecnych granicach. Mniejszym problemem jest uzyskanie danych dotyczących liczby mieszkańców poszczególnych miast województwa śląskiego. Ich prezentację dla lat 1897/1900-2011 zawiera obszerna tabela stanowiąca aneks do zaprezentowanej analizy.

==Urbanizacja w województwie śląskim przed 1945==

Intensywny przebieg procesów urbanizacyjnych na [[Śląsk|Śląsku]] związany jest z XIX wieczną [[industrializacja|industrializacją]]. Nie znaczy to jednak, że wcześniej nie istniała na Śląsku sieć miast o wcześniejszym, preindustrialnym rodowodzie. Spośród nich najważniejszymi i największymi były: [[Racibórz]] i [[Bytom]]. Na przełomie XIV i XV wieku liczyły one odpowiednio około 3000 i około 1500 mieszkańców<ref>Jerzy Sperka, Dzieje gospodarcze Górnego Śląska w średniowieczu w: Joachim Bahlcke, Dan Gawrecki, Ryszard Kaczmarek (red.), Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, Gliwice 2011. s. 301.</ref>. Inne miasta leżące w obecnych granicach województwa śląskiego, które posiadały prawa miejskie w 1500 roku to: [[Będzin]], Bielsko (obecnie [[Bielsko-Biała]]), [[Bieruń]], [[Cieszyn]], [[Czeladź]], [[Częstochowa]], [[Gliwice]], [[Kłobuck]], [[Koniecpol]], [[Koziegłowy]], Kromołów (obecnie dzielnica [[Zawiercie|Zawiercia]]), [[Krzanowice]], [[Krzepice]], [[Lelów]] (obecnie wieś), [[Lubliniec]], [[Mikołów]], Mrzygłód (obecnie dzielnica [[Myszków|Myszkowa]]), [[Mysłowice]], [[Ogrodzieniec]], [[Pilchowice]] (obecnie wieś), [[Pilica]], [[Pszczyna]], [[Przyrów]] (obecnie wieś), [[Pyskowice]], [[Rybnik]], [[Siewierz]], [[Skoczów]], [[Sławków]], [[Sośnicowice]], [[Strumień]], [[Szczekociny]], [[Toszek]], Wodzisław (obecnie [[Wodzisław Śląski]]), [[Włodowice]] (obecnie wieś) [[Woźniki]], [[Zbrosławice]] (obecnie wieś), [[Żarki]], [[Żarnowiec]] (obecnie wieś), [[Żory]], [[Żywiec]]<ref>[http://www.efs.gov.pl/analizyraportypodsumowania/baza_projektow_badawczych_efs/documents/raport_badanie_trendow_rozw_wwoj_slaskim.pdf%20 Iwona Kantor Pietraga, Robert Krzysztofik, Rozwój demograficzny miast na obszarze województwa śląskiego od XIII do XXI wieku, Wydział Nauk o ziemi Uniwersytetu Śląskiego, Sosnowiec 2009, s. 7-9. Por też: Agnieszka Sobala-Gwosdz, Wstęp w: Agnieszka Sobala Gwosdz (red.) Badanie trendów rozwojowych w województwie śląskim poprzez wyznaczenie ośrodków wzrostu i obszarów stagnacji, Bielsko Biała 2010, s. 18. Data dostepu: 19.09.2013. ]</ref>. Najczęściej były to niewielkie miasta (nieprzekraczające wówczas liczby 1000 mieszkańców) położone na szlakach handlowych. W kolejnych wiekach, aż do rewolucji przemysłowej sieć miejska ulegała niewielkim zmianom. W 1800 roku na w granicach obecnego województwa śląskiego znajdowały się 44 miasta. W stosunku do roku 1500 status miast utraciło 9 miejscowości, a powstało 11 nowych ośrodków, z których najważniejszym były [[Tarnowskie Góry]]<ref>Iwona Kantor-Pietraga, Robert Krzysztofik, dz. cyt. s. 10.</ref>. Dopiero proces XIX wiecznej industrializacji wpłynął na intensyfikację urbanizacji we wszystkich jej płaszczyznach.

Przebieg urbanizacji w XIX wieku w (a szczególnie w drugiej jego połowie) zgodny był z logiką tworzenia aglomeracji miejskich. Procesy takie „mogą się dokonywać bądź wokół istniejącej poprzednio przestrzeni centralnej (dawnego miasta), bądź poprzez zlepienie się poszczególnych obszarów, z których jeden zaczyna w pewnym momencie nabierać niektórych funkcji centralnych”<ref>Bohdan Jałowiecki, Społeczne wytwarzanie przestrzeni, Warszawa 2010, Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 134.</ref>.Urbanizacja według tego pierwszego wzoru zachodziła w takich miastach jak Częstochowa, Racibórz oraz Bielsko i Biała. W tym ostatnim przypadku dwa ośrodki zostały połączone w jedno miasto. Drugi wzorzec odnosił się między innymi do takich miast jak Katowice, Chorzów, Zabrze, czy już w XX wieku Ruda Śląska. Rozwój tych trzech pierwszych miast stanowi dobrą egzemplifikację tempa ówczesnych procesów urbanizacyjnych w płaszczyźnie demograficznej i przestrzennej. Andrzej Gawryszewski zauważa, że „Nienotowane w żadnym ośrodku miejskim (na ziemiach polskich – przyp. aut.) tempo wzrostu wykazała Królewska Huta (od 1934 r. Chorzów) z 779 mieszkańcami w 1855 r., 26 tys. w 1875 r. i 58 tys. w 1900 r. (7345%), która prawa miejskie uzyskała dopiero w 1869 r., a swój rozwój zawdzięczała m.in. wchłonięciu okolicznych osad fabrycznych. Podobnie przebiegał rozwój Katowic: z 2945 mieszkańców w 1855 r. do 31,7 tys. w 1900 r. (953%) i Zabrza – z 3 tys. do 29 tys. mieszkańców (867%) – które prawa miejskie otrzymało dopiero w 1902 r.”<ref>[http://globus.igipz.pan.pl/wydaw/Monografie_5/ Andrzej Gawryszewski, Ludność Polski w XX wieku, Warszawa 2005, Inst. Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, s. 550. (data dostępu 19.09.2013)]</ref>.Wzrost liczby mieszkańców skutkował także zmianami przestrzennymi. Wokół zakładów przemysłowych powstawały osiedla robotnicze, a w centrach miast (czy to starych jak np. Bytom i Gliwice), czy to nowych (jak Katowice) zabudowa kamieniczna. Miasta zyskiwały nowy kształt urbanistyczny związany między innymi z łączeniem nowych węzłów komunikacyjnych, jakimi stały się dworce kolejowe, z centrami miast. Ulica Zwycięstwa (pierwotnie Wilhelmstrasse) w Gliwicach jest tego sztandarowym przykładem.

Opisane powyżej procesy skutkowały tym, że wskaźnik urbanizacji ówczesnej [[rejencja opolska|Rejencji Opolskiej]] (obliczany w tym przypadku jako odsetek ludności miast i osiedli robotniczych w stosunku do wszystkich mieszkańców) był najwyższy spośród ziem polskich i wynosił w 1900 roku 50,6%. Dla porównania w Królestwie Polskim wynosił 23,1%, Prowincji Poznańskiej 30,7%, Prusach Zachodnich 36,3%, Galicji 18%, a na Śląsku Cieszyńskim 18,7%<ref>Tamże s. 108.</ref>.

Urbanizacja i industrializacja skutkowały także zmianami kulturowymi (płaszczyzna społeczna urbanizacji). Ludność, która przybywała do miast przyjmowała nowy rytm życia dyktowany rytmem pracy przemysłowej, ale poprzez obyczajowość, język, ale także uprawianie małych ogródków, czy hodowlę drobnego inwentarza tkwiła w świecie agrarnym. Z takiego połączenia rodziła się specyficzna miejska kultura robotnicza<ref>Maria Lipok-Bierwiaczonek, Etnograficzny obraz Górnego Śląska, w: Joachim Bahlcke, Dan Gawrecki, Ryszard Kaczmarek (red.), Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, Gliwice 2011 s. 374.</ref>.

Do 1914 roku dynamika urbanizacji na obszarze obecnego [[województwo śląskie|województwa śląskiego]] została wyhamowana. Wyjątkiem były miasta Zagłębia Dąbrowskiego, a szczególnie Sosnowiec, który zwiększył liczbę mieszkańców z 10,1 tysiąca w 1897 roku do 98,7 w 1910 roku<ref>Andrzej Gawryszewski, Ludność Polski… dz. cyt. s.108. Według danych zamieszczonych w książce: Iwona Kantor Pietraga, Robert Krzysztofik, Rozwój demograficzny… dz. cyt s. 49 było to nawet 102 tysiące.</ref>.

Wówczas było to najludniejsze miasto w obecnych granicach województwa śląskiego (74,8 tys. liczyła druga w tej hierarchii Częstochowa, a 72,6 tys. trzecia Królewska Huta). Stagnację a nawet regres urbanizacji przyniosła I wojna światowa. Jej skutkiem było między innymi zmniejszenie liczby ludności niektórych miast (na przykład Sosnowca do 86,5 tysiąca, Będzina o 10,5 tysiąca, a Cieszyna o 4 tysiące). Regres ten jednak został szybko przełamany i w płaszczyźnie demograficznej do 1939 roku notowano wzrost liczby mieszkańców. Według danych ze spisów powszechnych z 1921 i 1931 roku współczynnik urbanizacji ówczesnego województwa śląskiego wynosił 28,9% dla roku 1921 i 32,3% dla roku 1931. Były to wskaźniki nieco wyższe niż średnia dla międzywojennej Polski (w 1921 roku 25,9%, a w 1931 roku 27,4%). Województwo śląskie nie było wówczas najsilniej zurbanizowanym regionem (wyższy współczynnik urbanizacji w 1931 roku notowano dla województwa łódzkiego – 42,0%, poznańskiego 39,8%. Taki sam jak w województwie śląskim wskaźnik urbanizacji – 32,3% posiadało województwo pomorskie).

W 1939 roku liczba miast na terenie województwa śląskiego w jego obecnych granicach wynosiła 40, a najludniejszymi były Zabrze (146,5 tys., wówczas w granicach Niemiec), Bytom (140 tys., wówczas w granicach Niemiec), Częstochowa (137,6 tys.) i Katowice (132,4 tys.)<ref>Iwona Kantor Pietraga, Robert Krzysztofik, Rozwój demograficzny… dz. cyt s. 48-49.</ref>.

[[Plik:Katowice.jpg|600px|thumb|left|Katowice u schyłku lat 30. XX wieku (widok na pl. św. Andrzeja)]]

W płaszczyźnie przestrzennej proces urbanizacji w największym stopniu widoczny był w budowie dalszych osiedli robotniczych oraz wzmocnienia struktury instytucjonalnej, szczególnie widocznej w stolicy województwa śląskiego. W Katowicach powstały wówczas gmachy Urzędu Wojewódzkiego, katedry, Muzeum Śląskiego, czy siedziba Urzędu Skarbowego w dwunastopiętrowym drapaczu chmur<ref>Irma Kozina, Chaos i uporządkowanie. Dylematy architektoniczne na przemysłowym Górnym Śląsku w latach 1763-1955, Katowice 2005, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego s. 101-129.</ref>.

==Urbanizacja w województwie śląskim w latach 1945-2000==
[[Plik:Urbanizacja tab1.png|300px|thumb|right|Tabela 1. Podstawowe wskaźniki demograficzne związane z procesem urbanizacji. Dane dla województwa śląskiego w jego obecnych granicach administracyjnych (z 1.01.1999).]]

II wojna światowa, a zwłaszcza przejście przez województwo śląskie frontu zimą 1944/1945 przyniosło wiele negatywnych zjawisk. Najważniejsze z nich to bezpośrednie straty ludnościowe, przymusowe migracje, degradację tkanki urbanistycznej, a także infrastruktury gospodarczej i komunalnej miast<ref>Iwona Kantor Pietraga, Robert Krzysztofik, Rozwój demograficzny… dz. cyt s. 17.</ref>. Zniszczenia wojenne były jednym z kilku podstawowych uwarunkowań procesu urbanizacji po 1945 roku. Oprócz niego jako podstawowe determinanty wytwarzania przestrzeni Bohdan Jałowiecki wymienia: zacofanie gospodarcze, szczupłość zasobów, zmiana stosunków własnościowych, dążność do kształtowania klasy robotniczej jako siły społecznej będącej oparciem nowego ustroju, potrzeby obronne, autarkia zimnej wojny i opieranie się na doświadczeniach ZSRR<ref>Bohdan Jałowiecki, Społeczne wytwarzanie… dz. cyt s. 217.</ref>. Kolejnym istotnym zjawiskiem była industrializacja w jej socjalistycznej formie. Jednak do 1950 roku procesy urbanizacyjne zachodziły bez większego udziału uprzemysłowienia, które swoje znaczenie zyskało dopiero wraz z planem 6-letnim<ref>Por. Andrzej Gawryszewski, Ludność Polski… dz. cyt. s.128.</ref>.

W 1950 roku liczba miast w ówczesnym województwie śląskim wynosiła 44, a wskaźnik liczby miast na 10000kmm² wynosił 35,7 (najwyższy wskaźnik w Polsce przy średniej krajowej 22,3)<ref>Tamże. s. 129.</ref>.Już w latach 50-tych województwo katowickie w ówczesnych granicach osiągnęło wysoki wskaźnik urbanizacji (w 1955 roku było to 70,5%<ref>Bohdan Jałowiecki, Miasto i społeczne problemy urbanizacji, Warszawa-Kraków, 1972 s. 18.</ref> przy średniej dla Polski poniżej 50%), a wiele miast przemysłowych (Bytom, Chorzów, Częstochowa, Gliwice, Katowice, Ruda Śląska, Sosnowiec, Zabrze) znacząco przekraczało liczbę 100 tysięcy ludności. W tych ośrodkach w kolejnych latach dynamika procesu urbanizacji w płaszczyźnie demograficznej nie była już tak intensywna. Podobna sytuacja zachodziła na obszarze województwa śląskiego w jego obecnych granicach: wskaźnik urbanizacji w latach 1950-1988 wzrósł z 74,6% do 80,2%, choć warto zauważyć, że w istniejącym do 1999 roku podziale administracyjnym w ówczesnym województwie katowickim wskaźnik urbanizacji osiągnął 87,7% (w latach 1982-1987), a następnie zaczął powoli spadać i w 1997 wynosił 86,5%<ref>[http://www.sbc.org.pl/publication/68760%20 Rocznik statystyczny województwa katowickiego 1998, Katowice 1998. (dostęp 24.09.2013)]</ref>.

W latach 1950-2000 znacząco wzrosła liczba miast jak i bezwzględna liczba ludności miast w województwie śląskim, choć trzeba podkreślić, że z końcem ostatniej dekady XX wieku widać już spadek liczby ludności (najwięcej osób zamieszkiwało województwo śląskie w roku 1995: 4 907 930, w tym w miastach 3 924 972)<ref>Źródło: Bank Danych Lokalnych GUS.</ref>.Wzrost liczby miast i ludności miejskiej obecny przez większość drugiej połowy XX wieku spowodowany był uzyskiwaniem praw miejskich przez miejscowości nie posiadające takich praw w latach wcześniejszych, procesem industrializacji, budową wielotysięcznych osiedli mieszkaniowych w miastach istniejących, a także tworzeniem nowych miast, które zapewnić miały mieszkania dla coraz liczniejszych pracowników śląskich i zagłębiowskich zakładów przemysłowych. Tu szczególne znaczenie miał proces deglomeracji Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego i budowa nowych osiedli mieszkaniowych w miastach już istniejących na obrzeżu GOP-u (np. w Dąbrowie Górniczej, Pyskowicach) lub tworzenie nowych miast na bazie mniejszych miejscowości (jak miało to miejsce w przypadku Tychów)<ref>Por. Marek S. Szczepański, „Miasto socjalistyczne” i świat społeczny jego mieszkańców, Warszawa 1991, s. 26-27.</ref>.

[[Plik:X.2. Plan os. A.jpg|600px|thumb|left|Plan tzw. Osiedla A, pierwszego powojennego osiedla mieszkaniowego w Tychach wzniesionego w I połowie lat 50.]]

Interesującym przypadkiem jest także powstawanie lub rozbudowa miast wokół Rybnika i tym samym powstanie aglomeracji rybnickiej. Tu głównym czynnikiem miastotwórczym było odkrycie nowych i zwiększenie eksploatacji starych złóż węgla. Dzięki temu powstało miasto Jastrzębie Zdrój, a znacząco rozbudowano Żory oraz Wodzisław Śląski. To właśnie w tych miastach (oraz Tychach) zanotowano w latach 1950-1993 najwyższą dynamikę przemian ludnościowych przekraczającą 1000%<ref>Iwona Kantor Pietraga, Robert Krzysztofik, Rozwój demograficzny… dz. cyt s. 27.</ref>.

[[Plik:X.4.jpg|600px|thumb|reight| Tychy u schyłku lat 50.]]

[[Plik:Urbanizacja tab2.png|300px|thumb|right|Tabela 2. Prognozowana liczba ludności i mieszkańców miast województwa śląskiego (w tysiącach).]]
Gęstość zaludnienia w województwie śląskim po 1950 roku zawsze była najwyższa w skali kraju, ale wskaźnik gęstości zaludnienia miast województwa śląskiego jest poniżej średniej krajowej i plasuje województwo śląskie na dziewiątym miejscu w Polsce (w roku 2002). Wynika to z faktu, że wiele z dużych miast województwa śląskiego jest również rozległych obszarowo (największa pod tym względem jest Dąbrowa Górnicza – 189 kmm², co plasuje ją na 9 miejscu pod względem wielkości obszaru miast w Polsce), co skutkuje stosunkowo niskim wskaźnikiem gęstości zaludnienia (w przypadku Dąbrowy Górniczej 661 osób na km²). Najgęściej zaludnionym miastem województwa śląskiego i trzecim pod tym względem w Polsce wedle danych z na dzień 31.12.2012 roku są Świętochłowice 3935 osób na km2 (dla porównania Warszawa 3317 osób na km², Chorzów 3344 osób na km², a Katowice 1866 osób na km²; najgęściej zaludnionym miastem w Polsce jest mazowieckie Legionowo 3996 osób na km² )<ref>Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym, GUS Warszawa 2013.</ref>.

W latach powojennych do 1990 wskutek zmian administracyjnych, procesów aglomeracyjnych oraz rozrastania się miejscowości wokół dużych miast obserwowano proces stosunkowo dynamicznych zmian w sieci miejskiej – w latach 60. wiele miejscowości uzyskało prawa miejskie: w 1962 roku Boguszowice, Brzozowice-Kamień, Wesoła, Ząbkowice; w 1966 r. Lędziny; w 1967: Chwałowice, Imielin, Kazimierz Górniczy, Klimontów, Kostuchna, Łagisza, Murcki, Porąbka, Strzybnica i Zagórze. Dzięki temu procesowi na obszarze województwa śląskim funkcjonowała w roku 1970 największa w historii liczba miast – 83<ref>Iwona Kantor Pietraga, Robert Krzysztofik, Rozwój demograficzny… dz. cyt s. 22.</ref>. Miasta powstałe w latach 60. utraciły prawa miejskie wskutek reformy administracyjnej z 1975 roku i zostały włączone w granice administracyjne większych miast. Odwrotny proces – restytucji praw miejskich nastąpił po 1990 roku. Jego przyczyną były zarówno zmiany demokratyczne w Polsce, jak i rozwój samorządności szczególnie widoczny w miejscowościach o silnej lokalnej tożsamości społecznej. Dzięki temu w 1991 roku odzyskały prawa miejskie Bieruń i Lędziny, w 1992 roku Rydułtowy i Wojkowice, w 1994 roku: Imielin i Pszów, w 1995 roku Miasteczko Śląskie, w 1997 roku Radlin, a w roku 1998 Radzionków. Ponadto prawa miejskie odzyskały Pilica (w 1994 roku) i Sośnicowice (w 1996 roku)<ref>Tamże s. 29</ref>.

Cechą charakterystyczną urbanizacji w płaszczyźnie przestrzennej w województwie śląskim (ale też w Polsce) w latach 1950-1990 było powstawanie osiedli mieszkaniowych złożonych z zabudowy wielorodzinnej. Proces ten miał swoje apogeum w latach 70. XX wieku, kiedy wskutek gwałtownej industrializacji (np. powstanie Huty Katowice w Dąbrowie Górniczej, Fabryki Samochodów Małolitrażowych w Tychach, kopalni ”Piast” w Bieruniu itp.) powstawały monofunkcyjne „blokowiska” bez odpowiedniej infrastruktury handlowej, zdrowotnej, edukacyjnej, kulturowej. W niektórych przypadkach dopiero przemiany polityczne z 1989 roku spowodowały dopełnienie osiedlowych struktur ułomnych.

[[Plik:Dąbrowa.png|600px|thumb|left| Dąbrowa Górnicza w latach 60. XX w.]]

==Współczesne procesy urbanizacyjne (po 2000 roku)==

Od początku XXI wieku pogłębił się proces zmniejszenia liczby ludności województwa śląskiego, jak też zmniejszenia liczby ludności miejskiej i wskaźnika urbanizacji. Spowodowane jest to kilkoma czynnikami: przemianami gospodarczymi skutkującymi zmniejszeniem liczby miejsc pracy w regionie, ujemnym saldem migracji, ujemnym w skali województwa przyrostem naturalnym (dodatni przyrost naturalny zanotowano jedynie w 2010 roku. Wyniósł on +95 osób, co w skali województwa stanowi promil mieszkańców). Na spadek ludności miejskiej wpływa także trend suburbanizacyjny i realizacja marzeń mieszkańców regionu o własnym domu ulokowanym na przedmieściach lub poza miastem. Wymienione zjawiska nie zachodzą równomiernie. Niektóre miasta przeżywają gwałtowny spadek liczby ludności. Najwyższy w przeciągu lat 1988-2011 zanotowały Katowice (liczba mieszkańców niższa o 56250 osób, czyli 15,3%), Sosnowiec (liczba mieszkańców niższa o 42214, czyli 16,3%), Bytom (mieszkańców mniej o 33057 osób, czyli 15,7%), Gliwice (liczba mieszkańców niższa o 26191, czyli 12,3%), Ruda Śląska (liczba mieszkańców niższa o 25341, czyli 15,1%) oraz Chorzów (liczba mieszkańców niższa o 22993 osoby, czyli 17,1% - to najwyższy odsetek w województwie śląskim), a więc największe miasta Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. W przypadku tych miast można wypadku mówić o depopulacji i kurczeniu się (w sensie demograficznym).

Zgodnie z logiką suburbanizacji w miastach ulokowanych w atrakcyjnych rejonach na obrzeżu Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego liczba mieszkańców wzrastała, choć nie równoważyło to spadku ludności największych miast województwa. Ów wzrost w latach 1988-2011 dotyczy najczęściej miast małych i czasem średniej wielkości. Widoczny bezwzględny wzrost liczby ludności zanotowały: Lędziny (wzrost liczby ludności o 1571 osób, czyli 10,5%), Bieruń (wzrost o 1499 osób, czyli 8,2%), Orzesze (wzrost liczby ludności o 1347 osób, czyli 7,4%). Z kolei największą dynamikę wzrostu ludności zanotowano w małych miastach: Strumieniu (wzrost o 22,1%, czyli 645 osób) oraz Wilamowicach (wzrost o 12,7%, czyli 333 osoby). Wzrost liczby ludności notowały też niektóre gminy wiejskie korzystnie położone w okolicy zarówno największych miast województwa. W miastach, w których wzrastała liczba ludności związane to było najczęściej zarówno z dodatnim saldem migracji jak i dodatnim przyrostem naturalnym.

Większość miast województwa śląskiego doświadcza procesu rozlewania się miasta polegającego na ekspansji miasta na tereny wiejskie. Wprawdzie proces ten nie zachodzi w takiej skali co w Stanach Zjednoczonych Ameryki w latach 50. i 60, kiedy tworzyły się tamtejsze przedmieścia, ale jest widoczny szczególnie w dużych miastach, w których tereny zabudowane anektują obszary zielone lub dawne tereny wiejskie. Takie obszary stanowią atrakcyjny teren dla inwestorów prywatnych oraz firm deweloperskich, co powoduje powstawanie, najczęściej chaotycznej zabudowy o charakterze suburbialnym. Zjawisko to zachodzi także w granicach gmin miejskich i wiejskich położonych wokół dużych ośrodków miejskich (szczególnie wokół miast Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, Częstochowy i Bielska-Białej). Suburbanizacja obserwowana jest w całej Polsce i niesie ze sobą określone skutki społeczne (wzrost kosztów dojazdu do pracy, separacja od życia miejskiego, realizacja marzeń o własnym domku z ogródkiem), infrastrukturalne (deficyt dróg dojazdowych na przedmieścia oraz braki w infrastrukturze edukacyjnej, zdrowotnej, kulturalnej, a czasem także handlowej), przestrzenne (anektowanie coraz większych obszarów pod zabudowę mieszkaniową), ekonomiczne (związane ze zmianą cen gruntów miejskich). Opisane zjawiska obserwowane są w całej Polsce i zgodne są z opisem stadiów urbanizacji<ref>Por. Katarzyna Kajdanek, Suburbanizacja po polsku, Kraków 2012, Wydawnictwo NOMOS.</ref>.

Równolegle do procesu suburbanizacji, szczególnie w niektórych miastach rdzenia Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego dochodzi do degradacji obszarów centralnych oraz starych dzielnic robotniczych. Bytomskie dzielnice Rozbark i Bobrek, będziński Grodziec (w jego przemysłowej części), katowickie Szopienice, rybnickie Boguszowice to kilka z problemowych pod względem społecznym i przestrzennym dzielnic w miastach województwa śląskiego.

W ostatniej dekadzie XX wieku i pierwszej dekadzie XXI wieku większość miast województwa śląskiego stała się ośrodkami o dominacji funkcji usługowej (w różnych sektorach). Takie zmiany niosą za sobą transformację tradycyjnych społeczności górniczych (lub przemysłowych) w bardziej zróżnicowane pod względem kulturowym społeczności. Funkcję przemysłową posiadają jedynie te ośrodki, najczęściej niewielkie, w których nadal działają duże zakłady przemysłowe lub kopalnie. Takim miastem są np. Lędziny (kopalnia „Ziemowit”), Jastrzębie Zdrój (siedziba Jastrzębskiej Spółki Węglowej i trzech działających kopalni).

Na koniec 2012 roku w 71 miastach województwa śląskiego mieszkało 3579983 osób (w całym województwie 4615870)<ref>Ludność, ruch naturalny i migracje w województwie śląskim w 2102 r. GUS Katowice 2013.</ref>wskaźnik urbanizacji wynosił 77,6%. Trzy największe pod względem liczby ludności miasta to Katowice 307,2 tys., Częstochowa 234,5 tys. i Sosnowiec 213,5 tys. Jak prognozuje Główny Urząd Statystyczny zarówno liczba mieszkańców województwa śląskiego jak i liczby mieszkańców miast ma się obniżyć (tabela 2). Jeżeli prognoza sprawdzi się to wskaźnik urbanizacji w 2035 roku w województwie śląskim będzie wynosił 76,2.

==Bibliografia==

*Bahlcke Joachim, Gawrecki Dan, Kaczmarek Ryszard (red.), Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, Gliwice 2011.
*Gawryszewski Andrzej, Ludność Polski w XX wieku, Warszawa 2005.
*Jakóbczyk-Gryszkiewicz Jolanta, Procesy urbanizacji, w: Liszewski Stanisław (red.) Geografia urbanistyczna, Łódź 2008.
*Jałowiecki Bohdan, Miasto i społeczne problemy urbanizacji, Warszawa-Kraków, 1972.
*Jałowiecki Bohdan, Społeczne wytwarzanie przestrzeni, Warszawa 2010.
*Jałowiecki Bohdan, Szczepański Marek S., Miasto i przestrzeń w perspektywie socjologicznej, Warszawa 2002.
*Kantor-Pietraga Iwona, Krzysztofik Robert, Rozwój demograficzny miast na obszarze województwa śląskiego od XIII do XXI wieku, Sosnowiec 2009.
*Kajdanek Katarzyna, Suburbanizacja po polsku, Kraków 2012.
*Kozina Irma, Chaos i uporządkowanie. Dylematy architektoniczne na przemysłowym Górnym Śląsku w latach 1763-1955, Katowice 2005.
*Lipok-Bierwiaczonek Maria, Etnograficzny obraz Górnego Śląska, w: Bahlcke Joachim, Gawrecki Dan, Kaczmarek Ryszard (red.), Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, Gliwice 2011.
*Ludność, ruch naturalny i migracje w województwie śląskim w 2102 r. Katowice 2013
*Ludność w województwie śląskim. Struktura demograficzno-społeczna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011, Katowice 2013.
*Majer Andrzej, Socjologia i przestrzeń miejska, Warszawa 2010.
*Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym, Warszawa 2013.
*Raport z wyników. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011, Warszawa 2012.
*Rocznik statystyczny województwa katowickiego 1998, Katowice 1998
*Rocznik Statystyczny Województwa Śląskiego 2012, Katowice 2012.
*Słodczyk Janusz, Przestrzeń miasta i jej przeobrażenia, Opole 2001.
*Sobala-Gwosdz Agnieszka, Wstęp w: Sobala-Gwosdz Agnieszka (red.) Badanie trendów rozwojowych w województwie śląskim poprzez wyznaczenie ośrodków wzrostu i obszarów stagnacji, Bielsko Biała 2010.
*Sperka Jerzy, Dzieje gospodarcze Górnego Śląska w średniowieczu w: Bahlcke Joachim, Gawrecki Dan, Kaczmarek Ryszard (red.), Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, Gliwice 2011.
*Szczepański Marek S. „Miasto socjalistyczne” i świat społeczny jego mieszkańców, Warszawa 1991.
*Szymańska Daniela Urbanizacja na świecie, Warszawa 2007.
*Węcławowicz Grzegorz, Geografia społeczna miast, Warszawa 2003.
*Węglański Jan, Urbanizacja w: Kwaśniewicz Władysław (red.), Encyklopedia Socjologii t.4, Warszawa 2002.
*Ziółkowski Janusz, Urbanizacja, miasto, osiedle, Warszawa 1965.

==Przypisy==

<references/>

==Źródła on-line==

ŚBC

[http://www.sbc.org.pl/publication/104552 Warunki mieszkaniowe województwa bielskiego w latach 1975-1988, Bielsko-Biała 1989]

[http://www.efs.gov.pl/analizyraportypodsumowania/baza_projektow_badawczych_efs/documents/raport_badanie_trendow_rozw_wwoj_slaskim.pdf • Sobala Gwosdz Agnieszka (red.) Badanie trendów rozwojowych w województwie śląskim poprzez wyznaczenie ośrodków wzrostu i obszarów stagnacji, Bielsko Biała 2010.(data dostępu: 19.09.2013) ]

[http://www.sbc.org.pl/publication/80740 Przemiany przestrzeni miast i stref podmiejskich, red. J. Słodczyk, R. Klimek, Opole 2006]

[http://www.sbc.org.pl/publication/14266 Sebastian Skolik, Przestrzeń społeczna miasta średniej wielkości i jej uwarunkowania społeczno-kulturowe : studium monograficzne Częstochowy, Katowice 2008]

PBC

[http://pbc.up.krakow.pl/publication/4376 Jan Rajman, Studia nad urbanizacją południowej Polski, Kraków 1989]

Tożsamość regionalna

2015-01-14T12:40:28Z

Myszorj:

[[Kategoria:Socjologia]]
[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:politologia]]
Autorzy:[[prof. zw. dr hab. Marek Szczepański]], [[prof. UO dr hab. Anna Śliz]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Rozważania o tożsamości sprowadzają się w zasadzie do dwóch fundamentalnych problemów: tożsamości jednostkowej i grupowej (kolektywnej). Tożsamość kolektywna definiuje grupę poprzez ciągłość i kontynuację (pamięć zbiorowa, historia, tradycja), jak również artykulację elementów odróżniających ją od środowiska zewnętrznego. Tożsamość jednostkowa zawiera przede wszystkim rdzeń, czyli tożsamość indywidualną jednostki, która decyduje, iż wciąż pozostajemy sobą. Jest to autodefinicja człowieka, która poddaje się modyfikacji wskutek dyskursu ze światem zewnętrznym.

==Problemy definicyjne==
Tożsamość to coś, co nas określa, obraz samego siebie, który zawiera zarówno cechy stałe, jak i zmienne. Stałość tożsamości jednostkowej to efekt tradycji ustanowionej przez Erika Eriksona - amerykańskiego psychoanalityka i psychologa niemieckiego pochodzenia, który analizował rozwój człowieka - czyli poczucie bycia tym samym człowiekiem. Tymczasem element zmienności, to tradycja interakcjonistyczna, czyli modyfikacja tożsamości poprzez kontakt z innymi ludźmi.

''Kim jestem?'' To pytanie sformułowane niegdyś przez Immanuela Kanta, nabiera współcześnie wyjątkowego znaczenia. Ta wyjątkowość to rezultat dzisiejszych procesów globalnych, które wymuszają redefinicję tożsamości tak indywidualnej, jak i społecznej. Konieczność zmiany postrzegania tożsamości konfrontuje się z historią samego terminu, który wywodzi się od łacińskiego ''idem'' (identyczność i ciągłość) i już Arystoteles w „Metafizyce” pisał, iż ''[…] tożsamość jest pewną jednością wielości rzeczy bądź jednością jednej rzeczy pojmowanej jako wielość''<ref>M. Golka, Imiona wielokulturowości. Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA: Warszawa 2010, s. 327.</ref>. Tożsamość od wieków pozostaje ważkim problemem egzystencjalnym, który staje w obliczu kolejnych wyzwań związanych z tym, co Ryszard Kapuściński określił, jako świat na rozdrożu. Tożsamość nie jest wyłącznie biologicznym trwaniem człowieka, ale wprowadza zasadę porządku społecznego, w którym istniejemy my i nasza kultura. Pogłębiając tę kwestię o słowa Manuela Castellsa<ref>M. Castells, Siła tożsamości. Tłum. S. Szymański. Wydawnictwo Naukowe PWN: Warszawa 2008.</ref>, że tożsamość jest najważniejszą kategorią porządkującą relację człowieka ze światem, jako istotne staje się pochylenie nad poszukiwaniem harmonii jednostki z różnicującym się kulturowo światem, w który jest uwikłana.

Tożsamość to jeden z podstawowych procesów socjologicznej analizy, ''a […] Jednostka'' – pisał Jürgen Habermas - ''musi zdobyć się na świadomość własnej indywidualności i wolności […]''. To świadomość własnej świadomości, czyli świadomość siebie. W ramach najczęściej pojawiających się odniesień do tożsamości pojawia się ''[…] zbiór wyobrażeń, sądów, przekonań, które konstruuje podmiot wobec samego siebie, czyli układ autodefinicji aktora społecznego''<ref>M. Flis, Etyczny wymiar tożsamości kulturowej [w] M. Flis (red.) Etyczny wymiar tożsamości kulturowej. Zakład Wydawniczy NOMOS: Kraków 2004, s. 11. </ref>. Właśnie w tym duchu przyjęło się w literaturze socjologicznej określać zarówno tożsamość indywidualną, jak i społeczną. W pierwszym przypadku jest to uwikłanie aktora społecznego w sieci różnorodnych powiązań, które znajdują twarde podłoże z jednej strony w interakcjonistycznej tradycji socjologicznej, z drugiej zaś w przywoływanej już psychologii rozwojowej E. Eriksona, czyli opisywaniu tożsamości osoby w wymiarze biograficznym, jako ciągłość doświadczenia jednostkowego, jego swoistość i niepowtarzalność<ref>M. Budyta-Budzyńska, Socjologia narodu i konfliktów etnicznych. Wydawnictwo Naukowe PWN: Warszawa 2010, s. 92-94. </ref>. Dzięki interakcjonizmowi natomiast, jednostka kształtuje subiektywnie uszeregowaną hierarchię wartości według stopnia ich ważności. Interakcja tworzy i podtrzymuje tożsamość, ponieważ: ''Jednostka nie jest strukturą trwałych właściwości, cech, lecz dynamicznym, zmieniającym się aktorem wyposażonym w powoływane interakcyjnie autodefinicje, stanowiące […] zasadniczy czynnik ewoluujących perspektyw''<ref>Cyt. za B. Pasamonik, Tożsamość osobowa. Paradoksy antropologii filozoficznej Teilharda de Chardin. Zakład Wydawniczy NOMOS: Kraków 1999, s. 28.</ref>. Tożsamość jest zjawiskiem zasadzającym się na procesie identyfikacji, czyli utożsamiania się z pewnymi konfiguracjami wartości, faktów historycznych i wzorów kulturowych. Tożsamości kształtujące się poprzez identyfikację realizują się pośrednio poprzez dyskurs<ref>B. Misztal, Teoria socjologiczna a praktyka społeczna. Universitas: Kraków 2000, s. 143.</ref>. Współczesny świat uwikłany w globalne procesy redefiniuje proces kształtowania się tożsamości przydając mu, wraz z dyskursywnym charakterem, walor elastyczności i otwartości na społeczną przestrzeń odniesień. Współcześnie ludzie żyją w różnych światach kulturowych, wymuszając równocześnie ciągłą modyfikację jednostkowej tożsamości, czyli uzgadniania relacji z samym sobą, i światem zewnętrznym. Zatem tożsamość nie jest gotowym konstruktem, ale staje się w określonym momencie i przestrzeni społecznej. Tak twierdzi m.in. Anthony Giddens: ''[…] tożsamość jednostki nie jest po prostu czymś danym, jako wynik ciągłości jej działania, ale czymś, co musi być rutynowo wytwarzane i podtrzymywane przez refleksyjnie działającą jednostkę''<ref>A. Giddens, Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności. Tłum. A. Szulżycka. Wydawnictwo Naukowe PWN. Biblioteka socjologiczna: Warszawa 2001, s. 74.</ref>. W kontekście tożsamości jednostki pojawia się tożsamość społeczna, która nie redukuje się prosto do ''my self'' aktora społecznego, chociaż bywa rozumiana jako zwielokrotniona tożsamość indywidualna oparta o wspólne lub zbliżone dla wszystkich, albo większości aktorów systemu wartości, norm, obyczajów, zwyczajów, języka, gospodarki czy określonego terytorium. Ujmując rzecz lapidarniej: ''tożsamość społeczna to przeżywanie i przyswajanie tradycji, teraźniejszości i wspólnym dla grupy definiowaniu przyszłości.'' Tożsamość jednostkowa i społeczna nie są jednak odrębnymi bytami, ale splatają się ze sobą w różnych aspektach. Człowiek widzi siebie poprzez cechy społeczne, czyli uwikłanie w struktury społeczne i kulturowe, które potwierdzają tożsamość jednostkową w aktualnym jej kształcie. Zmiana struktur wymusza przeobrażenia tożsamości. To ważne z punktu widzenia współczesności, która akcentuje ciągłość zmiany i modyfikację tożsamości indywidualnej, wynikającej z wchodzenia jednostek w dyskurs z wciąż zmieniającą się społeczną rzeczywistością. To rozumienie tożsamości zupełnie odmienne od podejścia tradycyjnego, które gloryfikowało stałość więzi międzyludzkich i przywiązanie do konkretnego miejsca zarówno w rozumieniu wertykalnym, jak i horyzontalnym. Rzeczywistość ową charakteryzowała idea ''status quo'', która w znacznym stopniu była przypisana także jednostkowej tożsamości. Jak podkreślali między innymi Bronisław Malinowski<ref>B. Malinowski, Zwyczaj i zbrodnia w społeczności dzikich. Dzieła, t. 2. Wydawnictwo Naukowe PWN: Warszawa 1980.</ref> czy Claude Lévi-Strauss<ref>C. Lévi-Strauss, Antropologia strukturalna. Wydawnictwo ALETHEIA: Warszawa 2009.</ref>, dominowała wówczas zasada wzajemności, czyli reguła symetryczności świadczeń. Współczesny świat, który gloryfikuje zwycięstwo indywidualizmu nad kolektywizmem, zmienił sposób budowania tożsamości aktora społecznego, który przybrał formę powinności<ref>M. Flis,, op.cit., s. 17.</ref>. Współczesny człowiek myśli, działa, a więc i kształtuje własną tożsamość w środowisku wielowymiarowym – kulturowo i społecznie zróżnicowanym. Zachowanie to ma charakter intencjonalny i opiera się na idei konstruktywizmu, który zmusza człowieka do aktów transgresji, czyli ciągłego tworzenia i modyfikowania jednostkowej identyfikacji, jak również tworzenia i wymyślania subiektywnych światów. Kształtowanie tożsamości aktora społecznego odbywa się w konkretnej rzeczywistości społecznej, którą współcześnie charakteryzuje wzajemne współistnienie i przenikanie się różnych kultur. W związku z powyższym rodzi się problem jednostkowej tożsamości w wielokulturowej rzeczywistości społecznej. Myśląc o tożsamości współczesnej jednostki musimy pamiętać, że wciąż w globalnym świecie żyje wiele społeczności i wspólnot, które tworzą tradycyjną tożsamość opartą przede wszystkim na wspólnie podzielanym terytorium oraz nacjonalistycznym charakterze struktur społecznych i kulturowych. Jest to tradycyjne rozumienie tożsamości, które odnosi się przede wszystkim do więzi międzyludzkich i związane jest z przynależeniem do konkretnego miejsca.

==Płaszczyzny i wymiary tożsamości regionalnej==

Górny Śląsk<ref>Górny Śląsk definiujemy jako obszar obejmujący katowicką i opolską część Śląska. Jest to wycinek historycznego Śląska, którego granice rozciągają się między Gőrlitz w Republice Federalnej Niemiec, Zgorzelcem, Legnicą, Wrocławiem, Opolem, Bytomiem, Katowicami a Opavą i Krnovem w Republice Czeskiej. Nie chcemy tutaj podejmować zagadnień precyzyjnej delimitacji regionu ani w sensie geograficznym, ani historycznym.</ref> to ważny region Rzeczypospolitej, którego tożsamość społeczna opiera się na przeżywanej i zaakceptowanej tradycji, teraźniejszości i wspólnym definiowaniu przyszłości. W tym znaczeniu jest ona bliska durkheimowskim konceptom świadomości zbiorowej, zbiorowym przedstawieniom i wyobrażeniom<ref>T. Banaszczyk, Studia o przedstawieniach zbiorowych czasu i przestrzeni w durkheimowskiej szkole socjologicznej. Wydawnictwo Ossolineum, Wrocław 1989.</ref>. ''Tożsamość regionalna'' jest szczególnym przypadkiem tożsamości społecznej (zbiorowej) i kulturowej opartej zarazem na tradycji regionalnej, odnoszonej do wyraźnie zdefiniowanego i delimitowanego terytorium, regionu (miejsca), jego specyficznych cech społecznych, kulturowych (symbolicznych), gospodarczych czy nawet topograficznych, wyróżniających go spośród innych regionów (miejsc). W tym znaczeniu tożsamość regionalna bywa łączona, przynajmniej w niektórych przypadkach, z tożsamością etniczną (grupą etnograficzną, grupą etniczną). Tak na przykład dzieje się w odniesieniu do Górnoślązaków czy Kaszubów. Tożsamość regionalną, która jest kompetencją wyróżniającą mniej lub bardziej historycznego regionu jest dziesięć fundamentalnych płaszczyzn, które tworzą spektakularne uniwersum symboliczne konkretnego regionu. Są to:
#''Wymiar psychologiczny'' – jest to indywidualna identyfikacja ze społecznością lokalną, regionem, jego społecznością i kulturą. Identyfikacja ta wyraża się gotowością do działań altruistycznych w imię owej społeczności. Brak zindywidualizowanej identyfikacji to postawa wyniosłej izolacji oraz tożsamość poza- i ponadregionalna.
#''Wymiar socjologiczny'' – funkcjonujący w świadomości zbiorowej podział na: ''my i oni'' oraz towarzyszące mu poczucie odrębności. Tożsamość regionalna w wymiarze socjologicznym to odwoływanie się do małych ojczyzn ''heimatów''.
#''Wymiar ekonomiczny'' – nabiera szczególnego znaczenia w warunkach gospodarki rynkowej i transformacji ustrojowej. To wspólnota gospodarowania, kooperacja i konkurencja międzyregionalna w wymiarze ekonomicznym w skali kraju, kontynentu i systemu światowego. Globalny charakter kooperacji gospodarczej, przepływy kapitałów ludzi, idei i wzorów osłabiają zazwyczaj utrwalone formy tożsamości oparte na regionalnym rynku. Lekceważenie procesów globalizacji, i to nie tylko w wymiarze gospodarczym, ale także społecznym, kulturowym, politycznym czy ekologicznym, oznaczać może próby budowy skansenowego regionalizmu i folklorystycznych form tożsamości, pozostających bez związku z realnymi przeobrażeniami.
#''Wymiar politologiczny'' – formy aktywności politycznej, dominujące partie polityczne, preferencje wyborcze, historyczne i nowe instytucje polityczne. Poziom uczestnictwa mieszkańców regionu w życiu politycznym, a w tym przede wszystkim frekwencje wyborcze, deklarowane zainteresowanie aktorami życia politycznego, publicznymi i zakulisowymi zjawiskami związanymi ze sprawowaniem władzy. Najwyraźniej wymiar polityczny wyraża się poprzez uczestnictwo mieszkańców regionu w wyborach wszystkich szczebli, poczynając od poziomu lokalnego, a na elekcji prezydenckiej i głosowaniu na kandydatów do Parlamentu Europejskiego kończąc.
#''Wymiar historyczny'' – wyraża się poprzez indywidualny (psychologiczny) i społeczny (zbiorowe przeżywanie) związek z dziejami regionu, jego bohaterami i instytucjami historycznymi. Przy opisywaniu tego związku nieodzowne zdaje się odwołanie do perspektywy „długiego trwania”, terminu wprowadzonego przez Fernanda Paula Braudela, współtwórcy historycznej Szkoły Annales<ref>F.P. Braudel, Morze Śródziemne i świat śródziemnomorski w epoce Filipa II. Tom 1 i 2. Gdańsk 1976, 1977; F.P. Braudel, La dynamique du capitalisme. Paris 1985.</ref> . Sformułowany przez F.P. Braudela imperatyw metodologiczny stosować należy w badaniach nad tożsamością regionalną, gdzie uczeni z zakresu nauk społecznych winni opisywać struktury i instytucje opierające się w znacznym stopniu fluktuacjom historycznym i rzutujące na współczesne przeobrażenia. Sam autor, analizując proces powstawania zintegrowanej Europy, odwoływał się, np. do wydarzeń, instytucji i struktur z „długiego wieku XVI” (1450-1640).
#''Wymiar antropologiczny i etnograficzny'' – istotnym wyznacznikiem identyfikacji lokalnej i regionalnej jest tutaj świadomość dziedzictwa kulturowego, rozumienie i odczytywanie znaczeń, symboli kultury materialnej oraz jej korelatów. Jest to wyrażanie swojej identyfikacji w stroju, zwyczaju, obyczaju. Ważnym elementem kreacji tożsamości regionalnej stają się tutaj język, dialekt, gwara oraz lokalna i regionalna literatura, pisana bądź ustna.
#''Wymiar geograficzny'' – przypisanie do terytorium, a dokładniej do „miejsca” i „przestrzeni”. Szczególną formą przestrzeni, którą opisywał Yi-Fu Tuan, jest ''mieszkanie'', symbolem miejsca jest ''dom'', zwłaszcza ''dom rodzinny''. Mieszkanie kupujemy lub wynajmujemy, dom natomiast to element ojczyzny prywatnej wielu ludzi, czasami wielu pokoleń. Tworzy też – poprzez socjalizację i wychowanie – jeden z filarów kreujących tożsamość regionalną. Dom miejski to z kolei miejsce narodzin mieszczaństwa, umarłej w czasach realnego socjalizmu klasy, ważnej w podtrzymywaniu i utrwalaniu owej tożsamości. Mieszkanie rzadziej pełni takie funkcje, stanowi raczej przestrzeń współtworzącą społeczną kategorię mieszkańców miasta niźli mieszczan. W dużych zespołach mieszkaniowych, blokowiskach, takie prywatnoojczyźniane, pierwotne i szczególnie istotne dla trwałości tożsamości regionalnej, traktowanie mieszkania jest utrudnione, ale możliwe. Często jest to bowiem budownictwo o skromnych treściach kulturowych utrudniających głębszą z nimi identyfikację, ale równocześnie w wielu przypadkach stanowiące, dla wielu ludzi, oznakę awansu cywilizacyjnego i życiowego. W wielkich zespołach mieszkaniowych najczęściej spotykamy kategorię ludzi określanych mianem ''ludzi bez ojczyzny prywatnej''. ''Genus loci'', duch miejsca, który jest zawsze decydującym elementem składowym ojczyzny prywatnej został z blokowisk-sypialni wyrugowany. Można zatem przyjąć, iż dostrzeżenie jej wartości będzie w nich poważnie utrudnione, choć z pewnością możliwe.
#''Wymiar urbanistyczno-architektoniczny'' – istnienie pewnych szczególnych dla obszaru – układu regionu – form budownictwa, układu planistycznego. Mowa jest przede wszystkim o tradycyjnych i ludowych formach budownictwa, gdyż nowe i najnowsze zespoły urbanistyczne charakteryzuje albo daleko idąca uniformizacja w skali kraju, bez wyraźnych różnic regionalnych, albo też szczególna indywidualizacja, uniemożliwiająca tworzenie typów regionalnych czy nawet lokalnych<ref>S. Węglarz, Tutejsi i inni. Część 1. O etnograficznym zróżnicowaniu kultury ludowej. Seria: Łódzkie Studia Etnograficzne. Tom XXXVI. Łódź 1997, s. 54 i następne.</ref> .
#''Wymiar światopoglądowy'' – wymiar związany z postawą religijną i etyczną, wspólną dla danego kręgu kulturowego. Postawa przejawiająca się w kultywowaniu bądź nie określonych praktyk religijnych, wyznawaniu tożsamych wartości, słowem tworzenie wspólnego kręgosłupa moralno-światopoglądowego danej społeczności. To przynależność do wspólnot wyznaniowych i kościołów.
#''Wymiar ekologiczny'' – samoświadomość parametrów środowiska przyrodniczego.

Tak więc tożsamość regionalna to uniwersum symboliczne odczytywane w perspektywie powyższych wymiarów. To identyfikacja z konkretnym regionem, poczucie odrębności poprzez świadomość „my” – „oni”, aktywność polityczna i preferencje wyborcze, przypisanie do przestrzeni i miejsca, świadomość dziedzictwa kulturowego – tradycji, obyczajów, zwyczajów, języka, literatury i sztuki, związek z dziejami regionu, jego bohaterami i instytucjami historycznymi, wspólnota gospodarowania wyrażająca się m.in. konkurencją międzyregionalna, występowanie charakterystycznych dla regionu form budownictwa i architektury, szczególnie tradycyjnych, wspólnota religijno-moralna wyrażana poprzez przynależności do wspólnot wyznaniowych i kościołów oraz świadomość ekologiczna. Ale tożsamość regionalna to również działania na rzecz utrzymania wartości, struktur i układów regionalnych, które uwzględniając regionalne dzieje nie odrzucają wymogów współczesnego świata.

==Tożsamościowe konteksty Górnego Śląska==

Tożsamość Górnego Śląska od dziesiątków lat stanowiła ważny element namysłu wielu przedstawicieli świata naukowego. Nie powinno więc dziwić, że od ponad dwóch dekad jesteśmy kolejny raz świadkami renesansu sporu o śląską tożsamość w rodzimej debacie publicznej. Dyskusja jest istotna, ponieważ dotyczy ważnego regionu Polski, a wcześniej Prus i Niemiec. Górny Śląsk był sceną na której zmagały się geograficzne, ekonomiczne i historyczne siły tworzące nowoczesną Europę. To miejsce ''[…] gdzie krzyżowały się topograficzne i intelektualne szlaki wędrówek między regionami i narodami Europy, nauka stawała się ponadgraniczną fascynacją, religia jawiła się jako źródło przeżycia Transcendencji, na śląskich bogactwach naturalnych zbudowano podstawy wielkiego przemysłu […]''<ref>T. Sławek, Tożsamość i wspólnota [w] J. Janeczek, M.S. Szczepański (red.) Dynamika śląskiej tożsamości. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego: Katowice 2006, s. 28.</ref>. W przeszłości region był drugim pod względem ważności, obok Zagłębia Ruhry, obszarem przemysłowym najpierw Prus, a później zjednoczonych Niemiec. Tutaj zainstalowano jedną z pierwszych na kontynencie maszyn parowych, tutaj też przygotowano krem Nivea, wynaleziono prysznic, wcześnie uruchomiono tramwaje, tutaj notowano powszechny alfabetyzm, a dwunastu mieszkańców historycznego Śląska nagrodzono Noblem w zakresie fizyki, chemii czy ekonomii. Współczesny górnośląski pejzaż uzupełniają wysoki poziom infrastruktury (autostrady, drogi, transport, telekomunikacja) i infostruktury (infostrady, sieci światłowodowe). Ale równocześnie Górny Śląsk to region pogranicza kulturowego, ulokowany peryferyjnie i kresowo wobec centrów polityczno-administracyjnych, z wyraźną świadomością społecznej odrębności przełamującej się w tożsamości regionu. Jej podstawę stanowi kulturowa i polityczno-ekonomiczna przeszłość regionu, której charakterystyczną cechą jest zderzenie kilku systemów aksjologicznych i normatywnych. W rezultacie wyłonił się współczesny obraz Górnego Śląska z wyraźnym zróżnicowaniem kulturowym i niejednoznacznymi opcjami narodowymi. Tak więc tożsamość Górnego Śląska to tożsamość regionalna pojmowana jako szczególny przypadek tożsamości społecznej i kulturowej. Jest ona oparta na regionalnej tradycji, odnoszonej do wyraźnie zdefiniowanego terytorium, regionu (miejsca), jego specyficznych cech społecznych, kulturowych (symbolicznych), gospodarczych czy topograficznych, wyróżniających go spośród innych obszarów<ref>M.S. Szczepański, Od identyfikacji do tożsamości. Dynamika śląskiej tożsamości – prolegomena [w] J. Janeczek, M.S. Szczepański (red.) Dynamika śląskiej tożsamości. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego: Katowice 2006, s. 19-28.</ref>. To tożsamość emocjonalna, czyli przeżywana i oparta na codziennym doświadczeniu człowieka, ale i funkcjonalna, wynikająca z gry interesów zbiorowych. Górny Śląsk posiada więc własne uniwersum symboliczne, którego fundamentem są skumulowane wartości tożsamości regionalnej. Winny być one odczytywane w perspektywie długiego trwania, czyli ''la lonque durée''<ref>F.P. Braudel, op.cit.</ref>. Zgodnie z tym postulatem tożsamość Śląska to wielość skrupulatnie zapamiętanych faktów, które na przestrzeni dziejów ukonstytuowały współczesny obraz regionu.

==Trajektoria śląskiej tożsamości==

O tożsamościowej specyfice Górnego Śląska decyduje kulturowy pejzaż regionu. Dzieje górnośląskiej przestrzeni sięgają czasów Piastów śląskich, kiedy proces kolonizacji zwiększył liczbę ludności niemieckiej w miastach i na wsi, oraz w klasztorach żeńskich i męskich. Coraz częściej posługiwano się językiem niemieckim, oraz otaczano rycerstwem i duchowieństwem niemieckim. Wzbudzało to niezadowolenie ludności polskiej, która do XVII wieku stanowiła większość mieszkańców Śląska, a z upływem lat stawała się oazą w ''[…] niemczyźnie po lewej stronie Odry''<ref>L. Szafraniec, Wielokulturowość Górnego Śląska. Muzeum Śląskie: Katowice 2007, s. 7.</ref> . Podporządkowanie księstw górnośląskich Koronie Czeskiej włączyło te ziemie w domenę kultury czesko-niemieckiej, w której język czeski obowiązywał do XVIII wieku, a od XVI towarzyszył mu język niemiecki. W rezultacie wojen śląskich w XVIII wieku ziemie górnośląskie znalazły się w większości w granicach Prus, które nie zmieniły kulturowego obrazu ziemi zamieszkiwanej przez Polaków, Niemców, Morawian (Czechów) i Żydów. Wraz z procesem industrializacji na teren Górnego Śląska napływała coraz liczniejsza rzesza Niemców zatrudnianych jako kadra techniczna, nauczyciele i kupcy<ref>Ibidem. s. 7-8.</ref>. Życie mieszkańców na Górnym Śląsku, podobnie jak cały górnośląski świat, zmieniało swój status z upływem kolejnych lat i wieków. Najtragiczniejszy okres to czas II wojny światowej i lata tuż po jej zakończeniu. Wówczas to ludność niemiecka, zamieszkująca te ziemie, została przesiedlona do Niemiec, a na terytorium Śląska coraz liczniej przybywała ludność z terenów Polski centralnej i wschodniej. Górny Śląsk pozostawał zatem kulturowym tyglem, ''[…] w którym mieszały się doświadczenia kulturowe i historyczne ludności miejscowej, poddanej szczególnej lustracji przez władzę ludową ze względu na przynależność do różnych list narodowych z okresu wojny (tak zwana volkslista), napływowej ludności z centralnej i wschodniej Polski, przesiedleńców z terenów II Rzeczypospolitej wcielonych w 1945 roku do ZSRR oraz repatriantów z Francji i Belgii […] wraz z ludnością polską na Górny Śląsk przyjechali między innymi Ukraińcy przyznający się do polskości, jako że byli obywatelami II Rzeczypospolitej oraz Żydzi ze wschodnich terenów Rzeczypospolitej''<ref>Ibidem. s. 10.</ref>. Region zamieszkiwała coraz bardziej liczna rzesza Polaków, którzy przybywali tutaj z różniących się kulturowo regionów Polski w poszukiwaniu pracy i lepszych warunków życia. Jednocześnie, liczebnie znaczące pozostawały mniejszości narodowe i etniczne, które osiadły na Śląsku w wyniku wcześniejszych migracji.

W okresie realnego socjalizmu w Polsce (1944-1989) podejmowano rozmaite wysiłki zmierzające do homogenizacji zróżnicowanego pod względem kulturowym i narodowym Górnego Śląska. Poczynania ówczesnych władz regionalnych i krajowych koncentrowały się głównie, choć nie wyłącznie, na wprowadzeniu odpowiedniego systemu szkolnego, oświatowo-kulturalnego oraz specjalnie zaprogramowanych mediach. Region, jak twierdzono, był polski, a przynależność do innych systemów politycznych stanowiła wynik niekorzystnych zdarzeń historycznych, wojen, rozbiorów i zaborów. Kultywowanie tradycji przywiezionych i podtrzymywanych przez mniejszości narodowe i etniczne, które wpływały na regionalną tożsamość, odbywało się głównie w sferze prywatnej, często pod opieką lokalnego kościoła. To między innymi kościół katolicki był ostoją i miejscem uzewnętrzniania tożsamości narodowych oraz etnicznych. Dominacja polskiej kultury narodowej stała się oczywista, a hegemonii tej nie mogły zagrozić w najmniejszym stopniu kultury mniejszości narodowych. Dopiero wejście Polski na drogę wolności i demokratyzacji stworzyło atmosferę pluralizmu kulturowego, którego rezultatem jest dzisiejsze kulturowe zróżnicowanie Górnego Śląska wyraźnie stanowiącego o tożsamości regionu.

==Mieszkańcy Górnego Śląska w kontekście tożsamości regionu==
[[Plik:Socjo idenyfikacja.png|250px|thumb|right|Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport]]
Górny Śląsk jest dzisiaj regionem kontaktu różnych kultur otwarcie manifestowanych przez mniejszości narodowe i etniczne, co w znacznym stopniu stanowi o jego tożsamości. Najbardziej widocznymi mniejszościami zamieszkującymi terytorium Górnego Śląska są mniejszość niemiecka i Ślązacy. Przedstawiciele pozostałych grup mniejszościowych nie stanowią znaczących społeczności, chociaż wymienić należy przedstawicieli mniejszości czeskiej, romskiej czy żydowskiej. Podczas Narodowego Spisu Powszechnego, który odbył się w Polsce w 2002 roku po raz pierwszy odnotowano deklaracje przynależności do narodowości śląskiej. Było ich 173 153, w tym 148 500 w województwie śląskim i 24 200 w województwie opolskim. W 2002 roku na obszarze polskiej części [[Śląsk Cieszyński|Śląska Cieszyńskiego]] (powiat cieszyński, powiat bielski, Bielsko-Biała) narodowość śląską zadeklarowało 1045 osób<ref>Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2002. Główny Urząd Statystyczny (on-line); www.stat.gov.pl (grudzień 2010).</ref>.Tymczasem wyniki Narodowego Spisu Powszechnego z roku 2011 ujawniły, że narodowość śląską zadeklarowało 817 000 osób - 362 000 jako jedyną. Natomiast śląską identyfikację narodową jako pierwszą zadeklarowało 418 000 osób<ref>Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport: www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/lud_raport_z_wynikow_NSP2011.pdf (2013.06.09).</ref>. Równocześnie w 2011 roku 109 tys. osób zadeklarowało przynależność do mniejszości niemieckiej<ref>Dla większej precyzji należy dodać, iż spośród 809 tys. osób deklarujących śląską narodowość, 362 tys. wskazało wyłącznie śląską identyfikację, a 415 tys. jako tożsamość śląską i polską. Aż 418 tys. osób wskazało tożsamość śląską jako pierwszą. Równocześnie wśród 109 tys. deklarujących przynależność do mniejszości niemieckiej, 49 tys. wskazało ten wybór jako pierwszy: P. Jedlecki, K. Katka, J. Pszon, Ponad 800 tys. Ślązaków, „Gazeta Wyborcza”, 23 marca 2012, s. 4.</ref>. Taki obraz regionu łączy w sobie zarówno płaszczyzny tradycyjnego rozumienia tożsamości – przywiązanie do terytorium i silnej tradycji dziejowej, jak i będące efektem współczesnych procesów globalnych, które coraz wyraźniej zmierzają do unieważnienia terytorium tworząc w zamian silne więzi w sferze symbolicznej. Współczesne procesy globalne decydują, iż tożsamość jest w ciągłym procesie stawania się przez co zyskuje coraz wyraźniej charakter inkluzyjny. W takim ujęciu tożsamość regionu śląskiego przejawia się przede wszystkim w potencjale mieszkańców, którzy swoją biografią tworzą specyfikę Górnego Śląska. To mieszkańcy regionu podejmują rozmaite działania zmierzające do umocnienia śląskiej tożsamości. Przykładem jest najnowsza inwestycja w Katowicach, czyli [[Muzeum Śląskie]], którego powstanie wciąż wzbudza wiele kontrowersji. Ważnym odniesieniem walki o śląską tożsamość regionalną są starania o uznanie mowy śląskiej za język regionalny, jak również polityczno-ekonomiczna działalność Ruchu Autonomii Śląska w kierunku uznania regionu za autonomiczny w granicach przedwojennych. Ale trzeba pamiętać, że tożsamość regionalna posiada janusowe oblicze: wyzwala zarówno postawy prospołeczne, jak i egocentryczne i partykularne.

Współczesna dyskusja o śląskiej tożsamości trwa od lat 90. ubiegłego wieku, a związana jest z konfrontacją centralistycznego modelu zarządzania społeczeństwem i modelu opartego na akceptacji regionalnych odmienności. Napięcie to doprowadziło do powstania wielu organizacji, towarzystw i ruchów społecznych, których wspólną ideą stała się dbałość o powrót do śląskiej ''ethnos''. Szczególne ożywienie ma miejsce wśród Ślązaków i mniejszości niemieckiej. Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Mniejszości Niemieckiej na Śląsku Opolskim wzmacnia życie społeczne mniejszości niemieckiej przede wszystkim poprzez rozwój niemieckojęzycznego i dwujęzycznego szkolnictwa w regionie czy obecność w regionalnych mediach<ref>A. Śliz, Śląsk: wielokulturowość czy kulturowe zróżnicowanie, „Studia Socjologiczne”, 4/2009 (195), s. 149-167.</ref>. Ślązacy natomiast zarejestrowali we wrześniu 2012 roku w Sądzie w Opolu Stowarzyszenie Osób Narodowości Śląskiej (SONŚ), którego zasadniczym celem jest podtrzymywanie tradycji, języka, elementów etnicznych i narodowych osób utożsamiających się z narodowością śląską: ''[…] pomysł wystąpienia do polskiego rządu i parlamentu z wnioskiem o ustanowienie mniejszości etnicznej. Wynik zeszłorocznego Spisu Powszechnego, w czasie którego ponad 800 tys. osób zadeklarowało przynależność do śląskiej narodowości czy grupy etnicznej, powinien zostać odnotowany w polskim prawodawstwie''<ref>Ślązacy, łączmy się!, „Jaskółka Śląska. Miesięcznik Górnośląskich Regionalistów”, maj/2012.</ref>. W tym kontekście powrócono do głośnej dyskusji na temat uznania Ślązaków za mniejszość etniczną i działań w kierunku autonomii Śląska: ''Ślązacy zażądają teraz autonomii mocniej niż do tej pory''. Wtym kontekście należy wspomnieć o Związku Ludności Narodowości Śląskiej (ZLNŚ) zarejestrowanym w sądzie w Katowicach 24 czerwca 1997 roku. Akt ten jednak został zakwestionowany przez ówczesnego wojewodę śląskiego. Rejestrację uchylono, ale zabiegi Związku wciąż trwają, chociaż negatywnie dla działaczy ZLNŚ wypowiedziała się w tej sprawie Wielka Izba w Strasburgu. Istotą ludzi identyfikujących się jako Ślązacy jest dbałość o kulturę i tradycję górnośląskiego regionu, z czego na plan pierwszy wysuwa się dążenie do uznania mowy śląskiej za język regionalny w myśl zapisów ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz języku regionalnym<ref>Ustawa o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz języku regionalnym z dnia 6 stycznia 2005 roku: Internetowy System Aktów Prawnych; www.isao.sejm.gov.pl (2013.10.17).</ref>. W Sejmie trwają pracę nad nowelizacją zapisu o języku regionalnym w kierunku uznania za takowy mowy śląskiej, która spełnia kryteria definicji języka regionalnego podane w Europejskiej Karcie Języków Regionalnych lub Mniejszościowych sporządzonej w Strasburgu 5 listopada 1992 roku. W cytowanym dokumencie przyjęto, że język regionalny jest tradycyjnie używany przez obywateli danego państwa, którzy stanowią mniejszość, nie jest dialektem języka oficjalnego, w tym przypadku polskiego, jak również nie jest językiem imigrantów. Od kilku lat w Sejmie Rzeczypospolitej odbywają się debaty zmierzające do uznania Ślązaków za mniejszość narodową, a ich mowę za język regionalny. Dysputa i spory trwają i angażują nie tylko polityków, ale językoznawców, antropologów, socjologów i politologów. Kolejny raz byliśmy świadkami ożywionej, ale i mocno kontrowersyjnej dyskusji o śląskim języku w końcu sierpnia 2012 roku w czasie obrad sejmowej komisji do spraw mniejszości narodowych i regionalnych. I znowu mowa śląska nie uzyskała statusu języka regionalnego.

W nurcie troski o śląską ''godkę'' ważne miejsce zajmuje Ruch Autonomii Śląska, którego najważniejszym celem jest jednak walka o autonomię Górnego Śląska na wzór autonomii z okresu II Rzeczypospolitej, kiedy województwo śląskie działało w ramach Statutu Organicznego nadanego przez Sejm Ustawodawczy – posiadało wówczas odrębny [[Sejm Śląski]] i [[Skarb Śląski]]<ref>Szerzej na ten temat zobacz: M. S. Szczepański, A. Śliz: Die Bewegung für die Autonomie Schlesiens (RAŚ), „Polen-Analysen”, Deutsches Polen Instytut Darmstadt und Forschungsstelle Osteurope, Bremem 112/03.07.2012. </ref>, a jego status ekonomiczny był silny.

==Okruchy tożsamości Górnego Śląska==

Współczesna tożsamość Górnego Śląska przejawia się zarówno w trudnej i zawiłej pamięci historycznej regionu, jak i wszelkich działaniach, których celem jest manifestacja górnośląskiej specyfiki w kontekście kulturowo-społecznym, ale także gospodarczym i politycznym. Widzimy więc starania o zachowanie kulturowej różnorodności związanej z ulokowanymi tutaj mniejszościami etnicznymi i narodowymi, a w tym dążenie do sformalizowania regionalnej mowy jako języka śląskiego. W kontekście regionalnej tożsamości nie możemy zapominać o wyjątkowym krajobrazie Górnego Śląska z czerwonymi familokami i szybami kopalnianymi, które coraz częściej przeobrażają się w symbole Centrów Handlowych (Silesia City Center) czy muzeów (Muzeum Śląskie). Ważnym aspektem jest śląska religijność, regionalni bohaterowie i artyści czy tradycyjna kuchnia. Ale Górny Śląsk to również silny region gospodarczy i ekonomiczny Polski, w którym część klasy politycznej dąży do uzyskania przez region autonomii w granicach dzisiejszej Rzeczypospolitej. Tożsamość Górnego Śląska przejawia się więc w wielu płaszczyznach życia, tworzy silne poczucie wspólnoty „my” oraz fundament wyróżniający region spośród innych obszarów Polski.

==Bibliografia==

#Banaszczyk T. 1989. Studia o przedstawieniach zbiorowych czasu i przestrzeni w durkheimowskiej szkole socjologicznej. Wydawnictwo Ossolineum, Wrocław
#Beck U. 2002. Społeczeństwo ryzyka. W drodze do innej nowoczesności. Tłum. S. Cieśla. Wydawnictwo Naukowe Scholar: Warszawa
#Bell D. 1998. Kulturowe sprzeczności kapitalizmu. Tłum. S. Amsterdamski. Wydawnictwo Naukowe PWN: Warszawa
#Bokszański Z. 2007. Indywidualizm a zmiana społeczna. Polacy wobec nowoczesności-raport z badań. Wydawnictwo Naukowe PWN: Warszawa
#Boyd M., Morris D. 2001. Who are “Canadians”? Changing Census Responses, 1986-1996, “Canadian Ethnic Studies. Études Ethniques du Canada” [Calgary] Vol. XXXIII. No. 1
#Braudel F., P. 1976, 1977. Morze Śródziemne i świat śródziemnomorski w epoce Filipa II. Tom 1 i 2. Gdańsk
#Braudel F., P. 1985. La dynamique du capitalisme. Paris
#Budyta-Budzyńska M. 2010. Socjologia narodu i konfliktów etnicznych. Wydawnictwo Naukowe PWN: Warszawa
#Burszta W.J. 1997. Wielokulturowość. Pytanie pierwsze [w] M. Kempny, A. Kapciak, S. Łodziński (red.) U progu wielokulturowości. Nowe oblicza społeczeństwa polskiego. Oficyna Naukowa: Warszawa
#Castells M. 2008. Siła tożsamości. Tłum. S. Szymański. Wydawnictwo Naukowe PWN: Warszawa
#Durkheim É. 2000. Zasady metody socjologicznej. Tłum. J. Szacki. Wydawnictwo Naukowe PWN. Biblioteka Socjologiczna: Warszawa
#Dziuban Z. 2008. Atopia – poza miejscem i „nie-miejscem” [w] K. Wilkoszewska (red.) Czas przestrzeni. Universitas: Kraków
#Finkel M. 2010. Hadza, „National Geographic, Polska”: sierpień
#Flis M. 2004. Etyczny wymiar tożsamości kulturowej [w] M. Flis (red.) Etyczny wymiar tożsamości kulturowej. Zakład Wydawniczy NOMOS: Kraków
#Giddens A. 2001. Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności. Tłum. A. Szulżycka. Wydawnictwo Naukowe PWN. Biblioteka Socjologiczna: Warszawa
#Giddens A. 2006. Ramy późnej nowoczesności [w] A. Jasińska-Kania, L.M. Nijakowski, J. Szacki, M. Ziółkowski (wybór i opr.), Współczesne teorie socjologiczne, t. 2. Wydawnictwo Naukowe Scholar: Warszawa
#Golka M. 2007. Socjologia kultury. Wydawnictwo Naukowe Scholar: Warszawa
#Golka M. 2010. Imiona wielokulturowości. Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA: Warszawa
#Jedlecki P., Katka K., Pszon J. 2012 Ponad 800 tys. Ślązaków, „Gazeta Wyborcza”, 23 marca
#Kłoskowska A. 1996. Kultury narodowe u korzeni. Wydawnictwo Naukowe PWN: Warszawa
#Lévi-Strauss C. 2009. Antropologia strukturalna. Wydawnictwo ALETHEIA: Warszawa
#Malinowski B. 1980. Zwyczaj i zbrodnia w społeczności dzikich. Dzieła, t. 2. Wydawnictwo Naukowe PWN: Warszawa
#Mathews G. 205. Supermarket kultury. Kultura globalna a tożsamość jednostki. Tłum. E. Klekot. Państwowy Instytut Wydawniczy: Warszawa
#Mead M. 1978. Kultura i tożsamość. Studium dystansu międzykulturowego. Tłum. J. Hołówka. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa
#Misztal B. 2000. Teoria socjologiczna a praktyka społeczna. Universitas: Kraków
#Mucha J. 1999. Wielokulturowość etniczna i nieetniczna, „Sprawy Narodowościowe” , nr 14-15
#Oz A. 2010. Sceny z życia wiejskiego. Tłum. L. Kwiatkowski. Dom Wydawniczy REBIS: Poznań
#Park R.E. 1928. Human Migration and the Marginal Man, „American Journal of Sociology”
#Park R.E. 1929. Human Migration and the Marginal Man [w] E.W. Burgess, Personality and the Social Group. Chicago
#Pasamonik B. 1999. Tożsamość osobowa. Paradoksy antropologii filozoficznej Teilharda de Chardin. Zakład Wydawniczy NOMOS: Kraków
#Rose N. 1996. Authority and the Genealogy of Subjectivity [in:] P. Helas, S. Lash, P. Morris (Eds.), Detraditionalization. #Critical Reflections on Authority and Identity. Blackwell, Cambridge
#Sławek T. 2006. Tożsamość i wspólnota [w] J. Janeczek, M.S. Szczepański (red.) Dynamika śląskiej tożsamości. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego: Katowice
#Szacki J. 1964. Durkheim. Wiedza Powszechna: Warszawa
#Szaraniec L. 2007. Wielokulturowość Górnego Śląska. Muzeum Śląskie: Katowice
#Szczepański M.S. 2006. Od identyfikacji do tożsamości. Dynamika śląskiej tożsamości – prolegomena [w] J. Janeczek, M.S. #Szczepański (red.) Dynamika śląskiej tożsamości. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego: Katowice 2006
#Szczepański M.S., Śliz A. 2012. Die Bewegung für die Autonomie Schlesiens (RAŚ), „Polen-Analysen”, Deutsches Polen Instytut #Darmstadt und Forschungsstelle Osteurope, Bremem 112/03.07.2012
#Ślązacy, łączmy się!, „Jaskółka Śląska. Miesięcznik Górnośląskich Regionalistów”, maj/2012
#Śliz A., Szczepański M.S. 2008. Społeczności lokalne: od platońskiego polis do systemów lokalnych [w] E. Ganowicz, L. Rubisz (red.) Polityka lokalna: właściwości, determinanty, podmioty. Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2008, s. 17-43
#Śliz A. 2009. Śląsk: wielokulturowość czy kulturowe zróżnicowanie, „Studia Socjologiczne”, 4(195)
#Śliz A. 2009. Wielokulturowość: iluzje czy rzeczywistość? Socjologiczne studium przypadku na przykładzie Kongresu Polonii Kanadyjskiej. Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego: Opole
#Thomas W.I., Znaniecki F. 1976. Chłop polski w Europie i Ameryce. Tłum. M. Metelska (t.1), E. Oengo-Knoche (t.2), S. Helsztyński (t.3), I. Wyrzykowska (t.4), A. Bartkowicz (t.5), Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza: Warszawa
#Thomas W.I., Znaniecki F. 1976. Nota metodologiczna. Chłop polski w Europie i Ameryce. T.1, tłum. M. Metelska. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza: Warszawa
#Welsh W. 2004. Tożsamość w epoce globalizacji – perspektywa transkulturowa. Tłum. K. Wilkoszewska [w] K. Wilkoszewska (red.) Estetyka transkulturowa. Universitas: Kraków
#Węglarz S. 1997. Tutejsi i inni. Część 1. O etnograficznym zróżnicowaniu kultury ludowej. Seria: Łódzkie Studia Etnograficzne. Tom XXXVI. Łódź 1997
#Włodarek J., Ziółkowski M. 1990. Teoretyczny i empiryczny status metody biograficznej we współczesnej socjologii [w] J. Włodarek, M. Ziółkowski (red.) Metoda biograficzna w socjologii. Państwowe Wydawnictwo Naukowe: Warszawa-Poznań

==Przypisy==
<references/>

==Źródła on-line==

[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/lud_raport_z_wynikow_NSP2011.pdf Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport]
[http://www.isap.sejm.gov.pl Ustawa o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz języku regionalnym z dnia 6 stycznia 2005 roku: Internetowy System Aktów Prawnych]
[http://www.stat.gov.pl Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2002. Główny Urząd Statystyczny (on-line)]

Sztuka średniowiecza

2015-01-14T12:39:50Z

Myszorj:

[[Kategoria:Historia]]
Autor: [[prof. dr hab. Ewa Chojecka]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Nakreślenie przeglądu encyklopedycznego sztuki wieków średnich województwa śląskiego wymaga przypomnienia, że opisywany obszar należał w owym czasie do różnych organizmów politycznych i obecnie trzeba go rozpatrywać w trzech obszarach:
#W centrum województwa znajduje się część historycznego Górnego Śląska (pozostałe wchodzą wkład województwa opolskiego oraz na zachodzie znajdują się w obrębie Republiki Czeskiej).
#Na północy województwa znajdują się powiaty historycznej zachodniej Małopolski (wraz z Zagłębiem Dąbrowskim).
#Na południu województwo obejmuje ziemię żywiecką, historycznie interesującym nas okresie także należącą do Małopolski.
Wynikają stąd określone konsekwencje kulturowo-artystyczne: ciążenie przeciwległych kierunkach do centrów znajdujących się poza obszarem opisanych terytoriów- do Pragi i Wrocławia z jednej strony, do Krakowa drugiej. Generalnie kultura artystyczna wieków średnich na omawianym obszarze miała charakter peryferyjny w stosunku do ówczesnych centrów sztuki. Ziemie dzisiejszego województwa śląskiego były w dobie wieków średnich słabo zaludnione, nie dziwi, zatem, że w początkowych okresach liczba zabytków była skromna. Niemniej specyfika tematu domaga się, aby przyjąć trójdzielny układ prezentacji zagadnienia zgodnie z wyżej nakreślonym podziałem historycznym ziem obecnego województwa.

==Ziemie górnośląskie==

Dziełem najwcześniejszym, do tego dobrze zachowanym, jest kaplica grodowa (rotunda) pod wezwaniem św. Mikołaja i św. Wacława na wzgórzu zamkowym w [[Cieszyn|Cieszynie]]. Przyjmuje się, że powstała około połowy XI wieku(niektórzy autorzy datują ją na początek XII wieku). Zbudowana jest dokładnie opracowanych ciosów kamiennych, ma rzut koła, przykryta jest kopułą. Od wschodu przylega do niej półkolista apsyda mieszcząca ołtarz. Naprzeciwko znajduje się zrekonstruowana empora wsparta na kolumnach. Rotunda cieszyńska należy do szeregu podobnych założeń kościołów grodowych znanych z terenu Czech i Moraw, skąd rozprzestrzeniły się na obszary Śląska i dalej na wschód, do Polski.
[[Plik:Cieszyn rotunda sw Mikolaja.jpg|200px|thumb|right|Rotunda św. Mikołaja w Cieszynie]]
[[Plik:Rudy - Kościół 2.JPG|400px|thumb|left|Kościół w Rudach Wielkich]]
[[Plik:Rudy - Nawa główna.JPG|400px|thumb|right|Kościół w Rudach - nawa główna]]
[[Plik:Kaplica zamkowa.JPG|300px|thumb|left|Kaplica zamkowa pw. św. Tomasza Kantuaryjskiego w Raciborzu]]

Opisana rotunda wchodziła wkład kompleksu strażniczo-obronnego kasztelańskiego grodu na wysokim brzegu [[Olza|Olzy]], wzmiankowanym już w 1155 roku. Gród ten od końca XIII w.(1281) Stał się rezydencją książąt piastowskich na Cieszynie, którzy rozbudowali gród do rangi reprezentacyjnej siedziby gotyckiej (zniszczonej podczas wojny trzydziestoletniej). Z XIV w. zachowała się wieża zamkowa na rzucie kwadratu z wydatnym krenelażem i piękną rzeźbą heraldyczną Orła piastowskiego modelowaną w stylu praskiej szkoły Piotra Parkera. Był to czas największej świetności zamku cieszyńskiego. Najprostszą formą architektury kościelnej wczesnośredniowiecznej był kształt prostokątnego korpusu z nieco odeń mniejszym prezbiterium. Taką formę posiada wizerunek nieistniejącego dziś kościoła w [[Bytom|Bytomiu]], zachowany na wrocławskim tympanonie Jaksy (1160-1163) trzymany, jako model z napisem „in Bitom” przez fundatora księcia Bolesława. Podobną formę otrzymał romański kościół cmentarny w [[Siewierz|Siewierzu]] pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela datowany na drugą ćwierć XII wieku. Przypomnijmy, że Siewierz należał aż do połowy XV stulecia do Śląska nim włączony został do Małopolski. Oprócz wymienionego przedtem Cieszyna źródła podają informacje istnieniu dalszych grodów w XII wieku w [[Racibórz|Raciborzu]], Bytomiu i [[Mikołów|Mikołowie]]. Podobne, późniejsze założenia w [[Bielsko-Biała|Bielsku]], [[Gliwice|Gliwicach]] i [[Pszczyna|Pszczynie]] sprzężone zostały z nowo powstającymi miastami.

Sztukę gotycką reprezentują dwa dzieła o dużym znaczeniu artystycznym: pierwszym z nich jest opactwo cysterskie w [[Rudy Wielkie|Rudach Wielkich]], założone 1255przez księcia raciborskiego Władysława. Mnisi przybyli tutaj z małopolskiego Jędrzejowa. Kościół i klasztor rudzki był największym przedsięwzięciem artystycznym na Górnym Śląsku tamtego czasu. Tu po raz pierwszy pojawiacie nowy styl gotycki. Kościół ma formę bazyliki trójnawowej z transeptem, prostokątnie zamknięte prezbiterium oraz kaplice po bokach prezbiterium. Układ budowli realizuje zasady cysterskiej prostoty- pierwotnie był bezwieżowy. W XVIII wieku kościół został gruntownie przekształcony w duchu barokowym, wszelako dekoracje stiukowe i polichromie wtedy powstałe uległy zniszczeniu podczas pożaru wznieconego przez Armię 1945 roku. W trakcie powojennych prac konserwatorskich odsłonięto pierwotny stan budowli w jego gotyckiej formie. Z średniowiecznego wyposażenia zachował się gotycki portal zachodni z 2.poł. XIII wieku. Drugim wybitnym dziełem architektury gotyckiej XIII wieku jest kaplica na wzgórzu zamkowym w Raciborzu, nazwana „Śląską Sainte Chapelle”, przywołującą na pamięć słynną budowlę paryską wzniesioną przez króla Ludwika IX (1239- 48). Powstanie kaplicy raciborskiej określacie na koniec XIII wieku. Kaplica stoi pod wezwaniem św. Tomasza Kantuaryjskiego i powstała jako votum dziękczynne za uzyskaną ugodę wsporze biskupa wrocławskiego Tomasza (fundatora kaplicy) z księciem Henrykiem Probusem o prawa lenne i sądowe. Niewielkich rozmiarów budowla była pierwotnie dwukondygnacyjna. Górna kondygnacja, wysmukła i strzelista, wytworna w proporcjach, sklepiona została żebrowym sklepieniem o subtelnym efekcie radialnego zamknięcia ściany czołowej. Raciborska kaplica posiada liczne analogie artystyczne na obszarze Dolnej Austrii, Styrii, Czech i Moraw.

W tym samym XIII stuleciu rozpoczyna się potężny ruch budowlany związany z nowym procesem urbanizacyjnym- powstawania miast na prawie niemieckim ze wszystkimi tego skutkami także artystycznymi. Koloniści przybywali z całej Europy zachodniej, a procesu tego nie zdołał zahamować nawet najazd mongolski (1241 ). Miasta zakładali najczęściej miejscowi książęta, niekiedy biskupi lub klasztory. Prawo miejskie nadawano osadom już istniejącym, albo zakładano je od nowa. W rezultacie bywało tak, że do dawnej przed lokacyjnej osady zabudowanej nieregularnie, dołączano część nową, planowaną podług ścisłego układu geometrycznego. W XIII wieku powstały lokowane na nowym prawie Racibórz (przed 1217), Bytom (1254), [[Sławięcice]], Cieszyn (przed 1263), [[Wodzisław]] (1265), Gliwice (przed 1276, Mikołów (1276) i Siewierz (1276). Na lata około 1300 datowane jest założenie [[Rybnik|Rybnika]], Bielska, Skoczowa i Pszczyny. Opisany proces został w XIV wieku zakończony. Ziemie górnośląskie pokryły się siecią miast, a liczba ludności zwiększyła się aż pięciokrotnie. Wszelako miasta te były stosunkowo małe i nie wytworzyły ośrodka metropolitalnego. Takimi pozostały do czasów kiedy w XIX i XX wieku nastąpiła eksplozja urbanizacyjna związana z industrializacją. Miasta lokowane na prawie niemieckim posiadały określony model zakomponowania architektoniczno-przestrzennego. Centrum stanowił rynek, prostokątny bądź kwadratowy, z którego wybiegały pod kątem prostym ulice tworzące szachownicową sieć działek zabudowy. Miasto otaczał na rzucie krągłym system murów obronnych z basztami (znany jako tak zwany śląski model miast owalnicowych). Do bram miejskich na przeciwległych stronach tej owalnicy ulice zbiegały się łukowo. Przykładem są Gliwice i Pszczyna. Na rynku umieszczano ratusz i wagę miejską. Ratusz znajdował się zwykle pośrodku rynku bądź w jednej z pierzei rynkowych. Niestety żaden z nich nie dochował się do naszych czasów w stanie pierwotnym. Kościół parafialny z kolei umieszczano -wzorem Wrocławia i miast morawskich- w osobnym kwartale bliżej murów miejskich (Bytom, Gliwice, Bielsko). Kształt architektury gotyckich kościołów miejskich pozostawał w cieniu bardziej monumentalnych założeń Dolnego Śląska oraz Opola. Tutaj na południu preferowano przestrzenie krótsze, raczej jednowieżowe, z wyraźną tendencją do kreowania przestrzeni jakby dośrodkowej. Charakterystycznymi rozwiązaniami są kościoły w Bytomiu, Gliwicach, [[Żory|Żorach]], Raciborzu i Puńcowie oraz w Starym Bielsku. Kościół Mariacki w Bytomiu posiada XIII- wieczne skromne prezbiterium oraz dodane późnogotyckie nawy boczne wraz z halowym korpusem o skomplikowanym układzie sklepień sieciowych, powstałym na początku XVI wieku. Z kolei potężny masyw kościoła Wszystkich Świętych w Gliwicach pochodzi z XV- początku XVI wieku. Składa się z halowego trójnawowego korpusu z krótkim prezbiterium. Szeroko rozstawione filary międzynawowe stwarzają wrażenie zlewającej się przestrzeni. Całość przykrywają gwiaździste sklepienia o wyrafinowanym efekcie dośrodkowych skrótów perspektywicznych. Podobnym halowym założeniem jest raciborski kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP . Budowano go długo, od XIII do ukończenia w wieku XVI. I tym razem jest to trójnawowa halowa budowla z gwieździstymi sklepieniami. Niezwykłą niespodziankę zawiera skromny kościół parafialny w Puńcowie pod Cieszynem, powstały późno, dopiero w 1518 roku. Na zewnątrz ukazuje oszkarpowany korpus i węższe, poligonalnie zamknięte prezbiterium. Wnętrze natomiast jest kwadratowe, a krzyżowo-żebrowe sklepienia wsparte są na jedynym środkowym filarze ,będącym osią kompozycyjną całości. Średniowieczny kościół , jego kształt architektoniczny oraz wyposażenie rzeźbiarskie i malarskie był nośnikiem wielorakich treści symbolicznych i dydaktycznych. Wnętrze było zapowiedzią Niebieskiego Jeruzalem, sferą uświęconą, gdzie śmiertelnemu dane jest obcowanie z prawdą Objawienia. Przed wiernym roztaczały się obrazy historii zbawienia , z postaciami Chrystusa, Marii i świętych. Ołtarz szafiasty w postaci zamkniętej na co dzień , w dni świąteczne otwierał wspaniałość wewnętrznych przedstawień stając się przedmiotem modlitewnego zachwytu. Rzadkim przykładem takiej polifonii architektury, rzeźby i malarstwa jest zachowany w prawie nie zmienionym kształcie niewielki kościół św. Stanisława w Starym Bielsku. Jego gotyckie prezbiterium z 2.połowy XIV w. wypełnia gęsto dekoracja malarska z końca XIV wieku ze scenami życia i pasji Chrystusa oraz postaciami świętych, malowana miękką linią z delikatnym modelunkiem, o wysmukłych, dworskich figurach. Całość wiązana jest z wpływami ówczesnej szkoły czeskiej. Kościół starobielski uważany jest za fundację księcia cieszyńskiego Przemysława I Noszaka. W późniejszych czasach dodano dalsze malowidła : z XVI wieku pochodzą twardo modelowane sceny pasyjne oraz delikatne wizerunki św. Jerzego i okrętu św. Urszuli na ścianie tęczowej. Całości dopełnia tryptyk z historią życia św. Stanisława, późnogotycki, datowany na lata 1505-1510. Genezy tego dzieła jedni upatrują w środowisku Krakowa, inni wiążą z osobą malarza Wincentego z Frysztatu pod Karwiną, twórcą tryptyku z Orłowej pod Ostrawą, stylistycznie bliskiego dziełu starobielskiemu.

Na osobną uwagę zasługuje dzieło znane obecnie jedynie z dawnych fotografii, jakim jest słynna kustodia raciborska przechowywana do 1945 roku w tutejszym kościele parafialnym Wniebowzięcia NMP, zaginiona podczas działań wojennych. Kustodia jest naczyniem do przechowywania wielkiej hostii, gdy nie znajduje się w monstrancji. Kustodiom, tak jak monstrancjom, nadawano wysoce kunsztowny kształt, godny, aby były nośnikiem idei„ nowego grobu Chrystusa zmartwychwstałego”. Ponad metrowej wysokości kompozycja wykonana ze złoconego srebra o wadze 13,5 kg zdobna była emalią, perłami i drogimi kamieniami. Została ufundowana przez księżnę Magdalenę wdowę po księciu Janie III Przemyślidzie. Struktura kustodii naśladuje formy architektury: tworzą je lekkie podpory, służki, fiale i maswerki w trzech kondygnacjach. U dołu znajduje się półfigura Chrystusa Bolesnego w sarkofagu, powyżej jest puszka na hostię. Całość wieńczy figura Madonny na półksiężycu z kielichem i berłem. Teologicznie kustodia posiadała wyraz wybitnie antyhusycki ( teza o realnej obecności Chrystusa w hostii i Marii Współodkupicielki). Nie wiemy nic o pochodzeniu tego dzieła, być może pochodziło z Krakowa albo z Wrocławia bądź Nysy, choć wiadomo ,że samo srebro wydobywano wtedy pod Bytomiem i w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]]. Spośród dzieł rzeźby monumentalnej należy wymienić gotyckie pomniki nagrobne zachowane w Cieszynie i Raciborzu. W cieszyński kościele podominikańskich znajduje się płyta nagrobna, pierwotnie ułożona a tumbie z przedstawieniem księcia [[Przemysław Noszak|Przemysława Noszaka]] (zm. 1409), ukazanego w zbroi z mieczem w prawej dłoni. Rzeźba datowana jest na lata około 1380-1390 i wiąże się z praską szkołą Piotra Parlera. Przemysław był blisko związany z cesarskim dworem w Pradze, zatem takie konotacje artystyczne są zrozumiałe. Z kolei w raciborskim byłym klasztorze dominikanek (obecnie muzeum)znajduje się późnogotycki nagrobek [[Jan III Przemyślida|Jana III Przemyślidy]] księcia raciborskiego i jego małżonki Magdaleny, datowany na lata około 1495.Na osobne omówienie zasługuje monumentalna wolno stojąca figura Madonny z Dzieciątkiem ( obecnie w Muzeum Śląska Cieszyńskiego)z cieszyńskiego Starego Targu. Przeprowadzona w 2000 roku konserwacja i usunięcie warstw przemalowań odsłoniła pierwotny kształt tego dzieła pozostającego w bliskim związku z praską szkołą Piotra Parlera i zespołem rzeźb w katedrze św. Wita na Hradczanach. Dzieło datowane jest na końcowe lata 60-te XIV wieku i jest obecnie najwybitniejszym zabytkiem średniowiecznej rzeźby na terenie województwa. Rzeźbą i malarstwem średniowiecznym zajmowano się od dawna. Już w okresie międzywojnia ówczesny dyrektor Muzeum Śląskiego w Katowicach Tadeusz Dobrowolski zgromadził znaczący zbiór dzieł będący obecnie w Muzeum Archidiecezjalnym w Katowicach. Oprócz sporadycznie zachowanych obiektów w terenie, wymienianych w Katalogu Zabytków, zbiór katowicki stanowi cenny przegląd zachowanej substancji artystycznej. Najczęściej wymienia się kilka dzieł: Madonnę na lwie z Miasteczka Śląskiego (około1370), św. Annę Samotrzeć (pocz. XV w.) i Madonnę z Dzieciątkiem (około1420)-obie z Knurowa jako znaczące dzieła gotyku zwanego pięknym, spośród dzieł malarstwa: dwa skrzydła późnogotyckiego tryptyku z Kamienicy pod Bielskiem (około 1460).

==Ziemie Małopolski Zachodniej==

Obszar ten stanowi peryferię Małopolski historycznej i w zakresie spraw sztuki średniowiecznej nie tworzy wyodrębnionej geograficznie krainy. Peryferyjnym pozostaje także w odniesieniu do ziem górnośląskich. Ośrodkiem skupiającym najwięcej elementów sztuki średniowiecznej jest Częstochowa i znajdujący się tutaj klasztor paulinów na Jasnej Górze.

[[Plik: Częstochowa.jpg|600px|thumb|right| Klasztor jasnogórski (widok z drugiej połowy XIX w.)]]

Ufundowany został w 1382 roku przez księcia opolskiego Władysława zwanego Opolczykiem, krewnego króla polskiego Ludwika Andegaweńskiego, palatyna Węgier i namiestnika Rusi Halickiej. W 1384 ks. Władysław sprowadza na Jasną Górę otoczony kultem obraz Matki Boskiej . Jest to dzieło o prototypie bizantyńskim (Hodegetria) przemalowane w XIV w. oraz powtórnie przekształcone w latach 1431-34 w duchu gotyckiego tak zwanego stylu pięknego. Częstochowskiej Hodegetrii towarzyszą w kaplicy jasnogórskiej dwa dalsze wybitne dzieła sztuki średniowiecznej: monumentalna rzeźba krucyfiksu zwanego Jagiellońskim z końca XV wieku nieznanego autorstwa oraz rzeźba Piety z początku XV wieku pochodzącej z śląskiego Dzierżoniowa, dar Wrocławskiego Muzeum Diecezjalnego z 1966 roku. Pierwotny kształt kościoła jasnogórskiego o którym wiadomo, że powstał około1460 roku i miał wówczas formę wzorowaną na śląskich budowlach halowych, zaś przekształcony został w następnych stuleciach w stylu barokowym .Średniowiecznej proweniencji na tym obszarze jest seria budowli obronnych powstałych w większości w XIV wieku jako odgraniczenie terytoriów mało-polskich od ziem śląskich. Zaliczają się do nich : zamek królewski Kazimierza Wielkiego w Będzinie, początek mający jeszcze w 2.połowie XIII w., wznoszony do około 1358 roku. Ma rzut nieregularnego pięcioboku z podwójnym obwodem murów. Odbudowany został w latach 1952-6 i mieści obecnie Muzeum Zagłębia Dąbrowskiego. Pozostałości zamku królewskiego w Bobolicach pochodzą z 1. Połowy XIV wieku. Ruiny zamku gotyckiego w Mirowie pochodzą z końca XIV i pierwszej połowy XV wieku i składają się z zamku górnego i dolnego z wieżami ora dziedzińcem otoczonym murem. Pozostałości gotyckiego zamku w Morsku datowane są hipotetycznie także na wiek XIV. Najbardziej znany jest zamek Bonerów w Ogrodzieńcu, gotycko- renesansowy, zbudowany z wykorzystaniem murów z XIV i XV wieku, na rzucie nieregularnym, trójskrzydłowy z wieżą bramną, basztami i dużym podzamczem. W Olsztynie znajduje się kolejny zamek obronny w formie ruiny ,zapewne z 2.połowy XIII wieku, rozbudowany w XIV wieku za Kazimierza Wielkiego. Zniszczony został podczas najazdu szwedzkiego. Składa się zamku górnego, średniego i dwóch podzamczy. Jego dominantą jest cylindryczna wieża. W Siewierzu znajduje się zamek biskupów krakowskich (w stanie ruiny)na nieregularnym rzucie, z wewnętrznym dziedzińcem, barbakanem i wieżą, najpewniej z 2. połowy XIV wieku. Dodać trzeba do tego ruinę gotyckiego zamku w Smoleniu (Pileckich) z XIV wieku, obejmującego zamek górny i dwa dolne oraz cylindryczną basztę. Niewielkie miasta lokowane na prawie niemieckim powstawały w większości także w stuleciu XIII i XIV. Zaliczyć do nich trzeba wspomniany [[Będzin]] (1358), Siewierz (zapewne z w XIII), [[Kłobuck]] (1344 ?), [[Krzepice]] (1357).

==Ziemia żywiecka==

Średniowieczne miasto [[Żywiec]] lokowane zostało na obecnym miejscu za księcia oświęcimskiego Kazimierza (1414-1433)( innym niż pierwotna osada Stary Żywiec). Gotyckie pozostałości zabudowy są raczej skromne: kościół św. Krzyża, posiada prezbiterium poświęcone 1428. Z kolei kościół farny p.w. Narodzenia NMP, częściowo gotycki, uzupełniony jest późniejszymi rozbudowami, wreszcie zamek żywiecki w swej warstwie najstarszej , gdy założony został przez Komorowskich zawiera również relikty gotyckie datowane około 1500. Fragmenty późnogotyckiego tryptyku w kościele w pobliskiej Łękawicy z początku XVI wieku oraz ciekawa płaskorzeźba Zaśnięcia NMP z żywieckiego kościoła farnego z tegoż samego czasu stanowią najciekawsze obiekty średniowiecznej substancji artystycznej tego obszaru. Nie są to wszakże dzieła wnoszące istotne elementy do całokształtu obrazu średniowiecznej kultury artystycznej województwa.

==Bibliografia==

#Katalog Zabytków Sztuki w Polsce. Red. Jerzy Łoziński. T. 6. Województwo katowickie. Red. Izabela Rejduch- Samkowa, Jan Samek, Warszawa 1960- 1971.
#Katalog Zabytków Sztuki w Polsce. Red. Jerzy Szablowski. T. 1.Województwo krakowskie. zesz. 15. Powiat żywiecki. Oprac. Jerzy Szablowski. Warszawa 1951.
#Ewa Chojecka, Jerzy Gorzelik, Irma Kozina, Barbara Szczypka-Gwiazda, Sztuka Górnego Śląska od średniowiecza do końca XX wieku, Red. Ewa Chojecka, Katowice 2004 ( I.wyd.), 2009 (II. wyd). Tu dalsza bibliografia szczegółowa.
#Zofia Rozanow, Ewa Smulikowska, Zabytki sztuki Jasnej Góry, Katowice 2009.
#Hanna Faryna-Paszkiewicz, Małgorzata Omilanowska, Robert Pasieczny, Atlas Zabytków architektury w Polsce, Warszawa 2001.
#Tadeusz Dobrowolski, Sztuka województwa śląskiego, Katowice 1933 (reprint Katowice 1994).
#Handbuch der Kunstdenkmaler in Polen. Schlesien. Hrsg. Ernst Badstubner, Dietmar Popp, Andrzej Tomaszewski, Dethard von Winterfeld. Bearb. Sławomir Brzezicki, Christine Nielsen, Munchen- Berlin 2005.
#Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk. Red. Sławomir Brzezicki, Christine Nielsen,
#Grzegorz Grajewski, Dietmar Popp, Warszawa 2006.
#Ernst Koniger, Kunst in Oberschlesien, Breslau 1938.
#Między Wrocławiem a Krakowem. Sztuka gotycka na Górnym Śląsku. Katowice 1995.
#Zbiory Muzeum Archidiecezjalnego w Katowicach. Wstęp: Henryk Pyka, Helena Król, Katowice 1995.

==Źródła on-line==

ŚBC

[http://www.sbc.org.pl/publication/10333 Przewodnik po Jasnej Górze, Częstochowa 1936]

[http://www.sbc.org.pl/publication/8995 Władysław Dmochowski, Widoki Częstochowy i Jasnej Góry z opisem, Warszawa 1876]

DBC

[http://www.dbc.wroc.pl/publication/4040 Bericht des Provinzial-Conservators der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien]

[http://www.dbc.wroc.pl/publication/3605 Hans Lutsch, Bilderwerk Schlesischer Kunstdenkmäler. Textband, Breslau 1903]

[http://www.dbc.wroc.pl/publication/17198 Künstler Schlesiens]

BC UWr

[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/30375Schlesische Malerei und Plastik des Mittelalters : kritischer Katalog der Ausstellung in Breslau 1926,unter Mitwirkung von Ernst Kloss ; hrsg. von Heinz Braune und Erich Wiese, Leipzig 1929]

Polona

[http://polona.pl/item/1749146/9/ Opis klasztoru i cudownego obrazu Matki Boskiéj na Jasnogórze, Częstochowa 1909]

Szkolnictwo w województwie śląskim 1922-1939

2015-01-14T12:39:09Z

Myszorj:

[[Kategoria:Historia]]
Autor: [[prof UŚ dr hab. Anna Glimos-Nadgórska]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

==Administracja szkolna==

Na mocy postanowień statutu organicznego z 20 lipca 1920 r. całe szkolnictwo ogólnokształcące województwa wyłączono spod władzy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, a podporządkowano władzom szkolnym w [[Katowice|Katowicach]] czyli kuratorowi szkolnemu, który był jednocześnie wojewodą śląskim. Faktyczne zadania kuratora wypełniał naczelnik, stojący na czele Wydziału Oświecenia Publicznego (WOP) Urzędu Wojewódzkiego Śląskiego. Od 1929 r. jemu też podporządkowano szkolnictwo zawodowe. Do 1933 r. organami władzy szkolnej w terenie (w części górnośląskiej) były Powiatowe Urzędy Szkolne i (w części cieszyńskiej) i Rady Szkolne Powiatowe, a od 1933 r. inspektoraty szkolne. O materialne sprawy szkół troszczyły się miejscowe opieki, komisje bądź dozory szkolne.

==Przedszkola. Szkoły powszechne==

Placówki przedszkolne (ochronki), prowadzone przez zgromadzenia zakonne, samorządy, osoby prywatne, a przede wszystkim przez WOP, oprócz typowych zadań im przypisanych, spełniały ważne funkcje przy zapisywaniu dzieci przez rodziców do szkół polskich. Dlatego uczęszczały do nich również dzieci mniejszości niemieckiej. Z tych to przyczyn województwo w 1931 r. posiadało najbardziej rozwiniętą sieć przedszkoli w skali całego kraju. W r. 1922/1923 funkcjonowało tu 60 ochronek i przedszkoli z 68 nauczycielami i 4441 podopiecznymi, a w r. 1938/1939 w 337 takich placówkach zajęcia z 20309 dziećmi prowadziło 445 nauczycieli.

Szkoły powszechne rozpoczęły pierwszy tzw. polski rok szkolny 5 września 1922 r. Do 622 placówek zaczęło uczęszczać 192 443 uczniów (w tym 83% pobierało naukę w języku polskim), a uczyło ich 2876 nauczycieli. W r. 1938/1939 do 678 szkół (60% z nich pozostawało placówkami III stopnia) uczęszczało 191 032 dzieci i młodzieży (w tym dla 91% język polski był językiem wykładowym), a pracowało z nimi 4718 nauczycieli.

W latach dwudziestych na podstawie okólników i zarządzeń wojewody-kuratora śląskiego, co roku wprowadzano do tego typu szkół nowe plany i programy nauczania w oparciu o prawodawstwo polskie, ale z uwzględnieniem tzw. odrębności śląskich, do których zaliczano: funkcjonowanie szkół 8-klasowych, rozpoczynanie nauki przez dzieci 6-letnie i 4-godzinny tygodniowy wymiar nauki religii (tylko w części górnośląskiej województwa). W r. 1930/1931 dokonano unifikacji śląskich planów nauczania z planami wydanymi przez Ministerstwo, ale z zachowaniem powyższych odrębności. Gdy w 1933 r. Sejm Śląski nie wyraził zgody na pełną unifikację śląskiego szkolnictwa z założeniami reformy jędrzejewiczowskiej realizowanej na podstawie Ustawy Sejmu RP z 11 marca 1932 r., poszczególne jej założenia, a przede wszystkim plany i programy nauczania, wojewoda wprowadzał do niego co roku, ale jako przewodniczący Śląskiej Rady Wojewódzkiej (taką możliwość dawał mu statut organiczny). To spowodowało, że szkolnictwo tego terenu pracowało według założeń tej ustawy już w r. 1936/37, a 30 sierpnia 1937 r. ja samą – z uwzględnieniem tzw. odrębności tego regionu - przyjął IV Sejm Śląski. Batalia o unifikację szkolnictwa autonomicznego terenu z normami ogólnopolskimi, była bowiem jednym z elementów walki politycznej, jaką między sobą toczyli zwolennicy i przeciwnicy autonomii śląskiej.

[[Plik: Piekary.jpg|500px|thumb|right| Dzieci ze szkoły w Piekarach Ślaskich na tzw. Kopcu Wyzwolenia w 1933 roku]]

Szkoły powszechne realizowały zakreślone przez władze wojewódzkie (a zgodne z założeniami ogólnopolskimi) cele nauczania i wychowania zawarte w programach nauczania a także m.in. poprzez funkcjonujące koła różnych organizacji i stowarzyszeń, m.in. ZHP, PCK, LMiK, LOPiP i Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. W 1928 r. harcerstwo stało się najliczniejszą organizacją prorządową działającą wśród młodzieży szkolnej. Uczniowie – ze względu na brak znajomości ogólnoliterackiego języka polskiego uczyli się początkowo ze specjalnie opracowanych dla potrzeb tego specyficznego obszaru elementarzy i czytanek, a latach trzydziestych - już z ogólnopolskich podręczników szkolnych. Jednakże poziom opanowania przez nich języka polskiego był dość niski a frekwencja osiągała często wskaźnik niższy niż 90%. Ponadto brak społecznej świadomości potrzeby regularnego uczęszczania do szkoły powodowały, że promocję do następnej klasy otrzymywało 80-90% uczniów. Niewywiązywanie się dzieci z obowiązków szkolnych, opuszczanie przez nich lekcji, a także niechętny stosunek uczniów i ich rodziców do części nauczycielstwa, były głównymi przyczynami wymierzania uczniom kar cielesnych. Stosowano je tak jak w czasach pruskich, ale rodzice twierdzili, iż niektórzy polscy nauczyciele stosowali je w niedozwolony sposób, bo bili mocniej i częściej. I chociaż w 1932 r. wojewoda wprowadził urzędowy zakaz ich stosowania, to w latach trzydziestych zdarzały się sporadyczne wypadki jego łamania.

Podjęcie pracy w szkolnictwie śląskim przez tzw. napływowe nauczycielstwo (które nie rozumiało specyfiki pracy na tym terenie), powodowało różne zatargi z miejscowym społeczeństwem i silnie wspierającym go duchowieństwem. Konflikty te – szczególnie widoczne na linii: społeczeństwo górnośląskie – nauczycielstwo, dotyczyły poszanowania gwary i zwyczajów śląskich, zaakceptowania katolickiego oblicza szkolnictwa powszechnego w części górnośląskiej województwa, istotnego wpływu Kościoła na życie i w życiu szkoły śląskiej, zachowania tradycyjnej pozycji kobiety zamężnej w rodzinie jako dawczyni życia i opiekunki ogniska domowego oraz przyjęcie przez nią tradycyjnych zasad zachowania i ubierania się oraz nie podejmowanie przez mężatki pracy zawodowej. Tę ostatnią kwestię należy łączyć z ustawą Sejmu Śląskiego przyjętą w 1926 r., a obowiązującą do kwietnia 1938 r., zabraniającą kobietom po zawarciu związku małżeńskiego podejmować pracy zawodowej w szkolnictwie na terenie całego województwa.

W końcu 1922 r., spośród 2929 nauczycieli śląskich szkół powszechnych, bez kwalifikacji bądź z kwalifikacjami niepełnymi pozostawało prawie 20% kadry tego typu szkół. W 1938 r. niepełne uprawnienia do pracy w szkole mieli tylko ci, którzy dopiero rozpoczęli pracę zawodową. W 1925 r. nauczyciele miejscowi (bez pochodzących ze [[Śląsk Cieszyński|Śląska Cieszyńskiego]]) stanowili około 35% ogółu w nich zatrudnionych. Natomiast w 1935 r. Górnoślązakami było tylko 26% ogółu nauczycielstwa, pomimo liczbowego wzrostu nauczycieli tzw. rodzimego pochodzenia. Stan taki wynikał z tego, że mimo funkcjonowania miejscowych kilku seminariów nauczycielskich, corocznie prawie 250-osobowa grupa ich absolwentów (nie zawsze pochodzących ze Śląska) pokrywała zaledwie naturalny ubytek nauczycieli, a rozwój liczby szkół, redukcja sił niepewnych politycznie, niewykwalifikowanych i podlegających tzw. ustawie celibatowej powodowała, że należało nadal zatrudniać nauczycieli spoza Śląska.

Po przyjęciu w województwie w 1929 r. założeń ruch regionalistycznego, a zwłaszcza po wprowadzeniu do szkół powszechnych programów zgodnych z założeniami reformy z 1932 r., elementy regionalne zaczęto realizować na lekcjach z wszystkich przedmiotów. Regionalizm uznano bowiem za ważny czynnik w działalności dydaktyczno-wychowawczej szkoły śląskiej służący do realizacji ważnych celów politycznych, w tym unifikacji i integracji szkolnictwa i ziemi śląskiej z Rzeczpospolitą.

Śląskie władze polityczne i oświatowe nie używały nazwy „repolonizacja” do określenia podejmowanych przez siebie zadań. Wprowadzenie na teren śląski polskich założeń programowo-wychowawczych i sytemu szkolnego utożsamiały z unifikacją tego obszaru z normami obowiązującymi w Polsce, a nie z przywracaniem tu polskości, bo Ślązaków uznawały za Polaków, mimo że walczyły z ich gwarą , m.in. po to by nie było odmienności między nimi a resztą polskiego społeczeństwa.

Rozwój i osiągnięcia autonomicznego szkolnictwa powszechnego możliwe były dzięki wysokim nakładom finansowym śląskich władz administracyjnych. W r. 1938/1939 na jego potrzeby przeznaczono prawie 30% budżetu województwa. W latach 1924-1939 wybudowano 116 nowych szkół i rozpoczęto budowę 31 obiektów tego typu, a połowę tych ostatnich oddano do użytku w latach trzydziestych. Wiele nowych szkół wyposażono w nowoczesne pomoce naukowe, wzorcowe pracownie specjalistyczne a także sale gimnastyczne, aule oraz centralne ogrzewanie.

Na podstawie 98 i 106 artykułu konwencji genewskiej, Polska i Niemcy zobowiązane zostały do organizowania szkół dla mniejszości niemieckiej: powszechnych i średnich ogólnokształcących. Głównym przedmiotem sporów w tej kwestii pozostawało szkolnictwo powszechne. W połowie lat dwudziestych, ostra kampania podjęta przez stronę niemiecką, spowodowała masowe zapisywanie dzieci górnośląskich do szkół niemieckich zwanych mniejszościowymi. Wobec przekupywania rodziców przez Volksbund, wydawania im podarunków i dokarmiania najuboższych, WOP rozpoczął szeroką akcję dożywiania dzieci, tak polskich jak i niemieckich w przedszkolach i szkołach. W r. 1928/1929 wydał na ten cel kwotę 12 razy wyższą niż w 1924 r. Reakcja podjęta przez stronę polską spowodowała, że w 1928 r. do szkół mniejszościowych zgłoszono tylko 8,3% dzieci. W walce o polską szkołę na przyznanej Rzeczpospolitej części Górnego Śląska, szczególnie widocznej w okresie wpisów dzieci do szkoły (uprawnienia takie posiadali rodzice bądź ich prawni opiekunowie), a prowadzonej pod hasłem: „Polskie dzieci do polskich szkół”, pomagał władzom śląskim Związek Obrony Kresów Zachodnich.

W r. 1922/1923 działalność rozpoczęło 68 niemieckich szkół powszechnych gromadzących 23 804 uczniów i 11 szkół średnich dla 2 970 młodzieży. W r. 1929/1930 (tj. w okresie szczególnych zmagań o dziecko polskie w okresie tzw. wpisów szkolnych), funkcjonowało 85 szkół powszechnych uczących 18 188 dzieci i 13 szkół średnich dla 2 632 uczniów. Natomiast w r. 1936/1937 liczba tych pierwszych spadła do 59, a dzieci do 9659, a placówek stopnia średniego funkcjonowało tylko 8 z 967 uczniami. Zmiany w zakresie liczby szkół mniejszościowych i ich uczniów pozostawały wynikiem działań podejmowanych przez stronę polską, zmniejszającego się przyrostu naturalnego tej grupy narodowej oraz stałej emigracji Niemców do Rzeszy.

==Szkolnictwo średnie ogólnokształcące==

Na przyznanej Polsce części Górnego Śląska nie było polskich szkół średnich. Dlatego śląskie władze oświatowe musiały ich pracę organizować od podstaw. Jedynie w części cieszyńskiej województwa funkcjonowało założone w Cieszynie w 1895 r. Gimnazjum im. Osuchowskiego. Dzięki pracy wielu Polaków i staraniom polskich władz administracyjnych, w r. 1922/1923 działalność dydaktyczno-wychowawczą zaczęły prowadzić 32 szkoły średnie ogólnokształcące państwowe i komunalne (w tym 5 w części cieszyńskiej), z tego 19 polskich a 13 niemieckich (tylko jedna tego rodzaju szkoła w części cieszyńskiej). Do tych 32 placówek szczebla średniego ogólnokształcącego uczęszczało w tym roku 9824 uczniów, w tym 42% uczniów tzw. mniejszości niemieckiej (uczniowie ci uczyli się w odrębnych oddziałach). Natomiast w r. 1935/36 do 32 tego rodzaju szkół (z tego do 78% polskich) chodziło 10 279 młodzieży, z tego 22% uczniów mniejszości niemieckiej. Naukę we wszystkich placówkach prowadziło 742 nauczycieli.

Szkoły średnie ogólnokształcące województwa śląskiego rozpoczęły i prowadziły działalność w bardzo trudnych warunkach ze względu na brak wykwalifikowanej kadry nauczycielskiej (w latach dwudziestych brakowało zwłaszcza nauczycieli posługujących się językiem polskim i niemieckim), właściwego zaplecza i pomocy naukowych. Rodziców i uczniów należało przekonywać o celowości i zasadności wprowadzania do nich elementów polskich planów i programów nauczania, a także do walorów polskiego systemu szkolnego na poziomie średnim. Ponadto między szkołami istniało duże zróżnicowanie programowe i występujący między nimi (zwłaszcza w części górnośląskiej) brak drożności kształcenia. Tylko gimnazja w części cieszyńskiej zaczęły prawie od razu realizować ministerialny program polskiego 5-klasowego gimnazjum o typie klasycznym, matematyczno-przyrodniczym i humanistycznym. Natomiast w części górnośląskiej placówki zaliczane do grupy szkół średnich ogólnokształcących, pozostawały gimnazjami bądź szkołami realnymi 8- lub 6-klasowymi, z przewagą tych pierwszych, ale o zróżnicowanych profilach, funkcjonujących według zmodernizowanych planów i programów pruskich. Pierwsze polskie plany ministerialne zaczęto do nich wprowadzać w połowie lat dwudziestych, ale wiele odchyleń i odmienności pozostało w ich pracy jeszcze do połowy lat trzydziestych. Dopiero na podstawie okólnika nr 7 wojewody śląskiego z maja 1932 r. i rozporządzeń wydanych w latach późniejszych, wprowadzano do nich pełne założenia organizacyjno-programowe wynikające z Ustawy z 11 marca 1932 r., czyli jednolite 4-letnie gimnazja ogólnokształcące z tzw. małą maturą, a od 1937 r. – 2-letnie licea ogólnokształcące, kończące cykl kształcenia na poziomie średnim tzw. dużą maturą, dającą uprawnienia do podjęcia studiów wyższych.

Specyfiką polskiego szkolnictwa średniego ogólnokształcącego w części górnośląskiej województwa był fakt, że na początku lat dwudziestych działalność dydaktyczno-wychowawczą rozpoczęły prowadzić – zgodnie z postanowieniami konwencji genewskiej -prywatne szkoły ogólnokształcące na poziomie średnim dla uczniów mniejszości niemieckiej. Zakładały je różne organizacje bądź przedstawiciele mniejszości. Nie były one szkołami mniejszościowymi, bo nie finansował ich Skarb Śląski. Większość z nich posiadała uprawnienia szkół państwowych. Rozpoczęły działalność już w r. 1922/1923 ze względu na zgłoszoną chęć pobierania w nich nauki przez dużą liczbę uczniów mniejszości. Funkcjonowały w budynkach zlikwidowanych średnich szkół niemieckich przejętych w 1922 r. przez władze polskie, zazwyczaj przez kilka lat, a tylko niektóre z nich także w latach trzydziestych. Miały one różne nazwy, bo wg konwencji genewskiej, niemiecką szkołą średnią pozostawała szkoła wydziałowa, a odpowiednikiem polskiej szkoły średniej czyli gimnazjum, była niemiecka „szkoła wyższa”. Pierwsze polskie prywatne szkoły tego typu powstały dopiero w końcu lat dwudziestych W r. 1922/1923 funkcjonowało 6 niemieckich prywatnych szkół średnich ogólnokształcących z 972 uczniami, pięć lat później - do 10 z nich chodziło 1727 młodzieży, a w r. 1938/39, do 7 z nich - 672 uczniów. W 1938 r. zadania polskich prywatnych gimnazjów i liceów pełniły m.in. : Prywatne Gimnazjum Żeńskie: SS Notre Dame w Bielsku i Sióstr Urszulanek w [[Rybnik|Rybniku]] oraz Gimnazjum w Katowicach (z siedzibą w ŚTZN), a placówkami niemieckimi szczebla średniego ogólnokształcącymi nie finansowanymi przez władze województwa były m.in. : Prywatne Gimnazjum w [[Pszczyna|Pszczynie]] i w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]] oraz Prywatne Gimnazjum i Liceum w [[Mikołów|Mikołowie]]. Do najbardziej znanych śląskich szkół prywatnych ale jako placówek mniejszościowych (organizowanych zgodnie z art. 117 konwencji genewskiej), zaliczyć należy powstałe w 1932 r. w [[Chorzów|Chorzowie]] Prywatne Gimnazjum Niemieckie, a w [[Bytom|Bytomiu]] - Polskie Gimnazjum Prywatne.

[[Plik:Gimnazjum żeńskie KH.jpg|600px|thumb|left|Gimnazjum żeńskie w Królewskiej Hucie w latach 20.]]

Seminaria nauczycielskie (w r. 1922/23 otwarto ich 10, a w r. 1935/1936 funkcjonowało ich 7, w tym jedno jako seminarium ochroniarskie)) kształciły na poziomie średnim (bez możliwości podjęcia przez ich absolwentów studiów wyższych) nauczycieli szkół powszechnych oraz przedszkoli (ochronek). Cieszyły się one dużym powodzeniem wśród młodzieży śląskiej, bowiem nauka była w nich bezpłatna i istniało stałe zapotrzebowanie na miejscowe wykwalifikowane siły nauczycielskie. Uległy one likwidacji w ramach wdrażania założeń reformy jędrzejewiczowskiej. Ich miejsce zajęły 3-letnie licea pedagogiczne, do których przyjmowano absolwentów nowego typu 4-letnich gimnazjów ogólnokształcących.

Starania o otwarcie uniwersytetu w Katowicach zakończone niepowodzeniem spowodowały, że w 1928 r. uruchomiono w Katowicach Instytut Pedagogiczny. Uczestnicząc w różnych kursach, w pracy 3-letniego Studium Pedagogicznego, w konferencjach metodycznych i wykładach naukowych prowadzonych przez wybitnych specjalistów z Krakowa, Warszawy, Poznania i Lwowa, kadra nauczycielska podnosiła swoje kwalifikacje naukowe i pedagogiczne, nie otrzymując jednak żadnych dodatkowych uprawnień.

Rozwojowi pracy i oświaty pozaszkolnej, prowadzonej głównie przez śląskie nauczycielstwo, pomagały też placówki o charakterze szkół wyższych (bez uprawnień akademickich): wspomniany Instytut Pedagogiczny, Konserwatorium Muzyczne w Katowicach (powstałe w 1929 r., a działające od 1931 r. jako placówka samorządowa) i prywatna Szkoła Malarska (powołana w 1938 r. z inicjatywy inż. T. Michejdy i trzech artystów: J. Jaremy, J. Mroszczaka i C. Rzepińskiego) oraz dwie instytucje naukowo-badawczo-wydawnicze: Śląskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk na Śląsku oraz Instytut Śląski działające w Katowicach.

==Szkolnictwo zawodowe i dokształcające==

Celowa działalność władz niemieckich spowodowała, że do 1918 r. na ziemi śląskiej prawie nie istniało szkolnictwo zawodowe. Polacy mieli stanowić tanią i niewykwalifikowaną siłę roboczą pracującą w zakładach będących własnością Niemców. Dlatego szkolnictwo zawodowe nie zostało objęte postanowieniami konwencji genewskiej. Ze względu na historyczną przeszłość ziemi śląskiej, w kształceniu zawodowym młodzieży i dorosłych zwrócono uwagę na połączenie wykształcenia ogólnego z nauką zawodu oraz na kształtowanie postaw obywatelskich uczniów.

Ze względu na przyjmowanie różnych nazw i określeń dla tych samych szkół oraz wliczanie pozaszkolnych form kształcenia do szkolnictwa zawodowego; na podporządkowanie szkolnictwa zawodowego do 1928 r. Ministerstwu Przemysłu i Handlu oraz nie dokończoną realizację reformy z 11 marca 1932 r. - wprowadzanej tu dopiero od 1937 r. - dane liczbowe dotyczące ich liczby są dość rozbieżne. Przyjmuje się, że w r. 1922/1923 naukę w 22 szkołach zawodowych – w tym 16 dokształcających – rozpoczęło 4326 uczniów (z tego 24 % w szkołach zawodowych) czyli połowę mniej niż w placówkach średnich ogólnokształcących. W r. 1931/1932 funkcjonowało 226 szkół zawodowych (w tym 201 dokształcających), a uczyło się w nich 29 538 uczniów, przy czym tylko 13% w placówkach zawodowych. Natomiast w r. 1935/1936 działalność dydaktyczno-wychowawczą prowadziło 80 takich placówek (w tym 55 dokształcających), a naukę w nich pobierało 15008 młodzieży, a tylko 32% z niej uczęszczało do szkół zawodowych.

Oprócz rozwoju zawodowych szkół górniczych, rzemieślniczych, rolniczych i technicznych, śląskie władze samorządowe już w pierwszych latach swej pracy, zwróciły uwagę na dokształcanie zawodowe młodzieży i dorosłych. Patronował temu Śląski Instytut Rzemieślniczo-Przemysłowy, który w latach 1927-1938 zorganizował 358 różnych kursów dla ponad 11 000 słuchaczy. 90% z nich otrzymało świadectwo ich ukończenia. Na kursach tych realizowano też tzw. przedmioty ogólnokształcące, na których zapoznawano słuchaczy z elementarnymi wiadomościami z historii, geografii i nauki o Polsce.

W latach 1929-1936 funkcjonowało w województwie 40 dokształcających szkół górniczych. Patronat nad nimi sprawowały: Górnośląski Związek Przemysłowców Górniczych, Wyższy Urząd Górniczy i Urząd Wojewódzki Śląski. 2-letnia nauka w nich była obowiązkowa dla wszystkich młodocianych pracowników po ukończeniu przez nich 15 roku życia. W ich programie znalazły się też treści mające kształtować postawę obywatelską młodego pokolenia. Ze względu na brak zainteresowania taką formą kształcenia szkoły te uległy likwidacji w 1936 r.

W 1937 r., po wydaniu ustawy o zakładaniu i utrzymywaniu szkół dokształcających, wydzielono 4 typy szkół, które realizowały programy kształcenia zawodowego. Były to szkoły: przysposobienia zawodowego, kształcenia zawodowego, kształcenia na poziomie gimnazjum i liceum zawodowego. W toku nauki realizowano też wiadomości ogólne, zgodnie z wytyczonymi celami wychowawczymi. W 1937 r. działalność dydaktyczną rozpoczęły 3 szkoły nowego typu zwane rzemieślniczymi w Chorzowie, Cieszynie i Nowym Bytomiu, przeznaczone dla absolwentów szkół powszechnych I stopnia

Władze śląskie zwróciły też uwagę na rozwój zawodowego szkolnictwa rolniczego. Do najbardziej znanych zawodowych szkół rolniczych, finansowanych przez Skarb Śląski, zaliczyć należy Męską Szkołę Rolniczą - założoną w 1895 r. w Cieszynie – która już w 1919 r. wznowiła działalność w [[Międzyświecie|Międzyświeciu]] oraz takie placówki działające w [[Lubliniec|Lublińcu]] i Rybniku. Dla kobiet szkoły rolnicze, finansowane przez Śląską Izbę Rolniczą, zorganizowano w [[Strumień|Strumieniu]] i [[Sara Wieś|Starej Wsi]]. Dziewczęta uczęszczały też do -2- lub 3-letnich szkół wychowania rodzinnego oraz do Szkoły Przysposobienia Gospodyń Wiejskich w [[Bucz|Buczu]]. Oprócz szkół rolniczych organizowano wiele kursów rolniczych, ogrodniczych i pszczelarskich, przeznaczonych głównie dla tej części młodzieży śląskiej, która nie uczęszczała do szkoły.

Szczególną uwagę władze śląskie zwróciły na kształcenie polskiej kadry technicznej. W całym okresie międzywojennym działalność prowadziła Państwowa Szkoła Przemysłowa i Szkoła Górnicza w [[Bielsko|Bielsku]]. Po nieudanych staraniach na otwarcie w Katowicach politechniki, w 1925 r. otwarto w Królewskiej Hucie Wojewódzką Szkołę Mechaniczną. Natomiast w latach 1922-1933 w Tarnowskich Górach funkcjonowała Szkoła Górnośląskiego Związku Przemysłowców Górniczo-Hutniczych. Na jej bazie i Szkoły Górniczej przeniesionej z Wieliczki, m.in. na skutek starań Unii Polskiego Przemysłu Górniczo-Hutniczego uruchomiono w 1933 r. w Katowicach państwową Szkołę Górniczą .

W Katowicach w latach 1928-1931, z inicjatywy wojewody M. Grażyńskiego, zbudowano od podstaw - na wzór tego typu placówek w Wiedniu i w Belgii - Śląskie Techniczne Zakłady Naukowe (ŚTZN). Koszty ich budowy – pozostających chlubą województwa a kształcącą młodzież także z terenów sąsiednich – w wysokości 12 mln złotych, pokryto z pożyczki amerykańskiej. Ich budynek obejmował powierzchnię 172 000 metrów kwadratowych i posiadał 600 różnych pomieszczeń. Naukę w niej mogło pobierać 1600 uczniów, a personel naukowo-dydaktyczno-administracyjny liczył około 100 osób. Według „Statutu” z 1931 r. , ŚTZN były zespołem szkół średnich i niżej zorganizowanych pracującym według polskich planów i programów nauczania. 4-letnie szkoły średnie kształciły techników 8 specjalności, a 2-letnie szkoły zawodowe – mistrzów różnych specjalności. Zgodnie z założeniami ustawy z 11 marca 1932 r., ŚTZN kształciły młodzież na poziomie zawodowym oraz nowego typu gimnazjum i liceum zawodowego.

Kształcenie zawodowe na poziomie akademickim (bez takowych uprawnień) prowadziły placówki o charakterze szkół wyższych, tj. Wyższe Studium Nauk Społeczno-Gospodarczych w Katowicach, Wyższa Szkoła Gospodarstwa Wiejskiego i Wyższa Szkoła Rolnicza w [[Cieszyn|Cieszynie]].

==Bibliografia==

#Dobrowolski Piotr, Geneza i początki Instytutu Pedagogicznego w Katowicach, Katowice 1983.
#Falęcki Tomasz, Niemieckie szkolnictwo mniejszościowe na Górnym Śląsku w latach 1922-1937, Katowice – Kraków 1970.
#Glimos-Nadgórska Anna, Polskie szkolnictwo powszechne województwa śląskiego 1922-1939, Katowice 2000.
#Glimos-Nadgórska Anna, Szkolnictwo i oświata pozaszkolna. W: Województwo śląskie (1922-1939). Zarys monograficzny. Red. F. Serafin, Katowice 1996, s. 469-503.
#Glimos-Nadgórska Anna, Tradycjonalizm śląski a równouprawnienie kobiet. Praca zawodowa i życie codzienne nauczycielek województwa śląskiego (1922-1939). W: Równe prawa i nierówne szanse. Kobiety w Polsce międzywojennej. Red. A. Żarnowska i A. Szwarc, Warszawa 2000, s. 155-167.
#Ręgorowicz Ludwik, Wykonanie polsko-niemieckiej konwencji w zakresie szkolnictwa, Katowice 1961.
#Wanatowicz Maria Wanda, Inteligencja na Śląsku w okresie międzywojennym, Katowice 1986.
#Wanatowicz Maria Wanda, Ludność napływowa na Górnym Śląsku 1922-1939, Katowice 1982.
#Województwo śląskie 1922-1939. Zarys monograficzny. Red. F. Serafin, Katowice 1996.

==Źródła on-line==

ŚBC

[http://www.sbc.org.pl/publication/14138Paweł Pszczółka, Szkolnictwo powszechne województwa śląskiego w świetle sprawozdań z organizacji szkół powszechnych z dnia 1 października 1937 r.]

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=61410&from=&dirids=1&ver_id=&lp=1&QI= Anna Glimos-Nadgórska, Polskie szkolnictwo powszechne województwa śląskiego : (1922-1939), Katowice 2000]

[http://www.sbc.org.pl/publication/14298 Janusz Mikitin, Szkolnictwo policyjne w województwie śląskim w okresie międzywojennym, Katowice 2008]

[http://www.sbc.org.pl/publication/3235, Chowanna]

Szkolnictwo

2015-01-14T12:38:32Z

Myszorj:

[[Kategoria:Socjologia]]
[[Kategoria:Historia]]
Autor:[[dr Beata Pawlica]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Geopolityczne umiejscowienie [[Górny Śląsk|Górnego Śląska]], jego społeczne i kulturowe zróżnicowanie niewątpliwie zdeterminowało modele wychowania i edukacji dzieci i młodzieży, wpłynęło na obowiązujący na jego terytorium system szkolnictwa. Nowożytna historia szkolnictwa na Górnym Śląsku jest silnie związana z dziejami państwa pruskiego. To w jego terytorialnym i politycznym obrębie w XVIII i XIX wieku znalazł się w zdecydowanej większości Górny Śląsk. Ponadto pruskie reformy szkolnictwa powszechnie w Europie uznawane były za nowatorskie i godne naśladowania. W mniejszym lub większym stopniu były one powielane przez sąsiadujące z monarchią pruską państwa.

==Szkolnictwo w epoce średniowiecza i renesansu==

Pierwsze, nieliczne szkoły na Górnym Śląsku działały w XII-XIII wieku w archidiakonacie nyskim. Pod koniec [[średniowiecze|średniowiecza]] ich liczba znacznie wzrosła. Były to szkoły przykościelne, parafialne. W szkołach tych edukowano głównie chłopców. Część z nich, decydując się na profesję duchownego lub zakonnika kontynuowała naukę i kończyła studia wyższe. Ponieważ na [Śląsk|Śląsku] w owym czasie nie działały uniwersytety młodzież męska swoją edukację mogła kontynuować na uniwersytetach w Bolonii, Sorbonie, Padwie, Pradze, Krakowie, Wiedniu, Lipsku.

Edukacja młodzieży była na wysokim poziomie nauczania. To, oraz dobrze rozwinięta sieć szkół spowodowało, iż średniowieczny [[Śląsk]] charakteryzował wysoki poziom kultury umysłowej i rozwój cywilizacyjny.
W średniowieczu szkolnictwo podlegało biskupowi, którego reprezentował ''kanonik scholastyk'' (jeden z członków kapituły biskupiej). W gestii kanonika scholastyka był nadzór nad procesem nauczania, powoływanie szkół oraz mianowanie nauczycieli i rektorów. Od XII wieku świeckie władze śląskich miast wspomagały funkcjonowanie parafialnych szkół, wyposażały je w niezbędne urządzenia, opłacały nauczycieli, podejmowały próby obsady kadry pedagogicznej. Pod koniec średniowiecza funkcjonujące w śląskich miastach szkoły realizowały program ''trivium'' tzn. podstawowy, elementarny poziom edukacji. ''Trivium'' obejmowało naukę łaciny (tzw. gramatyki), dialektyki (czyli logiki) oraz retorykę (sztukę układania mów). ''Trivium'' było na ogół wstępem do kolejnego etapu nauki ''quadrivium'', które przygotowywało do studiów filozoficznych i teologicznych. W ramach tego poziomu edukacji uczono: arytmetyki, muzyki, astronomii i geometrii<ref>zob. Marek Derwich, Uwagi nad genezą i miejscem edukacji obywatelskiej w polskim szkolnictwie średniowiecznym. [w:] red. Alicja Szerląg Historyczne konteksty edukacji obywatelskiej w społeczeństwie wielokulturowym, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2007, s. 9.</ref>.

[[Plik:512px-Opole - Kolegium jezuickie 01.jpg|400px|thumb|left|Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu, w barokowym gmachu dawnego jezuickiego kolegium przy Małym Rynku 7.]]

Ówczesny system nauczania opierał się głównie na mechanicznym zapamiętywaniu wykładanych treści i karach cielesnych. Z czasem uznano, że tę formę nauczania należy skorygować. Pierwsze próby zmiany sposobu nauczania w szkołach pojawiły się w XV wieku. Promowano wprowadzenie w miejsce kar cielesnych różnorodnych form zachęty i napomnień, usunięto z programów szkolnych m.in. astronomię i elementy medycyny jednocześnie zostawiając łacinę, retorykę, filozofię i logikę. Systematycznie wprowadzano podział uczniów na klasy (od najniższej do najwyższej), który miał być odzwierciedleniem nabytej przez nich wiedzy i kompetencji. Pojawienie się pracy drukarskiej, a wraz z nią licznie działających drukarni pozwoliło uczniom korzystać w trakcie procesu dydaktycznego z własnych podręczników.

Renesansowy humanizm, hołdujący idei wszechstronnego kształtowania osobowości jednostki wymógł kolejne zmiany w systemie kształcenia. W epoce odrodzenia zadaniem szkoły stało się powiązanie treści nauczania z życiem. Zadania tego nie mógł spełnić średniowieczny, dwupoziomowy model kształcenia (trivium i quadrivium). Zmodyfikowano go więc wprowadzając do systemu edukacji tzw. szkołę średnią (gimnazjum, liceum), która miała stanowić uzupełnienie już istniejącego systemu szkolnictwa.
Ten trójczłonowy model edukacji stał się bardzo popularny również i na ternie Górnego Śląska. Niebagatelne znacznie dla poziomu i charakteru nauczania śląskiej młodzieży miała [[reformacja]] protestancka, która w całej Europie pośrednio wymogła kolejne zmiany w procesie nauczania (nauczanie w języku ojczystym, zajęcia z przyrody i historii).

==Szkolnictwo w monarchii pruskiej==
[[Plik:Pszczyna.Chrobry 01.JPG|4000px|thumb|right|I Liceum Ogólnokształcące im. Bolesława Chrobrego w Pszczynie, wcześniej gimnazjum]]
Do połowy XVIII wieku Śląsk miał wieloetniczny charakter a zamieszkujący go Polacy i Niemcy, niewątpliwie różniący się kulturowo, zgodnie dzielili ze sobą wspólne terytorium. Sytuacja ta uległa zmianie w konsekwencji trzech wojen śląskich. W latach 1740-1763 Austria [[Habsburgowie|Habsburgów]] wdała się w konflikt zbrojny z Prusami [[Hohenzolernowie|Hohenzollernów]]. Jego powodem była chęć panowania nad Śląskiem. Spór ten zakończył się zwycięstwem Cesarstwa Niemieckiego. Hohenzollernom przypadła w udziale większa część Śląska. Wydarzenie to niewątpliwie zaważyło na losach Górnego Śląska. Region ten stracił swoją autonomię, a ludność pochodzenia polskiego przez lata była poddawana przemyślanej polityce [[germanizacja|germanizacyjnej]].
Od tej pory dzieje szkolnictwa na Śląsku Austriackim [http://www.sbc.org.pl/publication/36788 potoczyły się odmiennym trybem].

Dla organizacji nowożytnego szkolnictwa śląskiego ważne okazały się jednak przede wszystkim postanowienia prawne z 1765 i 1906 roku w Prusach. Pierwsze z nich to zatwierdzenie przez [[Fryderyk II Hohenzollern|Fryderyka II]] przygotowanego przez żagańskiego opata [[Jan Felbiger|Jana Felbigera]] nowego regulaminu szkolnego dla Śląska. Główną jego nowością było wprowadzenie nieznanego dotychczas obowiązku szkolnego, obejmującego wszystkie dzieci (bez względu na płeć) pomiędzy 7 a 13 rokiem życia. W 1906 r. natomiast weszła w życie ustawa – zapowiadana już w 1850 r. – o utrzymaniu publicznych szkół ludowych<ref>Halina Kowalczyk-Dudała, Edukacja historyczna mieszkańców Górnego Śląska w drugiej połowie XIX wieku i na początku XX wieku, Wydawnictwo Societas, Warszawa 1998, s. 128.</ref>. Niemiecka polityka oświatowa oraz przemiany gospodarcze, jakim w XVIII i XIX wieku podlegał Śląsk znalazły swoje odzwierciedlenie w systemie szkolnictwa. W ''[[szkoły elementarne|szkołach elementarnych]]'' (w których uczyły się dzieci najuboższych) zmiany te zachodziły niezwykle wolno, ale w pozostałych typach szkolnictwa ich tępo było zdecydowanie szybsze.
''Szkoły elementarne'' uczyły podstaw czytania i posługiwania się piórem. Uczęszczające do nich dzieci, z różnych przyczyn, rzadko nabywały tych umiejętności w stopniu zadowalającym<ref>zob. Wieslawa Korzeniowska, Codzienność społeczności wsi [[rejencja opolska|rejencji opolskiej]] w aspekcie zachodzących przemian (1815-1914), Państwowy Instytut Naukowy Instytut Śląski w Opolu, Opole 1993, s. 144.</ref>. Sytuacja ta miała ulec poprawie dzięki wprowadzonej w 1825 roku i uzupełnionej w 1845 roku ustawie o obowiązku szkolnym. Dzięki nowym rozporządzeniom zostały zmodyfikowane programy nauczania. Edukację poszerzono o zajęcia z geografii, historii, przyrody, historii nauczania, rysunków. W szkołach dwuklasowych został wprowadzony podział na klasę niższą i wyższą, z których każda dzieliła się na trzy oddziały. Nauka w każdym z nich trwała rok, a dzieci, które opanowały materiał przewidziany programem nauczania, przechodziły, po zdaniu egzaminu, do oddziału wyższego<ref>Wiesława Korzeniowska, Edukacja różnych warstw społecznych na Górnym Śląsku - koniec wieku XIX i XX. Analiza porównawcza [w:] red. Maria Lędzińska, Grażyna Rukowska, Leszek Wrona, Osoba – Eduakcja – Dialog, Tom 2, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2002, s. 211.</ref>. Modyfikacje te nie przyniosły oczekiwanych skutków. Zajęcia w szkołach odbywały się w języku niemieckim, dzieci rozpoczynające naukę nie znały go (w domach polskich rodzin mówiono po polsku). Fakt ten nie mógł pozostać bez wpływu na niski poziom kształcenia w szkołach elementarnych.

W 1872 roku rząd niemiecki opracował i wprowadził w życie ustawy szkolne (Allgemeine Bestimmungen). Szkoła przestała być miejscem, w którym kształceniu podlegać miał tylko umysł, miała stać się miejscem, gdzie uczeń będzie mógł ćwiczyć zarówno ducha jak i ciało. W związku z tym uczniowie uczestniczyli w zajęciach gimnastycznych (dziewczęta stopniowo od 1875r.). Dla podniesienia sprawności fizycznej uczniów przy szkołach budowano sale gimnastyczne i boiska szkolne. Każda szkoła powinna była dysponować pomocami naukowymi: mapami, podręcznikami, liczydłami, globusem, cyrklem, linijką itp. Uczeń we własnym zakresie powinien był się zaopatrzyć w elementarz, tzw. ćwiczebnik do rachunków, biblię, katechizm, śpiewaczek, zeszyty, ołówek, pióra itp. Dzieciom z biednych rodzin pomoce naukowe fundowała szkoła. Centralne miejsce w edukacji uczniów zajmowała nauka języka niemieckiego (czytanie i pisanie). Ponadto ważnym elementem procesu nauczania były tzw. realia, czyli zgłębianie wiedzy z zakresu przyrody, historii i geografii. Przedmioty te traktowano jako narzędzie w procesie patriotycznego (germańskiego) wychowania. Całość uzupełniały zajęcia z religii, rachunków, rysunku, śpiewu i prac ręcznych. Wszyscy uczniowie w całej monarchii podlegali temu samemu programowi nauczania. Nadzór nad szkołami znalazł się w gestii państwa i jego przedstawicieli w postaci inspektorów lokalnych i powiatowych (do tej pory szkoły miały wyznaniowy charakter). Kościołowi pozostawiono jedynie merytoryczne kierowanie nauką religii i nadzór nad jej nauczaniem. Z czasem i ta część kształcenia uczniów przeszła pod kontrolę państwa. Szkoły jednoklasowe zmieniono na trzyklasowe. Obowiązującym językiem w ośmioklasowych szkołach elementarnych stał się język niemiecki (w języku polskim, uczono jedynie religii; od 1901 roku religii również zaczęto uczyć po niemiecku). Rodzice, którzy nie dopełnili obowiązku szkolnego wobec swoich dzieci (w wieku 6-14 lat) podlegali karze (włącznie z wiezieniem).

Ustawa pozwoliła na nieograniczony rozwój szkół elementarnych, umożliwiła uczniom edukacje na poziomie średnim, spowodowała znaczny spadek analfabetyzmu na Śląsku. Jednocześnie w jej konsekwencji, nastąpiła germanizacja instytucji szkoły - kształcenie uczniów na wszystkich poziomach edukacji opierało się na idei antypolskiego i antykatolickiego ''[[kulturkampf|kulturkampfu]]''. Często poziom kształcenia i infrastruktura [[szkoły ludowe|szkół ludowych]], do których uczęszczali niemieccy uczniowie był wyższy niż tych, w których przeważali uczniowie narodowości polskiej. Podstawowym zadaniem nauczycieli stało się „wzmocnienie i krzewienie narodowego i pruskiego poczucia świadomości państwowej, poprawa bytu narodu, niemieckiego kształcenia i kultury”<ref>Jolanta Kwiatek, Górnośląska szkoła ludowa na przełomie XIX i XX wieku, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1987, s. 26. </ref>. Nauczyciele, którzy wyróżnili się na polu upowszechniania języka i kultury niemieckiej byli dodatkowo wynagradzani.

Dzieci z warstw niższych swoją edukację najczęściej kończyły na szkole elementarnej. Niektórzy z chłopców podejmowali próby nauki rzemiosła. Tego typu edukacja formalnie powinna trwać trzy lata. Najczęściej jednak nauka pod okiem majstra trwała znacznie dłużej. Po zdaniu egzaminu czeladniczego chłopcy udawali się na tzw. ''wander''. ''Wander'' polegał na wizytowaniu mistrzów rzemiosła określonej specjalności w celu ugruntowania i poszerzenia swojej wiedzy i umiejętności. Po odbyciu ''wanderu'' można było założyć swój własny warsztat i rodzinę. W miastach zawodu można się było nauczyć w jeszcze inny sposób. Otóż w codziennej prasie ukazywały się ogłoszenia, w których rzemieślnicy informowali, iż poszukują uczniów w zawodach piekarza, rzeźnika, szewca, kupca, cyrulika, sprzedawcy sklepu kolonialnego, drukarza. Jak więc widać nauka zawodu miała wyłącznie praktyczny charakter<ref>zob. Wiesława Korzeniowska, Codzienność społeczności wsi rejencji opolskiej w aspekcie zachodzących przemian, Państwowy Instytut Nauk, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1993, s. 147. </ref>. Sytuacja zmieniła się w 1891 roku. Wtedy to władze oświatowe monarchii zobowiązały wszystkich majstrów do posyłania swoich uczniów do dokształcającej szkoły zawodowej. Nauka w niej trwała od 2 października do 1 kwietnia – w każdy wtorek i piątek, od godz. 18 00 do 20 00 oraz w każdą niedzielę od godz. 13 00 do 14 00 (zwolnieni z tego obowiązku byli jedynie kupcy i aptekarze). Warto przypomnieć, że w okresie tym funkcjonowały także liczne szkoły zawodowe (rolnicze, górnicze, hutnicze, rzemieślnicze, kupiecki i inne)<ref>Wiesława Korzeniowska, Edukacja różnych warstw społecznych na Górnym Śląsku - koniec wieku XIX i XX. Analiza porównawcza [w:] red. Maria Lędzińska, Grażyna Rukowska, Leszek Wrona, Osoba – Eduakcja – Dialog, Tom 2, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2002, s. 212.</ref>.

Oprócz szkół zawodowych po ukończeniu szkoły elementarnej młodzi Ślązacy mogli kontynuować swoją edukację w szkołach średnich. Ukończenie gimnazjum pozwalało na kontynuowanie nauki na studiach wyższych. Niezamożni Górnoślązacy, którzy zakończyli naukę na poziomie średnim najczęściej decydowali się na naukę zawodu nauczyciela lub duchownego. Ich edukację wspierały finansowo liczne fundacje i darczyńcy, bez wsparcia których nie mogliby oni kontynuować swojej nauki.

Dzieci elity Górnośląskiej, posiadaczy ziemskich, inteligencji, urzędników wyższego szczebla, przedsiębiorców nie uczęszczały do szkół elementarnych. Wiedza na poziomie podstawowym była im przekazywana przez domowych nauczycieli. Ich edukacja obejmowała zajęcia z zakresu literatury, matematyki, rysunku, historii, geografii, wiedzy ogólnej o świecie oraz naukę co najmniej jednego języka obcego (angielskiego lub francuskiego).

Kolejnym etapem edukacji było ''gimnazjum'' lub ''szkoła realna'' (najczęściej renomowane) a następnie studia wyższe. Monarchia pruska swojej młodzieży oferowała niezwykle rozbudowaną i nowoczesną ofertę kształcenia na poziomie średnim. ''Gimnazjum'' w systemie szkolnictwa pruskiego zajmowało miejsce szczególne. Twórcami klasycznego gimnazjum pruskiego byli Wilhelm von Humboldt oraz Jan Fryderyk Herbart<ref>Stefan Wołoszyn, Rozwój nowoczesnych systemów szkolnych w XIX wieku [w:] red: Zbigniew Kwieciński, Bogdan Śliwierski, Pedagogika. Podręcznik akademicki. Tom 1, PWN, Warszawa 2006, s.138-139. </ref>.

Pod ich kierunkiem opracowano szczegółowy program edukacji na poziomie gimnazjalnym, który przez cały XIX wiek ulegał modyfikacjom. W „humboltowskim” gimnazjum edukacja trwała 10 lat, opierała się na nauce łaciny, greki, matematyki, języka niemieckiego. Nauka w gimnazjum kończyła się egzaminem maturalnym, a jego pozytywne zaliczenie było warunkiem wstępu na uniwersytet. Gimnazja przygotowywały męską młodzież z najwyższych warstw społecznych, były one intelektualną kuźnią śląskich elit nauki, polityki i kultury. Szkoły te z czasem stały się popularną formą edukacji młodego pokolenia. Pierwsze z nich na Górnym Śląsku powołano w [[Nysa|Nysie]] (1624 r.), następne w [[Opole|Opolu]] (1668 r.), [[Głubczyce|Głubczycach]] (1752 r.), następne na fali humboltowskich reform otworzono w: [[Gliwice|Gliwicach]] (1816 r.), [[Racibórz|Raciborzu]] (1819 r.), [[Bytom|Bytomiu]] (1867 r.), [[Katowice|Katowicach]] (1871 r.), [[Pszczyna|Pszczynie]] (1872 r.) i innych śląskich miastach.

Gimnazja nie były jedyną formą kształcenia na poziomie średnim oferowaną młodzieży. Dużą popularnością wśród mieszczańskiej młodzieży męskiej, która nie zamierzała kontynuować nauki uniwersyteckiej, cieszyły się szkoły realne, kładące nacisk na zdobywanie przez uczniów praktycznych umiejętności. Ich powstawaniu sprzyjał rozwój kapitalizmu. Autorem idei szkół realnych był Jan Juliusz Hecker, który w 1774 roku w Berlinie utworzył „ekonomiczno-matematyczną szkołę realną”. Szkoły tego typu gwarantowały zdobycie wiedzy teoretyczno-zawodowej. W związku z tym cieszyły się zainteresowaniem wśród przyszłych kupców, artystów, przemysłowców, czy gospodarzy rolnych. Uczniowie szkół realnych przyswajali wiedzę z matematyki, przyrodoznawstwa, fizyki, historii, geografii, języków obcych i przedmiotów technicznych (np. budownictwa, rolnictwa, tokarstwa, szlifowania szkła). Edukacja w tego typu szkołach kończyła się egzaminem końcowym. Pozytywne jego zaliczenie dawało prawo do służby wojskowej, pracy w urzędach pocztowych i administracji, pełnienia stanowisk w budownictwie, leśnictwie itp. Pierwszą szkołę realną na Górnym Śląsku otworzono w Nysie (1832 r.), kolejne działały w Kluczborku (1836 r.), Raciborzu (1878 r.), [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]] (1870 r.), Gliwicach (1828 r.).

Młodzi przedstawiciele klasy średniej i wyższej po ukończeniu gimnazjum najczęściej wybierali studia ekonomiczne, prawnicze, rolnicze, przemysłowe, czy górniczo-hutnicze. Były to kierunki praktyczne. Rzadziej wybierali studia, które pozwalały poszerzać swoje zainteresowania, a nie dawały praktycznych umiejętności. Studia miały przygotowywać młodych Górnoślązaków do kontynuowania rodzinnych profesji a nie rozwijać ich mało praktyczne zainteresowania. Ważny element edukacji bogatej górnośląskiej młodzieży stanowiły podróże. Wizyty w różnych miejscach Europy i świata zaopatrywały podróżujących w wiedzę dotyczącą kultury, obyczajów, gospodarowania charakterystyczną dla odwiedzanych krajów. Podróże te należy traktować jako swego rodzaju dopełnienie edukacji młodej śląskiej elity.

Opisany powyżej model edukacji z niewielkimi zmianami przetrwał do 1945 roku, kiedy to Górny Śląsk znalazł się w granicach Polski i zaczął realizować socjalistyczny system edukacji.

==Edukacja dziewcząt==

System edukacji na Górnym Śląsku tak, jak w całej Europie, przeznaczony był głównie dla młodych mężczyzn. Do momentu wprowadzenia obowiązku szkolnego dla dzieci i młodzieży obojga płci, dziewczęta rzadko korzystały z możliwości kształcenia się. W konsekwencji zmian jakie państwo pruskie wprowadzało w systemie szkolnego kształcenia w XVIII wieku swoją edukację kończyły najczęściej na szkole elementarnej. Ale przemiany społeczne i gospodarcze, jakie miały miejsce w XVIII stuleciu, spowodowały pilną potrzebę przygotowania kobiet z rodzin chłopskich i robotniczych do pracy zarobkowej. Powoływano wiec tzw. szkoły industrialne, w których dziewczęta uczono tkactwa, funkcjonowały szkoły handlowe, prywatne szkoły gospodarstwa domowego. W 1791 roku w Opolu powołano Królewski Instytut dla Akuszerek, a od 1850 roku we Wrocławiu mogły kształcić się pierwsze śląskie nauczycielki.

Inna forma kształcenia była zagwarantowana dla córek ziemiaństwa i kształtującej się śląskiej klasy średniej. Podstawową edukację pobierały one w domach. Matki lub guwernantki uczyły je czytania, pisania, tańca, muzyki, sztuki, etykiety, religii, historii, przyrody, geografii, języków obcych, jazdy konnej zasad prowadzenia gospodarstwa domowego, rachunkowości, administracji, robótek ręcznych. Po przejściu edukacji domowej rodziny zamożnych i wykształconych Górnoślązaczek swoje córki posyłały do prywatnych elitarnych placówek (höhere Töchterschule), by tam pogłębiały one swoją wiedzę. Taka forma edukacji dawała młodym dziewczętom kompetencje do prowadzenia domu swojego przyszłego męża. Przypuszcza się, ze najstarsza szkoła dla dziewcząt na Górnym Śląsku została otworzona w 1828 roku w Raciborzu. Z czasem zaczęły one powstawać w innych śląskich miastach. Szkoły te kształciły głównie dziewczęta pochodzenia niemieckiego i żydowskiego<ref>Joanna Kwiatek, Szkolnictwo średnie na Górnym Śląsku na tle reform oświatowych w Prusach w XIX wieku [w:] red. Urszula Szuścik, Studia z teorii i historii wychowania oraz nauk pokrewnych, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice-Cieszyn-Ustroń 2010, s. 136.</ref>.

W 1894 roku zostało wydane pierwsze państwowe zarządzenie dotyczące średniego szkolnictwa żeńskiego (''höhere Mädchenschulen''). Zgodnie z wytycznymi zawartymi w tym dokumencie szkoły średnie dla dziewcząt miały być szkołami 9-klasowymi o 10-letnim okresie edukacji. Wśród obligatoryjnie wykładanych przedmiotów znalazły się dwa języki obce (angielski i francuski). Wiedzę uczennic uzupełniać miały tzw. przedmioty fakultatywne dopasowywane do indywidualnych zapotrzebowań uczennic. W ramach tych przedmiotów wykładano: literaturę niemiecką, historią sztuki, buchalterię, stenografię, rysunek itp. Szkoły tego typu nie przygotowywały dziewcząt do podjęcia studiów, nie gwarantowały uniwersyteckiej matury. Edukacja na poziomie uniwersyteckim nadal była zagwarantowana dla mężczyzn. W 1908 roku przeprowadzono w monarchii pruskiej kolejną reformę szkolnictwa żeńskiego. Wprowadziła ona zmiany w kształceniu średnim dziewcząt. Część [[szkoły średnie|szkół średnich]] miała działać w oparciu o stare zasady (''höhere Mädchenschulen''). Z pozostałych utworzono zakłady naukowe (''Studienanstalt''), dające możliwość matury i wstęp na uniwersytet oraz licea wyższe (''Oberlyzeum''), gdzie dziewczęta przygotowywano do wykonywania tradycyjnych obowiązków w rodzinie lub do zawodu nauczycielki. Sytuacja dziewcząt, które chciały kontynuować edukację na studiach wyższych realnej poprawie uległa dopiero w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku, kiedy to kolejne uniwersytety zaczęły otwierać swoje podwoje dla żeńskiej części społeczeństwa<ref>Joanna Kwiatek, Szkolnictwo średnie na Górnym Śląsku na tle reform oświatowych w Prusach w XIX wieku [w:] red. Urszula Szuścik, Studia z teorii i historii wychowania oraz nauk pokrewnych, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice-Cieszyn-Ustroń 2010, s. 139-140.</ref>.

==[[Szkolnictwo w województwie śląskim 1922-1939]]==

Na mocy postanowień [[statut organiczny|statutu organicznego]] z 20 lipca 1920 r. całe szkolnictwo ogólnokształcące polskiego [[województwo śląskie|województwa śląskiego]] wyłączono spod władzy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, a podporządkowano władzom szkolnym w [[Katowice|Katowicach]] czyli kuratorowi szkolnemu, który był jednocześnie [[wojewoda śląski|wojewodą śląskim]]. Faktyczne zadania kuratora wypełniał naczelnik, stojący na czele Wydziału Oświecenia Publicznego
Szkoły powszechne rozpoczęły pierwszy tzw. polski rok szkolny 5 września 1922 r. Do 622 placówek zaczęło uczęszczać 192 443 uczniów (w tym 83% pobierało naukę w języku polskim), a uczyło ich 2876 nauczycieli. W r. 1938/1939 do 678 szkół (60% z nich pozostawało placówkami III stopnia) uczęszczało 191 032 dzieci i młodzieży (w tym dla 91% język polski był językiem wykładowym), a pracowało z nimi 4718 nauczycieli.
W latach dwudziestych na podstawie okólników i zarządzeń wojewody-kuratora śląskiego, co roku wprowadzano do tego typu szkół nowe plany i programy nauczania w oparciu o prawodawstwo polskie, ale z uwzględnieniem tzw. odrębności śląskich. W r. 1930/1931 dokonano unifikacji śląskich planów nauczania z planami wydanymi przez Ministerstwo, ale z zachowaniem powyższych odrębności. Gdy w 1933 r. Sejm Śląski nie wyraził zgody na pełną unifikację śląskiego szkolnictwa z założeniami reformy jędrzejewiczowskiej realizowanej na podstawie Ustawy Sejmu RP z 11 marca 1932 r., poszczególne jej założenia, a przede wszystkim plany i programy nauczania, wojewoda wprowadzał do niego co roku. To spowodowało, że szkolnictwo tego terenu pracowało według założeń tej ustawy już w r. 1936/37, a 30 sierpnia 1937 r. ja samą – z uwzględnieniem tzw. odrębności tego regionu - przyjął IV Sejm Śląski.
Po przyjęciu w województwie w 1929 r. założeń ruch regionalistycznego, a zwłaszcza po wprowadzeniu do szkół powszechnych programów zgodnych z założeniami reformy z 1932 r., elementy regionalne zaczęto realizować na lekcjach z wszystkich przedmiotów. [[Regionalizm]] uznano bowiem za ważny czynnik w działalności dydaktyczno-wychowawczej szkoły śląskiej służący do realizacji ważnych celów politycznych, w tym unifikacji i integracji szkolnictwa i ziemi śląskiej z Rzeczpospolitą. Śląskie władze polityczne i oświatowe nie używały nazwy „repolonizacja” do określenia podejmowanych przez siebie zadań. Wprowadzenie na teren śląski polskich założeń programowo-wychowawczych i sytemu szkolnego utożsamiały z unifikacją tego obszaru z normami obowiązującymi w Polsce, a nie z przywracaniem tu polskości, bo Ślązaków uznawały za Polaków, mimo że walczyły z ich [[dialekt śląski|gwarą]] , m.in. po to by nie było odmienności między nimi a resztą polskiego społeczeństwa.
Rozwój i osiągnięcia autonomicznego szkolnictwa powszechnego możliwe były dzięki wysokim nakładom finansowym śląskich władz administracyjnych. W r. 1938/1939 na jego potrzeby przeznaczono prawie 30% budżetu województwa. W latach 1924-1939 wybudowano 116 nowych szkół i rozpoczęto budowę 31 obiektów tego typu, a połowę tych ostatnich oddano do użytku w latach trzydziestych. Wiele nowych szkół wyposażono w nowoczesne pomoce naukowe, wzorcowe pracownie specjalistyczne a także sale gimnastyczne, aule oraz centralne ogrzewanie.
Na podstawie 98 i 106 artykułu konwencji genewskiej, Polska i Niemcy zobowiązane zostały do organizowania [[szkoły mniejszościowe|szkół dla mniejszości]] niemieckiej: powszechnych i średnich ogólnokształcących. W r. 1922/1923 działalność rozpoczęło 68 niemieckich szkół powszechnych gromadzących 23 804 uczniów i 11 szkół średnich dla 2 970 młodzieży. Natomiast w r. 1936/1937 liczba tych pierwszych spadła do 59, a dzieci do 9659, a placówek stopnia średniego funkcjonowało tylko 8 z 967 uczniami. Zmiany w zakresie liczby szkół mniejszościowych i ich uczniów pozostawały wynikiem działań podejmowanych przez stronę polską, zmniejszającego się przyrostu naturalnego tej grupy narodowej oraz stałej emigracji Niemców do Rzeszy.

==Szkolnictwo po II wojnie światowej==

Po zakończeniu drugiej wojny światowej Górny Śląsk znalazł się w terytorium Polski. Państwo polskie odradzające się w nowych granicach i z nowym ustrojem podjęło próby odbudowy systemu edukacji. Jedną z pierwszych decyzji nowej władzy było zapewnienie bezpłatnego nauczania na wszystkich szczeblach. Po 1945 roku szkolnictwo polskie podlegało kolejnym reformom i zmianom. Młodzież, mogła kształcić się w przedszkolach, szkołach podstawowych, gimnazjach, szkołach zawodowych, technikach, liceach, uczelniach wyższych. Na kilkadziesiąt lat szkolnictwo zostało podporządkowane komunistycznej ideologii. Taka sytuacja pozostała do [http://www.sbc.org.pl/publication/85272 lat siedemdziesiątych XX wieku]. Dopiero w latach dziewięćdziesiątych XX wieku przemiany ustrojowe i gospodarcze wymogły istotne zmiany w systemie szkolnictwa. [http://www.sbc.org.pl/publication/101531 Reforma szkolnictwa z 1999 roku wprowadziła nową strukturę oświaty]. W jej efekcie współczesny system edukacji gwarantuje dzieciom i młodzieży edukację na poziomie podstawowym i średnim (przedszkola, szkoły podstawowe, gimnazja, szkoły ponadgimnazjalne i np. szkoły artystyczne) oraz wyższym (uniwersytety, akademie oraz placówki, które posiadają uprawnienia szkoły wyższej). Program nauczania we współczesnych szkołach jest urozmaicony. Uczniowie oprócz tzw. zajęć obligatoryjnych przedmioty dodatkowe, które odpowiadają zainteresowaniom uczniów i które z rozmysłem dobierane są przez kadrę pedagogiczną.

Do lat 90. XX wieku na terenie Górnego Śląska szczególnym zainteresowaniem cieszyły się zasadnicze szkoły zawodowe. Ten przemysłowy region Polski potrzebował wykwalifikowanych pracowników fizycznych. Szkoły zawodowe edukowały właśnie takiego pracownika. Zdecydowanie mniej uczniów swoją naukę kontynuowało w liceach i na uczelniach wyższych. Sytuacja ta zmieniła się na przełomie XX i XXI wieku, kiedy to wykształcenie stało się wartością samą w sobie. Górnośląska młodzież zaczęła więc wybierać edukację w szkołach, które gwarantowały maturę i tym samym pozwalały na kontynuowanie nauki w uczelniach wyższych.

==Szkolnictwo wyższe==

W średniowieczu mieszkańcy Górnego Śląska, którzy chcieli pogłębiać swoją edukację na uniwersytetach byli zmuszeni do podróży naukowych do Pragi, Bolonii, Padwy, Sorbony, Krakowa, Wiednia, Lipska. W następnych latach kształcili się głównie na niemieckich uczelniach.

Jednocześnie podejmowano próby otwierania uczelni wyższych na terenach Śląska. W latach 1526- 1529 elity Górnego Śląska mogły kształcić się na trzech wydziałach: teologicznym, filozoficznym i prawniczym w Akademii Rycerskiej w Legnicy. W 1616 roku w Bytomiu Odrzańskim zaczęła działać akademia, która zyskała prawo nadawania stopni bakałarza i magistra. Jednak woja trzydziestoletnia zahamowała jej rozwój. W 1624 roku w Nysie rozpoczęło swoją działalność kolegium jezuickie zwane Carolinum.

[[Plik:2014 Nysa, zespół klasztorny jezuitów, kolegium 01.JPG|400px|thumb|left|Carolinum w Nysie, pełniące w latach 1417-1653 funkcję gimnazjum.]]

Cieszyło się ono popularnością wśród studentów z Górnego Śląska, którzy mogli studiować w nim filozofię lub teologię. W 1811 roku powołano Uniwersytet Wrocławski. To właśnie Uniwersytet Wrocławski do 1939 roku (do czasu wyrzucenia studentów pochodzenia polskiego z uczelni), stał się kuźnią polskich elit Górnego Śląska. W XIX wieku, oprócz Uniwersytetu Wrocławskiego popularnymi uczelniami wśród Górnoślązaków były Akademia Rolnicza w Prószkowie, [[Państwowa Szkoła Inżynierska w Gliwicach]]. W 1880 roku w Raciborzu powołano [[Akademia Śpiewu w Raciborzu|Akademię Śpiewu]], której zadaniem było szerzenie kultury muzycznej Górnego Śląska.

W okresie międzywojennym, w pruskiej części Śląska, nie było polskich szkół wyższych. Mieszkańcy Górnego Śląska kształcili się w Akademii Górniczej w Krakowie, Akademii Rolniczej w Poznaniu, Szkole Gospodarstwa Wiejskiego w Cieszynie, Akademii Pedagogicznej w Bytomiu, Wyższej Uczelni Budowlanej w Bytomiu. W 1934 roku otwarto w Katowicach [[Szkoła Muzyczna w Katowicach|Szkołę Muzyczną im. Aleksandra Gierymskiego]]. Uczelnia ta odgrywała istotną rolę w życiu kulturalnym Górnego Śląska. W 1937 roku swoją działalność rozpoczęło Wyższe Studium Nauk Społeczno-Gospodarczych. Ta prywatna katowicka szkoła kształciła swoich słuchaczy na wydziałach: organizacji przemysłowej i administracji publicznej.

Po II wojnie światowej w 1945 roku utworzono [[Państwowa Szkoła Sztuk Pięknych w Katowicach|Państwową Szkołę Sztuk Pięknych w Katowicach]] i [[Politechnika Śląska w Katowicach|Politechnikę Śląską w Gliwicach]], w 1950 roku Wyższą Szkołę Ekonomiczną (obecnie [[Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach]]), w 1948 roku Akademię Lekarską (obecnie [[Śląski Uniwersytet Medyczny]]), w 1954 Wyższą Szkołę Pedagogiczną w Opolu (obecnie Uniwersytet Opolski), w 1979 roku [[Akademia Muzyczna w Katowicach|Akademię Muzyczną im. Karola Szymanowskiego]], w 1968 roku [[Uniwersytet Śląski]]. [http://www.sbc.org.pl/publication/104513 Uczelnie] te nieodpłatnie, zarówno w przeszłości, jak i obecnie oferowały swoim słuchaczom studia na licznych kierunkach i specjalnościach. Ponadto przemiany ustrojowe, które wystąpiły po 1989 roku umożliwiły rozwój działalności uczelni prywatnych. Stały się one alternatywą dla tych, którzy z różnych powodów nie mieli możliwości korzystania z bezpłatnego kształcenia na poziomie wyższym.

==Bibliografia==

#Dyba Marian, Drogi Ślązaków do wiedzy (XII w. – 1968r.), Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Katowicach, Katowice 1993.
#Gumuła Teresa, Krasuski Józef, Majewski Stanisław (red.) Organizacja i funkcjonowanie współczesnych systemów edukacyjnych : antologia dokumentów i materiałów. Cz. 2, Organizacja systemu edukacyjnego w Polsce w latach 1932-1993, Wydawnictwo Strzelec, Kielce 1994.
#Korzeniowska Wiesława, Codzienność społeczności wsi rejencji opolskiej w aspekcie zachodzących przemian (1815-1914), Państwowy Instytut Naukowy Instytut Śląski w Opolu, Opole 1993.
#Kowalczyk-Dudała Halina, Edukacja historyczna mieszkańców Górnego Śląska w drugiej połowie XIX wieku i na początku XX wieku, Wydawnictwo Societas, Warszawa 1998.
#Kwiatek Jolanta, Górnośląska szkoła ludowa na przełomie XIX i XX wieku, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1987.
#Kwiatek Jolanta, Szkolnictwo średnie na Górnym Śląsku na tle reform oświatowych w Prusach od połowy XVIII wieku do początku XX wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2011.
#Kwieciński Zbigniew, Śliwierski Bogdan, Pedagogika. Podręcznik akademicki. Tom 1, PWN, Warszawa 2006.
#Lędzińska Maria, Rukowska Grażyna, Wrona Leszek, (red.) Osoba – Eduakcja – Dialog, Tom 2, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2002.
#Szerląg Alicja (red.) Historyczne konteksty edukacji obywatelskiej w społeczeństwie wielokulturowym, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2007.
#Szuścik Urszula, (red.) Studia z teorii i historii wychowania oraz nauk pokrewnych, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice-Cieszyn-Ustroń 2010.

==Przypisy==

<references/>

==Źródła on-line==

ŚBC

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=14539&from=&dirids=1&ver_id=&lp=3&QI= Tradycje kształcenia nauczycieli na Śląsku Cieszyńskim : studia, rozprawy, przyczynki]

[http://www.sbc.org.pl/publication/27986 Juventus Caesareo-Regii Gymnasii Teschinii e moribus et progressu in litteris censa, 1813, 1816-1817, 1820,1822-1844, 1847]

[http://www.sbc.org.pl/publication/30542 Programm des k. k. katholischen Gymnasiums zu Teschen, 1858]

[http://www.sbc.org.pl/publication/30568 Programm des k. k. (vereinigten) Staats-Gymnasiums in Teschen 1873/74-1897/98]

[http://www.sbc.org.pl/publication/30497 Programm des k. k. evangelischen Gymnasiums in Teschen, 1859]

[http://www.sbc.org.pl/publication/123387 Schlesisches Schulblatt, 1872-1907]

[http://www.sbc.org.pl/publication/3235, Chowanna]

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/135929 Kroniki szkół katowickich]

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/publication?id=81959 Kronika Liceum Ogólnokształcącego im. M. Kopernika w Katowicach]

OBC

[http://obc.opole.pl/publication/733 Schul-Verordnungen der königlichen Regierung zu Oppeln, Breslau 1892]

Sejm Śląski

2015-01-14T12:37:48Z

Myszorj:

[[Kategoria:Historia]]
Autor: [[dr hab. Lech Krzyżanowski]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Sejm Śląski (zwany także Śląskim Sejmem Wojewódzkim) był lokalnym parlamentem, formalnie funkcjonującym w latach 1922–1945 (a w praktyce jedynie do wybuchu II wojny światowej) i obejmującym swymi kompetencjami ówczesne [[Województwa śląskie 1922-1939|województwo śląskie]]. Powołanie go do życia stanowiło konsekwencję nadania województwu śląskiemu autonomii. Wyrażała się ona m.in. możliwością ustanawiania w niektórych dziedzinach życia publicznego odrębnych praw oraz decydowania o ewentualnym zastosowaniu w województwie śląskim ustawodawstwa ogólnopolskiego. Rozstrzygnięcia w tych sprawach podejmował właśnie Sejm Śląski.

[[Plik:Sejm Śląski.jpg|600px|thumb|right|Budynek, w którym od 1929 roku obradował Sejm Śląski]]
==Geneza==

Po zakończeniu I wojny światowej uległ intensyfikacji polsko-niemiecki spór o Górny Śląsk. Konflikt miał zarówno swój wymiar militarny (patrz: [[powstania śląskie]]), jak i dyplomatyczny. Na mocy art. 88 traktatu wersalskiego (z 28.VI.1919 roku), o przynależności państwowej [[Górny Śląsk|Górnego Śląska]] miał zadecydować [[Plebiscyt|plebiscyt]]. W celu uzyskania w nim jak najkorzystniejszego rezultatu, obie rywalizujące strony utworzyły swe [[komisariat plebiscytowy|komisariaty plebiscytowe]], a te zainicjowały działania propagandowe, wśród których dominowała obietnica zapewnienia Górnemu Śląskowi prawnej samodzielności. Sięgnięcie po ten argument było zrozumiałe. Polska i Niemcy bowiem nie koncentrowały się na eksponowaniu własnych zalet, lecz na podkreślaniu wad przeciwnika. W takich warunkach, zwłaszcza wśród osób o nieskrystalizowanej świadomości narodowej, wzrastało przekonanie, że niezależnie od wyniku plebiscytu przyszłość ich dzielnicy nie rysuje się optymistycznie. Jedyną ochroną wydawała się gwarancja niezależności prawnej. Taki sposób myślenia przyczyniał się w tym czasie również do wzrostu popularności ruchu separatystycznego, co także przyspieszyło decyzję o zaproponowaniu Górnemu Śląskowi [[autonomia województwa śląskiego|autonomii]]. Trzeba wreszcie pamiętać, że w całej dzielnicy pruskiej, wśród miejscowej ludności polskiej panowało przekonanie, że w procesie integracji z II Rzecząpospolitą trzeba zapewnić sobie gwarancje prawnej separacji, by utrzymać wyższy na tym terenie poziom życia. W splocie omawianych czynników poszukiwać należy genezy autonomii województwa śląskiego, a co za tym idzie także funkcjonowania w jej ramach Sejmu Śląskiego. Nim doszło do ogłoszenia polskich przepisów o autonomii, 14.X.1919 roku [[Pruskie Zgromadzenie Krajowe]] uchwaliło ustawę, na mocy której Górny Śląsk stał się odrębną prowincją, tym samym uzyskując znacznie szerszy zakres samodzielności. Władze polskie chcąc osłabić propagandowy efekt tej decyzji, zaproponowały własne rozwiązanie. 15.VII.1920 roku Sejm Ustawodawczy uchwalił ustawę konstytucyjną zawierającą tzw. [[statut organiczny województwa śląskiego]] ([http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=39685&from=&dirids=1&ver_id=&lp=47&QI= Dz.U. z 1920 rok Nr 73, poz. 497]). Przesądzono w nim, iż ta część Górnego Śląska, która w wyniku plebiscytu przypadnie Polsce, stanie się wraz ze [[Śląsk Cieszyński|Śląskiem Cieszyńskim]] odrębnym województwem (śląskim). Ono zaś otrzyma autonomię, a podstawowym organem władzy ustawodawczej stanie się tu Sejm Śląski. W chwili uchwalenia statutu organicznego, kwestia przynależności do Polski jakiegokolwiek fragmentu górnośląskiego obszaru plebiscytowego nie była przesądzona, toteż sama ustawa początkowo miała charakter czysto teoretyczny.

[[Plik:statut organiczny.jpg|400px|thumb|left|Ustawę konstytucyjna Sejmu RP z 1920 roku zawierającą tzw. statut organiczny województwa śląskiego]]

Dopiero w 1922 roku powstało województwo śląskie, a autonomia tego obszaru mogła zaistnieć w praktyce. Wówczas zaczął także funkcjonować Sejm Śląski. Początkowo obradował w gmachu niemieckiej szkoły zawodowej (późniejszej Akademii Muzycznej), a od 1929 roku w nowo [http://www.sbc.org.pl/publication/60089 wybudowanym obiekcie], o największej na owe czasy kubaturze w Polsce.

==Zasady procedowania i technika legislacyjna==

Sejm Śląski pochodził z wyborów powszechnych, bezpośrednich, równych, tajnych i stosunkowych, które formalnie miały być ogłaszane co 5 lat (art. 22 statutu organicznego). W rzeczywistości długość kolejnych kadencji mocno różniła się od siebie. [[Sejm Śląski I kadencji|Pierwszy Sejm Śląski]] zebrał się na swe inauguracyjne posiedzenie 10.X.1922 roku. [http://www.sbc.org.pl/publication/46664 Jego kadencja trwała aż do lutego 1929 roku]. Kolejne wybory miały miejsce dopiero 11.V.1930 roku (sanacja z powodów politycznych odwlekała moment głosowania) mimo, iż statut organiczny wymagał przeprowadzenia wyborów nie później niż w 75 dni od rozwiązania poprzedniego. [[Sejm Śląski II kadencji|Sejm II kadencji]] przetrwał zaledwie do 25.IX.1930 roku, gdy został rozwiązany przez prezydenta (Sejm Śląski nie miał prawa do samorozwiązania). 23.XI.1930 roku wybrano [[Sejm Śląski III kadencji]], pracujący do 1935 roku, a 8.IX.1935 roku – [[Sejm Śląski IV kadencji|IV kadencji]], jak się okazało ostatniej w dziejach Sejmu Śląskiego. W tej kadencji, jako jedynej, liczył on 24 posłów, a po przyłączeniu do województwa śląskiego [[Zaolzie|Zaolzia]] – 28. Wszystkie poprzednie składy Sejmu Śląskiego liczyły po 48 posłów, zgodnie z zawartą w statucie organicznym zasadą, iż jeden poseł powinien reprezentować 25 tys. mieszkańców. Elekcja posłów następowała według zasad ogólnopolskiej ordynacji wyborczej, początkowo zmienionej jedynie w odniesieniu do tzw. cenzusu domicylu. Posłów nie ograniczała zasada incompatibilitas, toteż mogli równocześnie zasiadać w parlamencie ogólnokrajowym oraz śląskim (np. [[Wojciech Korfanty]]). Przysługiwał im immunitet, analogicznie do uprawnień, jakimi dysponowali parlamentarzyści ogólnokrajowego ciała legislacyjnego.
Również proces legislacyjny odbywał się według metody wypracowanej w Sejmie RP, oczywiście z uwzględnieniem faktu istnienia w autonomicznym województwie parlamentu jednoizbowego. Inicjatywa ustawodawcza należała do wojewody, a dalej do [[Śląska Rada Wojewódzka|Śląskiej Rady Wojewódzkiej]], w przypadku ustaw skarbowych do Rady Ministrów, a także do grupy posłów (liczącej co najmniej 5, a od 1936 roku 3 osoby). Projekt ustawy dyskutowany był w trzech czytaniach, po czym poddawany głosowaniu. Akt prawny przyjęty przez Sejm Śląski podpisywał marszałek, koordynujący pracę lokalnego parlamentu. Następnie podlegał opublikowaniu w Dzienniku Ustaw Śląskich.

==Kompetencje==

Tworząc zasady autonomii województwa śląskiego wybrano jego węższą formę, w ramach której uprawnienia władzy autonomicznej, czyli w praktyce Sejmu Śląskiego, zostały enumeratywnie wyliczone (w art. 4 statutu organicznego). W rezultacie, wszystko co nie było zastrzeżone dla Sejmu Śląskiego należało do kompetencji władzy ogólnopolskiej. Niezależnie od tego ograniczenia komentatorzy statutu organicznego zgodnie przyznawali, że zawarty w nim katalog dziedzin oddanych pod legislacyjny nadzór Sejmu Śląskiego był obszerny<ref>Patrz m.in. W. Komarnicki, Polskie prawo polityczne (geneza i system). Warszawa 2008, s. 224-232; K. Wolny, Autonomia Śląska. Ustawa konstytucyjna Sejmu Ustawodawczego w Warszawie z 15 lipca 1920 roku zawierająca statut organiczny Województwa Śląskiego. Mikołów 1920, passim.</ref>.

Należało do niego ustawodawstwo:
*o używaniu języka polskiego i niemieckiego w służbie zewnętrznej wszelkich cywilnych władz i urzędów,
*o ustroju śląskich władz administracyjnych i o samorządzie powiatowym i gminnym, a także sprawy dotyczące podziału administracyjnego Śląska,
*sanitarne, w zakresie zdrowia publicznego i samorządowych urządzeń sanitarnych, z wyjątkiem przepisów o zwalczaniu chorób zakaźnych i zaraz zwierzęcych,
*o organizacji sił policyjnych i żandarmerii,
*o policji budowlanej, ogniowej, drogowej i o utrzymaniu dróg lądowych,
*w zakresie szkolnictwa ogólnokształcącego oraz zawodowego wszelkich typów i stopni,
*w sprawach wyznaniowych z wykluczeniem spraw kościelnych wchodzących w zakres polityki zagranicznej i kształtowanych w drodze konkordatu,
*o pomocy socjalnej, o zwalczaniu żebractwa i włóczęgostwa,
*we wszystkich sprawach, których przedmiotem była ustawowa organizacja zawodowa rolnicza, organizacja kredytu rolniczego, komasacja gruntów, wytwórczość rolnicza i leśna oraz uprawianie i używanie przeznaczonych na nie obszarów, takich jak: leśnictwo, polowanie, rybołówstwo, chów bydła, ochrona pól (policja polowa), tępienie szkodników rolnych i leśnych,
*dotyczące melioracji,
*dotyczące prawa wodnego, z wyjątkiem ustawodawstwa o sztucznych drogach wodnych, a także regulacji rzek żeglownych i granicznych,
*o zaopatrzeniu ludności śląskiej w energię elektryczną dla celów prywatnych i publicznych,
*o kolejach lokalnych oraz o komunikacji elektrycznej i motorowej,
*przeciwko lichwie, a także ustawodawstwo przeciwdziałające spekulacji,
*dotyczące zakładów użyteczności publicznej, wydawane w sprawie robót publicznych dokonywanych na koszt skarbu śląskiego oraz w sprawie dotowanych ze skarbu śląskiego spółek akcyjnych lub kooperatyw,
*ustalanie dorocznego budżetu śląskiego i zatwierdzanie zamknięć rachunkowych, zaciąganie pożyczek wojewódzkich, zbywanie, zamiana i obciążanie nieruchomego majątku wojewódzkiego i przyjmowanie gwarancji finansowej przez skarb śląski.

Zakres kompetencji Sejmu Śląskiego obejmował możliwość kształtowania przepisów cywilnych i karnych w dziedzinach oddanych mu pod legislacyjny wpływ. Sejm Śląski dysponował również uprawnieniami kontrolnymi (służyły temu interpelacje poselskie) oraz elekcyjnymi (wybierał 5 członków Śląskiej Rady Wojewódzkiej). Najważniejszym jego zadaniem było jednak tworzenie śląskich ustaw. Jak z powyższego zestawienia widać, mógł kształtować stan prawny zarówno w kwestiach rzutujących na codzienną egzystencję mieszkańców województwa śląskiego (np. problematyka języka urzędowego, szkolnictwa, życia religijnego), jak i czysto technicznych, nie wywołujących istotnego rezonansu społecznego (np. polowania, zwalczanie żebractwa). Nawet w dziedzinach oddanych pod jego ustawodawstwo, Sejm Śląski musiał liczyć się z obowiązującą w Rzeczypospolitej konstytucją, ponieważ bez żadnych ograniczeń obowiązywała ona, jako najwyższej mocy akt prawny, także w województwie śląskim. Pamiętając o tym zastrzeżeniu posłowie śląscy mogli w zakresie im podlegającym wprowadzać własne ustawodawstwo, względnie akceptować rozwiązania ogólnopolskie. Tym samym zyskali ogromny wpływ na kształtowanie tempa integracji prawnej województwa z pozostałą częścią ziem polskich. Każda własna, odrębna w swej treści ustawa śląska spowalniała ten proces, z kolei przyjęcie rozwiązań ogólnopolskich przyspieszało go. Dotychczasowe badania, mimo ciągle braku kompletnych wyników, zdają się potwierdzać chęć integracji z państwem polskim, jako dominującą w pracach Sejmu Śląskiego<ref>W. Marcoń, Unifikacja województwa śląskiego z II Rzecząpospolitą. Toruń 2007, s. 301-305.</ref>.

Często wykorzystywaną przez posłów Sejmu Śląskiego metodą wpływania na obowiązujący w województwie śląskim stan prawny była bierność skutkująca pozostawieniem dotychczasowych przepisów: pruskich w części górnośląskiej oraz austriackich na Śląsku Cieszyńskim. Mankamentem tego rozwiązania było utrzymywanie się zróżnicowania prawnego wewnątrz województwa, tym niemniej wielu posłów (zwłaszcza reprezentantów chadecji oraz mniejszości niemieckiej) stało na stanowisku, że dotychczas obowiązujące na tym terenie przepisy prawne są jakościowo lepsze od analogicznych ogólnopolskich, a ponadto dobrze już znane miejscowej ludności. Warto je więc pozostawić nawet za cenę utrzymania odmienności prawnych w cieszyńskiej i górnośląskiej części. Tak oceniano np. przepisy kształtujące pruski i austriacki system szkolny. Co ciekawe, właśnie w tej dziedzinie odnotować można zmiany prawne najbardziej odróżniające województwo śląskie od reszty Polski. Chodzi tu przede wszystkim o tzw. ustawę o celibacie nauczycielek, uchwaloną 26.III.1926 roku. Zgodnie z jej brzmieniem nauczycielka wychodząc za mąż traciła prawo wykonywania zawodu na terenie autonomicznego województwa. Nigdzie poza tym terenem przepis taki nie obowiązywał.

Jedno z najważniejszych uprawnień Sejmu Śląskiego wiązało się z istnieniem odrębnego od ogólnopolskiego [[skarb śląski|skarbu śląskiego]]. Tworzyły go podatki płacone przez podmioty gospodarcze oraz osoby fizyczne zamieszkujące bądź prowadzące swe przedsiębiorstwa na terenie województwa śląskiego. Część uzyskanych w ten sposób dochodów w postaci tzw. tangenty oddawano władzom centralnym. Niemal corocznie na tym tle wybuchały spory między urzędnikami autonomicznymi i państwowymi, gdyż każda ze stron uważała się za pokrzywdzoną sposobem podziału dochodów skarbowych. W dziedzinie pozafinansowej najważniejszym wyzwaniem stojącym przed posłami Sejmu Śląskiego było uchwalenie ustawy o wewnętrznym ustroju województwa śląskiego. Nieprzypadkowo ów akt prawny potocznie nazywano [[konstytucja śląska|„konstytucją śląską”]], gdyż miały znaleźć się w nim fundamentalne rozstrzygnięcia, decydujące o funkcjonowaniu autonomicznego województwa. Ustawa taka w okresie międzywojennym jednak nie powstała.

Statut organiczny nie tylko dał Sejmowi Śląskiemu możliwość uchwalania ustaw, lecz również zagwarantował trwałość jego istnienia. Zapewniał to art. 44, na mocy którego jakiekolwiek zmiany prawne ograniczające zakres autonomii, wymagały zgody Sejmu Śląskiego<ref>W. Dąbrowski, Zbiór praw konstytucyjnych i administracyjnych Województwa Śląskiego. T. I. Katowice 1922, s. 195.</ref>. Urzeczywistniono w ten sposób zasadę: „nic o nas bez nas”, co sprawiło, iż miejscowi zwolennicy autonomii nie musieli obawiać się zamachu na nią ze strony czynników centralnych. Dopiero po uchwaleniu konstytucji kwietniowej w 1935 roku, powyższą gwarancję skreślono i odtąd statut organiczny mógł zostać zmieniony wyłącznie decyzją Sejmu RP. Takiej inicjatywy jednak nie podjęto. W drugiej połowie lat trzydziestych bowiem wśród rządzących elity sanacyjnej nie było woli politycznej, by likwidować autonomię.

==Płaszczyzna sporów politycznych==

Sejm Śląski już w 1922 roku stał się widownią ostrej walki politycznej, która odtąd towarzyszyła mu aż do końca jego istnienia. Trudno byłoby wyobrazić sobie inne rozwiązanie, pamiętając o dużym rozdrobnieniu i skłóceniu górnośląskiej sceny politycznej. Wpływało na to, oprócz typowej także dla innych regionów walki partyjnej, zróżnicowanie narodowościowe. Spośród partii, które miały swych przedstawicieli w Sejmie Śląskim wymieńmy: [[Polskie Stronnictwo Chrześcijańskiej Demokracji]] (posłami byli m.in. Wojciech Korfanty, [[Paweł Kempka]], [[Edward Rybarz]]), [[Narodowa Partia Robotnicza|Narodową Partię Robotniczą]] (m.in. [[Michał Grajek]], [[Ignacy Sikora]]), [[Polska Partia Socjalistyczna|Polską Partię Socjalistyczną]] (m.in. [[Józef Biniszkiewicz]], [[Wiktor Rumpfelt]]), a po przewrocie majowym [[Narodowo Chrześcijańskie Zjednoczenie Pracy]], czyli miejscową ekspozyturę ruchu sanacyjnego (m.in. [[Włodzimierz Dąbrowski]], [[Józef Witczak]]). Na Śląsku Cieszyńskim niemałą popularnością cieszyło się [[Polskie Stronnictwo Ludowe „Piast”]], którego przedstawicielem w Sejmie Śląskim był [[Jan Szuścik]]. Swoje partie mieli także miejscowi Niemcy. W Sejmie Śląskim reprezentowane były: [[Deutsche Katholische Volkspartei]], później pod nazwą [[Deutsche Christliche Volkspartei]] (m.in. [[Eduard Pant]], [[Thomas Szczeponik]]), [[Deutsche Partei]] (m.in. [[Otto Ulitz]], [[Max Sabass]]), [[Deutsche Sozialistische Arbeiterpartei Polens]] (m.in. [[Johann Kowoll]]), a po dojściu do władzy w Niemczech Adolfa Hitlera także tzw. [[Jungdeutsche Partei für Polen]]. Najczęściej pojawiającymi się tematami, wokół których na forum Sejmu Śląskiego toczyły się partyjne spory były:
*autonomia
Wśród obrońców tego rozwiązania były partie niemieckie. Chadecja, początkowo sceptyczna, do grona obrońców autonomii przystąpiła po przewrocie majowym. Przeciwnikami autonomii byli posłowie reprezentujący [[śląska sanacja|śląską sanację]], a także miejscowa PPS. NPR nie zajmował w tej sprawie jednolitego stanowiska.
*kwestia narodowościowa
Siłą rzeczy to partie niemieckie najgłośniej domagały się szerokich praw mniejszościowych, zgodnie z literą i duchem konwencji genewskiej. O przestrzeganie praw mniejszościowych apelowała także PPS. Chadecja, przed przewrotem majowym popierająca program „łagodnej” polonizacji, po 1926 roku mocniej zaangażowała się w obronę praw narodowych, wkraczając na tej płaszczyźnie w ostry spór polityczny ze śląską sanacją. Ta ostatnia, pod wpływem swego lidera, wojewody [[Michał Grażyński|Michała Grażyńskiego]], prezentowała zdecydowanie antyniemieckie poglądy. Podzielała je także NPR.

[[Plik:miotła.jpg|500px|thumb|reight|W prasie prorządowej wojewoda Michał Grażyński był przedstawiany jako zwolennik walki z "partyjniactwem" i korupcją]]

*stosunek do napływowych i tempa upodabniania miejscowych stosunków społecznych do wzorców ogólnopolskich
Występujących na różnych płaszczyznach odrębności górnośląskich urządzeń społecznych broniły zarówno partie niemieckie, jak i chadecja oraz, w mniej jednoznaczny sposób, NPR. Z tego powodu niechętnie odnosiły się np. do zjawiska napływu na Górny Śląsk osób z innych dzielnic. Za jak najszybszą integracją z Polską opowiadała się natomiast PPS oraz sanacja, jakkolwiek ta ostatnia dostrzegała wartość regionalnej specyfiki śląskiej i taką gotowa była pielęgnować.
*miejsce Kościoła katolickiego w miejscowym życiu publicznym
Zwolennikami zdecydowanego ograniczenia roli Kościoła byli socjaliści, zarówno polscy jak i niemieccy. Sanacja zajmowała w tej sprawie stanowisko nacechowane pragmatyzmem, podobnie jak DP. Obrońcami tradycyjnie silnej pozycji Kościoła w życiu publicznym była natomiast chadecja, DKVP oraz, w nieco mniejszym zakresie, NPR.

Na forum Sejmu Śląskiego dawały o sobie znać także echa ogólnokrajowych sporów. Wśród nich, po przewrocie majowym, przede wszystkim walka o kształt ustrojowy państwa i o zakres ochrony praw obywatelskich, a przez cały okres międzywojenny m.in. o właściwy kierunek polityki gospodarczej. Aż do 1935 roku najsilniejszy klub parlamentarny w Sejmie Śląskim tworzyli posłowie chadeccy. Z ich grona wywodził się więc marszałek, którym był [[Konstanty Wolny]]. [http://www.sbc.org.pl/publication/19588 W Sejmie Śląskim IV kadencji przewagę uzyskali posłowie sanacyjni], a marszałkiem wybrano [[Karol Grzesik|Karola Grzesika]] z tego ugrupowania.
Po wybuchu II wojny światowej, mimo, iż formalnie autonomia śląska nie została uchylona, Sejmu Śląskiego oczywiście nie zwoływano. Oficjalnie uchylenie autonomii, a tym samym zakończenie bytu Sejmu Śląskiego dokonało się 6 maja 1945 roku, po wydaniu ustawy konstytucyjnej Krajowej Rady Narodowej o zniesieniu statutu organicznego województwa śląskiego (Dz.U. Nr 17, poz. 92). Jej zgodność z prawem jest współcześnie kwestionowana.

==Bibliografia==

#Ciągwa J., Autonomia Śląska (1922-1939). Katowice 1988
#Ciągwa J., Wpływ centralnych organów Drugiej Rzeczypospolitej na ustawodawstwo śląskie w latach 1922-1939. Katowice 1979.
#Dąbrowski W., Autonomia województwa śląskiego. Studium prawnicze. Warszawa 1927.
#Dąbrowski W., Zbiór praw konstytucyjnych i administracyjnych województwa śląskiego. T. I-II. Katowice 1922, 1923.
#Kokot J., Zakres działania województwa śląskiego jako jednostki samorządu terytorialnego. Katowice 1939.
#Komarnicki W., Polskie prawo polityczne (geneza i system). Warszawa 2008.
#Lipońska-Sajdak J., Konstanty Wolny – marszałek Sejmu Śląskiego. Katowice 1998.
#Marcoń W., Unifikacja województwa śląskiego z II Rzecząpospolitą. Toruń 2007.
#Marcoń W., Wierni a zapomniani. Posłowie do Sejmu Śląskiego z dawnego powiatu rybnickiego. Bielsko-Biała 2013.
#Marcoń W., Włodzimierz Dąbrowski 1892-1942. Biografia polityczna. Kraków 2013.
#Ordynacja wyborcza do Sejmu Śląskiego. Katowice 1930.
#Rechowicz H., Sejm Śląski 1922-1939. Katowice 1965.
#Renik J., Sejm Śląski. Ze wspomnień sprawozdawcy sejmowego, „Zaranie Śląskie” 1962, z.1.
#Sejm Śląski. Skład Sejmu i jego dotychczasowa działalność. Katowice b.r.w.
#Trąba M., Posłowie IV Sejmu Śląskiego (1935-1939), „Studia i materiały z dziejów Śląska” 1997, t. 22.
#Ustawy Sejmu Śląskiego 1922-1932. Katowice 1932.
#Województwo śląskie (1922-1939). Zarys monograficzny, red. F. Serafin. Katowice 1996.
#Wolny K., Autonomia Śląska. Ustawa konstytucyjna Sejmu Ustawodawczego w Warszawie z 15 lipca 1920 r. zawierająca statut organiczny Województwa Śląskiego. Mikołów 1920.

==Przypisy==

<references/>

==Źródła on-line==

ŚBC:

[http://www.sbc.org.pl/publication/430 Sprawozdanie Stenograficzne z Posiedzenia Sejmu Śląskiego]

[http://www.sbc.org.pl/publication/7580 Dziennik Ustaw Śląskich Dziennik Ustaw Śląskich 1922-1939]

[http://www.sbc.org.pl/publication/6336 Ustawy Sejmu Śląskiego. 1922-1932 r.]

[http://www.sbc.org.pl/publication/98143 Druki Sejmu Śląskiego]

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=66948&from=&dirids=1&ver_id=&lp=15&QI= Poradnik prawniczy dla prac ustawodawczych Sejmu Śląskiego i jego komisyj, Katowice 1937.]

Robotnicy

2015-01-14T12:35:35Z

Myszorj:

[[Kategoria:Socjologia]]
[[Kategoria:Historia]]
Autor: [[dr hab. prof. UŚ Adam Bartoszek]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

[[Plik:Robotnicy.png|300px|thumb|right|[http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=93967&from=&dirids=1&ver_id=&lp=3&QI=02386C9602F6E39F68AB14F324139C7C-28 ŚBC: Zawiadomienie. Robotnicy Zagłębia]]]
[[Plik:Rzemieslnicy.png|300px|thumb|right|[http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=39835&from=&dirids=1&ver_id=&lp=15&QI=02386C9602F6E39F68AB14F324139C7C-28 ŚBC: Co i jak robią rzemieślnicy.]]]
Robotnicy, to zbiorowość ludzi zatrudniających się do pracy fizycznej związanej z obsługą maszyn i produkcji wyspecjalizowanych dóbr na potrzeby rynku towarowo-pieniężnego. Robotnicy jako pracownicy najemni, wykonują produkcyjną pracę fizyczną, zorganizowaną w ramach kapitalistycznych stosunków zatrudnienia w zakładach przemysłowych lub w przetwórstwie rolno-spożywczym. Historycznie robotnicy stali się podstawowym segmentem stosunków gospodarczych, związanych z maszynową wytwórczością dóbr konsumpcyjnych, adresowanych na rynek ponadlokalny, oraz produkcją maszyn i infrastruktury służących realizacji polityczno-gospodarczych interesów imperialnych państw narodowych.

Miejsce zajmowane przez robotników w społecznym podziale pracy kształtuje nie tylko ich funkcje wytwórcze, określa również style życia i wartości kulturowe robotniczych rodzin. Są one powiązane z położeniem różnych warstw robotniczych na rynku pracy, oraz z ich związkowymi formami zrzeszania się i zbiorową kondycją polityczną, definiowaną przez stosunki władzy i własności w historycznie uformowanym ustroju, na danym etapie rozwoju industrialnej gospodarki. Robotnicy to kategoria społeczno-zawodowa niezbędna do funkcjonowania gospodarki w społeczeństwie przemysłowym.

==Industrializacja jako modernizacja społeczna==

Stopniowe przechodzenie krajów o tradycyjnej gospodarce rolnej do społeczeństw industrialnych, w których produkcja przemysłowa stawała się podstawą bogactwa narodowego, zmieniało arystokratyczne stosunki stanowe na nowe stratyfikacyjne podziały. W uprzemysławiających się społeczeństwach ziemiaństwo i burżuazja tworzą klasy kapitalistów a proletariat i chłopstwo masy społeczne, określane też jako klasy ludowe.
Robotnicy rekrutowani są przez inwestujących w przemysł ziemian i bogatych mieszczan z luźnych mas chłopskich, migrujących za pracą do industrializujących się miast. Następuje koncentracja osadnictwa i pokoleniowa reprodukcja proletariuszy, żyjących na robotniczych przedmieściach rozwijających się żywiołowo bogatych miast, lub w celowo planowanych robotniczych osadach i dzielnicach budowanych przy fabrykach, kopalniach, hutach - tak jak to było częste na Górnym Śląsku pod koniec XIX i na początku XX w.

Narodziny i rozwój "klasy industrialnej" - jak uważał ojciec socjologii August Comte - przyczyni się do pozytywistycznego postępu, poprzez współpracę przemysłowców, inżynierów i robotników<ref>A. Comte, Kurs filozofii pozytywnej, t. 1-6 wyd. Paryż 1830-42. </ref>. W tym samym okresie pierwszej połowy XIX wieku Fryderyk Engels wydał monografię pt. "''Położenie klasy robotniczej w Anglii''"<ref>F. Engels, Die Lage der arbeitenden Klasse in England. Leipzig 1845</ref> dokumentującą wyzysk pracowniczy i nędzę warunków życia robotników w angielskich miastach przemysłowych. Wraz z Karolem Marksem tworzył teorię wyzysku i alienacji klasy robotniczej w kapitalizmie. Marksizm krytykując kapitalizm, jako ustrój oparty na strukturalnym konflikcie interesów klasy robotniczej i burżuazji, wskazywał na rozwój świadomości proletariuszy ze stanu bierności (klasa w "sobie") do uświadomienia klasowych źródeł i rosnącej (wraz z doskonaleniem wydajności maszyn) skali wyzysku ich żywej ludzkiej pracy. Świadomość ta miała prowadzić zorganizowanych politycznie robotników ("klasa dla siebie") do walki o wyzwolenie z kapitalistycznego ucisku, poprzez rewolucję w celu budowy komunistycznego bezklasowego ustroju<ref>K. Marks, F. Engels. Manifest komunistyczny, Londyn 1848</ref>- jako przyszłościowej wspólnoty ludzi pracy.

W peryferyjnych społeczeństwach procesy industrialnej modernizacji zablokowane są stosunkami stanowymi i tradycyjną gospodarką rolniczą. Ich przejście do intensywnego uprzemysłowienia wiązało się często z wybuchem rewolucji politycznych lub ustanawianiem dyktatur<ref>Patrz tezy słynnej pracy T. Scocpol, States and Social Revolutions: A Comparative Analysis of France, Russia and China, Chambridge Univ. Pres, Cambridge 1979., w której analizuje się mechanizmy wzbudzania rewolucji przemysłowych w agrarnych społeczeństwach, odczuwających presję rozwojową otoczenia gospodarczo--politycznego. </ref>. Szczególnym przykładem procesu odgórnej industrializacji są różne typy oświeconych monarchii, jak Prusy króla Fryderyka II lub Japonia w epoce meidżi. Przypadek centralizacji polityki gospodarczej Prus, których stanowe elity z powodzeniem wdrażały państwowe programy uprzemysłowienia, będzie kluczowym czynnikiem intensyfikacji przemysłowego rozwoju ziem Górnego Śląska - prowincji podporządkowanej bezpośredniej władzy króla<ref>Realizowaną politykę gospodarczą Fryderyka II określa się jako kameralizm - ograniczając import i aktywizując produkcję manufaktur na wewnętrzny rynek, koncentrowano nadwyżki skarbowe, oraz merkantylizm - zakazując importu produktów wytwarzanych przez krajowy przemysł, pobudzano jego rozwój wysokimi akcyzami handlowymi na towary tranzytowe. Patrz - Historia Śląska, red. M. Czapliński, E. Kaszuba, G. Wąs, R. Żerelik, Wyd. UWr, Wrocław 2002, s.225-227.</ref>. Inne czynniki uwarunkują w XX wieku opóźnioną odgórną modernizację w krajach komunistycznych, gdzie klasa robotnicza będzie tworzona programowo, jako ideologiczny suweren i baza politycznej władzy nad społeczeństwem i upaństwowioną gospodarką, sprawowanej przez partyjną nomenklaturę<ref>Lenin i bolszewicy uzasadniając doktrynę o przewodniej roli partii komunistycznej w budowie bezklasowego społeczeństwa i socjalistycznej industrializacji, głosili ideę "ontologicznego" zniesienia w socjalizmie klasy robotniczej wraz z likwidacją kapitalistów. Rewolucję proletariacką legitymizowano jako drogę modernizacji najsłabiej kapitalistycznie rozwiniętych krajów, poczynając od Rosji po inne państwa poddane władzy Kominternu i Stalina. Pisze o tym m.in. J. Staniszkis, w: Ontologia socjalizmu, Wyd. InPlus, Warszawa 1989, s. 2 i n. </ref>.

==Uprzemysłowienie a losy polityczne Górnego Śląska==

W końcu XVIII i w pierwszej połowie XIX stulecia rozwijająca się pruska gospodarka czerpała wzory industrializacji z Anglii (przemysł tekstylny, hutniczy). Zaś w okresie wojen napoleońskich wprowadzano znaczące własne innowacje techniczne, modernizując kopalnictwo i produkcję stali opartą na węglu kamiennym również na Śląsku.<ref>W. Czapliński, A. Galos, W. Korta, Historia Niemiec, Wyd. Ossolineum, Wrocław-Gdańsk 1981, s.436-437. </ref>. W okresie pierwszej fali uprzemysłowienia Prus w latach 1835-1873 znacznie zyskuje szczególnie Górny Śląsk, nasycany technologiami produkcji fabrycznej opartymi na technologiach pary i węgla, co zwielokrotnia tu zatrudnienie robotników<ref>Tamże, s. 486-488 i K. Jonca, Rozwój gospodarczy Polski do 1939 roku, Wyd. UW, Wrocław 2000, s.152.</ref>. Natomiast zacofanie gospodarcze ziem Polski pod zaborami Rosji i Austrii utrwala tradycyjną gospodarkę rolną i manufakturową służącą ziemiaństwu, a protekcjonizm opóźnia modernizowanie kopalnictwa, przemysłu włókienniczego, metalowego, czy mechanicznego<ref>K. Jonca, Rozwój gospodarczy... op. cit., s. 144-151.</ref>. Jakkolwiek przemysłowe inwestycje na terenie Zagłębia Dąbrowskiego lokalizowały tam nowoczesne zakłady, jak huta Bankowa - będąca do I wojny światowej największą w zaborze rosyjskim, czy huty cynku i kopalnie węgla<ref>Tamże, s. 162. </ref>.

Ostatnie trzydziestolecie XIX w. cechuje silna koncentracja kapitałów i tworzenie karteli lub trustów monopolizujących różne branże. Spółki czerpiąc kapitał inwestycyjny również z zagranicy zwielokrotniały produkcję i zatrudnienie robotników. Rozwijają się i tworzone są nowe śląskie miasta (prawa miejskie zdobywają m.in. w 1865 r. wieś [[Katowice]] a w 1868 r. kolonia Królewska Huta - dziś [[Chorzów]]). Produkcja węgla, przemysłu stalowego, maszynowego, wyrobów chemicznych, tekstylnych żywiołowo wzrastała w okresach militarnych przedsięwzięć i potrzeb wojennych<ref>W. Czapliński, A. Galos, W. Korta, Historia Niemiec... op. cit., s. 596-597.</ref>. Klęska Prus w I wojnie światowej i chaos wewnętrzny (rewolucja i trzy powstania śląskie prowadzą do podziału Górnego Śląska).
Powstanie i utrwalenie bytu niepodległego państwa polskiego uczyniło z przyznanych Polsce części Górnego Śląska fundament jej rozwoju. Reorganizacja gospodarki kraju, przyjęty w 1920 roku statut organiczny województwa śląskiego, późniejsze kryzysy i trudności gospodarcze ograniczają jednak jego potencjał. Wielka koncentracja produkcji przemysłowej II Rzeczpospolitej Polskiej w województwie śląskim zajmującym 1,1% jej powierzchni (w 1923 roku wytwarzano tu 99,7% ołowiu, 87,7% cynku, 73% węgla, 71% żelaza z ogółu krajowej produkcji, przy wzroście np. udziału wydobycia węgla do 75% a żelaza i stali do 74% w 1936 r.)<ref>K. Popiołek, Śląskie dzieje, Wyd. PWN, Warszawa – Kraków 1976, s. 357; J. Kostrowicka, Z Landau, J. Tomaszewski, Historia gospodarcza Polski XIX i XX wieku, Wyd. KiW, Warszawa 1966, s. 259. </ref> nie przysłania spadku produkcji i efektów kryzysu lat 1929-33<ref>K. Jonca, Rozwój gospodarczy... op. cit., s.193-194 - za Z. Landauem autor podaje, że dopiero w 1938 globalnie polska produkcja przemysłowa uzyskała poziom z 1913 roku.</ref>. Kryzysogenne procesy rodzą liczne problemy socjalne. Funkcjonowanie aż 87,2% ludności regionu poza gospodarką rolną i trudne warunki życia rodzin robotniczych (które stanowiły 70,9% mieszkańców województwa śląskiego) aktywizują politycznie nowe siły socjaldemokratyczne, nurty faszyzujące i komunistyczne a także separatyzm etniczny<ref>W wyniku kryzysu oraz polityki polonizacji Ślązaków i awansowania przybyłych na Górny Śląsk kosztem miejscowych kadr poparcie zyskiwał m.in. Związek Obrony Górnoślązaków Jana Kustosa - patrz M. Fic, J. Kustos (1893-1932) - separatysta czy autonomista górnośląski? Wyd. 4Dplus, Katowice 2010, D. Jerczyński, Śląski ruch narodowy (pod naciskiem polskiego i niemieckiego nacjonalizmu na tle politycznej historii Górnego Śląska w latach 1848-1947), Zabrze 2006; i aktywizowały się nowe siły organizujące ruch robotniczy - patrz J. Walczak, Polska i niemiecka socjaldemokracja na Górnym Śląsku i w Cieszyńskim po przewrocie majowym 1926 – 1939, Wyd. ŚIN Katowice 1980.</ref>. W przemyśle województwa na początku lat 20-tych zatrudnionych było ponad 200 tyś. robotników. Wraz z kartelizacją branż gospodarki i koncentracją kapitału oraz dekoniunkturą produkcji, narastał kryzys przemysłowy. Przemiany w podaży pracy i pogorszenie warunków zatrudnienia odbijały się negatywnie na kondycji bytowej oraz moralnej mas. Pogłębiające się w latach kryzysu bezrobocie (obejmowało 78 tys. w 1926 aż po 135,6 tys. w 1933 r. - tj. ok. 1/3 ogółu robotników) oraz spadek płac realnych - szczególnie wysoki w górnictwie, rozpowszechnia m.in. nielegalne wydobywanie węgla z biedaszybów lub zbieranie z przykopalnianych hałd<ref>U. Swadźba, Śląski etos pracy. Studium socjologiczne, Katowice 2001, s. 67; M. Smeja, Niemcy? Polacy? Ślązacy? Rodzimi mieszkańcy Opolszczyzny w świetle analiz socjologicznych, Wyd. Universitas, Kraków 2000 r., s. 87.</ref>. Okresy kryzysów i spadek płac realnych w górnictwie sprawiał, że robotnicy a szczególnie bezrobotni górnicy podejmowali dorywcze prace rzemieślnicze, remontowe lub handel domokrążny a utrzymywanie się z uprawy choćby niewielkiego pola lub ogródka uważano za cenne uzupełnienie potrzeb bytowych<ref> I. Bukowska-Floreńska, Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Śląska, Wyd. UŚ, Katowice 1987, s.87. </ref>. Górny Śląsk i jego robotnicza ludność systematycznie tracą pozycję w strukturze społeczno-gospodarczej zarówno Prus, jak i następnie II Rzeczpospolitej Polskiej<ref>M. Smeja, Niemcy? Polacy? Ślązacy?....op. cit., s. 83-91. </ref>.

Socjolog Florian Znaniecki diagnozując problemy ludzi pracy identyfikował m.in. warstwy tak zwanego "beznadziejnego proletariatu". Wskazywał, że są to szczególnie ludzie trwale bezrobotni i dorywczo zatrudniani a podatni na populistyczne hasła i rewolucyjne doktryny. O uznanie tego proletariatu toczy się walka przywódców nurtów socjalistycznych z konserwatywnymi elitami a zwyciężają w niej często ambitni parweniusze dołączający do rządzących elit, co zwykle nie zmienia nędznego stanu socjalnego robotników<ref> F. Znaniecki, Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości, Wyd. PWN, Warszawa 1974, s,235-238.</ref>.Hitlerowski narodowy socjalizm, jak również sowiecki komunistyczny aparat ideologiczny organizowały masy robotnicze w sprawny aparat wytwórczy, służący budowie polityczno-militarnej potęgi Niemiec oraz Związku Radzieckiego.

[[Górny Śląsk]], jako region narożnikowy<ref>Analiza jego problemów społecznych i etniczno-kulturowych utrwalająca to określenie prowadzona jest w pracy ks. dra E. Szramka, Śląsk jako problem socjologiczny, "Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku" t. IV, Katowice 1934.</ref>, wyjdzie z kolein historii pierwszej połowy XX wieku podzielony na Śląsk Opolski oraz na Górnośląską Aglomerację - stanowiącą bazę przemysłowego rozwoju socjalistycznej Polski Ludowej. Regiony te w podziale administracyjnym kraju zostały ujęte w odrębne ramy województw opolskiego i śląskiego (potocznie określane jako śląsko-dąbrowskie a przekształcane kolejno w katowickie i ponownie w województwo śląskie). Socjalistyczna industrializacja wiązała się z urbanizacją kraju, która nie zbliżyła się do stanu koncentracji w województwie. W porównaniu do 1921 roku w miastach mieszkało 24% ogółu ludności Polski, w 1938 27% natomiast w 1950 już 40% a w 1968 roku 52%<ref>Ibidem - porównaj dane. </ref>. Ruch Solidarności lat osiemdziesiątych miał silne osadzenie w masach robotniczych konurbacji miast Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego. Efektem transformacji ustrojowej lat dziewięćdziesiątych i przejścia III Rzeczpospolitej Polskiej do postkapitalistycznej zglobalizowanej gospodarki, było uruchomienie procesów restrukturyzacji socjalistycznego dziedzictwa przemysłowego. W województwie śląskim na przełomie XX i XXI stulecia intensywna prywatyzacja gospodarki oraz rządowe reformy redukujące nadmierny potencjał wytwórczy górnictwa, hutnictwa i przemysłu ciężkiego spowodowały spadek zatrudnienia w przemyśle z poziomu bliskiego 60% do około 30% ogółu pracujących na jego terenie<ref>Patrz dane Tabeli 3 (74) w: Rocznik statystyczny województwa śląskiego 2012, US w Katowicach, Katowice 2012, s.160. </ref>.

==Fordyzm i nowoczesna klasa robotnicza==

Nowa fala industrializacji na przełomie XIX i XX wieku związana była z elektryfikacją i upowszechnieniem nowych technik maszynowego (potokowego) organizowania produkcji. Rozwiązania naukowego zarządzania pracą robotników przemysłowych i pracowników administracji z pierwszych lat XX wieku, propagowane przez inżynierów i przemysłowców amerykańskich, m.in. F. Taylora, H. Forda, francuskich H. Fayol, miały swego polskiego odpowiednika w [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębiu Dąbrowskim]] - K. Adamieckiego. "Fordyzm", jak dziś nazywa się ten dominujący do lat 80-tych minionego stulecia model produkcji, zreorganizował procesy pracy maszynowej. Taśma, praca potokowa, wysoka specjalizacja czynności robotnika, czyni jego pracę intensywniejszą i bardziej wydajną. Kwalifikowane specjalności zawodowe zdobywane są przez czeladników i robotników również w szkolnictwie. Edukacja powszechna staje się dostępna dla mas i zbiorowości z wielu grup społeczno-zawodowych.

W okresie międzywojennym w Polsce przeważali robotnicy większych i średnich zakładów przemysłowych przyuczeni do zawodu, lub pracowali jako czeladnicy w rzemiośle i proletariusze wyrobnicy, podejmujący się pracy dorywczej. Po II wojnie światowej rosło znaczenie wykształcenia zawodowego robotników ale powszechna mechanizacja produkcji, praca na zautomatyzowanych maszynach rodziła fatalizm techniczny i zjawisko rozczłonkowania czynności i procesów pracy<ref>Zjawiska te analizował m.in. G. Friedmann w książkach: Maszyna i człowiek, Wyd KiW Warszawa 1961, oraz Praca w okruchach, Wyd. KiW Warszawa 1967. </ref>. Następstwem tego były: procesy alienacji pracy i atomizacji więzi pracowniczych, problemy identyfikacji z pracą, zachowanie jej jakości oraz morale zawodowego, alkoholizm i fluktuacja kadr, oraz obciążenia robotników chorobami zawodowymi<ref>O niektórych z tych problemów dyskutowano już w badaniach polskich socjologów z latach 60-tych, np. Socjologiczne problemy industrializacji w Polsce Ludowej, pod. red. J. Szczepańskiego, III Ogólnopolski Zjazd PTS Warszawa 2-6 lutego 1954, Wyd. PWN Warszawa 1967, czy R. Turski, Dynamika przemian społecznych w Polsce, Wyd. WP, Warszawa 1961, s.142-155.</ref>.

Zróżnicowanie znaczenia branż oraz dziedzin produkcyjnych tworzy i reprodukuje socjalne, ekonomiczne oraz polityczne nierówności, a zarazem aktywizuje społeczną siłę klasy robotniczej w konfliktach o jej prawa pracownicze. "Jedną z idei przewodnich fordyzmu po II wojnie światowej było włączenie świata pracy i związków zawodowych do systemu politycznego, które odbywało się za pośrednictwem instytucji neokorporacyjnych, trójstronnych komisji, łączących organizacje pracodawców, związki zawodowe i rządy"<ref>J. Gardawski, Świat pracy a fordyzm i postfordyzm, w: red. J. Gardawski, Polacy pracujący a kryzys fordyzmu, Wyd. Scholar, Warszawa 2009, s. 53. </ref> - pisze J. Gardawski. Socjolog niemiecki i brytyjski Ralph Dahrendorf zdiagnozował te przemiany jako instytucjonalizację konfliktu poprzez zrzeszenia, służące imperatywnej koordynacji stosunków przemysłowych<ref>Patrz wybór prac R.G. Dahrendorf, Klasy i konflikt klasowy w społeczeństwie przemysłowym, Wyd. Nomos Kraków 2012. </ref>. Robotnicy, jako klasa społeczna stają się w latach trzydziestych i czterdziestych XX w. trzonem zachodnich społeczeństw przemysłowych. W Polsce dopiero w PRL zostają oni objęci polityką socjalną i zorganizowani przez upartyjnione związki zawodowe w branżowe grupy społeczno-zawodowe.

==Specyfika mobilizacji etosu robotników na Górnym Śląsku==

Wytworzona w drugiej połowie dziewiętnastego wieku struktura osadnicza regionu, związana z gęstym ulokowaniem kopalń i zakładów przemysłu metalurgicznego stworzyły specyficzną tkankę społeczną z ludności folwarczo-przemysłowej. Robotnicy Górnego Śląska wytworzyli wysoki poziom [[Śląski etos pracy|etosu pracy]]<ref>Patrz U. Swadźba, Śląski etos pracy... op. cit.</ref>, regulowany nieformalne przez sieci kontroli społecznej w robotniczych rodzinach i środowiskach osadniczych oraz wzorce religijne i instytucje pracownicze. Niemieckie korzenie solidności, rzetelności i dyscypliny pracy zawodowej, skupienie robotników wokół zatrudniającej ich kopalni lub huty, częste zamieszkanie w osiedlach przyzakładowych, wytwarzało silne przywiązanie do miejsca pracy<ref>Tamże, s. 54-59.</ref>. Religijność, katolickiego w swej masie śląskiego ludu, umiejscawiała pracę i los robotniczy w wymiarze eschatologicznym. Wiara w opiekę świętych patronów (górniczy kult Św. Barbary), nauczanie Kościoła o moralnych wartościach trudu i godności pracy robotnika (wzór św. Józefa) a także wywodzenie się z ludu wielu katolickich duchownych, tworzyło silną konfigurację religijności w formach śląskiej kultury robotniczej. W końcu XIX wieku ukształtował się śląski etos pracy, na którego treści zdaniem U. Swadźby wpłynęły: "relikty wiejskie tkwiące w śląskich społecznościach lokalnych (w tym chłopskich wzorców pracowitości), niemiecka etyka pracy oraz nauka i działalność Kościoła katolickiego"<ref>U. Swadźba, Śląski etos pracy....- Tamże, s.62.</ref>. Liczne były w śląskich środowiskach tradycje stowarzyszeniowe, społecznikowskie oraz rozwiązania socjalne, po części aktywizowane również przez katolickich księży a ułatwiające robotnikom ich życie codzienne. Kultura przemysłowa robotniczego Śląska w wielu formach została podtrzymana w okresie II Rzeczpospolitej, pomimo znacznego pogorszenia się ogólnych warunków bytowania. Region Górnego Śląska był już w okresie międzywojennym bardzo wysoko uprzemysłowiony i silnie zurbanizowany. Wyjątkowa dla ówczesnego społeczeństwa Polski była tu koncentracja ludności robotniczej, bowiem już w 1931 r. aż 70 proc. siły roboczej na tutejszym rynku pracy miało status robotników przemysłowych, a 87 proc. ludności pracowało poza rolnictwem, z czego niemal 55 proc. w górnictwie i hutnictwie<ref>Dzieje ruchu robotniczego na Górnym Śląsku, red. H. Havranek, Opole 1982, s. 140. Dla porównania, w 1938 r. w Warszawie zawodowo czynni robotnicy i ich rodziny stanowili 52,7 proc. ludności, z czego jedna piąta pracowała jako służba domowa (B. Brzostek, Robotnicy Warszawy. Konflikty codzienne (1950–1954), Warszawa 2002, s. 15).</ref>.

Fizyczny trud pracy dominujący w kopalniach i hutach, był fundamentem bytu śląskich mas. Ciężka praca w przemyśle, zapewniając byt ekonomiczny robotniczych rodzin, była również podstawą ich statusu i zwyczajowych tradycji ważnych dla ładu społecznego. Wokół pracy robotnika kształtował się wyraźny podział ról w rodzinie. Przez solidną pracę zyskiwał on szacunek w środowisku lokalnym oraz międzypokoleniową identyfikację z często dziedziczącymi jego zawód dziećmi i wnukami. Ciężka praca przemysłowa górnika i hutnika, zagrożenia w tych zawodach, uczyły młode pokolenia szacunku dla umiejętności ludzi starszych, wdrażały do dyscypliny, wymagały solidności, rodzinnej solidarności i domowej oszczędności<ref>U. Swadźba, op. cit., s. 72–73.</ref>. Napływające w II RP na robotniczy Śląsk polskie inteligenckie elity, oprócz literacko wyrażanego podziwu dla trudu pracy górników i wartości pracy śląskiego ludu<ref>Szczególnie utwory G. Morcinka, Z. Kossak-Szczuckiej ale i P. Gajowiczyńskiej oraz publicystyka zebrana w antologii pt. "Z czarnego kraju. Górny Śląsk w reportażu międzywojennym" przez W. Janotę, Wyd. Śląsk, Katowice 1981.</ref>, wyrażały dystans stanowy a nawet pogardę dla pracy fizycznej. Polonocentryczna polityka administracyjna sanacyjnej władzy, uświadamiała tracącej materialnie w czasach kryzysu śląskiej ludności robotniczej jej gorszą pozycję i wyraźnie mniejsze szanse awansu społecznego<ref>E. Kopeć, "My" i "oni" na polskim Śląsku (1918-1939), Wyd. Śląsk, Katowice 1986, U. Swadźba, op. cit., s. 64–66.</ref>.

Po doświadczeniach II wojny, związanych z faszyzmem, z rozpadem spójności porządku społecznego i wojenną degradacją poziomu życia nastała nowa komunistyczna władza. Pierwsze lata oznaczały rabunek zasobów i przemysłowej infrastruktury, a wysiedlenia ludności z niemieckich rejonów Śląska oraz komunistyczne represje tworzyły poczucie krzywdy i zagrożeń wśród rodzimych Górnoślązaków. Konsekwencją wywózki Ślązaków do ZSRR w 1945 r. - do pracy w sowieckich obozach jako darmowa siła robocza<ref>Deportacje Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku, red. A. Dziurok, M. Niedurny, Wyd. IPN, Katowice 2004.</ref>, oraz represji władz wobec ludności rodzimej<ref>Procesy te nazywane są przez historyków oraz działaczy śląskich Tragedią Górnośląską - patrz F. A. Marek, Tragedia Górnośląska, Wyd. IŚ w Opolu, Opole 1989, oraz „Tragedia Górnośląska jako barometr współczesnego dyskursu o Polakach i Niemcach?” – konferencja naukowa DWPN i IH UO w Opolu, 19. 04. 2012 r. Stanowią one podstawę roszczeń w sprawie etnicznej odrębności Ślązaków i regionalnej samorządowej niezależności promowanych obecnie przez Ruchu Autonomii Śląskiej - www.autonomia.pl.</ref>, był niedostatek miejscowej siły roboczej i brak więzi autochtonów z nowym ustrojem, odwołującym się do robotniczych wartości. Po nacjonalizacji gospodarki w śląskim przemyśle stosowano przymusowe zatrudnienie poniemieckich kadr, m.in. w górnictwie wykorzystywano pracę jeńców wojennych oraz więźniów politycznych<ref> Wykorzystywanie pracy niemieckich jeńców wojennych i więźniów obozów w przemyśle górnośląskim zob. M. Maruszczyk, M. Paździora, Obozy jenieckie w górnictwie węglowym Górnego Śląska w latach 1945–1949 [w:] Obozy pracy przymusowej na Górnym Śląsku, red. A. Topol, Katowice 1994, s. 27–50; Obozy pracy przymusowej na terenie Katowickiego i Chorzowskiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego 1945–1950, Katowice 2002; R. Kaczmarek, K. Miroszewski, Obozy odosobnienia w przemysłowej części województwa śląskiego po II wojnie światowej, „Studia Śląskie” 2002, t. 59, s. 163–181; Obozowe dzieje Świętochłowic Eintrachthütte – Zgoda, red. A. Dziurok, Katowice – Świętochłowice 2002; W. Dubiański, Obóz pracy w Mysłowicach w latach 1945–1946, Katowice 2004. </ref>. W stalinowskich latach pięćdziesiątych do pracy w kopalniach i przemyśle ciężkim mobilizowano żołnierzy służby zasadniczej (zwłaszcza osoby, które kontestowały ówczesny system polityczny) oraz junaków Powszechnej Organizacji „Służba Polsce”<ref>Między 1950 a 1955 r. liczba więźniów, żołnierzy służby zasadniczej i junaków Służby Polsce pracujących w przemyśle ciężkim Górnego Śląska wzrosła z 25 tys. do 45 tys. osób (G. Szpor, Problemy zatrudnienia w przemyśle ciężkim w latach 1950–1955, „Studia i Materiały z Dziejów Śląska” 1983, t. 13, s. 445; zob. też P. Piotrowski, Bataliony budowlane i górnicze w Wojsku Polskim [w:] Studia i materiały z dziejów opozycji i oporu społecznego, t. 2, red. Ł. Kamiński, Wrocław 1999, s. 123–142). </ref>.

Napływ nowych kadr robotniczych, kierujących się kalkulacją korzyści finansowych, rekrutowanych bez przygotowania do pracy w górnictwie czy hutnictwie i tradycji zakorzeniających w tych zawodach, powodował znaczną fluktuację zatrudnienia oraz niską dyscyplinę pracy. W województwie śląskim następowało szczególnie duże wymieszanie składu społecznego robotników przemysłowych. Docierający do kopalń i hut młodzi robotnicy pochodzili w znacznym stopniu z werbunku i tutaj szukali stabilizacji życiowej. Pracownicy stanu wolnego stanowili w 1958 r. nawet ponad 40 proc. załóg niektórych kopalń, a w 1964 r. ponad 30 proc.<ref>Ibidem, s. 21.</ref>. Często zawierali oni małżeństwa z kobietami pochodzącymi z robotniczych rodzin autochtonicznych. Zwiększała się liczba małżeństw mieszanych (tzw. "krojcoków"), początkowo przyjmowanych przez Ślązaków bardzo niechętnie<ref>H. Dutkiewicz, Małżeństwa mieszane w czterech miastach GOP-u jako wskaźnik integracji społecznej, wyd. ŚIN, Katowice 1968, s. 12. </ref>. Zmienność składu społecznego brygad pracowniczych, niskie kwalifikacje i kultura zawodowa werbowanych pracowników, płynne więzi rodzinne osadników, problemy adaptacji do wymagań pracy i ideologicznej mobilizacji załóg, osłabiały dawny etos pracy.

Masowy napływ wiejskiej siły roboczej do urbanizujących się miast sprawiał, że w 1958 roku tylko 10,7% ogółu pracowników fizycznych w Polsce miało wykształcenie wyższe od podstawowego a w 1968 procent ten wzrósł do poziomu 19,2<ref>W.Wesołowski, Przemiany struktury klasowej, w : Struktura i dynamika społeczeństwa polskiego, red. W. Wesołowski, PWN Warszawa 1970, s.15.</ref> i dopiero w latach siedemdziesiątych zbliżał się do połowy robotników wyedukowanych w szkołach zawodowych. Kształceni młodzi robotnicy, jako specjaliści po dziennych i wieczorowych szkołach zawodowych awansują do kategorii brygadzistów i mistrzów. W śląskim przemyśle robotnicy wykazują częściej wykształcenie średnie techniczne z uwagi na korzystniejsze płace w górnictwie czy hutnictwie a fizycznie pracowali nawet mający wyższe wykształcenie.

Proces uprzemysłowienia kraju dokonał się na początku lat siedemdziesiątych. Robotnicy stali się główną siłą produkcyjną i klasą społeczną, której znaczącą warstwę wciąż stanowili tak zwani chłoporobotnicy. Byli to mieszkańcy wsi łączący prowadzenie rodzinnego gospodarstwa rolnego z pracą w zakładzie przemysłowym lub w usługach rzemieślniczych. Tożsamość społeczna warstwy robotniczej była przedmiotem osobnych badań<ref>Patrz B. Gołębiowski, Chłoporobotnicy o sobie: studium autobiografii, Wyd. KiW, Warszawa 1974.</ref>. Różnice postaw i wartości trzech warstw socjalistycznego proletariatu: chłoporobotników, robotników przyuczonych do zawodu oraz robotników z pełnym zawodowym wykształceniem, były znaczące dla stylów ich życia i aspiracji zawodowych.

Śląscy robotnicy byli w całym okresie Polski Ludowej zakładnikami polityki forsownej industrializacji kraju a ich socjalny i edukacyjny awans został mocno ograniczony przez ideologię wyścigu produkcyjnego w przemyśle ciężkim i górnictwie. Propagowana przez władze tradycja rodzinnego dziedziczenia zawodów, takich jak górnik czy hutnik, zaczęła zanikać już pod koniec lat pięćdziesiątych. Jednak od początku PRL do lat dziewięćdziesiątych była ona podtrzymywana przez system oświatowy, ograniczający na Górnym Śląsku inne typy szkolnictwa zawodowego<ref> T. Nawrocki, Pomiędzy rodziną, szkołą i uniwersytetem. Refleksje socjologa o barierach edukacyjnych na Górnym Śląsku [w:] Eseje..., s. 129.</ref>. Urszula Swadźba diagnozowała "zawłaszczanie śląskiego etosu pracy" przez partyjną propagandę wyścigu pracy i robotniczą ideologię realnego socjalizmu. Nawiązywanie do robotniczego etosu pracy nie było tożsame z podtrzymywaniem jego kluczowych elementów, między innymi zabroniono pielęgnowania na terenie kopalni tradycji religijnych. Rozbudowany w latach siedemdziesiątych ceremoniał świąt branżowych, takich jak Barbórka, miał wymiar głównie ludyczny i propagandowy. Rytuały świąt robotniczych i uroczystości ku czci różnych grup zawodowych, władze partyjne wykorzystywały do legitymizacji swojej polityki wobec segmentów klasy robotniczej sprowadzanych do roli jej statystów. Trafne są stwierdzenia, że „część cech śląskiego etosu pracy, takich jak: praca fizyczna w kopalni czy hucie, pracowitość i dyscyplina zostały »zawłaszczone« przez ideologię komunistyczną i przez biurokrację partyjno-państwową do realizacji swoich celów [...] odrzucano natomiast cały kontekst kulturowy związany z tym etosem, religijność, więź rodzinną, hierarchię zawodową, organizację pracy, gospodarność, uczciwość i solidność w wykonywaniu pracy”<ref>U. Swadźba, op. cit., s. 84.</ref>.

Upadek gospodarki komunistycznej i wejście w ustrojowe ramy kapitalizmu zweryfikowały negatywnie rezultaty zarówno socjalistycznej industrializacji województwa śląskiego, jako gospodarczej monokultury, ale także ukazało degradację etosu pracy wielu grup zawodowych wzmacniającą efekty peryferyzacji jego rozwoju.

==Śląska klasa robotnicza a stalinowski wyścig pracy==

Gospodarka Górnego Śląska przedstawiana była przez komunistyczną propagandę w środkach masowego przekazu, jako efekt socjalistycznej strategii inwestowania w rozwój wielkoprzemysłowego regionu. Był to jednak w dużym stopniu wynik ekstensywnego gospodarowania zastanymi zasobami. Władze eksploatowały tutejsze zasoby naturalne, opierając produkcję na ukształtowanej przed drugą wojną światową infrastrukturze przemysłowej i robotniczym kapitale ludzkim. Wymuszanie realizacji narzucanych zadań produkcyjnych powodowało nadmierne wydłużanie czasu pracy. To z kolei prowadziło do manipulowania wynagrodzeniami za nadgodziny i zmieniania norm produkcyjnych. Naruszanie interesów pracowników, zmuszanie ich do pracy w godzinach nadliczbowych, oszukiwanie przy wypłatach i zawyżanie norm, a także faworyzowanie robotników należących do PZPR przy awansach i nagrodach spowodowało w 1951 r. wybuch strajków w kopalniach Zagłębia Dąbrowskiego. Protesty te opanowano, eliminując częściowo źle odbierane przez robotników praktyki oraz przerzucając winę za powstałe konflikty na powiatowy i zakładowy aparat partyjny<ref>Już wcześniej zarówno na Górnym Śląsku, jak i w Zagłębiu notowano wiele strajków, ale było to jeszcze w okresie umacniania się nowej władzy. W 1945 r. odnotowano 29 strajków, w 1946 r. – 137, w 1947 r. – 48, w 1948 r. – 17. Dane za Ł. Kamiński, Strajki robotnicze w Polsce w latach 1945–1948, Wrocław 1999, s. 108).</ref>.

Mobilizację do pracy zarówno Ślązaków, jak i rzesz robotników napływowych, kształtowano przez ogólnopolski propagandowy wyścig produkcyjny, który inicjowano apelami z "robotniczego, czarnego" Śląska<ref> E. Kaszuba, Odbudowa i utrwalanie władzy (1945-48), w: Historia Śląska, red. W. Czapliński i inni, op.cit., s.474.</ref>. Tworzono nowe wzorce osobowe socjalistycznych przodowników pracy (jak reemigrant górnik W. Pstrowski), bez oglądania się na racjonalność techniczno-organizatorską odcinkowego przekraczania norm. Nie tylko w latach pięćdziesiątych – w czasie powojennej odbudowy gospodarki i stalinizacji kraju – ale i w następnych okresach stosowano bezwzględną eksploatację siły roboczej. Przykładem tego jest obowiązywanie od maja 1950 do września 1956 r. ustawy z 19 kwietnia 1950 r. o zabezpieczeniu socjalistycznej dyscypliny pracy. Pozwalała ona na: potrącanie pracownikom zarobków; czasowe przenoszenie ich na niższe i gorzej płatne stanowiska; a także pozbawienie wolności od 3 do 6 miesięcy oraz wysokie grzywny, groziły robotnikom za nietrzeźwość i nieobecności w pracy, oraz za brak dyscypliny w miejscu zatrudnienia<ref>DzU 1950, nr 20, poz. 168. Zob. też: J. Kalinowska, Postawy robotników wobec pracy, Wyd. KiW, Warszawa 1978, s. 34–35.</ref>. Problemy z dyscypliną pracy wynikały z braku kwalifikacji zawodowych pracowników rekrutowanych ze wsi (niska kultura pracy przemysłowej) oraz ze stosowania pracy akordowej i wyśrubowanych norm produkcyjnych, bez adekwatnego wynagradzania za ich wykonywanie. Brak liczenia się z miejscowymi tradycjami pracy, przymus produkcyjny i niedostatek zasobów wytwórczych prowadziły do zrywania ciągłości produkcji, co rodziło dalsze niedostatki zaopatrzenia i naruszanie planów. W efekcie wzmagały się klasyczne procesy biurokratyzacji zarządzania, przerost mobilizacji ideologicznej, manipulowanie sprawozdawczością pracy i jakością produkcji, następował rozwój pozaformalnych układów, upolitycznionych i koteryjnych reguł awansowania i nagradzania pracowników<ref>M. Błaszczak-Wacławik, W. Błasiak, T. Nawrocki, Górny Śląsk. Szczególny przypadek kulturowy, Wyd. UŚ Katowice 1990, s. 108. </ref>.

Zwiększając obciążenia produkcyjne wprowadzano również obowiązek pracy w niedziele i święta negowano tradycyjne wzorce odpoczynku oraz ład życia rodzinnego robotników<ref>U. Swadźba, op. cit., s. 82–83; G. Szpor, Problemy zatrudnienia w przemyśle ciężkim w latach 1950–1955 [w:] „Studia i Materiały z Dziejów Śląska” 1983, t. 13, s. 458–459. </ref>. Liczył się jedynie gospodarczy rozwój, pojmowany w kategoriach przemysłowej produktywności ekstensywnie zorganizowanego aparatu wytwórczego.

==Polityczne znaczenie śląskiej klasy robotniczej w PRL==

Wyróżnia się trzy okresy komunistycznej polityki gospodarczej w Polsce, formującej odmienne warunki rozwoju klasy robotniczej na Górnym Śląsku: 1- okres instalacji władzy i stalinizacji, kończący się w 1956 r., 2- okres intensywnej eksploatacji zasobów wytwórczych, zakończony Sierpniem ’80, 3- okres schyłku, gospodarki niedoboru i politycznego kryzysu, zakończony transformacją ustrojową 1989 roku<ref>A. Bartoszek, Funkcjonowanie społeczno-gospodarcze Górnego Śląska w okresie PRL - socjologiczne konsekwencje dla wzorców życia robotników i ich rodzin, w: Dla Władzy, obok władzy, przeciw władzy. Postawy robotników wielkich ośrodków przemysłowych w PRL, red. J. Neja, Wyd. IPN Warszawa, 2005, s. 71. </ref>.

Górnośląscy robotnicy byli nie tylko podstawą wielkoprzemysłowej produkcji, wykorzystywano ich jako siłę polityczną do wywierania ideologicznej presji na otoczenie społeczne i zasób ludzki ważny w starciach wewnątrz komunistycznego aparatu władzy. Katowice w latach 1953-1956 przemianowano na Stalinogród. Partyjne władze uznały je wówczas jako miasto o zdecydowanie robotniczym charakterze, za symbol wdzięczności dla zmarłego Józefa Stalina. Skutecznie polityczne korzyści z panowania nad wielkimi masami robotniczymi województwa śląskiego realizował Edward Gierek I sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Katowicach. Zyskał duże wpływy zwłaszcza w 1968 r., kiedy zorganizował masowe wiece robotniczego poparcia dla Władysława Gomułki a jednocześnie solidaryzował się z czystkami „antysyjonistycznymi” w szeregach partii<ref> Tak Edward Gierek zręcznie wycofał się z orbity wpływu „moczarowców” i wybił się na pozycję lidera wśród wojewódzkich sekretarzy partyjnych, cenionego za sprawność rządzenia i utrzymanie dyscypliny mas robotniczych. Patrz A. Bartoszek, Funkcjonowanie społeczno-gospodarcze Górnego Śląska..., op.cit. s.78.</ref>. Już w dwa i pół roku później Gierek przejął władzę w kraju, po militarnej pacyfikacji gdańskich robotników. Składając im obietnicę "pomożemy" uczynił z robotników, a szczególnie śląskich i zagłębiowskich górników, bazę społeczną dla haseł "budowy drugiej Polski" i "dynamicznego rozwoju kraju"<ref>J. Neja, Robotnicy województwa katowickiego w lecie 1980 w świetle materiałów Służby Bezpieczeństwa, w: Dla Władzy, obok władzy, przeciw władzy. Postawy robotników..., op. cit. ,s.108.</ref>. Jego partyjny następca w Katowicach Zdzisław Grudzień organizował wielotysięczne wiece poparcia dla gierkowskiej polityki gospodarczej z udziałem górników, hutników i przedstawicieli innych środowisk śląskiej klasy robotniczej. Ideologizacja trudu robotniczego była trwałym zjawiskiem, właściwym dla totalizującej logiki tamtejszej komunistycznej formacji. Jednak fałsz "propagandy sukcesu" obnażyły w 1976 roku protesty robotnicze w Radomiu, w warszawskim "Ursusie" i Płocku, oraz zapaść na rynku zaopatrzenia w podstawowe produkty żywnościowe. Procesy sądowe i brutalność milicji tłumiącej opór robotniczych załóg, zaktywizowały opozycyjnych intelektualistów do utworzenia społecznego Komitetu Obrony Robotników. Uczestnik działań KOR-u Kazimierz Świtoń z kilkoma robotnikami rozpoczyna w 1978 roku na Górnym Śląsku działalność pierwszego w PRL Wolnego Związku Zawodowego. Aktywizacja obywatelskiej walki o prawa mas robotniczych, w obliczu niespełniania ideologicznych i bytowych obietnic przez komunistyczne władze, prowadzi do wybuchu wielkich strajków w sierpniu 1980 roku. Ważnym duchowym wymiarem mobilizacji mas pracowniczych była pierwsza pielgrzymka papieża Jana Pawła II w 1979 roku. Jego wizytę w sanktuarium maryjnym w Piekarach Śląskich zablokował sekretarz Z. Grudzień, zmuszając partyjne struktury do organizowania "spontanicznej" akcji protestacyjnej robotników Śląska i Zagłębia.

Zryw obywatelski robotników w sierpniu 1980 r. i powstanie ruchu NSZZ „Solidarność” pod presją zbuntowanych załóg przemysłowych zakładów z Wybrzeża, miał już bezpośrednie wsparcie górnośląskich i zagłębiowskich robotników z wielu kopalń i zakładów pracy<ref>Zobacz opis wydarzeń 1980 r. w województwie katowickim do momentu pojawienia się głównej fali strajków w końcu sierpnia. Tamże, s. 118-134.</ref>. Podpisano trzy porozumienia władz partyjno-państwowych z komitetami strajkowymi reprezentującymi robotnicze załogi. Po porozumieniach gdańskich i szczecińskich podpisano umowę społeczną w Jastrzębiu-Zdroju. Determinacja strajkujących górników doprowadziła 3 września 1980 r. na kopalni Manifest Lipcowy do zgody władz na zagwarantowanie robotnikom wolnych sobót i niedziel, oraz na likwidację czterobrygadowego systemu pracy. Porozumienie jastrzębskie było swoistą ugodą górników z władzą komunistyczną, wywalczono wówczas, w ramach poparcia 21 postulatów gdańskich, prawo do tworzenia wolnych związków zawodowych. Powstał ruch NSZZ "Solidarność".

Wprowadzenie stanu wojennego 13 grudnia 1981 r. spowodowało strajki w wielu zakładach pracy, co przyniosło wielką tragedię górników na kopalni "Wujek" w Katowicach, gdzie oddziały specjalne ZOMO zabiły 9 robotników a rannych zostało 21 innych strajkujących, oraz 41 milicjantów i żołnierzy. W stanie wojennym narzucono wpierw zmilitaryzowane formy organizacji pracy w górnictwie a następnie wprowadzono system bonusowych zachęt premiowych. Potrójne pensje za soboty i niedziele zamieniano na zakupy deficytowych towarów, w sklepach specjalnego górniczego zaopatrzenia realizujących tzw. książeczki "G", co zniweczyło prawo do wolnych dni świątecznych uzyskane we wrześniu 1980 r. Okres stanu wojennego oznaczał postępującą delegitymizację władzy komunistycznej. Ideologia ustroju służebnego klasie robotniczej została pogrzebana wraz z delegalizacją NSZZ Solidarność i stosowaniem socjalnego przymusu wobec robotników mobilizowanych do wysiłku produkcyjnego. Śląska klasa robotnicza rozbita organizacyjnie i moralnie została po raz kolejny zaprzęgnięta do produkcji milionów ton węgla i stali, podtrzymujących niezdolną do restrukturyzacji scentralizowaną gospodarkę niedostatku.

Trafną diagnozę mechanizmów degradujących zdolności gospodarki socjalistycznej do zaspakajania potrzeb mas pracowniczych dał węgierski ekonomista Janos Kornai w pracy ''Niedobór w gospodarce''<ref>J. Kornai, Niedobór w gospodarce, Warszawa 1985, s. 259–273, 696–744.</ref>. Opisał uniwersalny mechanizm ssania inwestycji z budżetu centralnego przez sektor I (przemysł wydobywczy i ciężki) kosztem sektora II (wytwarzającego dobra konsumpcyjne). W komunistycznym systemie industrializacji (w kooperacji z krajami RWPG) polska gospodarka zorientowana była na rozwój przemysłu ciężkiego. W ramach tej strategii gospodarczej Górny Śląsk stanowił główne zaplecze surowcowe w Polsce Ludowej i stał się swoistą tzw. kolonią wewnętrzną<ref>Termin ten charakteryzuje pozycję Górnego Śląska jako regionu peryferyjnego, zależnego od centrum; zob. M. Błaszczak-Wacławik, W. Błasiak, T. Nawrocki, op. cit., s. 106. W 1988 r. termin „kolonia wewnętrzna” został rozpropagowany przez posła ziemi śląskiej Tadeusza Kijonkę (T. Kijonka, Po siedmiu latach kampanii [w:] Nadciągają Ślązacy. Czy istnieje narodowość śląska?, red. L.M. Nijakowski, Warszawa 2004, s. 52). Pisze o nim także Maria Szmeja w Niemcy? Polacy? Ślązacy? Wyd. Universitas, Kraków 2000. </ref> a równocześnie miejscowe technokratyczne elity branż surowcowych aktywizowały wielkie programy inwestycyjne. Szczególnie negatywne skutki przeciążenia gierkowskiego programu rozbudowy potencjału produkcyjnego I sektora stanowiła budowa wielkiej Huty Katowice, zlokalizowanej w Dąbrowie Górniczej. Ambicje polityczno-gospodarcze władzy, w powiązaniu z siłą interesów ekonomicznych branżowego aparatu nomenklatury, zerwały chwieją równowagę między rozbudzanymi aspiracjami konsumpcyjnymi robotniczych mas a zdolnościami scentralizowanej socjalistycznej gospodarki do ich godnego cywilizacyjnie i sprawiedliwego społecznie zaspokajania.

==Ideologiczne wzorce a wartości i kondycja społeczna śląskich robotników==

W okresie Polski Ludowej wielu autorów zajmowało się badaniem wpływu gospodarki i reżimu politycznego PRL na klasę robotniczą<ref> Pierwsze prace socjologiczne były apoteozą awansu społeczno-kulturalnego i bytowego robotników. Jednak w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych socjologowie opublikowali wręcz demaskatorskie opracowania. Zob. np. J. Szczepański, Założenia i ogólna koncepcja planu badań nad rozwojem klasy robotniczej w Polsce Ludowej [w:] Studia nad rozwojem klasy robotniczej w Polsce Ludowej, Łódź – Warszawa 1961; J. Szczepański, Narodziny socjalistycznej klasy robotniczej, Wyd. CRZZ, Warszawa 1974; S. Widerszpil, Skład polskiej klasy robotniczej: tendencje zmian w okresie industrializacji, PWN, Warszawa 1963; W. Wesołowski, Klasa robotnicza i przeobrażenia struktury społecznej w PRL, Wyd. KiW, Warszawa 1969; P. Tober, Zróżnicowanie społeczne pracowników przemysłu, Warszawa 1972; M. Jarosińska, J. Kulpińska, Czynniki położenia klasy robotniczej, w: Kształt struktury społecznej. Studia do syntezy, red. W. Wesołowski, Ossolineum PAN, Wrocław-Gdańsk 1978. </ref>. Część badań dotyczyła także postaw robotników wobec tego systemu, w większości opisując akceptację jego ideologicznych założeń<ref>Najczęściej krytykowano zasady organizacji pracy w socjalistycznych zakładach i przedsiębiorstwach; zob. J. Kalinowska, Postawy robotników wobec pracy, Warszawa 1978. Po stanie wojennym badano akceptację ogólnych idei ustroju socjalistycznego według hasła „socjalizm tak, wypaczenia nie” (J. Gardawski, Przyzwolenie organiczne. Robotnicy wobec rynku i demokracji, Warszawa 1996, s. 170–196).</ref>. Jadwiga Staniszkis tak syntetycznie charakteryzowała kondycję polskich robotników w systemie komunistycznym: „Robotnicy są najbardziej wewnętrznie zróżnicowaną kategorią społeczną, jeżeli chodzi o dochody materialne. Podzieleni są na protostany, bo podstawą zróżnicowań nie są ich osobiste cechy (zawód, kwalifikacje), ale cechy organizacji gospodarczej, w której są zatrudniani. Zatem klasa robotnicza podlega partyjno-biurokratycznej segmentacji (to partyjna nomenklatura decyduje o wielkości, o randze przypisywanej segmentom klasy robotniczej, afirmowanym z uwagi na interesy grup rządzących). Równocześnie jednak – mimo rozpiętości płacowych – robotników jako kategorię społeczną łączą takie wyznaczniki ich położenia socjalnego, jak: narażenie na wyższe, niż w przypadku innych grup zawodowych, trudności i ryzyko w środowisku pracy; gorsza jakość życia – nawet przy stosunkowo wysokich dochodach; niewielkie szanse na ciekawą pracę i awans płacowy<ref>Badania wskazały, że kres awansu materialnego w zawodzie robotnik osiągał zwykle w wieku 27 lat i mógł poprawić swoją sytuację jedynie przechodząc do nowego zakładu pracy w lepiej opłacanej branży - L. Zienkowski, Walka o podział dochodów, Warszawa 1986, s. 164–168.</ref>; malejące szanse dzieci robotniczych na awans edukacyjny przez studia wyższe. Jest to też kategoria społeczna w największym stopniu dotknięta przez patologie: przestępczość i alkoholizm. Spożycie alkoholu stanowi zresztą jedno ze źródeł akumulacji dla skarbu państwa”<ref> Znaczące były dysproporcje zarobkowe wśród robotników. Najwięcej zarabiali ci z wyższymi kwalifikacjami i robotnicy przyuczeni do pracy ale w branżach, w których wysoko opłacano pracę fizyczną. Najgorzej zarabiającymi byli robotnicy sytuujący się w środku hierarchii kwalifikacyjnych - J. Staniszkis, Ontologia socjalizmu, Warszawa 1989, s. 89. </ref>.

W polityce gospodarczej PRL nastąpiła inkluzja socjalistycznej doktryny (akceptacja jej obietnic i wartości socjalno-bytowych) oraz rozpowszechnienie egalitarystycznych zasad opartych na kolektywistycznej mentalności robotników. Ci zaś (tak na Śląsku, jak i w całym kraju) przyswoili sobie socjalistyczne obietnice godziwego bytu a domagając się od władz partyjnych spełnienia tych oczekiwań coraz intensywniej doświadczali braku ich realizacji.

Funkcjonujące w społecznej świadomości pozytywy nowego ustroju wiązały się w województwie katowickim z takimi czynnikami, jak: pewność zatrudnienia, względnie wysoki poziom płac robotniczych w rozbudowywanych kopalniach i hutach, egalitaryzm stosunków pracowniczych, powszechny dostęp do edukacji zawodowej oraz do dobrze zorganizowanej opieki zdrowotnej, korzystanie z funduszy pracowniczych, z przywilejów socjalnych oraz dodatków płacowych dla ważnych produkcyjnie grup i specjalności robotniczych.

Charakterystyczne dla funkcjonowania w okresie realnego socjalizmu struktury społecznej w wielkoprzemysłowym regionie Górnego Śląska było instrumentalne traktowanie zasobów siły roboczej a względne uprzywilejowanie robotników na tle pracowników umysłowych było głównie ideologicznym sztafażem. Analizy sytuacji klasy robotniczej w PRL socjologa J. Malanowskiego wykazały, że rzeczywiste położenie robotników w strukturze społeczno-ekonomicznej, ich realne możliwości osiągania korzyści wyraźnie odbiegały od kumulowanych przywilejów społecznych kadr administracji i partyjnej nomenklatury. Najważniejsze różnice związane były z zagrożeniami dla zdrowia robotników, obciążonych w województwie katowickim szczególnie ciężkimi warunkami pracy. Wyścig produkcyjny, presja na przekraczanie norm, nadrabianie przestojów w produkcji, prowadziły w praktyce do nadużyć w zakresie warunków higieny i bezpieczeństwa pracy<ref>J. Malanowski, Polscy robotnicy, Wyd. KiW, Warszawa 1981, s. 106–107.</ref>. Eksploatacja siły roboczej górników i pracowników ciężkiego przemysłu powodowała nie tylko zwielokrotnienie zagrożeń bezpieczeństwa pracy robotników ale i degradację środowiska naturalnego oraz stanu zdrowia całych społeczności. Wystąpiły trwałe negatywne tendencje, takie jak wysoka nadumieralność mężczyzn, choroby zawodowe i wzrost patologii w zakładach pracy, obciążenie ciężkimi chorobami mieszkańców dzielnic (w tym szczególnie dzieci) objętych oddziaływaniem skażeń przemysłowych gleby i powietrza.

Propagandowe eksponowanie rozbudowy śląskiego przemysłu oraz rosnące dysproporcje w wynagradzaniu grup społeczno-zawodowych zrodziły mit o „śląskim eldorado”, o wielkich korzyściach, jakie były udziałem szczególnie górników i hutników. Mity te bledną jednak w wyniku analizy rzeczywistego udziału robotników w strukturze konsumpcji oraz efektów gospodarowania – zdawałoby się – korzystnymi zarobkami. Dochód górnika, hutnika, a także robotników z innych grup zawodowych był często jedynym źródłem utrzymania ich wielodzietnych – liczniejszych niż inteligenckie – rodzin, zamieszkiwały one znacznie częściej w lokalach jedno i dwu izbowych, w mieszkaniach z kuchniami bez okien o znacznie niższym standardzie cywilizacyjnym i technicznym<ref>J. Malanowski, op. cit., s. 28–32.</ref>. Liczne zagrożenia dla kondycji robotników wynikające z braku poszanowania ich praw pracowniczych i godnych warunków pracy udokumentowano dopiero w obszernych badaniach z końca lat osiemdziesiątych, prowadzonych w Instytucie Badań Klasy Robotniczej na partyjnej Akademii Nauk Społecznych<ref>Wydano siedem tomów w serii pt. Położenie klasy robotniczej w Polsce, t. 1–6, red. P. Wójcik, Wyd. ANS PZPR, Warszawa 1984–1987; oraz syntezy tych badań - Położenie klasy robotniczej w Polsce. Suplement, pod red. P. Wójcik, L. Gilejko i inni, Wyd ASN, Warszawa 1987; P.Wójcik, Położenie i aspiracje klasy robotniczej w Polsce, Wyd. MON, Warszawa 1988, L. Beskid, M. Jarosińska, R. Milic-Cerniak, Robotnicy, potrzeby, rzeczywistość. Raporty z badań, Wyd. ANS, Warszawa 1988.</ref>. Ujawniały one władzom politycznym szczególnie duże zagrożenia bezpieczeństwa pracy, degradację interesów zawodowych robotników i możliwości ich ochrony w kopalniach i zakładach przemysłu hutniczego i ciężkiego - skumulowanych w województwie katowickim.

Specyficznym czynnikiem występującym na Górnym Śląsku było trwałe uprzywilejowanie ludności napływowej w dostępie do mieszkań i świadczeń socjalnych, co przyczyniało się do marginalizacji ludności śląskiej<ref>Marginalizację społeczną w starych dzielnicach śląskich miast badali m.in. W. Świątkiewicz, Zjawiska patologii społecznej w starej dzielnicy mieszkaniowej i ich kulturowe uwarunkowania [w:] Normy społeczne – ład społeczny – patologia społeczna, red. J. Wódz, Katowice 1985, s. 57–68; J. Wódz, K. Czekaj, Patologia społeczna w aglomeracji miejskiej Górnego Śląska. Specyfika zjawiska w regionie poddanym restrukturyzacji gospodarki, Warszawa 1993; K. Wódz, Underclass w starych dzielnicach przemysłowych miast Górnego Śląska, w: J. Styk, I. Machaj red., Stare i nowe struktury społeczne w Polsce, Wyd. UMCS, Lublin 1994; T. Nawrocki, Trwanie i zmiana lokalnej społeczności górniczej na Górnym Śląsku, Wyd. UŚ. Katowice 2006. </ref>. Towarzyszyło jej utrwalanie dystansów społecznych, m.in. przez system edukacyjny. Szkoła reprodukowała inteligencką kulturę literacką, represjonując za posługiwanie się gwarą dzieci dziedziczące habitus swych śląskich rodzin. Doświadczanie tych dystansów ograniczało aspiracje edukacyjne młodzieży rodzimej i utrzymywało większość jej kolejnych pokoleń na niższych pozycjach w strukturze społeczno-zawodowej. Zamiast oczekiwanego awansu edukacyjnego Ślązaków spontanicznie działał mechanizm różnicowania habitusów i przemocy symbolicznej, utrwalający klasowe nierówności społeczne<ref>A. Bartoszek, Integracja narodowa na Śląsku Opolskim a instytucje lokalne i socjalistyczne państwo [w:] Integracja społeczna ludności rodzimej Śląska po 1945 roku, red. W. Jacher, Opole 1994, s. 59–61. </ref>. Zgodnie z teorią Pierre’a Bourdieu i Jean-Claude’a Passerona habitus pierwotny klas ludowych, obejmujący nawyki, język i zwyczaje praktykowane w środowisku rodzinnym, zderza się w szkole z wymaganiami edukacyjnymi ukształtowanymi według habitusu klas wyższych, panujących politycznie i kulturowo<ref>P. Bourdieu, J.C. Passeron, Reprodukcja. Elementy teorii systemu nauczania, Warszawa 1990, s. 89–112.</ref>. Dla dzieci mówiących gwarą śląską, oraz dla ich rodziców znających ze szkoły język niemiecki a nie polski, już sam język literacki stanowił barierę wymagającą znacznego wysiłku w pokonywaniu dystansu kulturowego. Opisuje to teoria kodów językowych Basila Bernsteina, wskazującego, że dzieci z klasy robotniczej i chłopskiej posługują się kodem prostym (ograniczonym składniowo i gramatycznie) a dzieci inteligenckie z klas wyższych kodami literacko rozwiniętymi<ref>B. Bernstain, Odtwarzanie kultury, Wyd. PIW, Warszawa 1990. </ref>. Nauczyciele, głównie przyjezdni, często karali za używanie w szkole gwary śląskiej, po części z zaangażowaniem realizowali ideologiczne programy socjalistycznego wychowania. W tych wymiarach dokonywano więc gwałtu symbolicznego na świadomości dzieci, pochodzących z autochtonicznych robotniczych środowisk.

Degradacja socjalna i kulturalna środowisk robotniczych w interesującym nas regionie w sposób szczególny dotykała górników. Wanda Mrozek wykazała, że dopiero po drugiej wojnie światowej nastąpiło naruszenie zasady homogeniczności społeczno-kulturowej środowiska górników jako stanu zawodowego<ref>W. Mrozek, Górnicy – od grupy społecznej do kategorii zawodowej [w:] Eseje socjologiczne, red. W. Jacher, Katowice 2001, s. 11.</ref>. Jego jednorodność społeczno-kulturowa (podobnie zresztą jak hutników) była na Górnym Śląsku wytworem tradycji międzypokoleniowego dziedziczenia zawodów, bliskości miejsc pracy wzmacniającej więzi lokalne, patriarchalnych stosunków rodzinnych i hierarchii pokoleniowego starszeństwa w strukturze zawodowej. W ten sposób wytworzył się etos pracy łączący regionalny i zawodowy system wartości, na który składały się m.in. obowiązkowość i szacunek do pracy.

W swojej polityce wobec klasy robotniczej Górnego Śląska komunistyczne władze realizowały projekt jej systemowej, ideologicznej uniformizacji. W pierwszym okresie dotkliwie represjonowano ludność rodzimą, poddano ją narodowej weryfikacji i repolonizacji, następnie niszczyły ważne składniki jej tradycji i ignorowano potrzeby socjalno-bytowe pod presją zaspokajania potrzeb mieszkaniowych i zaopatrzeniowych werbowanych robotników napływowych. Spontanicznie rozwijał się wśród przybyłych mechanizm naznaczania Ślązaków jako obcych, jako „Hanysów”, co zmniejszało szanse ich awansu zawodowego. Ślązaków identyfikowano również jako ludzi opornych, broniących się przed upartyjnieniem i naruszaniem przez system ich śląskich i religijnych tradycji robotniczych. To m.in. z tych negatywnych praktyk polskich władz wynikały na Górnym Śląsku indyferentyzm narodowy ludności rodzimej<ref>M. W. Wanatowicz, Od indyferentnej ludności do śląskiej narodowości? Postawy narodowe ludności autochtonicznej Górnego Śląska w latach1945- 2003. Wyd. UŚ, Katowice 2004.</ref> a w końcu lat dziewięćdziesiątych siły ożywiające mniejszość niemiecką i ruch „narodowości śląskiej”<ref>M.Szmeja, Niemcy?..., op.cit. s.201 i n.</ref>. Jednym z istotnych czynników degradacji socjalnej i kulturowej górnośląskich robotników było wprowadzanie nowych technologii produkcji i automatyzacji. Umaszynowione, na wpół zautomatyzowane wydobycie węgla zwiększało tempo pracy a zmniejszało rolę zespołów robotników pozyskujących urobek za pomocą ręcznych narzędzi i siły pociągowej zwierząt. Mechanizacja produkcji wymagała nowego sposobu organizowania tych zespołów, oraz rozbudowy kadr zarówno administracyjnych, jak i pośrednich szczebli zarządzania procesami pracy. W ten sposób tworzyły się nowe układy w hierarchii zawodowej. Zanikały dotychczasowe autorytety osobowe, regulujące zasady pracy brygad górniczych i rytuały pracownicze w miejscu pracy. Dokonywała się dezintegracja tradycyjnej wspólnoty górniczej. „Grupa osób nie honorujących wartości i norm etosowych w sferze zawodowej zaczęła się poszerzać”<ref>U. Swadźba, Śląski etos ...., op. cit, s. 84.</ref>. Pojawił się nawet nowy element – coraz szersze zatrudnianie na stanowiskach robotniczych kobiet. W latach sześćdziesiątych chłonność rynku pracy sprawiała, że kobiety pracowały w kopalniach nawet w oddziałach dołowych<ref>Ibidem, s. 85.</ref>.

Najważniejszą konsekwencją inwestycji w mechanizację produkcji górniczej stało się w końcu lat siedemdziesiątych wysunięcie przez biurokrację partyjną żądań wdrożenia nowych form organizacji pracy. Chodziło o tzw. system czterobrygadowy, który miał zapewnić zwiększenie wydobycia węgla. Jego wprowadzenie powodowało wiele trudności techniczno-organizacyjnych, szczególnie przy naprawach i przeglądach sprzętu. Wraz z intensywnością wydobycia węgla skokowo wzrosła liczba wypadków wśród załóg dołowych. Górnicy byli niezadowoleni zarówno z warunków pracy w nowym systemie, jak i wywołanej nim dezorganizacji życia rodzinnego – bo za pracę w soboty i niedziele dni wolne wypadały często w środku tygodnia. Wyniki badań pracowniczych uwarunkowań i społecznych skutków funkcjonowania czterobrygadówki, wykonane przez zespół W. Jachera z Uniwersytetu Śląskiego, zostały przez władze partyjne utajnione. Te krytyczne dla systemu wyniki opublikowano dopiero po powstaniu Solidarności<ref>Socjologiczne aspekty wprowadzenia czterobrygadowego systemu pracy w górnictwie węgla kamiennego, red. W. Jacher, Katowice 1981.</ref>.

Przemiany struktury społecznej zachodzące w okresie socjalistycznego uprzemysłowienia spowodowały, że przynależność osób pochodzenia rdzennie śląskiego do środowiska górniczego zmalała z 86% w latach pięćdziesiątych do 47% w połowie lat sześćdziesiątych<ref>W. Mrozek, Rodzina górnicza. Przekształcenia społeczne w górnośląskim środowisku górniczym, „Górnośląskie Studia Socjologiczne” 1965, t. 2, s. 49–54. </ref>. Względna okazała się głoszona przez propagandę poprawa warunków socjalno-bytowych robotników a szczególnie należących do rodzin autochtonicznych. Fałszowano informacje na temat poziomu życia robotników, który w rzeczywistości odbiegał znacząco od warunków bytowych inteligentów i reprezentantów nomenklaturowych kadr partyjnych. Właśnie warstwy robotnicze najdotkliwiej odczuwały pogarszanie się koniunktur gospodarki socjalistycznej, permanentny niedostatek dóbr konsumpcyjnych, a także następstwa warunków zatrudnienia i stanu środowiska pracy w wielkoprzemysłowych ośrodkach produkcyjnych na Górnym Śląsku dla zdrowia i kondycji psychospołecznej<ref>Zob. M. Błaszczak-Wacławik, W. Błasiak, T. Nawrocki, op. cit., s. 104–105.</ref>

Zachowania robotników napływowych, których sprowadzano z różnych regionów kraju do pracy w kopalniach i hutach, kontrastowały ze śląskimi wzorcami ładu i porządku. Osiedleni w hotelach robotniczych młodzi mężczyźni, pochodzący w większości ze wsi, stawali się często zagrożeniem dla dyscypliny pracy i tworzyli dysfunkcjonalne wzorce zachowań w pracy a szczególnie w środowisku zamieszkania. To oni uzyskiwali jednak częściej nowe mieszkania w blokach, przydzielane młodym małżeństwom i osobom awansującym wraz z ukończeniem kursów i szkół. W efekcie u rodzimych Ślązaków utrwalało się poczucie dystansu wobec funkcjonujących wzorców pracy i zasad życia społecznego identyfikowanych z kulturą polskiego bałaganu<ref>Socjologiczne aspekty wprowadzania czterobrygadowego systemu...; E. Masłyk, J. Gladys, Górnicy w obliczu kryzysu w kraju i w górnictwie węgla kamiennego, Bytom 1982.</ref>.

Badania socjologów ukazują kluczową zależność między wykształceniem robotników a stylem ich życia. Nawet zasadnicza szkoła zawodowa – w porównaniu z kursami przysposobienia zawodowego – gwarantowała przeskok do wyższej kulturalnie i obyczajowo grupy robotniczej. Poziom edukacyjny warstw robotniczych był odzwierciedleniem stanu zapotrzebowania na określony potencjał siły roboczej a regulatorem polityki oświatowej stały się nie jej wartości kulturotwórcze, ale wymagania techniczne infrastruktury wytwórczej.

Wielkoprzemysłowy Górny Śląsk w PRL był regionem szczególnie upośledzonym edukacyjnie. Wykształcenie oferowane jego mieszkańcom było ściśle powiązane z potrzebami przemysłu wydobywczego i ciężkiego. Urszula Swadźba dowodzi, że władze przez odpowiednią politykę oświatową celowo utrwalały tradycyjną orientację edukacyjną śląskiej ludności. Przygotowywano ją przede wszystkim do pracy w przemyśle, głównie do zawodu górnika, co w powiązaniu z korzystnymi zarobkami i dostępną infrastrukturą szkolną tłumiło u Ślązaków wyższe aspiracje kształceniowe. Intensyfikacja wydobycia węgla i rozbudowa kopalń aktywizowały zasoby ludzkie poza niecką węglową, co również spowodowało redukcję deficytu siły roboczej przez oferowanie robotniczego awansu osobom rekrutowanym ze wsi spoza regionu i nieprzygotowanym zawodowo do trudów górniczej pracy<ref>Zob. U. Swadźba, op. cit., s. 95–96.</ref>. Marek Szczepański stwierdza wprost: „Od samego początku wymagania kwalifikacyjne w stosunku do śląskich i zagłębiowskich robotników były symboliczne i charakterystyczne zarazem dla nowego ustroju. Dysponować oni winni w pierwszej kolejności zdolnościami i talentami manualnymi, siłą rąk i pracowitością. A zatem były cenione rozwinięte bicepsy, a nie cenzury szkolne i certyfikaty zawodowe”<ref>M. S. Szczepański, Rozwój przez upadek. Województwo śląskie i jego metamorfozy, „Problemy Ekologii” 2004, t. 8, nr 4, s. 169.</ref>. Forsowna industrializacja regionu w latach siedemdziesiątych aktywizowała duże przedsięwzięcia osadnicze. Rozbudowywano wielkie i średnie miasta, tworząc nowe dzielnice z wielokondygnacyjną zabudową w technologii wielkopłytowej, jako "sypialnie" dla mas przemysłowego proletariatu<ref>Opisano te procesy w licznych studiach socjologów zajmujących się miastami – Tychami, Pyskowicami, Jastrzębiem, np. M.S. Szczepański, „Miasto socjalistyczne”...; Tożsamość kulturowa mieszkańców starych dzielnic miast Górnego Śląska, red. W. Świątkiewicz, K. Wódz, Wrocław 1991.</ref>. Zapełnianie tych przestrzeni napływową ludnością o niskiej kulturze społecznej, zatomizowaną w nowej przestrzeni, a zarazem żyjącą pod presją deficytu artykułów wyposażenia mieszkań, uruchomiło negatywne następstwa. Ludność nie zakorzeniona społecznie w nowej i obcej jej przestrzeni, wytwarzała sieci pozaformalnego załatwiania deficytowych dóbr, aktywizując system stosunków opartych na kombinatorstwie i klientelizmie. We wzorcach życia codziennego upowszechniły się cwaniactwo i egoizm. Szczególnie silnie zdemoralizowano środowiska robotnicze na Górnym Śląsku w okresie stanu wojennego. W systemie socjalistycznej ekonomii niedostatku z tutejszych górników uczyniono jego podporę, skłaniając ich nadzwyczajnymi przywilejami premiowymi do zwiększania wydobycia węgla. Wzmocniony został agresywny egoizm grup zawodowych i interesów branżowych, oraz brak troski o dobro wspólne. Zjawiska te wpływały na powiększenie nieracjonalności gospodarczej ówczesnego systemu. Także dzisiaj ich rozwój w żywiołowo budowanym kapitalizmie ma swoje korzenie w tamtejszych praktykach i zbiorowym doświadczeniu.

==Przemiany wzorów życia rodzinnego w środowisku robotniczym==

Wraz ze wzrostem wykształcenia i standardów cywilizacyjnych zmieniał się po pierwsze model robotniczej rodziny, tak pod względem struktury demograficznej jak wzorów relacji społecznych od patriarchalizmu do nowoczesnego partnerstwa. Po drugie, zaznaczył się wpływ śląskich wzorców kulturowych życia rodzinnego na środowiska napływowe. Przemiany wzorów funkcjonowania rodzin robotniczych, wynikające z modernizowania się stylów ich życia, prowadziły do trzeciej ważnej zmiany - wzrostu edukacyjnych aspiracji i zawodowej aktywności kobiet w rodzinach robotniczych a szczególnie śląskich.

W latach sześćdziesiątych na styl życia rodzin robotniczych rzutowało zmniejszenie się ich dzietności. W ciągu dwóch pokoleń udział rodzin mających troje lub więcej dzieci zmalał z 84 proc. do około 25 proc., a typowymi stały się rodziny czteroosobowe<ref>W. Mrozek, Górnicy..., op. cit. s. 17.</ref>. Rósł natomiast przeciętny poziom wykształcenia. W końcu lat pięćdziesiątych pełne wykształcenie zawodowe posiadało około 8–10 proc. górników, w kolejnym dziesięcioleciu liczba ta wzrosła do blisko 30 proc. Na początku tego okresu, wśród najstarszych górników nie było nikogo o zawodowym wykształceniu, lecz w najmłodszej generacji było ich już 27 proc.<ref>Ibidem, s. 18. </ref>. Badania stylów życia śląskich rodzin robotniczych wskazują na szczególną rolę kobiety w tradycyjnej rodzinie śląskiej<ref>E. Górnikowska-Zwolak, Szkic do portretu Ślązaczki. Refleksja feministyczna, Wyd. UŚ, Katowice 2004. </ref>. Pomimo patriarchalnego modelu funkcjonowania tej rodziny kobieta była dysponentką budżetu domowego. Mąż tradycyjnie oddawał żonie zarobione pieniądze, a ona decydowała o wydatkach na potrzeby rodzinnego gospodarstwa. Natomiast w rodzinach mieszanych oraz tych, w których oboje małżonków pochodziło spoza Górnego Śląska, o wiele częściej wspólnie dysponowano dochodami<ref>E. Śmiłowski, Pokoleniowe i regionalne zróżnicowania sposobu życia rodzin robotniczych (na przykładzie Śląska Opolskiego), Opole 1987, s. 51.</ref>. Od końca lat sześćdziesiątych obserwuje się znaczące zmiany modelu rodziny robotniczej<ref>W. Mrozek, Górnośląska rodzina robotnicza w procesie przeobrażeń, Wyd. ŚIN, Katowice 1987.</ref>. Jest to wywołane w znacznym stopniu przez wzrost aspiracji kobiet – młodych żon i matek. W następnej dekadzie spora ich część ma już wyższe od swojego męża robotnika wykształcenie (głównie średnie). W rodzinach mieszanych śląskie kobiety były dla mężów wzorem do naśladowania. Przejmowali oni od nich wzorce obowiązkowości i rzetelności rodzicielskiej a przede wszystkim udział w opiece nad dziećmi. Model patriarchalny rodziny robotniczej ewoluował stopniowo w kierunku związku partnerskiego małżonków, zamieszkujących samodzielnie i wspólnie wychowujących dzieci. Mężczyzna po pracy nie unikał wychodzenia z małym dzieckiem w wózku na spacer lub robienia zakupów, a nawet w przypadku pracy zawodowej żony okazjonalnie gotował obiad. Niezwykle istotne dla rytmu życia rodzin robotniczych był także wzrost aspiracji edukacyjnych i kulturalnych ich dzieci. W tym wymiarze jakościowa zmiana następowała w latach osiemdziesiątych, kiedy model partnerstwa w życiu rodzinnym, w warstwie inteligencji a także wśród robotników wykwalifikowanych, stał się już typem przeważającym<ref>E. Śmiłowski, op.cit. s. 196; Kobiety w województwie katowickim ’97, red. L.A. Gruszczyński, Katowice 1997, s. 62.</ref>.

Partnerski model życia rodzinnego rzadko był realizowany w rodzinach robotników bez kwalifikacji, przyuczonych do zawodu i wykonujących proste prace fizyczne. To warstwa robotnicza stanowi wyraźnie gorzej sytuowane środowisko, w szczególnym stopniu zagrożone ubóstwem materialnym, marginalizacją kulturalną i socjalną. W zbiorowości robotników bez kwalifikacji w znacznie większym stopniu, niż wśród robotników z pełnym wykształceniem zawodowym, funkcjonuje styl życia zdegradowany przez alkoholizm, przemoc w rodzinie, niewydolność opiekuńczo-wychowawczą wobec dzieci, przestępczość i inne czynniki sprzyjające rozwojowi tych patologii społecznych<ref>J. Malanowski, op. cit., s. 106, 197. </ref>.

Proces regionalnej wymiany wzorców życia rodzinnego w środowiskach robotniczych Górnego Śląska pozostawał pod przemożnym wpływem reorientacji młodego pokolenia robotników na wartości materialno-ekonomiczne. Do najważniejszych przemian obyczajowych należą także demokratyzacja stosunków między partnerami w okresie narzeczeństwa i we wczesnej fazie więzi małżeńskich. Ukształtował się wyraźny model egalitaryzmu struktury rodzinnej i podstawy relacji partnerskich w życiu codziennym, co prowadziło do wspólnego podejmowania większości obowiązków domowych przez męża i żonę. Zaburzeniu uległy tradycyjne funkcje socjalizacyjne śląskiej wielopokoleniowej robotniczej rodziny. Funkcja prokreacyjna w młodym pokoleniu rodzin robotniczych, a szczególnie w rodzinach mieszanych przeniesiona została na niższe miejsca w hierarchii ważności. W młodym pokoleniu robotników z lat osiemdziesiątych obowiązki prokreacyjne i wychowawcze wiązano zwykle z posiadaniem dwojga dzieci i wychowanie ich przy pomocy wspierających instytucji społecznych (państwa, szkoły, Kościoła, zakładu pracy<ref>E. Śmiłowski, op. cit., s. 188–197.</ref>. Preferowano funkcje emocjonalno-ekspresywne małżeństwa i realizację aspiracji materialno-konsumpcyjnych w strukturze nuklearnej rodziny. Zmienił się także styl wychowywania dzieci. Okazało się, że w wyniku większego zaangażowania zawodowego kobiet i przywiązywania mniejszej wagi do wychowawczego nadzoru nad dziećmi w młodym pokoleniu rodzin robotniczych rosła gotowość do stosowania kar cielesnych. Najwięcej zwolenników rygorystycznego wychowania stwierdzono wśród mężów z rodzin autochtonicznych, a matki z takich rodzin znacznie bardziej rygorystycznie przestrzegały zasad i obrzędów religijnych<ref>E. Górnikowska-Zwolak, Szkic do portretu Ślązaczki. Refleksja feministyczna, Katowice 2004, s. 115. </ref>. Wraz z trudnościami zabezpieczania materialnego poziomu życia rósł poziom autorytaryzmu w postawach społecznych robotników i obniżało się ich zaufanie do instytucji życia publicznego.

Zmienił się zasadniczo styl spędzania czasu wolnego przez rodziny robotnicze. Znaczną jego część przeznaczano na słuchanie radia, oglądanie telewizji, czytanie prasy, kosztem rozmów z członkami rodziny lub biernego odpoczynku (charakterystycznego dla starszego pokolenia). W efekcie rozwoju kultury masowej i dystansowania się od spraw polityki upowszechniała się indywidualizacja przeżywanych wartości, skupienie zachowań na celach nuklearnej rodziny i rezygnacja z aktywności społecznej w organizacjach i instytucjach. Ważnym efektem dystansowania się wobec ładu państwowo-partyjnego był wzrost religijności w młodym pokoleniu robotniczym. To nie w starszej generacji robotników, lecz w młodym ich pokoleniu silniejsze były identyfikacja z Kościołem i udział w praktykach religijnych, niezależnie od stopnia ich zadowolenia z osiągniętego poziomu i jakości życia<ref>E. Śmiłowski, op. cit., s. 231–234.</ref>. Nauka społeczna i krytyka moralna władzy, głoszona przez tutejszy Kościół Katolicki, docierała do robotników w czasie uroczystych pielgrzymek do sanktuarium w Piekarach Śląskich. Narastało robotnicze niezadowolenie ze stosunków z przełożonymi, z warunków organizacji pracy i krytyczne nastawienie do sfery zawodowej postrzeganej jako świat nierówności i niesprawiedliwości społeczno-ekonomicznych<ref>W. Wesołowski, Teoria, badania, praktyka. Z problematyki struktury klasowej, Warszawa 1975, s. 205–206. </ref>.

Bariery realizacji rozbudzonych aspiracji konsumpcyjnych oraz odczuwane dystanse i nierówności powodowały rosnące niezadowolenie społeczne u lepiej wykształconych warstw robotniczych. Latem 1980 r. młode pokolenie robotników wystąpiło w proteście społecznym jako nowa, świadoma swoich oczekiwań i upośledzeń klasa społeczna. To zryw młodych generacji robotników – dążących do wyegzekwowania od panującego reżimu zobowiązań socjalno-bytowych, aspiracji (wyartykułowanych w sierpniu'80 wspólnie z inteligencją oraz chłopstwem) do wolności i sprawiedliwości społecznej – dał początek solidarnościowym przemianom. Te zaś były źródłem końca realnego socjalizmu, jako formacji legitymizowanej rozpoczętym w latach pięćdziesiątych awansem przemysłowym, urbanizacyjnym i socjalnym chłopów, pospiesznie edukowanych i podnoszonych do poziomu chłoporobotników, robotników i inteligentów.

==Robotnicy a deindustrializacja gospodarki województwa==

Środowiska robotnicze po transformacji do ponowoczesnego kapitalizmu, w warunkach redukcji starych zakładów przemysłowych i restrukturyzacji górnictwa oraz hutnictwa w (latach 1998-2002) gwałtownie się kurczą. Dotyka je spadek poziomu życia, a szczególnym zagrożeniem jest wysokie bezrobocie redukowanych zasobów ludzkich, z których część uległa dezaktywacji zawodowej przyjmując odprawy w ramach zwolnień grupowych lub emerytury pomostowe. Za Markiem S. Szczepańskim można stwierdzić, że spuścizną gospodarki komunistycznej na Górnym Śląsku stały się rzesze „ludzi zbędnych”<ref>Zob. Górnicy górnośląscy – ludzie zbędni – ludzie luźni? Szkice socjologiczne, red. M.S. Szczepański, Kraków – Katowice 1994; M.S. Szczepański, Opel z górniczym pióropuszem, Katowice 1997. B. Kolny, G. Maciejewski "Zagrożenie ubóstwem i wykluczeniem społecznym w wyniku restrukturyzacji przemysłu węglowego w województwie śląskim - mity i fakty", Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, 2006.</ref>. W kolejnych latach rynkowej transformacji znaczna część napływowej robotniczej młodzieży wyjechała z regionu do swoich rodzinnych miejscowości, często się deklasując (wracając do pracy w rolnictwie lub przechodząc na zasiłek opieki społecznej). Część osiedleńców zakorzeniła się życiowo w miastach przemysłowych regionu, gdzie zwalniane z likwidowanych zakładów pracy segmenty warstw robotniczych funkcjonują jako „ludzie luźni” – pozbawieni nadziei na życiowy sukces. Okresowe koniunktury na węgiel i stal aktywizują zachowane w części moce produkcyjne i pokazują względność strategii deindustrializacji województwa. Odradzają się nawet zlikwidowane w reformach z 1999 roku zawodowe szkoły górnicze, jako niezbędne uzupełnienie starzejących się kopalnianych kadr.

Robotnicy województwa, podobnie jak i wielu ośrodków przemysłowych w kraju, utracili nie tylko bezpieczeństwo zatrudnienia, lecz stabilizację bytową którą dawał zakład pracy - jak "kopalnia dobroczyńca, żywicielka i organizatorka życia"<ref>T. Nawrocki, Trwanie i zmiana lokalnej społeczności górniczej na Górnym Śląsku, Wyd. UŚ, Katowice 2006, s.176 i n. </ref>.

==Bibliografia==

#M. Błaszczak-Wacławik, W. Błasiak, T. Nawrocki, Górny Śląsk. Szczególny przypadek kulturowy. wyd.UŚ Katowice 1990.
#W. Czapliński, A. Galos, W. Korta, Historia Niemiec, Wyd. Ossolineum, Wrocław-Gdańsk 1981.
#Dla Władzy, obok władzy, przeciw władzy. Postawy robotników wielkich ośrodków przemysłowych w PRL, red. J. Neja, Wyd. IPN Warszawa, 2005.
#H. Dutkiewicz, Małżeństwa mieszane w czterech miastach GOP-u jako wskaźnik integracji społecznej, wyd. ŚIN, Katowice 1968.
#Dzieje ruchu robotniczego na Górnym Śląsku, red. H. Havranek, Opole 1982
#J. Gardawski, Przyzwolenie organiczne. Robotnicy wobec rynku i demokracji, Wyd. PWN, Warszawa 1996.
#E. Górnikowska-Zwolak, Szkic do portretu Ślązaczki. Refleksja feministyczna, Wyd. UŚ, Katowice 2004.
#Górnicy górnośląscy – ludzie zbędni – ludzie luźni? Szkice socjologiczne, red. M.S. Szczepański, Wyd. Matczewski Publisher, Kraków – Katowice 1994.
#Historia Śląska, red. M. Czapliński, E. Kaszuba, G. Wąs, R. Żerelik, Wyd. UWr, Wrocław 2002.
#K. Jonca, Rozwój gospodarczy Polski do 1939 roku, Wyd. UW, Wrocław 2000.
#R. Kaczmarek, K. Miroszewski, Obozy odosobnienia w przemysłowej części województwa śląskiego po II wojnie światowej, w: „Studia Śląskie” 2002.
#J. Kalinowska, Postawy robotników wobec pracy, Wyd. KiW, Warszawa 1978.
#Ł. Kamiński, Strajki robotnicze w Polsce w latach 1945–1948, Wyd. GAJT, Wrocław 1999.
#Klasa robotnicza województwa śląskiego w ćwierćwieczu Polski Ludowej, red. W. Mrozek, Wyd. Śląsk, Katowice 1972.
#Klasa robotnicza Katowic w Polsce Ludowej. Wybrane zagadnienia, red. L.Szafraniec, A. Topol Wyd. Katowickie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, Katowice 1980.
#Kształt struktury społecznej. Studia do syntezy, red. W. Wesołowski, Wyd. Ossolineum PAN Wrocław-Gdańsk 1978.
#J. Malanowski, Polscy robotnicy, Wyd. KiW, Warszawa 1981
#W. Mrozek, Rodzina górnicza. Przekształcenia społeczne w górnośląskim środowisku górniczym, w: „Górnośląskie Studia Socjologiczne” 1965.
#W. Mrozek, Górnośląska rodzina robotnicza w procesie przeobrażeń, Wyd. ŚIN, Katowice 1987.
#W. Mrozek, Górnicy – od grupy społecznej do kategorii zawodowej [w:] Eseje socjologiczne, red. W. Jacher, Katowice 2001
#T. Nawrocki, Trwanie i zmiana lokalnej społeczności górniczej na Górnym Śląsku, Wyd. UŚ, Katowice 2006
#Polacy pracujący a kryzys fordyzmu, red. J. Gardawski, Wyd. Scholar, Warszawa 2009.
#Położenie klasy robotniczej w Polsce, t. 1–6, red. P. Wójcik, Wyd. ANS PZPR, Warszawa 1984–1987.
#M. Smeja, Niemcy? Polacy? Ślązacy? Rodzimi mieszkańcy Opolszczyzny w świetle analiz socjologicznych, Wyd. Universitas, Kraków 2000.
#Socjologiczne problemy industrializacji w Polsce Ludowej, pod. red. J. Szczepańskiego, III Ogólnopolski Zjazd PTS Warszawa 2-6 lutego 1954, Wyd. PWN Warszawa 1967.
#J. Staniszkis, Ontologia socjalizmu, Wyd. Plus, Warszawa 1989.
#U. Swadźba, Śląski etos pracy. Studium socjologiczne, Katowice 2001.
#E. Śmiłowski, Pokoleniowe i regionalne zróżnicowania sposobu życia rodzin robotniczych (na przykładzie Śląska Opolskiego), Wyd. IS, Opole 1987.
#M.S. Szczepański, Opel z górniczym pióropuszem, Wyd. Śląsk, Katowice 1997
#J. Szczepański, Narodziny socjalistycznej klasy robotniczej, Wyd. CRZZ, Warszawa 1974;
#E. Szramek, Śląsk jako problem socjologiczny, "Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku" t. IV, Katowice 1934
#R. Turski, Dynamika przemian społecznych w Polsce, Wyd. WP, Warszawa 1961, s.142-155.
#M. W. Wanatowicz, Od indyferentnej ludności do śląskiej narodowości? Postawy narodowe ludności autochtonicznej Górnego Śląska w latach1945- 2003. Wyd. UŚ, Katowice 2004
#S. Widerszpil, Skład polskiej klasy robotniczej: tendencje zmian w okresie industrializacji, PWN Warszawa 1963.
#W. Wesołowski, Klasa robotnicza i przeobrażenia struktury społecznej w PRL, Wyd. KiW, Warszawa 1969.

==Przypisy==

<references/>

==Źródła on-line==

[http://www.sbc.org.pl/publication/91555 Wyniki Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności 1999-2012]

Rejencja opolska

2015-01-14T12:28:37Z

Myszorj:

[[Kategoria:Historia]]
Autor:[[Jakub Grudniewski]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

[[Rejencja|Rejencja]] Opolska (Regierung in Oppeln, Regierungsbezirk Oppeln) – nazwa niemieckiego urzędu istniejącego na [[Górny Śląsk|Górnym Śląsku]] w latach 1816-1945, a także [http://www.sbc.org.pl/publication/31759 jednostka terytorialna] obejmująca teren działania tego urzędu. Rejencja opolska była jedną z czterech rejencji (obok legnickiej, dzierżoniowskiej i wrocławskiej) utworzonych w ramach [[Prowincja Śląska|Prowincji Śląskiej]] (Provinz Schlesien).

[[Plik:Rejencja.jpg|800px|thumb|right|Mapa rejencji opolskiej a jednocześnie prowincji śląskiej w 1922 roku]]

==Rejencja Opolska. Urząd administracji państwowej.==

===Początki administracji pruskiej i wprowadzenie nowego ustroju na Śląsku===

Początki administracji pruskiej sięgają początku XVII wieku. W 1604 roku utworzono jako organ doradczy panującego tzw. Tajną Radę (Geheim Rat), inaczej zwaną Radą Państwa (niem. Staatsrat), która w 1651 roku została przekształcona w centralną władzę administracyjną Prus.
Właściwym organizatorem administracji pruskiej był król [[Fryderyk Wilhelm I Hohenzollern|Fryderyk Wilhelm I]] (1713-1740). Utworzone przez niego władze administracyjne przetrwały prawie sto lat, tj. do [[Reformy Steina-Hardenberga|reform Steina-Hardenberga]] w roku 1808. Rozporządzeniem z dnia 24 maja 1713 roku Fryderyk Wilhelm I utworzył dwa urzędy centralne:
1.Generalne Dyrektorium Finansów (niem. General-Finanz-Direktorium), którego kompetencje rozciągały się na domeny państwowe i patrymonialne, lasy, pocztę, mennicę itd.
2.Generalny Komisariat Wojny (General-Kriegs-Kommisariat), do którego kompetencji należały sprawie miejskie, podatkowe i kolonizacyjne.
Nowymi władzami prowincjonalnymi były [[Kamera|Kamery]] Rządowe (Amtskammer) i Kamery Wojny (Kriegskammer).
Spory kompetencyjne pomiędzy Generalnym Dyrektorium Finansów a Generalnym Komisariatem Wojny spowodowały, że w 1725 roku połączono je w jeden urząd o nazwie Generalne Dyrektorium do spraw Wojny, Finansów i Domen (General Kriegs-, Finanz- und Domänen-Direktorium). Podległe mu władze prowincjonalne, dotychczas odrębnie funkcjonujące, połączono również w jeden urząd zwany [[Kamera Wojen i Domen|Kamerami (Izbami) Wojny i Domen]] (Kriegs- und Domänen-Kammer). Charakterystyczne było istnienie w Prusach nie spotykanego gdzie indziej systemu administracyjnego opartego o [[powiat|powiaty]] (niem. Kreis), którymi kierowali landraci. Istniejące w tym czasie władze sądowe zwane były rejencjami.
Po zajęciu [[Śląsk|Śląska]] przez Prusy przez [[Fryderyk II Hohenzollern|Fryderyka II]] w 1741 roku usunięta została dotychczasowa administracja habsburska, a na jej miejsce wprowadzone zostały władze administracyjne pruskie. Nie nastąpiła jednak wówczas całkowita unifikacja Śląska z pozostałymi prowincjami Prus, gdyż nie podporządkowano go jak inne prowincje Generalnemu Dyrektorium, lecz utworzono dla Śląska urząd specjalnego ministra [[(minister Śląska)]] podległego bezpośrednio królowi. Tytułowano go : dirigirender Minister in Schlesien. Odrębność ta utrzymała się do początku XIX wieku.
Bezpośrednio po zajęciu Śląska władzę sprawował tu komisariat wojenny, jednak już zarządzeniem królewskim z 25 listopada 1741 roku utworzono na terenie Śląska dwie Kamery Wojny i Domen, jedną z siedzibą w Głogowie dla części [[Śląsk Dolny|Śląska Dolnego], a drugą z siedzibą we Wrocławiu dla pozostałej części Śląska Dolnego i całego pruskiego Śląska Górnego. Utworzono wówczas również trzy obwody sądowe z władzami naczelnymi we Wrocławiu, Głogowie i [[Opole|Opolu]] (ten ostatni przeniesiono wówczas do [[Brzeg|Brzegu]]).
Kamery Wojny i Domen były przede wszystkim władzą wojskową i skarbową. Zajmowały się m. in. sprawami przemarszu i kwaterunku wojska. Do kamer spływały dochody z domen państwowych, lasów, ceł, gospodarki solnej i górniczej. Kamery wykonywały nadzór w sprawach podatku i akcyzy, handlu, przemysłu, rzemiosła, związków i [[Żydzi|Żydów]], a także sprawowały kontrolę nad zarządami [miasto akcyzowe|miast akcyzowych]] (z których w zasadzie wszystkie były [[miasto królewskie|miastami królewskimi]]), do Kamer należały kompetencje policyjne i orzecznictwo administracyjne.
Kamery Wojny i Domen podzielone były na departamenty o zasięgu terytorialnym (w Kamerze głogowskiej 3, we wrocławskiej 7), którymi kierowali tzw. [[radca |radcy wojenno-podatkowi]] (niem. Kriegs- und Steuerräte). Ich kompetencje były szerokie i z biegiem lat jeszcze wzrastały. Sprawowali oni bezpośredni nadzór nad miastami akcyzowymi, których było 131 (33 miasta nieakcyzowe podlegały [[Landrat|landratom]]). Teren Górnego Śląska należał do VI i VII departamentu Kamery, którymi kierowali radcy wojenno-podatkowi w [[Racibórz|Raciborzu]] (potem w [[Prudnik|Prudniku]]) i w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]].

===Reorganizacja pruskiej administracji państwowej wskutek reform Steina-Hardenberga. Utworzenie Rejencji opolskiej===

W wyniku klęski Prus w walce z wojskami napoleońskimi pod Jeną i Auerstädt w 1806 roku postanowiono przeprowadzić gruntowną reformę administracji kraju. Spowodowała ona, że w 1808 roku Śląsk utracił swoje odrębne stanowisko i został zrównany z innymi prowincjami Prus. Dotychczasowy urząd specjalnego ministra dla Śląska został przekształcony w urząd [[Nadprezydent|nadprezydenta]] Prowincji Śląskiej. Równocześnie przystąpiono do reorganizacji Kamer Wojny i Domen, które przemianowano ustawą z dnia 26 grudnia 1808 roku na rejencje. Na duże trudności natrafiono podczas reorganizacji Kamery głogowskiej, gdyż w czasie tym Głogów znajdował się w rękach francuskich. Postanowiono więc na okres realizacji reformy przenieść urząd ten do Legnicy. Przeniesienie to, traktowane jako przejściowe, okazało się jednak, mimo sprzeciwu głogowian, trwałe, gdyż siedzibą rejencji pozostała Legnica. Rejencja legnicka rozpoczęła swoją działalność 4 kwietnia 1809 roku, natomiast rejencja wrocławska pół roku później, tj. 23 września 1809 roku.
Ze względu na to, że rejencja wrocławska obejmowała swoim zasięgiem również Śląsk Górny już wtedy słychać było głosy, że należy utworzyć jeszcze jedną rejencję dla Górnego Śląska, jednak z powodów oszczędnościowych musiano z realizacją tego na razie się wstrzymać.
Już w tym okresie słychać było głosy o wyjątkowości obszaru nad górną Odrą. Nadprezydent Prowincji Śląskiej [[Massow von|von Massow]] argumentował w memoriale z maja 1810 roku, że ''Górny Śląsk różni się od Dolnego tak bardzo swoimi produktami, zajęciami ludności, językiem, charakterem mieszkańców, kondycją chłopów, w części również religią, że obydwa regiony wymagają całkowitego rozdziału administracji''. Memoriał ten wywołał niemałe poruszenie w Berlinie, i poskutkował (również pod wrażeniem powstania chłopskiego na Górnym Śląsku) powołaniem w końcu 1811 roku [[Sack Johann August|Johanna Augusta Sacka]] w celu opracowania projektu nowego urzędu rejencyjnego. Sack krytykował władze we Wrocławiu za zaniedbania względem Górnego Śląska i obwiniał o zapóźnienie cywilizacyjnego Górnego Śląska. Rozwiązaniem tych problemów miało być zdaniem Sacka usamodzielnienie administracyjne tego regionu oraz wprowadzenie tutaj francuskiego systemu departamentów, ten ostatni postulat został jednak od razu odrzucony przez monarchę nie chcącego wyjątków od ogólnie przyjętego systemu administracyjnego. Sack postulował również utworzenie odrębnej rejencji dla Zagłębia Sudeckiego.
Te przemyślenia Sacka miały wpływ na kierunek dalszych działań, które były możliwe dopiero po ostatecznym pokonaniu Napoleona w 1815 roku.
Po [[Kongresie Wiedeńskim]] powstała dodatkowo kwestia ujednolicenia administracji na terenach nie należących wcześniej do Prus (Wielkie Księstwo Poznańskie, część Saksonii z Górnymi i Dolnymi Łużycami). Podstawą do rozwiązania tego problemu, jak również uproszczenia i zwiększenia efektywności pozostałej części administracji, m. in. poprzez powstanie odrębnej rejencji dla Górnego Śląska, stało się wydanie 30 kwietnia 1815 roku "Zarządzenia o polepszeniu utworzonych urzędów prowincjonalnych" (Verordnung über die verbesserte Einrichtung der Provinzialbehörden).
Zarządzenie to mówiło o podziale Prowincji Śląskiej na cztery okręgi rejencyjne: na Górnym Śląsku w Opolu, na [[Śląsk Środkowy|Śląsku Środkowym]] we Wrocławiu, na Dolnym Śląsku w Legnicy i tzw. rejencji górskiej w Dzierżoniowie. Ich granice, a także podział na powiaty musiały zostać dopiero ustalone na drodze mozolnych i często trudnych negocjacji. Zgodnie z instrukcją z 3 lipca 1815 roku postanowiono nie zmieniać znacznie starych granic powiatów, jednocześnie starając się je utrzymać w wielkości od 20 do 36 tysięcy mieszkańców.
Organizacją rejencji mieli zająć się specjalni komisarze. Dla Górnego Śląska stanowisko to dzierżył [[Reichenbach Karl Heinrich Fabian hrabia von|Karl Heinrich Fabian hrabia von Reichenbach]], wiceprezydent rejencji wrocławskiej, późniejszy pierwszy [[Prezydent rejencji|prezydent rejencji]] opolskiej.
Wkrótce powstał spór o przyszłą siedzibę władz rejencyjnych. Oprócz Opola w grę wchodziły tutaj [[Gliwice]], Racibórz oraz Brzeg, dotychczasowa siedziba [[Wyższy Sąd Krajowy|Wyższego Sądu Krajowego]] (Oberlandesgericht). Dopiero w listopadzie 1815 roku odgórną decyzją królewską zdecydowano o wyborze Opola jako stolicy rejencji. Formalne ukonstytuowanie się nowej rejencji nastąpiło 1 maja 1816 roku.

[[Plik:Amts-Blatt 1848.png|200px|thumb|left|Gazeta urzędowa rejencji opolskiej ukazująca się od 1816 roku]]

===Zmiany struktury wewnętrznej urzędu Rejencji opolskiej w wiekach XIX i XX ===

Pierwotnie, w 1808 roku w ręku władz rejencyjnych skupiona była cała władza administracyjna, poza władzą sądowniczą przekazaną sądom krajowym, sprawami wojskowymi, monetarnymi i bankami. Rejencja była władzą kolegialną, na której czele stał prezydent. Obok niego w jej skład wchodzili dyrektorzy będący przewodniczącymi poszczególnych [[Deputacja|deputacji rejencyjnych]] oraz radcy rejencyjni . Spośród tych ostatnich część miała funkcje podzielone merytorycznie: radcy konsystorialni i szkolni.
Rejencje dzieliły się na cztery bądź pięć deputacji: policyjną, wyznań i oświecenia publicznego, finansów i wojskową. Rejencja jako plenum działała tylko w sprawach ogólnych i szczególnie ważnych oraz dotyczących spraw wyodrębnionych łącznie dla deputacji.
Po reformach z 1815 roku zakres uprawnień rejencji uległ zwężeniu: sprawy duchowne, szkolne i medyczne przekazano odrębnym urzędom. Administracja w zakresie podatków pośrednich została przekazana utworzonej specjalnej dyrekcji podatkowej. Deputacje zostały zniesione, a na ich miejsce utworzono dwa wydziały z dyrektorami na czele. Pierwszy z nich zajmował się sprawami należącymi do ministrów spraw zagranicznych, wojskowych i wewnętrznych, drugi natomiast odpowiadał za sprawy finansów, rzemiosła, handlu i budowlane. W 1825 roku zwiększono liczbę wydziałów rejencji do czterech (spraw wewnętrznych, spraw kościelnych i szkolnych, podatków bezpośrednich, domen i lasów oraz podatków pośrednich), przy czym w rejencjach w prowincji śląskiej ostatni wydział istniał jedynie przez dwa lata do momentu utworzenia Dyrekcji Podatkowej Prowincji Śląskiej we Wrocławiu (Provinzial-Steuer-Deputation). Na czele wydziałów stali nie dyrektorzy, lecz wyżsi radcy rejencyjni.

Schemat organizacyjny rejencji opolskiej w latach 1815-1825

[[Plik:wykres rejencji.jpg]]

Schemat organizacyjny rejencji opolskiej w latach 1827-1883

[[Plik:wykres prezydium1.jpg]]

Podział rejencji opolskiej na trzy wydziały był nadzwyczaj trwały: utrzymał się do 1945 roku. W latach 1883-1935 Wydział I Wewnętrzny (Abteilung des Innern) zmienił nazwę na Wydział Prezydialny (Präsidial-Abteilung), zaś od 1935 roku nazywał się Wydziałem Ogólnym ( Allgemeine Abteilung). Zajmował się on następującymi sprawami:
a. sprawy ogólnej administracji okręgu, sprawy wewnętrzno-polityczne, ogólny zarząd policyjny, nadzór nad policją, sprawy policji ochronnej, żandarmerii, policji komunikacyjnej, drogowej, budowlanej, straży ogniowej itp.
b. sprawy komunalne jak sprawy personalne urzędników komunalnych, wybory komunalne, zmiany granic i powiatów, zmiany nazw miejscowości.
c. sprawy stowarzyszeń, korporacji, związków, fundacje i legaty, sprawy Żydów i [[dysydent|dysydentów]].
d. sprawy stanu cywilnego, zmiana nazwisk, nazwiska mieszane
e. sprawy zdrowia publicznego – nadzór nad aptekami, sprawy sanitarne, zwalczanie zaraz i chorób zakaźnych, szczepienia ochronne, zwalczanie alkoholizmu, nadzór nad zakładami kuracyjnymi (sanatoria, prewentoria), szkolnictwo fachowe w zakresie spraw zdrowia
f. sprawy weterynaryjne
g. sprawy komunikacyjne, budowa linii kolejowych, dworców, dróg, autostrad i mostów
h. sprawy narodowościowe: przynależność państwowa, sprawy graniczne i paszportowe, emigracja, sprawy cudzoziemców
i. sprawy handlu, rzemiosła i przemysłu, ubezpieczenia nie podlegające urzędowi ubezpieczeń, pośrednictwo pracy, ubezpieczenia bezrobotnych, kontrola miar i cen, ochrona pracy, strajki, wypoczynek, sprawy wynikające z prawa pracowniczego, szkolnictwo zawodowe
j. sprawy gospodarki rolnej i wodnej jak rolnictwo, łowiectwo, szkoły rolnicze, melioracje, regulacja rzek, pomiary stanu wód, kanalizacja, spółki i towarzystwa wodne
k. sprawy opieki społecznej – opieka nad inwalidami, wsparcia dla emerytów, opieka nad młodzieżą
l. sprawy budownictwa nadziemnego, zarząd nieruchomości państwowych, ochrona zabytków, wykopaliska itp.
m. gospodarka mieszkaniowa i budownictwo mieszkaniowe

Po [[Pierwsza wojna światowa|pierwszej wojnie światowej]] przeszły do kompetencji Wydziału I wydzielone z Wydziału II sprawy [[Kataster|katastralne]], nadzór nad podatkami przemysłowymi, sprawy kas powiatowych.

W latach 30. zakres I Wydziału rozszerzono o: sprawy ochrony przeciwlotniczej, sprawy związane z dodatkami za pracę we wschodnich prowincjach Prus (Ostbeihilfe), sprawy przejęte po dawnym urzędzie obrachunkowym przy rejencji (Rechnungsamt), sprawy nowoutworzonej w ramach I Wydziału Rady Kontroli Gmin (Gemeindeprüfungsrat) oraz niektóre sprawy Wydziału Okręgowego (Bezirkausschuss), przekształconego w Okręgowy Sąd Administracyjny. Natomiast z Wydziału I wydzielono sprawy gospodarki rolnej i wodnej i przydzielono je Wydziałowi III.

Wydział II dla spraw Kościołów i Szkół (Abteilung für Kirchen und Schulwesen)
W zakresie spraw kościelnych, po przekazaniu zarządu majątkiem kościelnym władzom [[Kościół katolicki |Kościoła katolickiego]] i [[Kościół ewangelicko-augsburski|ewangelickiego]], rejencjom pozostało zarządzanie patronatami, nadzór nad prowadzeniem ksiąg kościelnych, udział w tworzeniu nowych parafii, sprawy cmentarzy, sprawy budowlane.
W zakresie spraw szkolnych do kompetencji II Wydziału należały sprawy [[Szkoła powszechna|szkół powszechnych]], [[Szkoła średnia|szkół średnich]], [[Szkoła prywatna|szkół prywatnych]], [[Szkoła wyznaniowa|wyznaniowych]], sprawy szkół dla dzieci upośledzonych, [[Przedszkole|przedszkola]], sprawy personalne nauczycieli, ich dokształcanie. [[Szkoła wyższa|Szkoły wyższe]] i [[Seminarium nauczycielskie|seminaria nauczycielskie]] podlegały specjalnemu Szkolnemu Kolegium Prowincjonalnemu (Provinzialschulkollegium).
W roku 1935 sprawy [[Szkoła zawodowa|szkół zawodowych]] przeniesiono z Wydziału I do Wydziału II.

Wydział III: [[Domena|Domen]] i Lasów (Abteilung für Domänen und Forsten), w latach 1825-1919 zwany Wydziałem dla spraw Podatków Bezpośrednich, zaś od 1935 r. Wydziałem Rolnym (Landwirtschaftliche Abteilung).
Do jego kompetencji należał zarząd podatkami bezpośrednimi (przemysłowymi i dochodowymi), administracja katastralna, sprawy kas powiatowych oraz zarząd domenami i lasami.
Po pierwszej wojnie światowej Zarząd Podatków Bezpośrednich w ramach Wydziału III został zlikwidowany, a jego sprawy przekazano przez Rejencję nowoutworzonym władzom skarbowym Rzeszy (Reichsfinanzbehörde). Sprawy katastralne, sprawy podatków rzemieślniczych oraz sprawy kas powiatowych przeszły do kompetencji Wydziału I.
W roku 1935 Wydział III przeniesiono do Wydziału Rolnego, wydzielając z niego równocześnie Zarząd Lasów. Od tego czasu do kompetencji Wydziału III należał jedynie Zarząd Domen oraz od roku 1935 – sprawy rolne i wodne, wyłączone z Wydziału I.

Do personelu rejencji obok prezydenta i kierowników wydziałów (którymi byli do 1825 roku dyrektorzy, a od tego roku wyżsi radcy rejencyjni) należeli również radcy rejencyjni, radcy techniczni (medyczni, budowlani, weterynaryjni, szkolni, kasowi itd. oraz [[Asesor|asesorzy]]). Wszyscy oni byli tzw. członkami rejencji.
W latach 1815-1883 wszystkie wydziały rejencji działały w sposób kolegialny, tzn. sprawy załatwiano na posiedzeniach członków kolegium, a nie samodzielnie przez prezydenta.
Posiedzenia odbywały się bądź jako plenarne, w których brali udział członkowie wszystkich wydziałów, bądź też były to posiedzenia jednego wydziału. Uchwały zapadały zwykle większością głosów, jednakże prezydentowi przysługiwało prawo zawieszenia uchwały i powzięcia decyzji według własnego uznania, za którą ponosił sam pełną odpowiedzialność. Plenum rejencji składało się z prezydenta jako przewodniczącego, wyższych radców rejencyjnych i radców rejencyjnych i asesorów. Wszyscy oni mieli pełne prawo głosu, z tym, że radcy techniczni tylko w sprawach dotyczących wydziału, w którym pracowali zaś asesorzy tylko w zakresie przydzielonych im spraw. Na zaproszenie prezydenta w posiedzeniach plenarnych mogli brać udział landraci.
Na posiedzeniach kolegium omawiano wszystkie ważniejsze sprawy, m. in. budżety, sprawozdania do ministerstw, rozporządzenia władz zwierzchnich, zarządzenia wewnętrzne itp.
Prezydent i kierownicy wydziałów tworzyli [[Prezydium rejencji|prezydium]], do którego kompetencji należało mianowanie i zwalnianie członków kolegium i niższych urzędników, podział czynności między nimi, nadzór nad ich pracą, nadzór nad Główną Kasą Rejencji, udzielanie urlopów, kontrola podległych urzędów, przygotowywanie materiałów na obrady Kolegium itp.
Na skutek przyjęcia pruskiej ustawy o administracji krajowej (Landesverwaltungsgesetz) w 1883 roku zniesiono system kolegialny I Wydziału Wewnętrznego, a zakres jego działania przeniesiono pod bezpośredni nadzór prezydenta. Od tego czasu Wydział I zwano Wydziałem Prezydialnym. Reformy te nie dotyczyły Wydziału II i III, które pozostały kolegialne do 1935 roku.
Prezydent rejencji był mianowany przez króla, a od 1918 roku przez pruską Radę Ministrów (Preußische Ministerrat).

==Opolski okręg rejencyjny. Jednostka administracyjna.==
===Struktura opolskiego okręgu rejencyjnego w okresie monarchii Hohenzollernów===

Opolski okręg rejencyjny z kilku względów był w ramach prowincji śląskiej wyjątkowy. Był jedynym okręgiem, w którym pomiędzy 1816 a 1918 rokiem notowano spadek liczby ludności (od 1846 do 1849 roku liczba ludności spadła o ponad 21000 osób z powodu [[Epidemie|tyfusu głodowego]], który rozprzestrzeniał się w latach 1847/48 zwłaszcza w [[Powiat rybnicki|powiecie rybnickim]] i [[Powiat pszczyński|pszczyńskim]]. Jeszcze w 1837 roku rejencja opolska była najmniejsza ze wszystkich śląskich rejencji, natomiast w 1895 roku należała już do największych pod względem liczby ludności. W 1849 roku mieszkało tutaj 31,5% ludności Śląska , w 1910 roku natomiast już 42,3%. Poniższa tabela pokazuje jak szybko zmieniała się liczba ludności w rejencji opolskiej od połowy XIX wieku.

[[Plik:Liczba ludności.jpg]]

Źródło: Verwaltungsgeschichte Ostdeutschlands 1815-1945. Organisation-Aufgaben-Leistungen der Verwaltung, red. G. Heinrich, F.-W. Henning, K. Jeserich, Stuttgart-Berlin-Köln 1992, s. 890.

Rejencję opolską zamieszkiwała ludność głównie [[Katolicy|katolicka]] (90,6% ogółu liczby ludności w 1910 roku). [[Ewangelicy]] stanowili wówczas 8,5%, a Żydzi jedynie 0,8% ogółu mieszkańców rejencji.

W momencie ukonstytuowania się rejencji opolskiej w 1816 roku w skład okręgu rejencyjnego weszły następujące powiaty: [[Powiat bytomski|bytomski]], [[Powiat głubczycki|głubczycki]], [[Powiat grodkowski|grodkowski]], [[Powiat kozielski|kozielski]], [[Powiat lubliniecki|lubliniecki]], [[Powiat niemodliński|niemodliński]], [[Powiat nyski|nyski]], [[Powiat oleski|oleski]], [[Powiat opolski|opolski]], [[Powiat prudnicki|prudnicki]], pszczyński, [[Powiat raciborski|raciborski]], [[Powiat toszecko-gliwicki|toszecko-gliwicki]].
Struktura opolskiego okręgu rejencyjnego uległa w okresie monarchii Hohenzollernów zaledwie kilku zmianom. Włączony w granice rejencji opolskiej powiat [[Powiat kluczborski|kluczborski]] próbował przeforsować swoje pozostanie w rejencji wrocławskiej, co mu się przejściowo w latach 1816-1820 udało, ostatecznie jednak został przyłączony do rejencji opolskiej.
Od 1816 roku rejencje miały zająć się nowym podziałem powiatów, czego na Górnym Śląsku ostatecznie dokonano dnia 1 stycznia 1818 roku. Z 15 istniejących w rejencji opolskiej powiatów jeden (rybnicki) został utworzony, co nastąpiło w wyniku pomniejszenia powiatów: pszczyńskiego, raciborskiego, głubczyckiego i toszecko-gliwickiego. Planowano skasować powiat niemodliński, jednak wskutek oporu stanów nie udało się tego przeprowadzić. Dokonano kilku nieznacznych korekt granic powiatów, scentralizowano również urzędy w stolicach powiatów.
Po ustaleniu się w 1820 roku ostatecznego podziału rejencji na powiaty następna zmiana administracyjna nastąpiła 27 marca 1873 roku kiedy to król Prus Wilhelm I podjął decyzję o podziale dotychczasowego powiatu bytomskiego na cztery powiaty ziemskie: bytomski, [[Powiat katowicki|katowicki]], [[Powiat tarnogórski|tarnogórski]] i [[Powiat zabrski|zabrski]]. W kolejnych latach następujące miasta leżące w rejencji opolskiej zostały powiatami miejskimi (Stadtkreise): Bytom (1890), Gliwice (1897), [[Królewska Huta]] (1898), [[Katowice]] (1899), Racibórz (1903) i [[Nysa]] (1911). Pod koniec istnienia II Cesarstwa Niemieckiego w opolskim okręgu rejencyjnym istniały następujące powiaty:
1. bytomski miejski (Beuthen-Stadt)
2. bytomski ziemski (Beuthen-Land)
3. gliwicki miejski (Gleiwitz-Stadt)
4. głubczycki (Leobschütz)
5. grodkowski (Grottkau)
6. katowicki miejski (Kattowitz-Stadt)
7. katowicki ziemski (Kattowitz-Land)
8. kluczborski (Kreuzburg)
9. kozielski (Cosel)
10. [[Powiat królewskohucki|królewskohucki]] miejski (Königshütte-Stadt)
11. lubliniecki (Lublinitz)
12. niemodliński (Falkenberg)
13. nyski miejski (Neisse-Stadt)
14. nyski ziemski (Neisse-Land)
15. oleski (Rosenberg)
16. opolski miejski (Oppeln-Stadt)
17. opolski ziemski (Oppeln-Land)
18. prudnicki (Neustadt O/S)
19. pszczyński (Pless)
20. raciborski miejski (Ratibor-Stadt)
21. raciborski ziemski (Ratibor-Land)
22. rybnicki (Rybnik)
23. tarnogórski (Tarnowitz)
24. toszecko-gliwicki (Tost-Gleiwitz)
25. zabrski (Zabrze, Hindenburg)

===Zmiany administracyjne w Republice Weimarskiej i w III Rzeszy===

Największe zmiany dla rejencji opolskiej w wyniku których została ona podniesiona do rangi [[Prowincja Górnośląska|Prowincji Górnośląskiej]] nastąpiły po zakończeniu I wojny światowej.
Początkowe dążenia do utworzenia na Górnym Śląsku odrębnej prowincji w ramach Niemiec. wysuwane przez [[Katolicka Partia Ludowa|Katolicką Partię Ludową]] (Katholische Volkspartei) trafiały na twardy opór zarówno w Berlinie jak i we Wrocławiu. [[Starosta krajowy|Starosta krajowy]] i były landrat lubliniecki [[Thaer Georg von|Georg von Thaer]] podkreślał, że podział Prowincji Śląskiej jest nie tylko wbrew tradycjom historycznym, ale doprowadzi również do zerwania jedności gospodarczej i obu stronom przyniesie znaczne niekorzyści. Aby osłabić górnośląskie dążenia do uzyskania autonomii niektóre partie, takie jak [[Niemiecko-narodowa Partia Ludowa]] (Deutschnationale Volkspartei) i [[Niemiecka Partia Demokratyczna]] (Deutsche Demokratische Partei) głosowały w [[Pruskie Zgromadzenie Krajowe|Pruskim Zgromadzeniu Krajowym]] (Preußische Landesversammlung) 14 października 1919 roku za projektem Katolickiej Partii Ludowej. 8 listopada 1919 roku ogłoszono, że Prusy otrzymują nową prowincję górnośląską, która po odpadnięciu terenów przyznanych w wyniku [[Traktat Wersalski|traktatu wersalskiego]] Czechosłowacji (tzw. [[Kraik Hulczyński]]) i w wyniku plebiscytu Polsce, obejmowała obszar 9708 km2, a zamieszkiwało ją zaledwie 1,37 miliona mieszkańców, co czyniło ją drugą najmniejszą prowincją w Niemczech po tzw. Marchii Granicznej Poznańsko-Zachodniopruskiej.
Fakt, że do rangi prowincji podniesiono wówczas rejencję opolską powodował, że powstała unia personalna pomiędzy stanowiskiem prezydenta rejencji, a nadprezydentem prowincji górnośląskiej. W okresie Republiki Weimarskiej jedynym samodzielnym prezydentem rejencji opolskiej, który nie był nadprezydentem prowincji był [[Brauweiler Roland|Roland Brauweiler]], w 1925 roku przeniesiony na tę samą funkcję do Malborka.
5 stycznia 1927 roku ustanowiono w prowincji górnośląskiej nowy podział na powiaty, który był konsekwencją przyznania Polsce części Górnego Śląska w wyniku plebiscytu. Pozostałe przy Niemczech [[Powiat szczątkowy|powiaty szczątkowe]] (Restkreise) bytomski i tarnogórski wraz z częścią powiatu zabrskiego połączono w [[Powiat bytomsko-tarnogórski]], resztę powiatu lublinieckiego natomiast z częścią powiatów: oleskiego, [Powiat strzelecki|strzeleckiego]] i opolskiego połączono w [[Powiat dobrodzieński]]. Fragment powiatu rybnickiego podzielono pomiędzy powiaty: toszecko-gliwicki i raciborski.
Dalsze zmiany administracyjne w obrębie rejencji opolskiej (Prowincji Górnośląskiej) nastąpiły 1 kwietnia 1938 roku. Połączono wówczas prowincje: górno- i dolnośląską w jedną prowincję śląską, co odpowiadało sytuacji sprzed 1919 roku.
W tym samym roku należący do rejencji opolskiej do 1920 roku tzw. Kraik Hulczyński włączono z powrotem w granice Rzeszy, pod administrację [[Kraj Sudecki|Kraju Sudeckiego]] (Sudetenland). Już po rozpoczęciu [[Druga wojna światowa|II wojny światowej]], 22 listopada 1939 roku Kraik Hulczyński został z powrotem przyłączony do powiatu raciborskiego.
Po wybuchu wojny wojsko niemieckie zajęło część rejencji opolskiej, która przypadła Polsce w 1922 roku. 5 września 1939 roku utworzono administrację cywilną na tym obszarze z siedzibą w Katowicach. 8 października tego roku powstała nowa [[Rejencja katowicka|rejencja katowicka]] (Regierungsbezirk Kattowitz), do której oprócz ziem rejencji opolskiej utraconych na rzecz Polski w 1922 roku weszło [[Zaolzie]] oraz tereny wcześniej ze Śląskiem niezwiązane a należące przed wojną do [[Województwo krakowskie|województwa krakowskiego]] i [[Województwo kieleckie|kieleckiego]]. Do nowo utworzonej rejencji przyłączono też część powiatów wchodzących w latach 1922-1939 w skład rejencji opolskiej (powiat bytomsko-tarnogórski, toszecko-gliwicki, powiaty miejskie: bytomski, gliwicki, zabrski). W drugą stronę, to znaczy z ziem byłego [[Województwo|województwa]] [[Województwo śląskie|śląskiego]] do rejencji opolskiej przyłączono powiat lubliniecki, natomiast z terenów nieśląskich, a zajętych przez armię niemiecką powiaty: [[Blachownia]] i [[Zawiercie]].
Dalsze zmiany administracyjne nastąpiły 18 stycznia 1941 roku, kiedy to dotychczas istniejąca Prowincja Śląska, obejmująca cztery okręgi rejencyjne (legnicki, wrocławski, opolski i katowicki) oddzielona została na nowo, jak w 1919 roku, na dwie prowincje: dolnośląską z siedzibą we Wrocławiu (rejencje legnicka i wrocławska) i górnośląską z siedzibą w Katowicach (rejencje opolska i katowicka). W tym samym 1941 roku, w maju, zmieniono polskobrzmiące nazwy miast powiatowych w rejencji opolskiej: Blachownia na Blachstädt, Lublinitz (Lubliniec) na Loben, Zawiercie na Warthenau. W czerwcu tego roku połączono powiaty: dobrodzieński i lubliniecki w jeden powiat „Loben” z siedzibą landrata w Lublińcu.
Ostateczny podział powiatów rejencji opolskiej kształtował się następująco (lata 1941-1945):
1. [[powiat Blachownia|Blachownia]] (Blachstädt)
2. Głubczyce (Leobschütz)
3. Grodków (Grotkkau)
4. Kluczbork (Kreuzburg O.S.)
5. Koźle (Cosel)
6. Lubliniec (Loben)
7. Niemodlin (Falkenberg O.S.)
8. Nysa-powiat miejski (Neisse-Stadt)
9. Nysa-powiat ziemski (Neisse-Land)
10. Olesno (Rosenberg O.S.)
11. Opole-powiat miejski (Oppeln-Stadt)
12. Opole-powiat ziemski (Oppeln-Land)
13. Racibórz-powiat miejski (Ratibor-Stadt)
14. Racibórz-powiat ziemski (Ratibor-Land)
15. [[Strzelce Opolskie]] (Groß Strehlitz)
16. [[Powiat zawierciański|Zawiercie]] (Warthenau)

Prezydenci rejencji opolskiej
1816-1820 Karl Heinrich Fabian Graf von Reichenbach
1823-1835 [[Theodor Gottlieb von Hippel]]
1835-1858 [[Erdmann Graf von Pückler-Limburg]]
1858-1871 [[Georg von Viebahn]]
1871-1877 [[Robert Eduard von Hagemeister]]
1878-1881 [[Friedrich Karl August Ludwig Konstantin von Quadt und Hüchtenbrück]]
1881-1886 [[Robert Graf von Zedlitz-Trützschler]]
1886-1888 [[Traugott Adalbert Ernst Graf von Baudissin]]
1888-1898 [[Joseph von Bitter]]
1898-1900 [[Friedrich Ludwig von Moltke]]
1900 [[Hans Franz Max von Pohl]]
1901-1907 [[Ernst Holtz]]
1908-1915 [[Friedrich Ernst von Schwerin]]
1916-1917 [[Oskar Gustav Rudolf Hergt]]
1917-1919 [[Walther von Miquel]]
1919-1921 [[Joseph Bitta]]
1921-1923 [[Roland Heinrich Wilhelm Brauweiler]]
1923-1929 [[Alfons Proske]]
1929-1933 [[Hans Lukaschek]]
1933-1940 [[Artur Schmidt]]
1941-1944 [[Albrecht Schmelt]]
1944-1945 [[Mehlhorn]]

==Bibliografia==

Źródła archiwalne:
#Archiwum Państwowe w Opolu, zespół nr 1191 Rejencja Opolska
#Archiwum Państwowe we Wrocławiu, zespół nr 170 Naczelne Prezydium Prowincji Śląskiej we Wrocławiu.
#Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz w Berlinie, zespół I. HA Rep. 77 Ministerium des Innern
Źródła drukowane:
#Erneuerte Bau-Polizei-Gesetze und Verordnungen fur die Stadte im Departement der Koniglich-preussisch-oberschlesischen Regierung zu Oppeln, Oppeln 1817.
#Erster Nachtrag zu den Schul-Verordnungen der koniglichen Regierung zu Oppeln / nach amtlichen Quellen zusammengestellt von Eduard Kupfer, Breslau 1896.
#Instruktion zur Geschäftsführung der Regierungen vom 23. Oktober 1817, „Preußische Gesetzsammlung“ 18 17, s. 248-288.
#Jetzt geltenden polizeilichen Straf-Verordnungen im Bezirke der Koniglichen Regierung zu Oppeln / zsgest. von L. Sack, Oppeln 1850.
#Landesverwaltungsgesetz vom 30. Juli 1883, „Preußische Gesetzsammlung“ 1883, s. 195-236.
#Schul-Verordnungen der koniglichen Regierung zu Oppeln / nach amtlichen Quellen zusammengestellt von Eduard Kupfer, Breslau 1892.
#Statistisch-topographische Uebersicht des Departements der Koniglichen Preussischen Regierung zu Oppeln in Schlesien, Oppeln 1819.
#Verordnung über die verbesserte Einrichtung der Provinzialbehörden vom 30. April 1815, „Preußische Gesetzsammlung“ 1815, s. 85-92.
Literatura:
#Grundriss der deutschen Verwaltungsgeschichte. Reihe A: Preussen, Band 4: Schlesien, red. D. Stuttgen, H. Neubach, W. Hubatsch, Marburg 1976.
#Verwaltungsgeschichte Ostdeutschlands 1815-1945. Organisation-Aufgaben-Leistungen der Verwaltung, red. G. Heinrich, F.-W. Henning, K. Jeserich, Stuttgart-Berlin-Köln 1992.
#J. Ziekursch, Zur Charakteristik der schlesischen Steuerräte (1742-1809), [http://www.sbc.org.pl/Content/17688/_4026_0_43_II.djvu?djvuopts&page=135 „Zeitschrift des Vereins für Geschichte Schlesiens“] 43, 1909, s. 131-182

==Źródła on-line==

ŚBC:

[http://www.sbc.org.pl/publication/1149 Adress-Handbuch für den Regierungsbezirk Oppeln. Teil 1. Verzeichnis der in die Handelsregister eingetragenen Firmen, Kattowitz 1902]

[http://www.sbc.org.pl/publication/12371 Amts-Blatt der Königlichen Oppelnschen Regierung 1816-1865]

[http://www.sbc.org.pl/publication/8682 Handbuch der Provinz Schlesien. Mit höherer Genehmigung herausgegeben in dem Ober-Präsidial-Bureau, Breslau 1856];

[http://www.sbc.org.pl/publication/5426 Oberschlesisches Handels-Adressbuch. Herausgegeben unter Benutzung des amtlichen Materials der Handelskammer für den Regierungsbezirk Oppeln, Kattowitz-Breslau-Leipzig-Berlin 1914]

[http://www.sbc.org.pl/publication/5448 Ortschafts- und Entfernungs-Tabelle des Regierungsbezirks Oppeln, Oppeln 1860];

[http://www.sbc.org.pl/publication/5951 Ortschafts- und Entfernungs-Tabelle des Regierungsbezirks Oppeln, Oppeln 1886]

[http://www.sbc.org.pl/publication/3347 Topographisches Handbuch von Oberschlesien. Bd.1-2, Breslau 1865];

Bayerische StaatsBibliothek:

[http://de.wikisource.org/wiki/Amtsbl%C3%A4tter_der_preu%C3%9Fischen_Bezirksregierungen#Oppeln Zdigitalizowane dzienniki urzędowe rejencji opolskiej]

www.posselt-landkarten: [http://www.posselt-landkarten.de/index_graphik_grossblaetter.htm Mapy wojskowe rejencji opolskiej]

Rademacher Michael , www. verwaltungsgeschichte.de:
[http://www.verwaltungsgeschichte.de/p_schlesien.html Rejencja opolska, podziały administracyjne, obsada personalna]

Jehke Rolf, Territoriale Veränderungen in Deutschland und deutsch verwalteten Gebieten 1874 – 1945:
[http://www.territorial.de/ Rejencja opolska, podziały administracyjne, obsada personalna, kalendarium wydarzeń]

Pszczyńskie Wolne Państwo Stanowe

2015-01-12T13:32:37Z

Myszorj:

[[Kategoria:Historia]]
[[Autor: dr Jerzy Polak]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

[[Wolne państwo stanowe]], zwane również „państwem większym” (status maiores), to samodzielna jednostka polityczno-terytorialna, wyodrębniona w drodze wykupienia ze struktury prawno-ustrojowej księstw, będąca feudalnym wielkim majątkiem prywatnym o specjalny statusie, niezależnym od administracji i jurysdykcji książęcej, [[stany śląskie|stanów]] lub [[starosta|starostów królewskich]]. Jej szlachecki właściciel, nie posiadający rodowego tytułu książęcego, zwany [[wolny pan|wolnym panem]] (Freiherr) podlegał bezpośrednio królowi czeskiemu (w latach 1526 – 1740 [[Habsbuurgowie|Habsburgom]]), któremu składał hołd i przysięgę lenną. Mógł być też sądzony wyłącznie przez niego lub Izbę Apelacyjną w Pradze. Król zatwierdzał go jako posiadacza państwa stanowego przez nadanie inwestytury i listu lennego, potwierdzał także najważniejsze jego decyzje (np. o sprzedaży państwa) i udzielone przywileje. Pojawienie się tego typu jednostek na Śląsku w końcu XV w. było spowodowane wymieraniem poszczególnych linii [[Piastowie|Piastów]] i polityką króla węgierskiego [[Maciej Korwin|Macieja Korwina]].

==Prawa wolnego pana stanowego==
[[Plik:4.jpg|400px|thumb|left|Zamek w Pszczynie (widok z początku XX wieku)]]

Prawa wolnego pana stanowego w niewielkim stopniu różniły się od praw lennych książąt terytorialnych (np. nie miał prawa do bicia własnej monety), zasiadał także wraz z nimi w XVI – XVII w. w I kurii [[sejm śląski|sejmu śląskiego]] (zjazdów książąt i stanów), gdzie jednak miał tylko głos wspólny z innymi wolnymi panami stanowymi. Posiadał nieograniczone prawo prowadzenia w swoim państwie własnej administracji, stanowienia prawa lokalnego (krajowego) i wydawania zarządzeń, udzielania przywilejów stanowych i cechowych oraz prawo zwierzchności nad wszystkimi swoimi poddanymi, którzy zobowiązani byli do składania mu przysięgi wierności. Przysługiwało mu również prawo reprezentowania szlachty zamieszkującej państwo stanowe, sądzenia wszystkich stanów, korzystania z wszelkich dochodów, w tym z regale górniczego i łowieckiego oraz prawo otrzymywania danin publicznych i posług, a ponadto posiadania własnej siły zbrojnej, kontrolowania nakładania i poboru podatków państwowych oraz lokalnych i prawo do nadzoru instytucji kościelnych. Do jego obowiązku należało m.in. płacenie podatków państwowych, zapewnienie bezpieczeństwa poddanych i gości na swym terytorium oraz zwoływania lokalnego pospolitego ruszenia (obrony krajowej), której był dowódcą.

==Powstanie Pszczyńskiego Wolnego Państwa Stanowego==

Pszczyńskie Wolne Państwo Stanowe (Freie Standesherrschaft Pless) powstało ostatecznie w wyniku sprzedaży allodyfikowanego w 1500 roku „państwa pszczyńskiego” przez księcia cieszyńskiego [[Kazimierz II|Kazimierza II]] bogatemu magnatowi węgierskiemu [[Aleksy Turzo|Aleksemu Turzo]] za 40 tysięcy złotych węgierskich na podstawie kontraktu zawartego we Frysztacie 21 lutego 1517 roku. Umowa ta została zatwierdzona przez króla czeskiego i węgierskiego [[Ludwik II Jagiellończyk|Ludwika II Jagiellończyka]] 26 września 1517 i 26 maja 1519 roku, który podkreślił alodialny i dziedziczny charakter „państwa pszczyńskiego”, uznając swobodne nim dysponowanie przez właściciela. Zarazem przywilejem z 13 maja 1519 roku przyznał Aleksemu Turzo prawo do własnego sądownictwa w tym państwie i stanowienia prawa. Ten jednak na żądanie szlachty pszczyńskiej zrzekł się prawa jej sądzenia przez wydanie 28 września 1521 roku ordynacji ziemskiej, ustanawiając sąd ziemski i sejmik ziemski.

[[Plik:Księstwo pszczyńskie.jpg|800px|thumb|right|Pszczyńskie Wolne Państwo stanowe w drugiej połowie XVIII wiekuna mapie F.B. Wernhera]]

W skład ustanowionego w ten sposób pszczyńskiego wolnego państwa stanowego weszło jego stołeczne miasto [[Pszczyna]] z zamkiem, 3 miasteczka – [[Bieruń]], [[Mikołów]] i [[Mysłowice]], 49 wsi kameralnych i 2 wsie, do których wolny pan miał prawa zwierzchnie, 21 wsi rycerskich i 1 wieś klasztorna. Granice tego państwa określone zostały ostatecznie po włączeniu po sporze z księciem cieszyńskim wsi [[Niemiecka Wisła]] w 1528 roku. Jego terytorium wynosiło około 1388 km2 i sąsiadowało bezpośrednio od wschodu z Królestwem Polskim.

Tytułu wolnego pana pszczyńskiego (liber dominus in Psczina, swobodny pan na Pszczynie), zwanego potem także baronem pszczyńskim, użył po raz pierwszy [[Ludwik II Jagiellończyk]] w dokumencie z 16 września 1525 roku, zatwierdzającym przejście „państwa pszczyńskiego” w ręce brata Aleksego Jana VI Turzona. Podobnie uczynił król [[Ferdynand I]] 16 kwietnia 1527 roku, zastrzegając przy tym, iż majątku tego nie wolno sprzedawać w częściach. Pomimo tego zadłużony Turzo sprzedał 22 lutego 1536 roku patrycjuszowi krakowskiemu Stanisławowi Salomonowi z Benedyktowic wydzielone tzw. [[państwo mysłowickie]], złożone z miasteczka Mysłowice i 9 wsi. Terytorium to jednak formalnie nadal wchodziło w skład pszczyńskiego wolnego państwa stanowego, a jego właściciele (m.in. rodzina [[Mieroszewscy|Mieroszewskich]]) byli zobowiązani do składania hołdu panom pszczyńskim (po raz ostatni złożyli go w 1824 roku). Sprzedaż tą zatwierdził król Ferdynand I.

W następnym okresie ważyły się losy całego wolnego państwa, ponieważ najpierw dochody z niego pobierał w latach 1537 – 1542 wspomniany Stanisław Salomon, a następnie Jan VI Turzo sprzedał je 24 lipca 1542 r. w Norymberdze bankierowi krakowskiemu Sewerynowi Bonerowi za 62 tysiące złotych węgierskich. I tę umowę zatwierdził Ferdynand I, by wkrótce ją zawiesić, obawiając się inkorporacji tego terytorium do Polski. Od stycznia 1546 roku pszczyńskie wolne państwo stanowe było zastawione biskupowi wrocławskiemu [[Baltazar Promnic|Baltazarowi Promnitzowi]], który na polecenie króla zakupił je w Nysie 21 marca 1548 roku za kwotę 55.407 złotych węgierskich. W ten sposób przeszło ono w dziedziczne posiadanie innego, nie książęcego rodu Promnitzów i pozostawało w ich ręku do 1765 roku (od 1652 r. nosili tytuł hrabiów Rzeszy). Umowę ta zatwierdził król Ferdynand I 5 lutego 1549 roku, podkreślając jeszcze raz alodialny i niepodzielny charakter majątku, potwierdzając przywileje wydane przez poprzednich wolnych panów i zastrzegając, że w przyszłości państwo pszczyńskie nie może przejść w obce ręce, tzn. cudzoziemców (Polaków) lub książąt Rzeszy.

Wolni panowie pszczyńscy odbywali ceremonialny wjazd do swej stolicy i rezydencji w Pszczynie, gdzie na dziedzińcu zamku lub w jego komnatach szlachta, przedstawiciele miast i stanu chłopskiego byli zobowiązani do złożenia wolnemu panu pszczyńskiemu i każdorazowemu nosicielowi tego tytułu hołdu i przysięgi wierności przez podanie ręki (w przypadku rycerstwa przysięgi lennej, także przy zmianie właściciela danej włości). W odpowiedzi, wolni panowie pszczyńscy zapewniali hołdujących o zachowaniu wszystkich ich dotychczasowych praw i przywilejów.

Biskup Baltazar Promnitz wydał także 24 października 1561 roku ordynację sukcesyjną, tworząc z dóbr kameralnych w państwie pszczyńskim ordynację rodową (fideikomis), najstarszą na Śląsku i ustanawiając zasady jej przejmowania wraz z wolnym państwem przez członków jego rodu. Została ona pogwałcona w XVII w. przez jego następców, a w 1748 roku uległa rozwiązaniu. Natomiast granice pszczyńskiego wolnego państwa stanowego były poddawane w XVI-XVII w. niewielkim korektom, m.in. w 1686 r. nastąpiło ustalenie granic lennego państwa mysłowickiego. W latach 1702 – 1736 w skład pszczyńskiego wolnego państwa wchodziły wsie [[Kuźnica Bogucka]], Katowice i Brwinów (Brynów). Zmieniała się również liczba jego miejscowości na skutek prowadzonej akcji osadniczej oraz wewnętrznych zmian własnościowych: w 1700 roku w jego skład wchodziły 3 miasta i 51 wsi kameralnych oraz 1 miasto i 34 wsie szlacheckie, a w 1783 roku odpowiednio 3 miasta i 55 wsi oraz 1 miasto i 40 wsi.

Po przejściu [[Śląsk|Śląska]] pod panowanie Prus wolne państwa stanowe, w tym pszczyńskie, zostały pozostawione, jednakże zakres władzy wolnych panów był stopniowo ograniczany przez scentralizowaną administrację państwową (głównie na rzecz landratów). Ostatni z Promnitzów, Jan Erdmann po żłożenia hołdu Fryderykowi II, próbował w 1749 roku odstąpić za jego zgodą swoje państwo stanowe księciu Ferdynandowi Brunszwickiemu, co zostało jednak udaremnione przez rodzinę. Ostatecznie 27 kwietnia 1765 roku przekazał je swemu siostrzeńcowi, [[Fryderyk Erdmann Anhalt-Cöthen|Fryderykowi Erdmannowi księciu Anhalt-Cöthen]] w zamian za dożywotnią rentę. Akt ten zaaprobował Fryderyk II dopiero po pewnym czasie, nadając księciu inwestyturę na pszczyńskie wolne państwo stanowe 18 czerwca 1767 r. Ten reaktywował 11 stycznia 1782 r. ordynację pszczyńską, przyjmując z rąk króla tytuł księcia Anhalt-Cöthen-Pless.

Po nim tytuł, ordynację i wolne państwo stanowe przejmowali kolejno trzej jego synowie. W latach 1818 -1831 dwaj z nich sprawowali także urząd landrata pszczyńskiego. Ich zabiegi o podniesienie pszczyńskiego wolnego państwa do rzędu księstw niższego rzędu zostały uwieńczone powodzeniem. Dekretem [[Fryderyk Wilhelm III|Fryderyka Wilhelma III]] z 7 listopada 1825 roku ustanowione zostało księstwo pszczyńskie (Fürstenthum Pless), ale tylko na czas panowania w nim Anhaltów. Przemiana taka miała tylko znaczenie tytularne, nie wpływając na posiadane przez nich uprawnienia. W wyniku przekazania ordynacji pszczyńskiej 23 listopada 1846 roku przez ostatniego Anhalta, księcia Henryka swemu siostrzeńcowi, [[Jan Henryk X Hochberg|Janowi Henrykowi X hr. Hochberg]], księstwo przestało istnieć, a nowy właściciel przyjął na powrót tytuł pszczyńskiego wolnego pana. Jednakże konstytucja Prus z 5 grudnia 1848 roku formalnie zniosła feudalne struktury administracyjne w postaci księstw i wolnych państw stanowych (ich agendy zostały zlikwidowane w 1849 roku), pozostawiając jedynie prawo do tytułów arystokratycznych. Na tej podstawie Hochberg tytułował się formalnie wolny panem do 15 października 1850 roku, kiedy został ogłoszony przez [[Wilhelm I|Wilhelma I]] księciem pszczyńskim jako właściciel już tylko prywatnej ordynacji.

==Panowie i książęta pszczyńscy==

PRZEMYŚLIDZI

1424-1449/50 Korybutówna Helena

1449/50 – 1452 Mikołaj V

1452-1462 Barbara

1462-1466 Jan IV Starszy

1466-1474 Wacław III

PODIEBRADOWIE

1474–1475 Henryk iII Młodszy (Hynek)

1475–1480 Wiktoryn

PIASTOWIE

1480–1517 Kazimierz II

TURZONOWIE
1517–1525 Aleksy

1525–1548 Jan VI

PROMNITZOWIE

1548–1562 Baltazar

1562–1568 Stanisław

1568–1585 Karol

1585-1594 Zygfryd

1591/94–1612 Abraham

1612–1621 Henryk Anzelm

1621–1623 Zygfryd I Starszy

1623–1650 Zygfryd II Młodszy

1650–1654 Zygmunt Zygfryd

1654-1664 Erdmann I Leopold

1664–1678 Ulryk Hipparchus

1678-1703 Baltazar Erdmann

1703–1745 Erdmann II

1745–1765 Jan Erdmann

ANHALT-CÖTHEN (KÖTHEN)

1765–1797 Fryderyk Erdmann

1797–1818 Fryderyk Ferdynand

1818–1830 Henryk

1830–1841 Ludwik

1841–1846 Henryk (ponownie)

HOCHBERGOWIE

1846–1855 Jan Henryk X

1855–1907 Jan Henryk XI

1907–1938 Jan Henryk XV

1938–1984 Jan Henryk XVII (zm. 1984)

==Bibliografia==

#Archiwum Państwowe w Katowicach, Oddział w Pszczynie, zespół Archiwum Książąt
Pszczyńskich (AKP) I 10, 14; II 38, 39, 79, 114, 137, 147, 205, 209, 210, 215, 220, 221,
230, 511, 514; X 6, 7, 289, 387; XIII 397.
#Bellerode Brunon, Urkunden über die Besitz und Rechtsverhältnisse der Herrschaft Pless 1517-1854, w: Idem, Beiträge zur Schlesiens Rechtgeschichte, H. 2, Breslau 1897.
#Marek Czapliński, Elżbieta Kaszuba, Gabriela Wąs, Rościsław Żerelik, Historia Śląska, Wrocław 2002.
#„Dokument sprzedaży Księstwa Pszczyńskiego z 21 lutego 1517”, oprac. Ludwik Musioł,Pszczyna 1988 (przedruk).
#Historia Śląska, t. I, pod red. Karola Maleczyńskiego, cz. III, Wrocław – Warszawa - Kraków 1963.
#Kubiciel Romuald, Turzonowie w Pszczynie. Z dziejów związków górnośląsko-węgierskich, w: „Studia i Materiały z dziejów Śląska”, t. 21, Katowice 1996.
#Kubiciel Romuald, Ziemia pszczyńska i jej właściciele do połowy XVI wieku. Przyczynek do genezy wolnego państwa stanowego pszczyńskiego, w: „Ziemia pszczyńska przez wieki".
#Stan badań, archiwalia, problemy badawcze” pod red. Antoniego Barciaka, Suszec 2002.
#Lucae Friedrich, Schliesiens curieuse Denckwürdigkeiten, Frankfurt am Main 1689.
#Orzechowski Kazimierz, Historia ustroju Śląska 1202 – 1740, Wrocław 2005.
#Panic Idzi, Śląsk Cieszyński w początkach czasów nowożytnych (1528-1653), Cieszyn 2011.
#[http://www.sbc.org.pl/publication/67041 Piernikarczyk Józef, Historia górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku, t. I-II, Katowice 1933-1936].
#Polak Jerzy, Poczet panów i książąt pszczyńskich, cz. I-II, Pszczyna 2007.
#Ptak Marian, Pozycja publiczno-prawna wolnych panów stanowych na Śląsku, w: „Acta Universitatis Wratislaviensis”, No 1477, Prawo CCXXII, Wrocław 1993.
#Ptak Marian, Zgromadzenia i urzędy stanowe wolnego państwa pszczyńskiego (1517-1742), w: „Acta Universitatis Wratislaviensis”, No 1692, Prawo CCXL, Wrocław 1994.
#Schaeffer Henryk Wilhelm, Kronika Pszczyńskiego Wolnego Państwa Stanowego a od 1827 r. Księstwa Pszczyńskiego, tłum. Bronisława Spyra, cz. I-II, Pszczyna 1997.
#Wutke Konrad, Studien über die Entwicklungs des Bergregals in Schlesien, Berlin 1897.
#Zivier Ezechiel, Geschichte des Bergregals in Schlesien bis zur Besitzergreiffung des Landes durch Preussen, Kattowitz 1898.
#[http://www.sbc.org.pl/publication/10103 Zivier Ezechiel, Rechtsverhältnisse der Freien Standesherrschaft Fürstenthum Pless,Kattowitz 1898].

==Źródła on-line==

ŚBC

[http://www.sbc.org.pl/publication/10021 Beiträge zu Schlesiens Rechtsgeschichte. H. 2. Urkunden über die Besitz- und Rechts-Verhältnisse der Herrschaft Pless 1517-1854, Breslau 1898]

[http://www.sbc.org.pl/publication/10014 Beiträge zu Schlesiens Rechtsgeschichte. H. 3-4. Bergbau-Vorrechte in der Herrschaft Pless in Oberschlesien. Teil 1-2, Breslau 1899]

[http://www.sbc.org.pl/publication/10103 Rechtsverhältnisse der "Freien Standesherrschaft" Fürstenthum Pless. Entgegung auf die Schrift: Beiträge zu Schlesiens Rechtsgeschichte von Bruno Bellerode, Kattowitz 1898]

[http://www.sbc.org.pl/publication/51160 Ezechiel Zivier, Die Entwicklung des Bergregals in Schlesien und die Bergwerksgerechtsame des Fürstentums Pless, Kattowitz 1908]

BC UWr

[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/8092 Friedrich Bernhard Wernher, Silesia in Compendio seu Topographia das ist Praesentatio und Beschreibung des Herzogthums Schlesiens,1750]

[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/8762 Albert Friedrich Zimmermann, Beyträge zur Beschreibung von Schlesien Bd.3 1784, Brieg 1784]

Polski ruch narodowy na Śląsku Austriackim

2015-01-12T13:31:45Z

Myszorj:

[[Kategoria:Historia]]
Autor: [[dr hab. Krzysztof Nowak]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Geneza polskiego ruchu narodowego na [[Śląsk|Śląsku Austriackim]] wpisuje się w ogólne przemiany polityczne i społeczne [[Wiosna Ludów|Wiosny Ludów]] 1848 r. Podobnie jak na wielu innych pograniczach, także na Śląsku Austriackim siłą napędową aktywizacji politycznej słowiańskich mieszkańców regionu były również nowoczesne procesy narodotwórcze, które w swojej pierwszej fazie charakteryzowały się wzrostem znaczenia języka macierzystego i obejmowały swym zasięgiem początkowo głównie bogate chłopstwo.

==Przełom Wiosny Ludów==

Po wybuchu rewolucji wiedeńskiej w marcu 1848 r. na Śląsku Austriackim doszło do wystąpień na rzecz równouprawnienia autochtonicznej polskojęzycznej ludności katolickiej i [[ewangelicka|ewangelickiej]], przeważającej liczebnie i zamieszkałej prawie wyłącznie we wschodniej części tego regionu, na [[Księstwo cieszyńskie|Śląsku Cieszyńskim]]. Ruch ten wywodził się w pierwszych kilku latach głównie ze środowisk słowianofilskich, spośród aktywnych już od 1842 r. w propagowaniu literatury polskiej w ramach kółka samokształceniowego [[„Złączenie Polskie”]] byłych uczniów [[gimnazjum ewangelickie w Cieszynie|gimnazjum ewangelickiego w Cieszynie]], przede wszystkim [[Paweł Stalmach|Pawła Stalmacha]] i [[Andrzej Cinciała|Andrzeja Cinciały]], a także morawian: [[Ludwik Klucki|Ludwika Kluckiego]], [[Arnošt Plucar|Arnošta Plucara]], pastora [[Jan Winkler|Jana Winklera]]. Kontakty z ruchem słowiańskim w Preszburgu (Bratysławie) i Wiedniu utwierdziły Stalmacha w chęci podjęcia działań na rzecz likwidacji kulturowych kompleksów ludności chłopskiej wobec Niemców i konieczności rozbudzania wśród niej polskiej świadomości narodowej. W 1847 r. wraz z Cinciałą odbył pieszą wyprawę do Krakowa po polskie książki. W tym samym roku Cinciała założył w gimnazjum ewangelickim [[„Towarzystwo uczących się języka polskiego”]].

Podczas Wiosny Ludów cieszyńscy słowianofile przeciwstawiali się tzw. [[nurt frankfurcki|nurtowi frankfurckiemu]], głoszącemu konieczność zjednoczenia ziem niemieckich, do których Niemcy zaliczali również obszar austriackiego Śląska, gwarantując ludności polskiej i czeskiej jedynie uprawnienia językowe w życiu publicznym. 6 V 1848 r. z inicjatywy Stalmacha, Cinciały i Kluckiego- polskich „budzicieli” narodowych, ukazało się pierwsze na Śląsku Cieszyńskim pismo w języku polskim [[„Tygodnik Cieszyński”]], propagujące, wbrew „frankfurtczykom”, koncepcje [[austroslawizm|austroslawizmu]]. Po pewnym czasie pismo przyjęło opcję narodowo- polską. Głównym celem polskich narodowców stało się pełne równouprawnienie językowe ludności polskojęzycznej z panującymi politycznie i kulturalnie Niemcami.

[[Plik:TC 1848.jpg|500px|thumb|right| Strona tytułowa cieszyńskiego "Tygodnika Cieszyńskiego" z 6 maja 1848 r.]]

Odpowiedzią obozu frankfurckiego było wydawanie od lipca 1848 r. [["Nowiny dla ludu wiejskiego"|„Nowin dla ludu wiejskiego”]], które w języku polskim zwalczały rodzący się polski ruch narodowy, twierdząc, że o przynależności narodowo-państwowej nie decyduje język, lecz kwestie cywilizacyjne. W czerwcu 1848 r. podczas obradującego w Pradze [[zjazd słowiański|zjazdu słowiańskiego]] Stalmach i [[Andrzej Kotula]] nie zgodzili się na członkowstwo w zjazdowej sekcji czesko-słowiańskiej i zostali włączeni do sekcji polsko-rusińskiej. Podczas obrad domagali się przyłączenia Śląska Cieszyńskiego do Galicji. W tym samym roku władze wprowadziły język polski do szkół ludowych uczęszczanych przez dzieci polskojęzyczne, usuwając podręczniki czeskie. Większą aktywnością w polskim ruchu narodowym wykazywali się wówczas ewangelicy, posiadający starsze tradycje samorządowości i walki o równouprawnienie wyznaniowe.

Ostateczne zniesienie pańszczyzny w Austrii we wrześniu 1848 r. oraz słabnięcie obozu frankfurckiego sprzyjało polskim narodowcom. W listopadzie 1848 r. z inicjatywy „Tygodnika Cieszyńskiego” delegacja chłopska przedstawiła władzom państwowym postulat wprowadzenia języka polskiego do urzędów i sądownictwa. W tym samym miesiącu powstała w [[Cieszyn|Cieszynie]] [[Czytelnia Polska]], prowadzona przez [[„Towarzystwo Cieszyńskie dla Wydoskonalenia się w Języku Polskim”]]. W marcu 1849 r. powstała w Cieszynie [[Biblioteka Polska dla Ludu Kraju Cieszyńskiego]]<ref>J. Chlebowczyk, Wybory i świadomość społeczna na Śląsku Cieszyńskim w drugiej połowie XIX wieku. Przyczynek do badań nad kształtowaniem się świadomości i aktywności społecznej w okresie kapitalizmu, Katowice-Kraków 1966, s.16-86; M. Fazan, Polskie życie kulturalne na Śląsku Cieszyńskim w latach 1842/48-1920, Wrocław-Warszawa [1992], s. 35-65; E. Buława, Pierwsi szermierze ruchu narodowego na Śląsku Cieszyńskim, Cieszyn 1997</ref>.

Zaostrzenie sytuacji politycznej końcem 1849 r. doprowadziło do wstrzymania wydawania „Tygodnika Cieszyńskiego”. Powstałe w lutym 1851 r. nowe polskie pismo [[„Gwiazdka Cieszyńska”]] nie publikowało już artykułów o treści politycznej. W okresie bachowskiego absolutyzmu wydano zarządzenie nie uznające języka polskiego i czeskiego za języki urzędowe, a w 1854 r. zlikwidowano polskie organizacje i instytucje. Pomimo tego, po Wiośnie Ludów wzrosła chłopska świadomość na rzecz likwidacji barier uniemożliwiających awans społeczny, bez konieczności przejścia do niemieckiego kręgu kulturowego.

==Pierwsze polityczne sukcesy==

Wydany przez władze 26 II 1861 r. patent gwarantował w Austrii podstawowe swobody obywatelskie. „Gwiazdka Cieszyńska” zaczęła prowadzić agitację w duchu narodowym. W sierpniu 1861 r. reaktywowano Czytelnię Polską. W tym samym roku w gimnazjum katolickim w Cieszynie wśród polskich uczniów powstało tajne [[Towarzystwo Narodowe]], które 10 lat później połączyło się z powstałym w 1864 r. w gimnazjum ewangelickim podobnym stowarzyszeniem [[„Wzajemność”]]. Artykuły w „Gwiazdce Cieszyńskiej” uznawały wówczas przynależność Śląska Cieszyńskiego do [[Korona Czeska|Korony Czeskiej]] i popierały utworzenie państwa czeskiego w ramach monarchii licząc, że pomoże to w realizacji postulatu równouprawnienia. W marcu 1866 r. stanowisko pastora w Cieszynie objął [[Leopold Otto]] z Warszawy, który zaangażował się w działalność narodową, skupiając wokół siebie grupkę wywodzących się najczęściej z chłopstwa młodych działaczy takich jak pastor [[Franciszek Michejda]] oraz nauczyciel [[Jan Śliwka]], autor pierwszych polskich podręczników dla szkół ludowych.

Walka Polaków o równouprawnienie narodowe nabrała tempa po powstaniu dualizmu austro-węgierskiego w 1867 r. Mimo gwarantowanego w konstytucji austriackiej równouprawnienia wszystkich narodowości, realizacja tych postanowień zależała jednak od zmian ustrojowych także w poszczególnych krajach koronnych, w przypadku Śląska Cieszyńskiego regionu politycznie zdominowanego przez Niemców. Przejawem tego, obok sprzeciwu wobec równouprawnienia, było również blokowanie reform działającego od 1861 r. [[Sejm Krajowy w Opawie|Sejmu Krajowego w Opawie]], do końca monarchii wybieranego kurialnie.

We wrześniu 1868 r. w Ropicy oraz w styczniu 1869 r. w Sibicy odbyły się pierwsze polskie zgromadzenia, tzw. zabawy ludowe. Wyrażano na nich poparcie dla czeskich planów przebudowy monarchii, przejawiano nadzieję na odbudowę państwa polskiego, lecz także powrócono do postulatu przyłączenia regionu do Galicji. W maju 1870 r. działacze polscy wysłali pismo do prezydenta krajowego z postulatem założenia polskiego seminarium nauczycielskiego w Cieszynie, wprowadzenia obowiązkowej nauki języka polskiego we wszystkich szkołach średnich oraz zmiany ordynacji wyborczej do Sejmu opawskiego.

[[Plik:Opawa.jpg|600px|thumb|left|Opawa - stolica Śląska Austriackiego przed I wojną światową]]

W sierpniu 1871 r. podczas wyborów do [[Sejm Krajowy|Sejmu Krajowego]] obóz polski uzyskał trzy mandaty: dla rolników [[Jerzy Cienciała|Jerzego Cienciały]], Józefa Dostala oraz adwokata Alojzego Eisenberga. Przyczyniła się do tego agitacja prowadzona przez kler katolicki, niezadowolony z antywatykańskiej polityki niemieckich liberałów oraz agitacja niektórych pastorów ewangelickich przeciwnych, wraz z częścią wiernych, nurtowi liberalnemu w doktrynach protestanckich, których propagatorem był zwłaszcza pastor [[Theodor Haase]]. Konserwatyzm cieszyńskiego chłopstwa sprzyjał rozwojowi polskiej tożsamości. Powstały dalsze organizacje: [[Towarzystwo Rolnicze (1869)]], [[Towarzystwo Naukowej Pomocy (1872)]], [[Towarzystwo Oszczędności i Zaliczek (1873)]], [[Towarzystwo Ewangelickiej Oświaty Ludowej (1881)]]. Powiększyło się grono działaczy narodowych o takie osoby jak [[Hilary Filasiewicz]] i [[Antoni Dyboski]] z Galicji, miejscowy ks. katolicki [[Ignacy Świeży]], pastor [[Jerzy Badura]], nauczyciel i poeta [[Jan Kubisz]], rolnik [[Jan Glajcar]].

W 1873 r., dzięki współpracy przedstawicieli obu wyznań podczas kampanii wyborczej do Rady Państwa, pierwszym polskim posłem w Wiedniu został wybrany ewangelik J. Cienciała. Ustalono także, iż podczas kolejnych wyborów będzie wystawiany na przemian kandydat jednego i drugiego wyznania. Podnoszone przez Cienciałę w Wiedniu kwestie dotyczyły zaprzestania utrakwizacji polskich i czeskich szkół ludowych, wprowadzenia języka polskiego jako wykładowego do seminarium nauczycielskiego w Cieszynie, a czeskiego w Opawie, przyjmowania przez sądy dokumentów w języku macierzystym petentów.

W tym okresie pojawiły się jednak w obozie polskim nieporozumienia na tle wyznaniowym. Początkowo dotyczyły one sporów między Stalmachem a środowiskiem ewangelickim skupionym wokół Śliwki oraz Czytelni Ludowej na tle zasług dla rozwoju ruchu narodowego, co wpływało na zbliżenie „Gwiazdki Cieszyńskiej” z aktywizującym się politycznie polskim duchowieństwem katolickim. Stalmach wskazywał na ograniczanie działalności narodowej do wiejskiej ludności ewangelickiej, zaprzepaszczenie szansy pozyskania etnicznie polskiej, lecz asymilującej się z Niemcami lub indyferentnej narodowo inteligencji miejskiej, nie branie pod uwagę realiów wyznaniowych ziem zamieszkiwanych przez Polaków.

[[Plik:Stalmach.jpg|200px|thumb|left| Paweł Stalmach]]

Pod wpływem tych ataków oraz śmierci Śliwki w 1874 r. pastor Otto w następnym roku powrócił do Warszawy. Jego następcą w zborze cieszyńskim został Haase, który w wyborach pokonał kandydata propolskiego odłamu ewangelików Badurę. Jako działacz stronnictwa liberalnego Haase opowiadał się za asymilacją ludności polskojęzycznej w ramach narodowości niemieckiej, ale dystansował się od odgórnej germanizacji. W 1877 r. założył polskojęzyczny [[„Nowy Czas”]], który miał przeciwdziałać polskiej agitacji narodowej. Dalsze osłabienie propolskiego obozu protestanckiego, w którym na czoło wysunął się teraz pastor F. Michejda i w ogóle całego polskiego ruchu narodowego nastąpiło w okresie kampanii wyborczej do Rady Państwa w 1879 r., gdy wielu ewangelików sprzeciwiło się kandydowaniu ks. Świeżego i pragnęło oddać swoje głosy ponownie na Cienciałę, mimo iż ten wezwał do uszanowania porozumienia z 1873 r. Ostatecznie Cienciała nie uzyskał mandatu. Jednak w 1880 r. Cienciała i Świeży skierowali memoriał do rządu, w którym domagali się wprowadzenia nauki języka polskiego w szkołach miejskich i średnich, nauki w tym języku w seminarium nauczycielskim w Cieszynie, a w Bielsku jego obowiązkowej nauki, używania przez urzędy i sądy języka polskiego jako języka zewnętrznego, oraz jego obowiązkowej znajomości przez urzędników. Dopiero rok później, po naciskach prasowych w Galicji, sprawą cieszyńską zajęło się wiedeńskie Koło Polskie umożliwiając delegacji ze Śląska Cieszyńskiego audiencję w radzie ministrów. W październiku 1882 r. minister sprawiedliwości Alois Pražák wydał rozporządzenie językowe dla Śląska Cieszyńskiego, zobowiązujące sądy do przyjmowania pism w języku polskim i czeskim. W opiniach polskich było to jednak pyrrusowe zwycięstwo gdyż język czeski został wprowadzony również na terenach, gdzie ludność czeska nie występowała, co tworzyło korzystne warunki dla migracji z głębi ziem czeskich<ref>J. Chlebowczyk, Wybory i świadomość, s.138-243; J. Gruchała, K. Nowak, Życie polityczne, w: Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, red. I. Panic, t.V: Śląsk Cieszyński w okresie 1848-1918, red. K. Nowak, I. Panic, Cieszyn 2013</ref>.

==Podziały, decentralizacja, konflikt polsko-czeski==

Pierwsza połowa lat 80. XIX wieku przyniosła również trwały, jak się okazało, na wiele następnych, rozłam w polskim ruchu narodowym. Działacze katoliccy powołali latem 1883 r. stronnictwo polityczne [[Związek Śląskich Katolików]]. Poparcie kurii biskupiej we Wrocławiu, zaangażowanej w walkę z nurtami liberalnymi i laicyzacyjnymi dla tej inicjatywy, sprzyjało dalszej narodowej aktywizacji polskojęzycznego kleru. Już zresztą w 1873 r. powstało w Cieszynie [[Dziedzictwo bł. Jana Sarkandra dla ludu polskiego na Śląsku]] propagujące myśl katolicką poprzez wydawnictwa religijne, które jednak po pewnym czasie również weszło w orbitę polskiego ruchu narodowego.W odpowiedzi polscy działacze ewangeliccy powołali w kwietniu 1884 r. [[Polityczne Towarzystwo Ludowe]]. Miało ono jednak programowo charakter ponadwyznaniowy. Swoje poglądy PTL głosiło na łamach [[„Przyjaciela Ludu”]] i [[„Przeglądu Politycznego”]]. Taki charakter PTL wywołał ostrą polemikę ze strony ZŚK, prowadzoną od 1884 r. dodatkowo na łamach [["Poseł Związku Śląskich Katolików|„Posła Związku Śląskich Katolików”]], oraz ze strony Stalmacha, gdyż większość członków partii tzw. [[michejdowcy|michejdowców]] tworzyli ewangelicy. Konflikt się zaostrzył, gdy ostatecznie w 1889 r. Stalmach przekazał „Gwiazdkę Cieszyńską” Katolickiemu Towarzystwu Prasowemu, w wyniku czego gazeta stała się organem prasowym ZŚK. Od 1890 r. jej redakcją kierował ks. [[Józef Londzin]]. W tym samym roku działacze ZŚK, wspierani przez Stalmacha, zaczęli tworzyć sieć odrębnych [[Katolickie Kółka Rolnicze z Czytelniami|Katolickich Kółek Rolniczych z Czytelniami]]. Powstałą w obozie polskim sytuację starał się wykorzystać pastor Haase w celu większego związania ogółu protestantów z obozem proniemieckim.

Mimo nienajlepszej atmosfery w obozie polskim, w listopadzie 1885 r. powstała jednak ponadwyznaniowa [[Macierz Szkolna dla Księstwa Cieszyńskiego]], pod prezesurą Stalmacha, której początkowym celem było założenie gimnazjum polskiego, a następnie prowadzenie prywatnych szkół polskich. Od 1886 r. w gimnazjach niemieckich Cieszyna działała tajna organizacja polskich uczniów [[„Jedność”]]. W 1887 r. powołano w Cieszynie [[Towarzystwo Domu Narodowego]], choć osobny budynek powstał w 1901 r. W 1888 r. nauczyciel [[Jerzy Kubisz]] założył w [[Ustroń|Ustroniu]] Kółko Nadwiślańskie, rok później jako Polskie Kółko Pedagogiczne, które w 1896 r. przekształciło się w [[Polskie Towarzystwo Pedagogiczne]]. Od 1892 r. organem polskich pedagogów był „Miesięcznik Pedagogiczny”. W 1891 r. z inicjatywy narodowców obu wyznań powstało pierwsze gniazdo galicyjskiego [[Towarzystwa „Sokół”]]<ref>J. Galicz, Ks. Ignacy Świeży. Jego życie i działalność, Cieszyn 1933, s. 7-9; K. Nowak, I. Panic: Ks. Józef Londzin 1863-1929, s. 8-11; M. Fazan, Polskie życie, s. 87-90</ref>.

Przełomowy dla charakteru polskiego ruchu narodowego rok 1883 miał również symboliczne znaczenie w dziejach stosunków polsko-czeskich w regionie. Powstało wówczas w Cieszynie czeskie towarzystwo kulturalno – oświatowe „Snaha” (Dążność), zaś w Pradze czeski „budziciel narodowy” František Rieger rzucił hasło odzyskania Śląska przez szkoły dla Korony Czeskiej. Coraz większym problemem stał się także napływ kadr czeskich do węglowego [[Zagłębie Ostrawsko-Karwińskie|Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego]]. Działacze polscy respektowali jednak nadal historyczne prawa Korony św. Wacława. Z drugiej strony, uspokajająco podziałały na obóz polski wyniki [[spis ludności|spisów ludności]], które potwierdziły liczebną dominację ludności polskojęzycznej w regionie, gdzie jej liczba wzrosła z 58,7% w 1880 r. do 60,6% w 1890 r., nie mówiąc już o jej zdecydowanej przewadze na obszarze tzw. polskiego narodowego stanu posiadania, za który polscy narodowcy uznawali wówczas prawie ¾ obszaru Śląska Cieszyńskiego<ref>K. Piątkowski, Stosunki narodowościowe w Księstwie Cieszyńskim, Cieszyn 1918, s. 66; J.Chlebowczyk, Główne problem i etapy stosunków polsko-czeskich na Śląsku Cieszyński w XIX i na początku XX wieku (do 1914 r.), Katowice 1961, s. 4-8; A. Stępniak, Kwestia narodowa a społeczna na Śląsku Cieszyńskim pod koniec XIX i na początku XX wieku (do 1920 roku), Katowice 1986, s. 98</ref>.

Konieczność nacisku na niemieckie władze w Opawie przyczyniła się do przezwyciężenia animozji wyznaniowych, w wyniku czego w wyborach do Sejmu Krajowego w 1890 r. z kurii wiejskiej zostali wybrani Cienciała, ks. Świeży oraz adwokat [[Jan Michejda]], brat pastora F. Michejdy. W okręgu frydeckim zwyciężył popierany przez Polaków kandydat czeski Věnceslav Hrubý. Ks. Świeży został też pierwszym reprezentantem ludności słowiańskiej w Wydziale Krajowym. W następnym roku Świeży uzyskał mandat w wyborach do Rady Państwa, dzięki poparciu narodowców czeskich. Nie mogąc nadal liczyć na poparcie poselskiego Koła Polskiego, obawiającego się odwetowego poruszenia przez Niemców kwestii ukraińskiej w Galicji wschodniej, był zmuszony do szukania poparcia wśród Czechów. Dopiero w 1892 r. po poufnych rozmowach posłów galicyjskich z rządem Ministerstwo Oświaty wydało rozporządzenie, które wprowadzało w niemieckim seminarium nauczycielskim w Cieszynie kurs przygotowawczy dla uczniów narodowości polskiej. Choć pastor Haase taktycznie popierał w Sejmie Krajowym niektóre wnioski Polaków w sprawach nauczania języka polskiego w szkołach ludowych i średnich, to jednak, podobnie jak inni posłowie i działacze niemieccy, a także część polityków czeskich, wyrażał sprzeciw wobec założenia gimnazjum polskiego w Cieszynie, zdając sobie sprawę, iż byłaby to kuźnia inteligencji polskiej. Ostatecznie jednak, dzięki determinacji narodowców oraz poparciu nowego premiera Kazimierza Badeniego, [[pierwsze polskie gimnazjum]] na całym obszarze historycznego Śląska, na razie jako instytucja prywatna Macierzy Szkolnej, rozpoczęło działalność 10 X 1895 r. W październiku 1897 r. szkoła uzyskała status publiczny<ref>J. Chlebowczyk, Wybory i świadomość, s. 279-304; J. Gruchała, Koło Polskie w austriackiej Radzie Państwa wobec kwestii czeskiej i Śląska Cieszyńskiego (1879-1899), Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk- Łódź 1982, s. 108-113</ref>.

[[Plik:pszczółka.jpg|400px|thumb|right|Strona tytułowa wydawanej w Cieszynie gazety polskiej "Nowa Pszczółka" (1894)]]

W 1897 r., po wprowadzeniu piątej, powszechnej kurii wyborczej w głosowaniu do Rady Państwa, w kurii wiejskiej zwyciężył ponownie ks. Świeży, jednak w nowej kurii Cienciałę pokonał czeski socjalista [[Petr Cingr]], co było sygnałem, iż na Śląsku Cieszyńskim pojawiła się kolejna siła polityczna- zorganizowany ruch robotniczy. Czescy socjaliści początkowo dominowali politycznie także wśród polskich robotników w Zagłębiu Ostrawsko-Karwińskim, w odróżnieniu od wschodniej części regionu, gdzie wśród polskich robotników najaktywniejszy był [[Związek Chrześcijańsko – Ludowy]] ks. [[Stanisław Stojałowski|Stanisława Stojałowskiego]], który patronował także działającej od 1893 r. [[Macierz Katolicka|Macierzy Katolickiej]] oraz wydawaniu takich pism jak [[„Dzwon”]], [[„Wieniec Polski”]], [[„Pszczółka”]], [[„Wieniec-Pszczółka”]] z periodycznymi dodatkami. Wkrótce jednak agitację wśród polskich robotników w Zagłębiu rozpoczęło jedyne ponadregionalne stronnictwo polskie na Śląsku Cieszyńskim - [[Polska Partia Socjalno – Demokratyczna Galicji i Śląska]] (początkowo jako Socjalno – Demokratyczna Partia Galicji i Śląska). Prowadził ją głównie przybyły z Galicji [[Tadeusz Reger]], od 1897 r. wydający pismo robotnicze [[„Równość”]], a od 1903 r. [[„Robotnika Śląskiego”]]. Od 1907 r. ukazywał się [[„Głos Kobiet”]] redagowany przez lekarza [[Ryszard Kunicki|Ryszarda Kunickiego]], potem Cingra, a następnie [[Dorota Kłuszyńska|Dorotę Kłuszyńską]].

Przewaga ekonomiczna i większa aktywność narodowa napływowego elementu czeskiego w Zagłębiu Ostrawsko-Karwińskim prowadziła do czechizacji ubogich [[imigranci galicyjscy|imigrantów galicyjskich]], poddawanym dodatkowo szantażowi ekonomicznemu (np. praca za posłanie dziecka do czeskiej szkoły). Problemy te początkowo bagatelizowała propagująca głównie hasła socjalne PPSD, przez co była atakowana przez polskich narodowców, zwłaszcza z ZŚK, tym bardziej że oba ugrupowania zwalczały się dodatkowo na polu ideologicznym.

Na skutek internacjonalistycznych postaw PPSD główna rola w walce z postępującą czechizacją Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego przypadła wówczas radykalnym polskim działaczom z Frysztatu: [[Franciszek Friedel|Franciszkowi Friedlowi]], Wacławowi Naake-Nakęskiemu i [[Wacław Siedel|Wacławowi Seidlowi]], którzy skupili się w [[Stronnictwo Radykalno-Narodowe|Stronnictwie Radykalno-Narodowym]], i wokół założonego przez siebie w styczniu 1897 r. [["Głos Ludu Śląskiego|„Głosu Ludu Śląskiego”]]. SRN przeciwstawiało się współpracy polsko –czeskiej, która, ich zdaniem, prowadziła do czechizacji. Natomiast przejawiający aktywność głównie w gminach rolniczych działacze ZŚK i PTL nie znali jeszcze bliżej problematyki robotniczej, kojarzonej poza tym z wojującym antyklerykalizmem. Pod egidą friedlowców od 1898 r. działało także [[Towarzystwo „Jedność”]] prowadzące działalność kulturalno-oświatową, które w 1907 r. połączyło się z Macierzą Szkolną<ref>A. Stępniak, Kwestia narodowa, s. 99, 117-119</ref>.

Początkiem 1899 r. rząd w Wiedniu zgodził się, aby sądy śląskie załatwiały podania i odbywały rozprawy także w obu językach słowiańskich, a urzędy uwzględniały je w służbie wewnętrznej. Postawiło to w trudnej sytuacji socjaldemokratów, ponieważ nie byli oni w stanie przeciwstawić się nastrojom nacjonalistycznym, które ogarnęły szerokie rzesze ludności. PPSD zdecydowała się więc poprzeć postulaty upaństwowienia gimnazjum polskiego i przeprowadzenia równouprawnienia narodowego, co poparli także lokalni działacze socjaldemokratyczni czescy i niemieccy. Równocześnie PPSD odcinała się od czeskich praw historycznych w odniesieniu do Śląska Cieszyńskiego i negowała potrzebę wprowadzenia na tym obszarze języka czeskiego jako urzędowego. Kiedy w październiku 1899 r. nowy rząd odwołał uprawnienia językowe, sytuacja na ziemiach Korony Czeskiej uległa dalszemu zaostrzeniu<ref>J. Gruchała, Koło Polskie, s.125-126; J. Gruchała, K. Nowak, Życie polityczne</ref>.

W końcu XIX wieku ponownie także pogorzyły się stosunki między ZŚK a PTL. Podczas kampanii wyborczej do Rady Państwa w 1899 r. część działaczy ZŚK na czele z adwokatem [[Julian Kreisel|Julianem Kreislem]], sprzeciwiła się bowiem wystawieniu kandydatury J. Michejdy w kurii wiejskiej -mimo że wyraził na to zgodę ks. Świeży- motywując to posiadaniem przez ewangelików dwóch posłów w Opawie. Ostatecznie kierowany przez Świeżego polski komitet wyborczy zdecydował się wysunąć kandydaturę J. Michejdy w kurii czwartej i Jana Sztwiertni w kurii piątej. Decyzji tej nie zaakceptowali zwolennicy Kreisla. SRN wezwało do oddania głosów na J. Michejdę, a w kurii piątej na Cingra, który przychylnie odnosił się do równouprawnienia narodowego ludności polskiej. Ostatecznie zwyciężyli Michejda i Cingr, a w pozostałych kuriach tradycyjnie kandydaci niemieccy<ref>J. Gruchała, K. Nowak, Życie polityczne</ref>.

Wkrótce ponownie nasiliły się także animozje polsko – czeskie. Wpłynęło na to także powstanie w 1898 r. w Cieszynie czeskiej [[Matice Osvěty Lidové]] (od 1908 r. Slezská Matice Osvěty Lidové), odpowiednika polskiej Macierzy Szkolnej, działającej głównie w Zagłębiu Ostrawsko-Karwińskim i w pow. frydeckim. Poza tym, część działaczy czeskich traktowała ludność polskojęzyczną na Śląsku Cieszyńskim jako spolonizowanych Czechów lub Morawców. To obiektywnie fałszywe stanowisko utrwalał poeta ze Śląska Opawskiego [[Petr Bezruč]] (właść. Vladimír Vašek) pisząc o zniemczonych bądź spolszczonych 200 tys. Czechów. Chociaż przeprowadzony w 1900 r. kolejny spis ludności wykazał na Śląsku Cieszyńskim 60,7% ludności polskiej, region ten wkroczył w wiek XX z coraz silniej zarysowującym się antagonizmem polsko-czeskim w Zagłębiu Ostrawsko-Karwińskim, spychając na drugi plan podobny konflikt polsko-niemiecki i czesko-niemiecki na tym obszarze<ref>A. Stępniak, Kwestia narodowa; s. 98-99, 101; J. Gruchała, K. Nowak, Życie polityczne</ref>.

W tym czasie wzrosło zainteresowanie Śląskiem Cieszyńskim ze strony polskich elit politycznych z trzech zaborów. Odnosiło się to szczególnie do narodowych demokratów, którzy traktowali ten obszar jako należący do polskiego stanu narodowego posiadania. Od 1894 r. na obszarze Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego i pogranicza morawsko-śląskiego działalność Macierzy Szkolnej wspierało galicyjskie [[Towarzystwo Szkoły Ludowej]]. Dzięki TSL w 1900 r. powstał budynek [["Dom Polski"|„Domu Polskiego”]] w Morawskiej Ostrawie. W tym samym roku, podczas konferencji we Frysztacie przedstawicieli wszystkich polskich stronnictw w regionie, także socjaldemokratów, mimo różnic politycznych uchwalono rezolucję, w której wskazywano na niebezpieczeństwo czechizacji. Powołano wówczas [[Komitet Obrony Kresów]], który miał zapoznać społeczeństwo polskie we wszystkich zaborach z położeniem ludności polskiej na Śląsku Cieszyńskim. Szczególnie zasłużeni w organizowaniu pomocy materialnej dla polskiego ruchu narodowego okazywali się wówczas członkowie Komitetu Warszawskiego Macierzy: Nestor Bucewicz, Stanisław Hassewicz, Antoni Osuchowski, Henryk Sienkiewicz, a z miejscowych działaczy zwłaszcza rolnik i właściciel cegielni [[Franciszek Górniak]]. W 1902 r. dzięki inicjatywie ks. Stojałowskiego powstał „Dom Polski” w zdominowanym przez Niemców Bielsku<ref>M. Fazan, Polskie życie kulturalne, s.118-129; J. Gruchała, K.Nowak, Życie polityczne</ref>.

Wzrost wpływów PPSD legł u podstaw większej aktywizacji ZŚK w kwestii robotniczej, co wynikało również ze zmian w ogólnym podejściu Kościoła katolickiego do kwestii socjalnej. Na Śląsku Cieszyńskim przejawiało się to m.in. w próbach tworzenia chrześcijańskich związków zawodowych, takich jak propagujący solidaryzm klasowy [[Polski Związek Zawodowy Chrześcijańskich Robotników]], czy [[Stowarzyszenie Robotników Katolickich „Praca”]]. Z racji doktrynalnych, ZŚK odnosił się również z rezerwą do niektórych haseł społecznych głoszonych w bielskim okręgu przemysłowym przez ks. Stojałowskiego. Gdy w 1904 r. „michejdowcy” poparli wejście do zarządu Macierzy Szkolnej socjalistów, Londzin się wraz ze swoimi zwolennikami usunął się z jego składu<ref>K. Nowak, I. Panic, Ks. Józef Londzin, s. 19-22</ref>.

[[Plik:Londzin.jpg|400px|thumb|right| Strona tytułowa książki ks. J. Londzina opisującej stosunki narodowościowe na Śląsku Cieszyńskiem]]

Animozje polsko – czeskie rzutowały na rezultat przeprowadzonych w 1902 r. wyborów do Sejmu opawskiego, gdy po niedawnych doświadczeniach narodowcy polscy ustalili tym razem wspólnych kandydatów. Niespodziewanie jednak przy wyborze drugiego kandydata w okręgu cieszyńskim w drugiej turze Czesi poparli wójta Poręby [[Franciszek Halfar|Franciszka Halfara]], przez co mandatu nie uzyskał ks. Londzin. Pozostałe mandaty w kurii wiejskiej uzyskali J. Michejda, Cingr i Hrubý. Narastający konflikt rzutował również negatywnie na stosunki polsko – czeskie w Radzie Państwa, gdzie politycy czescy zmuszeni byli do szukania poparcia galicjan w sprawie własnego szkolnictwa, tym bardziej, że od lipca 1903 r. gimnazjum polskie było już finansowane przez państwo. Po wspólnych zabiegach polsko-czeskich rząd zgodził się także na utworzenie od 1 X 1904 r. polskich paralelek przy seminarium niemieckim w Cieszynie oraz czeskich przy seminarium w Opawie. Rok później z obawy przed narastaniem protestów ze strony Niemców rząd nakazał jednak przenieść polskie klasy z Cieszyna do pobliskiej gminy Bobrek, a czeskie z Opawy do Polskiej Ostrawy. To ostatnie posunięcie wzmocniło pozycję elementu czeskiego w Zagłębiu. W 1907 r. redakcja ukazujących się w Cieszynie od 1894 r. [["Noviny Těšinské"|„Novin Těšinskych”]], chcąc skuteczniej oddziaływać na ludność czeską przeniosła swoją siedzibę z Cieszyna do Frydku. Rok później zarząd Maticy z podobnych przyczyn przeniósł się z Cieszyna do Polskiej Ostrawy. W 1910 r. polskie paralelki w Bobrku przekształciły się w odrębne seminarium nauczycielskie<ref>J. Gruchała, K.Nowak, Życie polityczne</ref>.

W marcu 1906 r. SRN połączyło się z [[Polskie Stronnictwo Ludowe|Polskim Stronnictwem Ludowym]] w Galicji, przyjmując szyld ludowców, a w czerwcu 1906 r. na bazie PTL powstało zbliżone do endecji, programowo ponadwyznaniowe [[Polskie Stronnictwo Narodowe]], choć nadal jego szeregową bazę członkowską stanowili głównie ewangelicy. Poglądy PSN, w którym przejawiali aktywność przybyli na Śląsk Cieszyński tacy działacze jak: [[Władysław Zabawski]], [[Zofia Kirkor-Kiedroniowa]] (żona inż. [[Józef Kiedroń|Józefa Kiedronia]], siostra Stanisława i Władysława Grabskich), [[Wacław Czaczka-Ruciński]], [[Ignacy Domagalski]] odwierciedlał wychodzący od stycznia 1906 r. „Dziennik Cieszyński”.

Po wprowadzeniu w Austrii powszechnego prawa wyborczego do Rady Państwa, w wyborach w 1907 r. 4 spośród przypadających na Śląsk Cieszyński 7 mandatów zdobyła PPSD. Jeden z nich przypadł Regerowi, który jednak oddał go niewybranemu w Galicji przywódcy PPSD Ignacemu Daszyńskiemu. Niezadowolenie ZŚK wywołał wybór Kunickiego do Sejmu opawskiego, tym bardziej, że stało się to na skutek oddania na niego głosów w okręgu cieszyńskim przez część ewangelików, którzy nie posłuchali apelu PSN, aby głosować na kandydata ZŚK. Odmienny przebieg miała kampania w okręgu bielskim, gdzie zwolennicy PSN pomogli ks. Londzinowi uzyskać mandat poselski<ref>A. Stępniak: Kwestia narodowa</ref>.

Konflikt polsko –czeski wybuchł ponownie w 1909 r., gdy opanowany przez Czechów wydział gminny w Polskiej Ostrawie nie wyraził zgody na utworzenie polskich szkół ludowych, co doprowadziło do strajku polskich dzieci. W tym samym roku działacze czescy na Śląsku Cieszyńskim po otrzymaniu informacji o planach otwarcia polskiego [[gimnazjum realne Macierzy z Orłowej|gimnazjum realnego Macierzy w Orłowej]], będącej swoistym „kluczem” do Zagłębia, zdecydowali o założeniu tam podobnej szkoły czeskiej. Kryzys się zaostrzył, gdy spis ludności z grudnia 1910 r. obniżył liczbę ludności polskojęzycznej na Śląsku Cieszyńskim do 54,8%, którego wynik działacze polscy, także z PPSD, uznali za sfałszowany<ref>J. Gruchała, K. Nowak: Życie polityczne</ref>.

Kolejnym poważnym problemem dla polskiego ruchu narodowego okazał się zorganizowany ruch separatystyczny nauczyciela spod [[Skoczów|Skoczowa]] [[Józef Kożdoń|Józefa Kożdonia]], ewangelika z Lesznej Górnej, który w 1909 r. stanął na czele [[Śląska Partia Ludowa|Śląskiej Partii Ludowej]] i pokonał ks. Londzina w wyborach do Sejmu Krajowego. Choć do sukcesu Kożdonia przyczyniły się także tradycyjne zatargi wyznaniowe w obozie polskich narodowców, pojawienie się nowej siły politycznej w regionie stało się faktem. Popierani i finansowani przez środowiska aktywych politycznie Niemców zwolennicy Kożdonia, zwani przez Polaków [["ślązakowcy"|„ślązakowcami”]] (od tytułu pisma ŚPL [[„Ślązak”]]) zdobyli wpływy głównie w wiejskich gminach między Bielskiem a Cieszynem. W swojej propagandzie wykorzystywali zarówno animozje wyznaniowe, jak i kwestie wynikające z uwarunkowań pogranicza: indyferentyzm narodowy części etnicznie polskich autochtonów i poczucie odrębności regionalnej, podkreślając zacofanie Galicji. Kożdoń, słusznie twierdząc, wbrew opiniom polskich narodowców, iż czynniki obiektywne takie jak język nie muszą decydować o ostatecznym wyborze danej narodowości, nie opowiadał się jednak za tworzeniem narodowości „śląskiej”. Popierał utrakwizację polskich szkół ludowych. Broniąc wartości regionalnych, utożsamiając polskość z negatywnym wizerunkiem Galicji i krytykując funkcjonowanie polskich szkół średnich, faktycznie jednak nadal utrwalał w etnicznie polskich Ślązakach kompleksy wobec Niemców, bez których poparcia i opieki etnicznie polscy Ślązacy nie mogli samodzielnie funkcjonować. Natomiast rodzimi politycy polscy nie negowali śląskiej odrębności regionalnej swoich ziomków, lecz uważali ją za trwały składnik polskiej kultury narodowej i sami propagowali tak pojmowany regionalizm, czego efektem było chociażby ukazujące się od 1907 r., redagowane przez [[Ernrst Farnik|Ernesta Farnika]], pismo [[„Zaranie Śląskie”]]. W ich oczach ruch kożdoniowski miał charakter renegacki, gorszy od nacjonalizmu niemieckiego i czeskiego. „Ślązakowcy” odcinali się stanowczo od polskiej świadomości narodowej, której przeciwstawiano austriacką świadomość państwową, choć narodowcy patriotyzmu prohabsburskiego także nie negowali<ref>K. Nowak, Ruch kożdoniowski na Śląsku Cieszyńskim, w: Regionalizm a separatyzm. Historia i współczesność. Śląsk na tle innych obszarów, red. M.W. Wanatowicz. Katowice 1995, s.29-33, 43-44</ref>.

Pomyślnie dla polskiego ruchu narodowego wypadły wybory do Rady Państwa w 1911 r., głównie dzięki współpracy PSN i ZŚK. Mandaty poselskie uzyskali ks. Londzin i J. Michejda, poza tym kandydat PPSD T. Reger. Mandatu nie zdobył Kożdoń, na którego głosowało 14% polskojęzycznych wyborców. Końcem 1911 r. doszło do fuzji PSN i PSL i powstania Polskiego Zjednoczenia Narodowego, jednak o dwóch wyraźnych nurtach: endeckim i ludowym. Ze względu na wagę codziennych zmagań narodowościowych na gruncie lokalnym, polski ruch narodowy nadal oficjalnie opowiadał się za orientacją prohabsburską i unikał bliższego angażowania się w ogólnopolskie programy endeckie, orientujące się coraz bardziej na Rosję.

W następnych miesiącach problemem dla obozu polskiego stały się naciski władz krajowych w Opawie na gminy polskie, aby wyrażały zgodę na utrakwizację szkół ludowych, oraz projekt ustawy w Sejmie opawskim, która pozbawiała gminy prawa wysuwania kandydatów na nauczycieli oraz nadawała Radzie Szkolnej Krajowej prawo do ich utrakwizacji. Przeciwko temu w lutym 1912 r. zaprotestowała w Opawie 600 osobowa deputacja polsko-czeska. Ostatecznie w obawie przed zaognianiem sporów, Komisja Szkolna Sejmu Krajowego wycofała się z tego projektu. W kwietniu 1913 r. Niemcy przedstawili jednak kolejny projekt ustawy, która przyznała Wydziałowi Krajowemu prawo, aby domagać się od gmin zmiany decyzji w sprawie mianowania nauczycieli. Jednak dzięki naciskom na rząd Koła Polskiego, któremu zależało na poparciu Londzina i J. Michejdy w parlamencie, plany te zostały zawieszone. Odwołano również starostów bielskiego i cieszyńskiego, a pastor F. Michejda został powołany w skład okręgowej rady szkolnej w Cieszynie. W tym okresie kwestiom narodowym, a głównie obronie stanu posiadania, obejmującego powiaty bielski, cieszyński i frysztacki polski ruch narodowy, na którego pozycje przechodzili także działacze PPSD, starał się podporządkowywać wszelkie aspekty aktywności miejscowej ludności polskiej. Obok splotu więzi etnicznej i społecznej wzmacniającej pozycje polskie oraz czasowo je osłabiającej więzi wyznaniowej, jego charakterystyczną cechą była, wynikająca z potrzeb praktycznych znaczna decentralizacja, jako alternatywa lub wyzwanie dla aktywności podobnych organizacji niemieckich, „ślązakowskich” czy czeskich. Z drugiej strony, miała ona swoją genezę także we wspomnianych nieporozumieniach konfesyjnych i ideologicznych, co urozmaicało i wzbogacało polskie życie kulturalne, ale i stało się przyczyną konieczności wypracowywania ciągłych kompromisów, czy braku możliwości wyłonienia zdecydowanego lidera. Zaplecze stronnictw wyznaniowych stanowiły także [[Polski Związek Młodzieży Katolickiej]], [[Polski Związek Młodzieży Ewangelickiej]], [[Polski Związek Niewiast Katolickich]], [[Związek Ewangelickich Niewiast]], zaś [[Stowarzyszenie Polskich Robotników i Robotnic „Siła”]] jak i powstała sieć [[Domy Robotnicze|Domów Robotniczych]] były zapleczem PPSD.Większość z tych organizacji prowadziła dodatkowo odrębne czytelnie, biblioteki, zespoły teatralne, itd. Ze względu na specyfikę cieszyńskiego pogranicza, również ich działalność z natury rzeczy nabierała politycznego charakteru. Połowa z ponad 200 wychodzących w regionie od 1848 r. czasopism ukazywała się w języku polskim. W kluczowych kwestiach rozwoju narodowego, takich jak oświata działały jednak formalnie ponadpartyjne i ponadwyznaniowe organizacje, choć często z odpowiednio dobranym kluczem wyznaniowym czy politycznym przy wyborze kolejnych ich zarządów. Najważniejszą była niewątpliwie Macierz Szkolna (5,1 tys. członków w 71 kołach w 1914 r.), utrzymująca wówczas 1 gimnazjum, 2 szkoły wydziałowe i 10 szkół ludowych (przy 296 polskich ludowych szkołach publicznych, wśród których były także już upublicznione wcześniejsze szkoły Macierzy). Obok wymienionych wyżej, najczęściej wyłącznie regionalnych organizacji, od 1894 r. działało [[Stowarzyszenie Akademików Polskich na Śląsku „Znicz”]], od 1901 r. prowadzące pionierskie badania regionalistyczne [[Polskie Towarzystwo Ludoznawcze]], od 1910 r. [[Polskie Towarzystwo Turystyczne „Beskid Śląski”]], które w 1913 r. otwarło pierwsze polskie schronisko na Ropiczce w Beskidzie Śląskim. Od 1906 r. działała drukarnia Towarzystwa Domu Narodowego, w 1913 r. powstała drukarnia Dziedzictwa bł. Jana Sarkandra. Od 1907 r. działała [[polska średnia szkoła górnicza (sztygarów) w Dąbrowie]] pod kierownictwem m.in. [[Roman Riger|Romana Riegra]] i [[Leopold Szefer|Leopolda Szefera]]. Obok osób wymienionych wyżej, trzon działaczy polskiego ruchu narodowego, na który składały się już wszystkie opcje polityczne, stanowili jeszcze miejscowi księża: [[Eugeniusz Brzuska]], [[Tomasz Dudek]], [[Emanuel Grim]], [[Tadeusz Janik]], [[Antoni Macoszek]], [[Antoni Olszak]], [[Dominik Oreł]], [[Karol Paździora]], [[Jan Sznurowacki]], [[Rudolf Tomanek]], [[Oskar Zawisza]]; pastorzy:[[Andrzej Buzek]], [[Karol Kotula]], [[Karol Michejda]], [[Oskar Michejda]], [[Jerzy Nikodem]], [[Jan Pindór]], [[Jan Stonawski]]; działacze świeccy: [[Paweł Bobek]], [[Alojzy Bonczek]], [[Jan Galicz]], [[Karol Junga]], [[Jerzy Kotula]], [[Józef Lebiedzik]], [[Jan Łysek]], [[Wacław Olszak]], [[Jan Wantuła]], [[Leon Wolf]]; przybyli spoza regionu: [[Feliks Hajduk]], [[Mieczysław Jarosz]], [[Henryk Kłuszyński]], [[Kazimierz Piątkowski]], [[Roman Pollak]], [[Franciszek Popiołek]], [[Hieronim Przepiliński]], [[Gustaw Szura]], [[Józef Zaleski]]. Jeszcze przed wybuchem wojny, na bazie polskich gimnazjów i seminarium nauczycielskiego wytworzyła się także młoda rodzima polska inteligencja. Część absolwentów ukończyła studia wyższe i wróciła do stron rodzinnych, włączając się świadomie w życie narodowe<ref>M. Fazan, Polskie życie, s. 179-180; J. Gruchała, K. Nowak, Życie polityczne</ref>.

==W latach I wojny światowej==

Pod wpływem konfliktu na Bałkanach, od lata 1913 r. w oparciu o PPSD i „Siłę” tworzono na Śląsku Cieszyńskim lokalne oddziały galicyjskiego [["Strzelec"|„Strzelca”]]. Drugim środowiskiem prowadzącym ćwiczenia wojskowe były gniazda „Sokoła”. Wojskowe wychowanie młodzieży propagowały również utworzone w regionie w latach 1912-1913 pierwsze [[polskie drużyny skautowe]].

[[Plik:Cieszyn.jpg|400px|thumb|Cieszyn przed I wojną światową]]

Powszechny w Galicji entuzjazm związany z wybuchem wojny w sierpniu 1914 r. udzielił się także Polakom na Śląsku Cieszyńskim. Ze skautów, członków „Siły”, „Strzelca” i „Sokoła” formowano oddziały, które wyruszyły do Krakowa w celu wstępowania do formacji zbrojnych, mających walczyć u boku armii austro – węgierskiej. 23 sierpnia powstała w Cieszynie [[Sekcja Śląska galicyjskiego Naczelnego Komitetu Narodowego]], w której były reprezentowane wszystkie polskie stronnictwa w regionie. Na czele stanął Domagalski, a głównym jej zadaniem miało być sformowanie [[Legion Śląski|Legionu Śląskiego]]. Już jednak wcześniej do Legionów Polskich zostało wcielonych ponad 200 ochotników.

Pojawiły się jednak rozbieżności. PPSD opowiadała się za bezwarunkowym podporządkowaniem Sekcji NKN. Sprzeciwiali się temu działacze PZN i ZŚK, którzy domagali się, aby decyzje w sprawie Legionu Śląskiego podejmowały stronnictwa miejscowe. Socjaldemokraci dążyli także do rozbudowy formacji, a PZN i ZŚK wskazywały, że spowoduje to uszczuplenie przyszłych polskich elit w regionie, poza tym sceptycznie odnosiły się do orientacji austropolskiej. Traktowali jednak tworzenie Legionu Śląskiego jako ponadpolityczne podkreślanie więzi miejscowych Polaków z resztą ziem polskich. Ostatecznie, dzięki ofiarności ludności polskiej sformowano liczący 372 osoby (65% stanowili Ślązacy) oddział, który 21 września pod dowództwem Hajduka, Przepilińskiego, Lebiedzika i Łyska wyjechał z Cieszyna do Mszany Dolnej z zamiarem połączenia się z tzw. Legionem Wschodnim. Doszło do tego tylko częściowo, gdyż w Mszanie działacze Sekcji Wschodniej NKN, także pod wpływem porażek wojsk austro-węgierskich w Królestwie Polskim, zrezygnowali z zamiaru tworzenia sił zbrojnych. Legion Śląski opuściło około 80 osób. Pozostali zostali wcieleni głównie do II brygady Legionów. W końcu września PZN i ZŚK podjęły decyzję o likwidacji Sekcji Śląskiej. Sprzeciwiła się temu PPSD i po miesiącu reaktywowała Sekcję na czele z Kłuszyńskim jako prezesem i Regerem jako komisarzem wojskowym. W lipcu 1915 r. Sekcja Śląska została przekształcona w [[Komisariat Wojskowy NKN Śląska Cieszyńskiego]]. W sumie, przez szeregi Legionów Polskich przewinęło się ponad 600 mieszkańców Śląska Cieszyńskiego i pogranicza morawsko-śląskiego. Jesienią 1914 r. przybyli na Śląsk Cieszyński i Morawy uchodźcy z Galicji, a na przełomie 1914/1915 w okolice Jabłonkowa trafiły na odpoczynek oddziały I Brygady Legionów wraz z Józefem Piłsudskim i Departamentem Wojskowym NKN.

Tendencje niepodległościowe w polskich ruchu narodowym na Śląsku Cieszyńskim zaczęły przybierać na sile po zawartym 9 II 1918 r. przez państwa centralne separatystycznym traktacie pokojowym z Ukraińską Republiką Ludową. W końcu lutego na zebraniu przedstawicieli wszystkich stronnictw polskich w Cieszynie oświadczono, że ludność polska żąda bezwarunkowo połączenia Księstwa Cieszyńskiego z niepodległą Polską. Do końca wojny rozwiązanie kwestii cieszyńskiej wywoływało jednak rozbieżności między politykami galicyjskimi a czeskimi, a także między polską a czeską emigracją polityczną na Zachodzie<ref>E. Buława, Egzamin wobec Polski. Ślązacy cieszyńscy w czynie legionowym w latach I wojny światowej, Cieszyn 1998; J. Gruchała, K. Nowak, Życiepolityczne</ref>.

==Bibliografia==
#Buława E., Pierwsi szermierze ruchu narodowego na Śląsku Cieszyńskim, Cieszyn 1997.
#Buława E., Egzamin wobec Polski. Ślązacy cieszyńscy w czynie legionowym w latach I wojny światowej, Cieszyn 1998.
#Chlebowczyk J., Wybory i świadomość społeczna na Śląsku Cieszyńskim w drugiej połowie XIX wieku. Przyczynek do badań nad kształtowaniem się świadmości i aktywności społecznej w okresie kapitalizmu, Katowice-Kraków 1966.
#Chlebowczyk J., Główne problem i etapy stosunków polsko-czeskich na Śląsku Cieszyński w XIX i na początku XX wieku (do 1914 r.), Katowice 1961.
#Fazan M., Polskie życie kulturalne na Śląsku Cieszyńskim w latach 1842/48-1920, Wrocław-Warszawa [1992].
#Galicz J., Ks. Ignacy Świeży. Jego życie i działalność. Cieszyn 1933.
#Gruchała J., Koło Polskie w austriackiej Radzie Państwa wobec kwestii czeskiej i Śląska Cieszyńskiego (1879-1899), Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk- Łódź 1982
#Gruchała J., Nowak K., Życie polityczne, w: Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, red. I.
#Panic, t.V: Śląsk Cieszyński w okresie 1848-1918, red. K. Nowak, I. Panic, Cieszyn 2013.
#Nowak K., Ruch kożdoniowski na Śląsku Cieszyńskim, w: Regionalizm a separatyzm. Historia i współczesność. Śląsk na tle innych obszarów, red. M.W. Wanatowicz. Katowice 1995
#Nowak K., Panic I., Ks. Józef Londzin 1863-1929, Cieszyn 1998.
#Piątkowski, K., Stosunki narodowościowe w Księstwie Cieszyńskim, Cieszyn 1918.
#Stępniak A., Kwestia narodowa a społeczna na Śląsku Cieszyńskim pod koniec XIX i na początku XX wieku (do 1920 roku), Katowice 1986.

==Przypisy==
<references/>

==Źródła on-line==
ŚBC

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/results?action=SearchAction&skipSearch=true&mdirids=_43&server%3Atype=both&tempQueryType=-3&encode=false&isExpandable=on&isRemote=off&roleId=-3&queryType=-3&dirids=&rootid=&query=+&localQueryType=-3&remoteQueryType=-2&token_1=&token_2=&token_3= Śląsk Cieszyński]

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/collectiondescription?dirids=110 Kolekcja instytucjonalna Książnicy Cieszyńskiej]

[http://slownik.kc-cieszyn.pl/index.php/content,592/ Elektroniczy słownik biograficzny Śląska Cieszyńskiego]

[http://www.sbc.org.pl/publication/71352 Krzysztof Nowak, Ks. Józef Londzin : 1863-1929, Cieszyn 1998]

[http://www.sbc.org.pl/publication/71353 Edward Buława, Tadeusz Reger : (1872-1938), Cieszyn 1998]

[http://www.sbc.org.pl/publication/31371 Jan Galicz, minionych lat : przyczynki do historii ruchu narodowego na Śląsku Cieszyńskim, Cieszyn 1937]

[http://www.sbc.org.pl/publication/8087 O ruchu narodowym w Księstwie Cieszyńskiem. Referat dra Kazimierza Wróblewskiego na I. Wiecu narodowym we Lwowie dnia 31. maja 1903 r.]

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/publication?id=74897&tab=3 Sprawozdania Towarzystwa Naukowej Pomocy dla Księstwa Cieszyńskiego, 1875-1906]

[http://www.sbc.org.pl/publication/61354 Sprawozdania z czynności Czytelni Ludowej w Cieszynie, 1868-1899]

[http://www.sbc.org.pl/publication/19136 "Gwiazdka Cieszyńska" 1851-1939]

Polski ruch narodowy na Śląsku Austriackim

2015-01-12T13:31:18Z

Myszorj:

Piastowie śląscy

2015-01-12T13:26:41Z

Myszorj:

[[Kategoria:Historia]]
Autor: [[prof. dr hab. Jerzy Sperka]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Linie Piastów górnośląskich.
==1. Piastowie opolsko-raciborscy (raciborsko-opolscy) w XII-XIII w.==

Protoplastą książąt opolsko-raciborskich był [[Mieszko]], w dawniejszej literaturze historycznej błędnie zwany Plątonogim, a obecnie występujący z prawidłowym przydomkiem Laskonogi. Było on synem [[Władysław II Wygnaniec|Władysława II Wygnańca]] i Agnieszki z Babenbergów, a wnukiem Bolesława III Krzywoustego. Po utracie władzy pryncypackiej przez ojca w 1146 roku przebywał wraz z rodziną na wygnaniu w Niemczech. W wyniku nacisków cesarza Fryderyka Barbarossy Bolesław Kędzierzawy, nowy książę zwierzchni Polski, zgodził się jednak na powrót synów Władysława Wygnańca do Polski i odstąpienie im Śląska, ich ojcowizny. Najstarsi z nich, [[Bolesław Wysoki]] i Mieszko, przybyli na Śląsk w 1163 roku.

[[Plik:Bolesłąw Wysoki.jpg|400px|thumb|left|Bolesław Wysoki (obraz na podstawie ryciny z XIX wieku)]]

Po kilku latach doszło jednak między nimi do konfliktu, w wyniku czego około 1173 roku, Mieszko wywalczył sobie dzielnicę raciborską. Część historyków uważa, że wtedy swoją dzielnicę otrzymał także [[Jarosław]], syn Bolesława Wysokiego. Niektórzy przypuszczają jednak, że było to skutkiem dopiero drugiego buntu Jarosława i Mieszka przeciw Bolesławowi w latach 1177-1178. W 1179 roku Mieszko przyłączył do swojej dzielnicy kasztelanię oświęcimską i bytomską, którą otrzymał od księcia krakowskiego Kazimierza Sprawiedliwego. Po śmierci Jarosława (zm. 22 III 1201), biskupa wrocławskiego (od 1198), jego władztwo zostało na powrót przyłączone do księstwa śląskiego Bolesława Wysokiego. Kiedy jednak ten zmarł 8 XII 1201 roku, jego następca [[Henryk Brodaty]] został zaatakowany przez Mieszka raciborskiego, który po zwycięskiej wojnie w 1202 roku wywalczył sobie Opolszczyznę. Ukształtowane w ten sposób księstwo raciborsko-opolskie przetrwało z pewnymi korektami granicy zachodniej przez następne 80 lat. W 1210 roku Mieszko wykorzystując przywróconą przez papieża Innocentego III zasadę senioratu, jako najstarszy z Piastów, opanował Kraków.
Po śmierci Mieszka 16 maja 1211 roku władzę w księstwie opolsko-raciborskim przejął jego jedyny syn, z czeskiej Ludmiły, [[Kazimierz]] (1211-1230). Jego zasługą były pierwsze lokacje Raciborza i Opola, on też najpewniej wziął udział w wyprawie krzyżowej do Ziemi Świętej u boku króla węgierskiego Andrzeja II i rozpoczął budowę zamku w Opolu.

[[Plik:Kazimierz I.jpg|300px|thumb|right|Pieczęć księcia opolskiego Kazimierza I]]

Z małżeństwa z Wiolą (możliwe, że pochodzącą z rodziny carów bułgarskich) pozostawił dwóch synów,[[Mieszko Otyły|Mieszka Otyłego]] i Władysława. Początkowo opiekę na nieletnimi książętami i ich władztwem sprawował Henryk Brodaty (1230-1238). Jednak po osiągnięciu pełnoletniości władzę w księstwie przejął starszy z braci Mieszko. Przeciwnik Henryka Brodatego, związał się z księciem Konradem Mazowieckim, a sojusz przypieczętował małżeństwem z jego córką Jadwigą. W czasie najazdu Mongołów na ziemie polskie w 1241 roku najpierw obronił Racibórz, a następnie brał udział w bitwie pod Legnicą (9 IV). Jednak w trakcie walki dał się ponieść panice i wycofując swój hufiec doprowadził do klęski wojsk [[Henryk Pobożny|Henryka Pobożnego]]. W następnych latach wspierał teścia w wyprawach na Kraków, ale w czasie oblężenia Lelowa został ranny, co wkrótce doprowadziło do jego śmierci w 1246 roku. Pozostał bezpotomny, a to otworzyło drogę do tronu młodszemu bratu, Władysławowi.  Długie panowanie tego księcia umożliwiło nie tylko konsolidację księstwa opolskiego-raciborskiego, ale także jego rozwój gospodarczy. Prowadzona intensywna kolonizacja, w tym przekształcanie istniejących osad z prawa polskiego na prawo niemieckie, skutkowała prawie czterdziestoma udanymi lokacjami, w tym licznych miast; prawo miejskie otrzymały m.in.: Bytom, Czeladź, Gliwice, Głogówek, Kęty, Mikołów, Oświęcim, Siewierz, Wodzisław, Żory i powtórnie Opole i Racibórz. W 1261 roku Władysław zawarł układ z królem czeskim regulujący granicę między księstwem opolskim a Morawami. Natomiast po wojnie z Bolesławem Wstydliwym w latach 1273-1374 (była ona spowodowana chęcią oddania mu przez część możnych tronu krakowskiego), odstąpił księciu krakowskiemu kasztelanię chrzanowską, sam jednak zyskał od niego terytorium leżące między rzekami Skawą i Skawinką. Jego zasługą była fundacja klasztoru cystersów w Rudach k. Rybnika (ok. 1253) i benedyktynów w Orłowej (1268); zapoczątkował też kult św. Stanisława w swoim księstwie.

Książę Władysław opolsko-raciborski, umierając w 1281 roku, zostawił z małżeństwa z Eufemią, córką Władysława Odonica, księcia wielkopolskiego, czterech synów: Mieszka, Kazimierza, Bolesława i Przemysława. Jedyna córka, nieznana nam z imienia, była pierwszą żoną Henryka IV Probusa, księcia wrocławskiego. W wyniku podziałów przeprowadzonych między braćmi w ostatniej dekadzie XIII wieku ukształtowały się ostatecznie cztery samodzielne księstwa, a mianowicie: cieszyńskie rządzone przez [[Mieszko|Mieszka]], bytomsko-kozielskie w rękach [[Kazimierz|Kazimierza]], raciborskie [[Przemysław|Przemysława]] i opolskie, w którym władzę sprawował [[Bolesław]]. Każdy z braci zapoczątkował też nową linię dynastyczną Piastów, a mianowicie: cieszyńskich, bytomskich, raciborskich i opolskich.

==2. Piastowie opolscy==

[[Bolesław I, zwany także Bolkiem]], protoplasta młodszej linii książąt opolskich, starał się prowadzić politykę samodzielnie, nie oglądając się na braci. Rządził księstwem, na które składały się: Opole, Strzelce, Lubliniec, Olesno, Niemodlin i Głogówek wraz z przyległymi okręgami. Początkowo związał się z [[Henryk Prawy, książę wrocławski|Henrykiem IV Prawym, księciem wrocławskim]] (zm. 1290), a później z Wacławem II czeskim, któremu złożył nawet hołd w Opolu w 1292 roku. W latach 90-tych XIII wieku Bolesław opolski utrzymywał też bliskie kontakty z Henrykiem głogowskim i wspierał go w walce z Władysławem Łokietkiem o Wielkopolskę po śmierci Przemysła II (zm. 1296). Według postanowień ugody krzywińskiej z 10 marca 1296 roku, zawartej między wspomnianymi rywalami, partycypując w układzie, uzyskał połowę ziemi kłobuckiej. Po śmierci króla Czech i Polski Wacława III (1306), w zamęcie politycznym związanym z walką o tron polski między Władysławem Łokietkiem i Henrykiem głogowskim najpewniej jesienią 1306 roku, Bolesławowi opolskiemu udało się jeszcze zagarnąć ziemię wieluńską, zwaną też w tym czasie rudzką. Natomiast żadnych korzyści nie wyniósł z zaangażowania się w konflikt (tzw. bunt wójta Alberta) między Władysławem Łokietkiem a mieszczanami Krakowa, którzy oddali mu władzę w 1312 roku. W polityce wewnętrznej Bolesław I kontynuował akcję osadniczą, prócz licznych wsi lokował na prawie niemieckim: Niemodlin (1283), Strzelce (około 1290), Krapkowice (1294), a na przełomie XIII i XIV wieku prawdopodobnie: Olesno, Lubliniec i Białą. Zainicjował też budowę zamku w Głogówku i rozbudował zamek opolski, wznosząc około 1300 roku cylindryczną wieżę.

Żoną Bolka I była bliżej nam nieznana Agnieszka, z którą miał trzech synów: Bolesława Pierworodnego niemodlińskiego (zm. 1362-1365), Bolesława II opolskiego (zm. 1356) i Alberta strzeleckiego (zm. 1370-1371). Niektórzy z historyków dopuszczali jednak ewentualność, że Bolesław był dwukrotnie żonaty, a pierwszą miała być Grzymisława, wymieniona w nekrologu opactwa św. Wincentego we Wrocławiu, może córka księcia bełskiego Wsiewołoda III.

W kilka miesięcy po śmierci Bolesława I (14 V 1313), na przełomie 1313 i 1314 roku doszło do podziału księstwa opolskiego między jego synów. [[Bolesław starszy, zwany Pierworodnym]] otrzymał Niemodlin, Głogówek oraz Wieluń, [[Bolesław II]] (używający też zdrobniałej formy imienia Bolko) przejął Opole i Olesno, natomiast najmłodszemu [[Albert|Albertowi]] przypadły Strzelce i Lubliniec. Nie wiadomo, czy bracia dokonali podziału w wyniku uzgodnień, czy w wyniku losowania, ale skutkowało to powstaniem kolejnych trzech niewielkich księstw: niemodlińskiego, strzeleckiego i opolskiego. Księstwa te po złożeniu hołdów przez wspomnianych książąt w 1327 roku stały się lennami Królestwa Czeskiego.

Bolesław Pierworodny był przez wiele lat blisko związany z dworem luksemburskim. Dzięki temu udało mu się powiększyć księstwo niemodlińskie o Prudnik z okręgiem, który do tej pory był przynależny do Królestwa Czeskiego, a dokładnie do ziemi opawskiej. W 1337 roku król Jan Luksemburski sprzedał mu to terytorium za 2000 grzywien groszy praskich. Już jednak wcześniej, najpewniej w 1322 roku, książę stracił ziemię wieluńską na rzecz króla polskiego Władysława Łokietka.  Książę żonaty był z Eufemią, córką Henryka VI wrocławskiego, z która miał pięć córek: Annę, Jadwigę i Elżbietę, klaryski wrocławskie, Małgorzatę żonę Ulryka, landgrafa von Leuchtenberg i Jutę, trzecią żonę Mikołaja II opawsko-raciborskiego oraz trzech synów: Bolesława, Wacława i Henryka. Najstarszy Bolesław, wzorem ojca, związał się z dworem praskim Karola IV, został nawet cesarskim sędzią nadwornym (1355), ale rozwijającą się karierę przerwała przedwczesna śmierć w 1367/1368 roku. O ile nam wiadomo – wbrew poglądom starszej literatury przydającej mu za żonę córkę Karola Roberta, króla węgierskiego zrodzoną z Marii bytomskiej - nie był żonaty. W niedługi czas później, w czerwcu 1369 roku, zmarł kolejny z braci, Wacław. Nie pozostawił potomstwa, mimo, że ożeniony był z Eufemią, córką Bolesława bytomskiego. Również bezdzietnie zmarł w 1382 roku (14 IX) trzeci z braci, Henryk, żonaty z Katarzyną, córką margrabiego morawskiego Jana Henryka. Henrykowi niemodlińskiemu miasto Głogówek zawdzięczało nadanie prawa magdeburskiego (1373), oraz fundację kolegiaty św. Bartłomieja.

Albert strzelecki też nie zapisał się niczym szczególnym, jeśli chodzi o wydarzenia politycznie. Utrzymywał natomiast dobre stosunki nie tylko z dworem czeskim, ale także z węgierskim. O tym drugim świadczy m.in. małżeństwo jedynej jego córki Elżbiety (zm. 1360/1361) z Władysławem Białym, księciem gniewkowskim (zm. 1388), wujem Elżbiety bośniackiej, żony króla węgierskiego Ludwika. Albertowi przypisuje się też nadanie prawa miejskiego Strzelcom i dokończenie ojcowskiej fundacji klasztoru cysterskiego w Jemielnicy. Ożeniony był z Agnieszką, córką Burcharda I, burgrabiego Magdeburga.

Bolesław II opolski, zaradny gospodarz, starał się stopniowo powiększać swoje księstwo. W listopadzie 1321 roku udało mu się przyłączyć do niego niewielki obszar wiejski między Odrą a Stobrawą (z wyjątkiem Rybnej). Terytorium to otrzymał od księcia brzesko-legnickiego Bolesława III, w zamian za pomoc przeciw Konradowi, księciu namysłowskiemu. Natomiast w 1351 roku książę opolski kupił od [[książę bytomski Władysław|księcia bytomskiego Władysława]] i jego syna [[Bolko Sławięcica|Bolka Sławięcice]] z przynależnościami za 2800 grzywien groszy praskich.

Pierwszą żoną Bolesława II była Elżbieta, córka Bernarda świdnickiego i Kunegundy, córki króla Władysława Łokietka. Z małżeństwa tego pozostało trzech synów: Władysław Opolczyk (zm. 1401), Bolesław III (zm. 1382) i Henryk (zm. po 1358) oraz cztery córki: Kunegunda, klaryska w Starej Budzie, Agnieszka, klaryska w Starym Sączu, Elżbieta, cysterka w Trzebnicy i Anna, klaryska wrocławska. Książe ożenił się powtórnie (zapewne z Małgorzatą, bliżej nam nieznaną), a córką z tego małżeństwa była Agnieszka, żona Jodoka, margrabiego Moraw.

[[Plik:Bolko III i Anna.jpg|400px|right| Książę opolski Bolesław II z żoną Anną (rycina na podstawie rzeźby nagrobnej)]]

Po śmierci Bolesława II opolskiego zmarłego w 1356 roku (21 VI), jego synowie [[Władysław Opolczyk]] i [[Bolesław III]], przez kilka lat rządzili wspólnie, a podziału dokonali dopiero po 23 III 1365 roku, a przed 26 III 1367 rokiem. W jego wyniku Bolko III otrzymał zachodnią część Opola i księstwa opolskiego, natomiast Władysław wschodnią część Opola oraz północno-wschodnią część księstwa opolskiego z Olesnem, do którego to terytorium dołączył nabyty około 1363 roku, zapewne od Bolka, księcia świdnickiego, Gorzów Śląski.

Władysław Opolczyk, który zrobił błyskotliwą karierę za sprawą króla Ludwika Węgierskiego, swoje władztwo powiększył już w 1370 roku otrzymując od niego w lenno spore terytoriom (przylegające do księstwa opolskiego), składające się z ziemi wieluńskiej, części krakowskiej i sieradzkiej. Nie zaliczało się ono jednak do księstwa opolskiego, będąc kreowanym na księstwo wieluńskie. Tam w 1382 roku fundował klasztor Paulinów w Częstochowie, a dwa lata później (1384) przekazał klasztorowi obraz Najświętszej Maryi Panny. Wcześniej, w 1375 roku, kupił od Jana raciborskiego wschodnią część księstwa raciborskiego, a mianowicie okręgi mikołowski i pszczyński, ale w ich posiadaniu utrzymał się tylko do początku lat 80-tych XIV wieku, po czym wróciły one do książąt raciborsko-opawskich.  Natomiast z łaski Ludwika Węgierskiego książę wcześniej pełnił urząd palatyna Węgier (1367-72), później zarządzał Rusią Czerwoną (1372-1379), a potem otrzymał w lenno Kujawy Inowrocławskie i ziemię dobrzyńską (1378), był także namiestnikiem w Królestwie Polskim (1377/78). Nie potrafił jednak ułożyć sobie dobrych stosunków z kolejnym królem polskim, Władysławem Jagiełłą. Po zastawieniu Krzyżakom zamku w Złotorii (1391), a następnie całej ziemi dobrzyńskiej (1392) stał się wrogiem Królestwa. W wyniku kilkuletniej wojny z Jagiełłą (1391-1396) stracił księstwo wieluńskie, Kujawy i część księstwa opolskiego (dystrykty oleski i lubliniecki). Władysław Opolczyk był dwukrotnie żonaty, pierwszą była Elżbieta, córka Aleksandra Basaraba wojewody wołoskiego, drugą Eufemia (Ofka), córka Siemowita III płockiego. Z obydwu małżeństw urodziły się tylko córki: z pierwszego prawdopodobnie Katarzyna, z drugiego Elżbieta, narzeczona Jodoka margrabiego Moraw, Jadwiga, żona Wigunta Aleksandra, księcia kiernowskiego i kujawskiego (brata Władysława Jagiełły), Katarzyna, żona Henryka VIII Wróbla, księcia głogowskiego i Eufemia.

Jeśli natomiast chodzi o księstwo opolskie, to poważne zmiany terytorialne nastąpiły po śmierci Alberta strzeleckiego (zm. 1370/71), oraz ostatniego z książąt niemodlińskich, Henryka niemodlińskiego (zm. 1382). Jeszcze w 1359 roku Bolko III opolski zawarł ze stryjem Albertem umowę gwarantującą mu w sytuacji, gdyby ten nie miał syna, lub wnuka po córce, ziemię strzelecką zaczynającą się od rzeki Odry. Nie znamy podobnego układu między Władysławem Opolczykiem i Albertem, ale musiało do niego dojść, skoro w 1374 roku, po śmierci stryja, Władysław władał już pozostałą częścią jego spuścizny, a mianowicie, ziemią lubliniecką. Wiadomo natomiast, że Bolko III, podzielił się z [[Henryk niemodliński|Henrykiem niemodlińskim]] przypadłym mu okręgiem strzeleckim. Z tym ostatnim natomiast książęta opolscy mieli zawarte układy o wzajemnym dziedziczeniu od 1372 roku. Gwarantowały one każdej ze stron połowę wszystkich posiadłości kontrahenta, z wyłączeniem – w przypadku księcia niemodlińskiego - Gliwic, Sośnicowic i Prudnika, którymi mógł swobodnie dysponować.  Z tego powodu te dwa ostatnie miasta po śmierci Henryka przejął król czeski i traktując je, jako opuszczone lenno nadał Przemkowi opawskiemu. Tak więc do podziału między książąt opolskich pozostały tylko Niemodlin i Głogówek z przynależnymi okręgami. Śmierć Henryka niemodlińskiego, zbiegła się jednak ze śmiercią Bolka III opolskiego (21 IX 1382), po którym – z bliżej nieznanej Anny – pozostała córka Anna, cysterka w Trzebnicy i czterech synów: [[Jan Kropidło]], później kolejno biskup: poznański, kujawski, arcybiskup gnieźnieński, biskup kamieński, chełmiński i ponownie kujawski (zm. 1421), [[Bolko IV]] (zm. 1437), [[Bernard]] (zm. 1455) i Henryk (zm. 1394). Do wspomnianego podziału między młodymi książętami opolskimi, a ich stryjem, Władysławem Opolczykiem doszło w wyniku losowania 10 XI 1383 roku. Władysławowi przypadł Głogówek, natomiast jego bratankom Niemodlin; w akcie podziału szczegółowo określono też granice obu części. Głogówek książę przejął jednak dopiero w 1386 roku, po śmierci [Eufemia|Eufemii]], wdowy po stryju Bolesławie Pierworodnym niemodlińskim, gdyż księżna miała na nim zabezpieczone dożywocie.

[[Plik:Monety.jpg|400px|thumb|left|Monety księcia Władysława Opolczyka (tzw. kwartniki ruskie)]]

W końcu 1382 roku lub na początku 1383 roku Władysław Opolczyk nabył natomiast od Przemka opawskiego, za 11 tysięcy grzywien groszy praskich, pozostałą część wspomnianej spuścizny po Henryku niemodlińskim, a mianowicie: Prudnik, Gryżow i Sośnicowice. Kupionym terytorium podzielił się jednak z bratankami, sprzedając im ziemię sośnicowicką (10 XI 1383). Zapewne w styczniu 1385 roku, Władysław Opolczyk kupił od [[Jan II Żelazny|Jana II Żelaznego]] raciborskiego Karniów (Jägerndorf), Bruntál (Freudental) oraz zamek Fürstenwalde (koło Vrbna pod Pradědem) z przynależnymi ziemiami. Terytoria te okazały się jednak czasowym nabytkiem, gdyż w 1390 roku Jan raciborski odkupił Bruntál, natomiast Karniów kupił margrabia morawski Jodok.  Jeśli chodzi natomiast o Prudnik, to w 1388 roku książę opolski zapisał go (wraz Głogówkiem i Karniowem) swojemu zięciowi, Henrykowi VIII głogowsko-kożuchowskiemu, mężowi Katarzyny. Po śmierci Henryka (14 III 1397) miasto z okręgiem, w bliżej nieznanych okolicznościach, przeszło w ręce spokrewnionych z nim książąt oleśnickich. Władysław Opolczyk w 1393 roku (26 X) będąc w konflikcie z królem polski, a chcąc utrzymać przy sobie bratanków (Jana Kropidłę, Bolka i Bernarda) zapisał im wszystkie swoje posiadłości w księstwie opolskim (Opole, Głogówek, Chrzelice, Prudnik i Gryżów) i wieluńskim (Bolesławiec, Wieluń, Kłobuck, Krzepice, Olsztyn, Brzeźnicę, Ostrzeszów), chociaż te ostatnie (poza Bolesławcem) utracił już na rzecz króla polskiego w wyniku wojny w 1391 roku. W zapisie zastrzegł jednak, że wejdą w ich posiadanie po jego śmierci oraz, że Głogówek i Prudnik pozostaną w dożywociu jego żony Eufemii.

W 1396 roku, Jan Kropidło, Bolesław IV i Bernard, po przegranej wojnie z królem polskim, podpisując pokój 6 VIII tego roku, zgodzili się odstąpić stronie polskiej miasta należące do ich stryja, Władysława Opolczyka, a mianowicie: Lubliniec, Olesno i Gorzów Śląski z okręgami, które przejął wojewoda krakowski, Spytek z Melsztyna. Ten w 1397 roku zastawił je za 1000 grzywien (wyłączając Boronów i Koszęcin), książętom cieszyńskim, [[Przemysław Noszak|Przemysławowi Noszakowi]] i jego synowi Bolesławowi. Po pewnym czasie dług musiał jednak zostać spłacony, a ziemię lubliniecką i oleską, Jadwiga, córka Spytka z Melsztyna wniosła, jako posag, kiedy w 1401 roku, wyszła za mąż za księcia Bernarda opolskiego. Natomiast po śmierci Władysława Opolczyka (1401) jego bratankowie przejęli pozostałą po nim połowę dystryktu opolskiego, natomiast w Głogówku i na połowie Opola panowała do śmierci żona Władysława [[Eufemia]] (zm. 1418), która miała zapisane tam dożywocie.

Już wcześniej, w 1400 roku, Bolesław IV (zm. 1437) i Bernard (zm. 1455) podzielili się spadkiem po ojcu, co 6 maja tego roku potwierdził najstarszy z braci, Jan Kropidło, biskup chełmiński. Bernardowi przypadły Strzelce i Niemodlin, do których dołączył dystrykt oleski i lubliniecki, wniesione w posagu przez żonę Jadwigę Melsztyńską (Bolko IV w 1401 zrzekł się roszczeń do tych ziem), natomiast Bolesław IV otrzymał połowę Opola z okręgiem. W 1416 roku z roszczeniami do dawnych posiadłości Władysława Opolczyka, stanowiących teraz w części dożywocie Ofki (okręg głogówecki i połowa okręgu opolskiego z połową Opola) wystąpili jego wnukowie, książęta głogowsko-żagańscy, Jan I, Henryk IX, Henryk X i Wacław. Książęta powoływali się na dawne przywileje Karola IV Luksemburga (1367), który zgodził się, aby po Władysławie Opolczyku w sytuacji braku męskiego potomka dziedziczyły córki. W 1417 roku zapadł w Pradze wyrok uwzględniający ich roszczenia, a król Wacław IV zatwierdził go rok później. Wyrok sądu nie doczekał się jednak realizacji, a kolejny król czeski, Zygmunt Luksemburski, na prośbę Bolka IV, uchylił go w 1435 roku, chociaż nie zakończyło to wznawiania tych roszczeń.

Po śmierci księżnej Eufemii w 1418 roku, jej bratankowie, Jan Kropidło, Bernard i Bolko IV, przejęli pozostałe po niej dobra, a mianowicie: Nowy Zamek i połowę miasta Opola oraz Głogówek z okręgiem. Z późniejszego dokumentu wiemy, że Jan Kropidło i Bolko IV podzielili się Nowym Zamkiem opolskim po połowie, natomiast miasto Opole zostało podzielone zostało między trzech braci i bez zgody ich wszystkich nie można było nałożyć nowych zobowiązań na mieszczan. W 1420 roku Jan Kropidło i Bernard kupili od Konrada oleśnickiego, biskupa wrocławskiego, Prudnik z okręgiem (biskup miał prawo odkupu przez 3 lata). Kiedy rok później Jan Kropidło zmarł (3 III 1421), Bolko i Bernard postanowili nie stosować się do postanowień testamentu brata i podzielili się schedą po nim w równych częściach, z tym, że należąca do Jana część Prudnika przypadła Bolkowi IV. Z późniejszych źródeł wynika, że w rękach Bolka IV były jeszcze Stary Zamek i połowa Nowego Zamku w Opolu, połowa tego miasta i okręgu opolskiego z połową Krapkowic i Chrzelic, połowa Głogówka z połową okręgu. Po śmierci Bolesława IV, zmarłego 6 V 1437 roku, terytoria te przeszły na jego trzech synów: [[Bolesław V|Bolesława V]], [[Jan|Jana]] i [[Mikołaj I|Mikołaja I]] (ich siostra Małgorzata wyszła za Ludwika III brzeskiego), zrodzonych z jedynej małżonki, Małgorzaty, hrabianki Gorycji. Bracia początkowo rządzili wspólnie, a do podziału księstwa doszło po śmierci Jana (1439). W jego wyniku Mikołajowi I przypadła część opolska (w 1443 r. powiększył ją o zastawiony mu Brzeg w związku z zawarciem małżeństwa z Magdaleną brzeską), natomiast Bolesławowi V część prudnicko-głogówecka.

Jeśli natomiast chodzi o księcia Bernarda, brata Bolka IV, to w jego rękach były następujące terytoria: druga połowa Nowego Zamku, miasta Opola i okręgu opolskiego, druga połowa Głogówka, Chrzelic i Krapkowic z przynależnymi okręgami oraz Niemodlin, Strzelce, Sławięcice, Lubliniec, Olesno, Leśnica z przynależnościami. W 1434 roku powiększył swoje władztwo biorąc w zastaw od księcia brzeskiego, Kluczbork i Byczynę z okręgami. Nie mając własnego syna, dokumentem z 17 czerwca 1437 roku odstąpił bratankowi Bolesławowi V - z uwagi na jego &bdquo;wielką i godną podziwu miłość i wierność” - połowę Głogówka z przynależnym okręgiem, połowę Prudnika z okręgiem, połowę Krapkowic z przynależnościami i połowę zamku w Chrzelicach. Natomiast drugiemu bratankowi, Mikołajowi I, podobnie motywując, 16 stycznia 1449 roku zapisał posiadaną połowę Opola z połową Nowego Zamku i wszystkie swe posiadłości w ziemi opolskiej z wyjątkiem wsi Węgry. Rok później, 6 maja 1450 roku, Bernard zawarł przymierze z Bolkiem V, który zobowiązał się pomóc stryjowi w spłacie długów, dając mu na ten cel w określonych terminach 3500 florenów. W zamian za to stryj odstąpił mu od razu ziemię niemodlińską i zapisał na wypadek śmierci Strzelce, Sławięcice, Lubliniec i Leśnicę, a do swej dyspozycji zachował zatrzymał tylko Olesno z okręgiem, które po jego śmierci też miało przypaść Bolkowi V. Młody książę przejął też po śmierci Bernarda (zm. 1455) trzymane w zastawie Kluczbork i Byczynę.  W ciągu swego panowania powiększył swoje władztwo o obszary, które nigdy do księstwa opolskiego nie należały, a mianowicie dwie części księstwa opawskiego, zamek Edelstein i miasto Zlaté Hory i prawo zastawu na mieście Bilowcu. Od biskupa wrocławskiego Konrada wziął w zastaw (między 1435 a 1447 r.) miasto Ujazd z przynależnościami.

Bolesław V zapisał się w historii nie tylko, jako zaradny gospodarz, ale także sympatyk husytyzmu. Zaznajomiony z nowinkami religijnymi podczas studiów w Pradze, kiedy w 1428 roku husyci dotarli do jego księstwa przyłączył się do nich. Cofnął nadania dla kolegiaty głogóweckiej, wypędził księży i zagarnął dobra kościelne. W jego ręku znalazły się także liczne dobra m.in. w biskupim księstwie nyskim. Z husytami wyprawiał się w kolejnych latach pod Kluczbork i Namysłów (1430) oraz pod Żory i Rybnik (1433), gdzie jednak poniósł klęskę. Za swe czyny wobec Kościoła w 1443 roku został nawet obłożony ekskomuniką. Pierwszą jego żona została Elżbieta, córka Elżbiety Granowskiej, trzeciej żony Władysława Jagiełły; wniosła mu w posagu Pilicę z kluczem wsi. Po raz drugi ożenił się, po odsunięciu Elżbiety ok. 1450 roku, z Jadwigą, córką Hinczy Bessa. Obydwa małżeństwa pozostały bezdzietne.

Po śmierci Bolesława V (29 V 1460) jego brat Mikołaj I przejął po nim spuściznę, mimo, że król czeski, [[Jerzy z Podiebradów]], chciał je zagarnąć, jako opuszczone lenno. Mikołaj prócz własności zmarłego przejął także trzymane tytułem zastawu: Byczynę i Kluczbork, przynależne do księstwa brzeskiego oraz biskupi Ujazd. Musiał jednak zrezygnować z pretensji do księstwa opawskiego, zamku Edelstein i miast Zlaté Hory i Bilowiec. Mimo tego, księstwo opolskie, dotąd rozbite na kilka części, zostało zjednoczone. W latach 1463-1464      Mikołaj I usilnie działał, aby odrzucić pretensje księcia Henryka IX głogowsko-żagańskiego, który ponownie wystąpił z roszczeniami do spadku po dziadku, Władysławie Opolczyku; ostatecznie Henryk IX zrzekł się roszczeń za 14 tysięcy florenów. W 1472 roku odrzucił też pretensje księcia toszeckiego Przemysława do warowni i wsi Łabędy w ziemi sośnicowickiej; sędzia polubowny, biskup wrocławski Rudolf orzekł, że miejscowość należy do księstwa opolskiego.

Mikołaj I żonaty był z Magdaleną, córką Ludwika II brzeskiego, z którą miał pięciu synów: Ludwika (zm. 1475-76), Jan Dobrego (zm. 1532), Mikołaja II (zm. 1497), Bolesława i Bernarda (zm. przed 1477) oraz córki: Małgorzatę, żonę Przemysława toszeckiego, Elżbietę, klaryskę wrocławską, Magdalenę, żonę Jana V raciborskiego i Katarzynę, klaryskę wrocławską.

Po śmierci Mikołaja I (3 VII 1476) księstwo opolskie przeszło na jego dwóch synów [[Mikołaj II|Mikołaja II]] i [[Jan II Dobry|Jana II Dobrego]], którzy rządzili wspólnie. W 1478 roku w układzie małżeńskim ich siostry Magdaleny z [[Jan V raciborski|Janem V raciborskim]] zapewnili sobie perspektywy przejęcia tegoż księstwa w razie bezpotomnej śmierci ich szwagra. Dwa lata później (1480) utracili zastawiony Brzeg wskutek wykupienia go przez książąt brzeskich, ale udało im się utrzymać zastaw kluczborsko-byczyński. Swoje władztwo poszerzyli natomiast o Gliwice w 1492 roku (kupione od Wylema z Pern&scaron;tejna), o Toszek w 1496 roku i Bytom w 1498 roku. Po bezpotomnej śmierci Mikołaja II (został ścięty w Nysie w 1497 roku, po tym, jak na zjeździe książąt zranił sztyletem księcia cieszyńskiego Kazimierza II i próbował zaatakować biskupa wrocławskiego Jana Rotha), Jan Dobry nabył jeszcze Koźle (1509) i przejął Bohumín z 8 wsiami (1509), a po Karolu ziębickim odziedziczył Ziębice. W 1511 roku uzyskał od króla [[Władysław Jagiellończyk|Władysława Jagiellończyka]] prawo dysponowania swoim księstwem na wypadek bezpotomnej śmierci, wtedy też zwarł układ o przeżycie z [[Walentyn| Walentynem]], księciem raciborskim. Rok później (1512) do układu przystąpił jeszcze [[Jerzy Hohenzollern, książę karniowski]], a król czeski potwierdził to w 1517 i 1519 roku. Po bezpotomnej śmierci Walentyna (13 XI 1521), Jan Dobry przejął jego księstwo raciborskie, przywracając tym samym do życia księstwo opolsko-raciborskie.

Jan II Dobry popierał rozwój miast i górnictwa; w 1524 roku wydał [[Ordunek Górny]] (72 artykuły prawa górniczego), a w 1531 roku tzw. [[Przywilej Hanuszowy]], tj. wielki przywilej ziemski dla księstwa, który normował stosunki między stanami. W zakresie sądownictwa odbierał miastom prawo karania szlachty za zbrodnie popełnione w mieście i oddawał takie sprawy sądom złożonym z 6 ławników wybranych spośród szlachty i 2 z mieszczan. Przywilej gwarantował, że księstwa, opolskie i raciborskie, są częścią Korony Czeskiej i nie mogą być rozdzielone. W razie zagrożenia ich przez wroga, każdy mieszkaniec zobowiązany jest do obrony granic pod karą utraty dóbr i przywilejów. Oba księstwa miały posługiwać się wspólnym herbem, złotym orłem z koroną na niebieskim polu. Po śmierci księcia najwyższą władzą w księstwie miał być sejmik, a króla reprezentować miał starosta krajowy mianowany przez niego spośród miejscowej szlachty. Najwyższą instancją sądową dla szlachty miał być natomiast sąd ziemski, a językiem urzędowym język czeski, w którym został spisany przywilej.

Zawarty w 1512 roku układ między Janem Dobrym i Jerzym Hohenzollernem o wzajemnym dziedziczeniu nie zyskał jednak aprobaty nowego króla czeskiego, Ferdynanda I Habsburga. W 1528 roku wezwał on do siebie Jana i zmusił do jego unieważnienia, a następnie do przekazania swych posiadłości Koronie Czeskiej.  Jan Dobry zmarł w stanie bezżennym 27 III 1532 w Raciborzu, pochowany został w kolegiacie (dziś katedrze) św. Krzyża; był ostatnim z Piastów opolskich.

==3. Piastowie bytomscy==

Krótką linię Piastów bytomskich zapoczątkował [[Kazimierz]], drugi syn Władysława opolskiego. Jego dziedzictwo składało się z Bytomia, Koźla, Gliwic, Toszka i Siewierza. W przeciwieństwie do swych braci nie brał udziału w sojuszu z Henrykiem IV Prawym (zawartym jeszcze przez ich ojca ok. 1280) i nie szukał z nim zbliżenia. Kiedy Henryk Prawy w latach 1282-1287 toczył spór z biskupem wrocławskim Tomaszem II, stanął po stronie biskupa. Książę bytomski 10 stycznia 1289 roku hołdem złożonym w Pradze (za zgodą synów i możnych) uznał swoje księstwo za lenno Wacława II władcy czeskiego, przyrzekając mu wierność i służenie pomocą zbrojną. Było to pierwsze ustrojowe połączenie części Polski z państwem czeskim i to na zasadzie dobrowolnego stosunku lennego. Przyczyną, która skłoniła go do takiego czynu była najpewniej obawa przed zbrojnym najazdem księcia wrocławskiego. Kazimierz wspierał później Wacława II w jego zabiegach zmierzających do opanowania Krakowa i pokonania głównego rywala, księcia kujawskiego Władysława Łokietka. Po upadku Przemyślidów książę bytomski zmienił front i – za pośrednictwem Łokietka - zbliżył się ok. 1306 roku do króla węgierskiego Karola Roberta. Wydał za niego swoją córkę Marię (1306), a dwaj synowie, Bolesław i Mieszko, doszli wkrótce na Węgrzech do wysokich godności kościelnych.

[[Plik:Kazimierz bytomski.jpg|300px|thumb|right|Pieczęć księcia bytomskiego Kazimierza]]

Kazimierz ożeniony był z bliżej nieznaną Heleną (możliwe, że córką, księcia halickiego Lwa), z której zostawił wspomnianą córkę [[Maria|Marię]] (zm. 1317) oraz 5 synów: [[Bolesław|Bolesława]] (zm. 1328), księcia toszeckiego (1304), później arcybiskupa ostrzyhomskiego (1321), Mieszka (zm. 1344), biskupa nitrzańskiego (1328), a potem (1334) weszpremskiego, Władysława bytomsko-kozielskiego (zm. 1351-52), [[Jerzy|Jerzego]] (zm. po 1327) i [[Siemowit|Siemowita]] (zm. po 1342), księcia bytomskiego, a później gliwickiego.

Z synów Kazimierza (zm. 1312) najważniejszą rolę odegrał Władysław, który przygotowywany był przez ojca na swego następcę. Dopuszczony do współrządów od 1303 roku, otrzymał Koźle, którym władał do śmierci ojca. Później stopniowo przejmował części po braciach, którzy udali się na Węgry, Toszek po Bolesławie i Siewierz po Mieszku; w 1316 roku zajął także Bytom przeznaczony Siemowitowi. Około 1327 roku dokonał nowego podziału księstwa, dla siebie zatrzymując Bytom, Toszek i Siewierz, a Siemowitowi odstępując Gliwice. W 1334 roku za 4 tysiące grzywien zastawił Leszkowi, księciu raciborskiemu dystrykt kozielski. Wrócił on w jego ręce po śmierci księcia raciborskiego (1336), ale wtedy oddał go najstarszemu synowi Kazimierzowi, a po śmierci tegoż, przekazał go kolejnemu z synów, Bolesławowi. Potrzebując gotówki sprzedał w 1337 roku dystrykt siewierski Kazimierzowi cieszyńskiemu za 720 grzywien, a w 1351 roku Sławięcice odstąpił Bolesławowi II opolskiemu za 2800 grzywien.

Politycznie Władysław bytomski lawirował między Pragą i Krakowem. W lutym 1327 roku w Opawie złożył hołd Janowi Luksemburskiemu, jednak w 1345 roku po klęsce Karola IV króla czeskiego pod Lelowem zadeklarował się po stronie króla Kazimierza Wielkiego, by ostatecznie podporządkować się władcy czeskiemu.

Władysław bytomski był dwukrotnie żonaty. Z pierwszej żony, Beatrycze, córki Ottona V Długiego, margrabiego brandenburskiego, miał Kazimierza (zm. po 1342), Eufemię, żonę Konrada I oleśnickiego i zapewne Agnieszkę i Katarzynę, które zostały cysterkami w Trzebnicy. Z drugą żoną, Ludgardą, córką Henryka II Lwa księcia meklemburskiego pozostawił [[Bolesław|Bolesława]], Beatrycze, żonę Bertolda, hrabiego von Hardeck i Elenczę, dominikankę raciborską.

Spadkobiercą Władysława zmarłego w 1351-52 roku został Bolesław. Ten zabiegając o względy króla czeskiego Karola IV Luksemburskiego wyruszył w 1354 roku u jego boku na wyprawę koronacyjną do Rzymu, w licznym gronie książąt śląskich. Przebywając w Venzone niespodziewanie jednak zmarł 15 grudnia 1355 roku. Został pochowany w tamtejszej katedrze, gdzie do dziś zachowała się jego płyta grobowa.

Bolesław, ostatni z książąt bytomskich, z małżeństwa z Małgorzatą, córka Jarosława ze &Scaron;ternberka pozostawił trzy córki: Elżbietę, który wyszła za [[Przemysław Noszak|Przemysława Noszaka]], cieszyńskiego, Eufemię, żonę Wacława niemodlińskiego, a później Bolka III ziębickiego i Bolkę, żonę Čenka z Wartemberka. Ponieważ Bolesław nie pozostawił męskiego potomstwa z prawami do spadku wystąpili wkrótce książęta cieszyńscy i oleśniccy. Pierwsi wysuwali roszczenia na podstawie małżeństwa Przemysława Noszaka z Elżbietą, córką Bolesława bytomskiego, natomiast drudzy, na podstawie małżeństwa Konrada I oleśnickiego z Eufemią, córką Władysława bytomskiego. Długoletnie spory, w których, jako arbiter występował cesarz Karol IV, zakończyły się ostatecznie w 1369 roku. Ustalono, że część kozielska z Koźlem przypadnie książętom oleśnickim, natomiast bytomska wraz z Bytomiem i Gliwicami zostanie podzielona po połowie. Zachodnia część przypadła książętom oleśnickim, wschodnia książętom cieszyńskim, a wspomniane miasta podzielono po połowie.

==4. Piastowie raciborscy==

Protoplastą młodszej linii Piastów raciborskich był najmłodszy syn Władysława opolskiego, [[Przemysław (Przemko)]]. Początkowo współrządził z najstarszym z braci, Mieszkiem, w dzielnicy raciborsko-cieszyńskiej, ale w końcu 1289 lub na początku 1290 roku ostatecznie rozdzielili posiadłości. Mieszko zatrzymał dla siebie Cieszyn i Oświęcim, natomiast Przemysław przejął Racibórz. Książę ożenił się z Anną, córką Konrada II księcia czerskiego, której w dożywocie zapisał Wodzisław Śląski. Z małżeństwa pozostał syn [[Leszek]], oraz trzy córki: Anna, wydana za [[Mikołaj II opawski|Mikołaja II opawskiego]] z dynastii Przemyślidów, Eufemia, ksieni u dominikanek raciborskich i zapewne Konstancja, niezamężna, po śmierci matki, księżna wodzisławska. Przemysława raciborskiego uważa się za jednego z nielicznych książąt śląskich, któremu być może udało się oprzeć naciskom czeskim i nie złożyć hołdu lennego Wacławowi II, chociaż był jego stronnikiem. Stolicy swego księstwa, Raciborzowi, nadal w 1299 roku prawo magdeburskie. Ufundował też w mieście klasztor dominikanek pod wezwaniem. Św. Ducha.

Po śmieci Przemysława w 1306 roku schedę po nim przejął [[Leszek]], jak się miało okazać ostatni niezależny książę raciborski. Samodzielność utracił – jak zresztą większość książąt śląskich - w 1327 roku. Hołd lenny królowi czeskiemu Janowi Luksemburskiemu złożył 19 lutego tego roku w Opawie. W aktach lennych książąt górnośląskich – obok zwykłych formuł dotyczących oddania i przyjęcia w dziedziczne lenno - znalazły się także obwarowania dotyczące kwestii następstwa, choć nie wszystkie później były respektowane. Jeśli chodzi o Leszka raciborskiego, to uzyskał on uznanie następstwa tronu tak dla synów, jak córek i krewnych, względnie prawo wyznaczenia następcy. Książę raciborski był żonaty z Agnieszką, córką Henryka IV Wiernego, księcia głogowskiego, z którą nie miał jednak potomstwa. To spowodowało, że w 1336 roku postanowił przekazać swoje księstwo, szwagrowi, [[Mikołaj II książę opawski|Mikołajowi II, księciu opawskiemu]]. Po śmierci Leszka w 1337 roku, król czeski Jan Luksemburski, stojąc na gruncie prawa lennego, mimo protestów krewnych zmarłego, nadał księstwo raciborskie władcy opawskiemu, co dało początek nowemu księstwu noszącemu odtąd nazwę księstwa opawsko-raciborskiego.

==5. Piastowie cieszyńscy==

Protoplastą Piastów cieszyńskich był [[Mieszko]], najstarszy syn Władysława I opolskiego. Po śmierci ojca (1281) początkowo współrządził z najmłodszym z braci, [[Przemko|Przemkiem]], w dzielnicy raciborsko-cieszyńskiej. Do ostatecznego podziału między nimi doszło w końcu 1289 lub na początku 1290 roku i w jego wyniku Mieszko zatrzymał Cieszyn i Oświęcim, natomiast Przemysław przejął Racibórz. W rozgrywającym się wtedy na Śląsku głośnym sporze między Henrykiem IV Prawym, księciem wrocławskim a tamtejszym biskupem Tomaszem II, książę cieszyński poprał biskupa. Po śmierci Prawego związał się natomiast w 1291 roku sojuszem z władcą czeskim Wacławem II. Rok później złożył mu nawet hołd, kiedy ten wyprawiał się na Kraków przeciw Władysławowi Łokietkowi. Po śmierci Wacława II (1305) dochował wierności Wacławowi III, który poślubił córkę Mieszka Wiolę (1305).  W polityce wewnętrznej książę wykazywał troskę o swoje władztwo; wybijał monetę, dokonał lokacji Zatora (1292), Oświęcim obdarował przywilejami ustanawiając tam skład soli i ołowiu (1291), a w Cieszynie dokonał fundacji klasztoru dominikanów. Z nieznanej nam żony, pozostawił [[Władysław|Władysława]] i [[Kazimierz|Kazimierza]]. Przed śmiercią (zm. przed 27 VIII 1315) podzielił księstwo na dwie dzielnice: oświęcimską, którą otrzymał starszy [[Władysław]] (dał początek nowej linii Piastów oświęcimskich) i cieszyńską, którą przypadła młodszemu Kazimierzowi.

Kazimierz początkowo pozostawał w dobrych stosunkach z królem polskim Władysławem Łokietkiem, później jednak zbliżył się do Czech, czego efektem był hołd złożony Janowi Luksemburskiemu w Opawie w lutym 1327 roku. Poszerzając terytorialnie swoje władztwo nabył za 720 grzywien od książąt bytomskich w 1337 roku ziemię siewierską, natomiast od księcia legnickiego Bolesława Rozrzutnego, wziął w zastaw Namysłów. Po wymarciu książąt bytomskich (1355), w związku z tym, że jego syn Przemysław był żonaty z Elżbietą, córką Władysława bytomskiego, wysunął roszczenia do spadku; spór z sukcesem zakończył już jego syn. Kazimierzowi przypisuje się też lokację miejską Bielska (przed 1327). Z małżeństwa z Eufemią mazowiecką pozostawił liczne potomstwo, a mianowicie 5 synów: Przemysława Noszaka, który przejął księstwo, Siemowita przeora joannitów (zm. 1391), Jana, kleryka diecezji wrocławskiej (zm. ok. 1359), Bolesława, kanonika krakowskiego i kapelana cesarza Karola IV (zm. 1356), Władysława (zm. w 1355 roku we Włoszech w Venzone po zjedzeniu nieświeżego węgorza), oraz 4 córki: Agnieszkę, żonę Konrada II oleśnickiego, Annę, żonę Wacława I legnickiego, Elżbietę, cysterkę w Trzebnicy i Jolantę, klaryskę krakowską.

[[Plik: Piastowie.jpg|400px|thumb|right| Strona tytułowa dzieła A.F.Loewe opisującego już w XVIII wieku dzieje Piastów na Śląsku]]

Po śmierci Kazimierza w 1358 roku niepodzielną władzę w księstwie przejął [[Przemysław I Noszak]]. Ten, jak się okazało najwybitniejszy z Piastów cieszyńskich doby średniowiecza, swoją karierę od początku związał z dworem Karola IV Luksemburga, króla czeskiego i jednocześnie cesarza, a następnie jego następcy, Wacława IV. Nie wchodząc w szczegóły, należy podkreślić, że książę cieszyński odegrał doniosłą rolę w kształtowaniu polityki czeskiej w obliczu wielkich wydarzeń epoki, schizmy w Kościele katolickim i wojny stuletniej. W 1384 roku Wacław IV w nagrodę za doprowadzenie do małżeństwa między jego siostrą Anną a królem Anglii, Ryszardem II, nadał władcy cieszyńskiemu w lenno część dawnego księstwa głogowsko-ścinawskiego, czyli połowę Głogowa i Góry z okręgami. Wcześniej książę w wyniku długiego sporu (1357-1369) o spadek po książętach bytomskich uzyskał połowę ziemi bytomskiej z połową Bytomia i Gliwic. Ponadto w 1385 roku kupił od księcia Bolka ziębickiego Strzelin, a po śmierci Jana III oświęcimskiego (1405), za zgodą króla Wacława IV, przejął to księstwo.

Przemysław Noszak żonaty był z Elżbietą, córką Bolesława bytomskiego. Z tego małżeństwa pozostała córka Anna, żona Henryka IX lubińskiego oraz dwóch synów, [[Przemysław II]] i Bolesław. Kiedy w 1405 roku Noszak przejął księstwo oświęcimskie, przekazał je Przemysławowi II, który zapoczątkował nową linię Piastów oświęcimskich. Drugi z synów, [[Bolesław I]], zanim przejął cieszyńską schedę po śmierci ojca w 1410 roku, rządził już wcześniej w Toszku (1404), a od 1407 roku w księstwie oświęcimskim, po śmierci brata Przemysława. Dopiero w 1414 roku księstwo oświęcimskie (wraz z Toszkiem i połową Gliwic) oddał swemu bratankowi, Kazimierzowi. Sprawując władzę w księstwie cieszyńskim Bolesław I utrzymywał dobre stosunki z królem polskim Władysławem Jagiełłą, czego wyrazem był udział w wyprawie przeciw Krzyżakom w 1414 roku, a także nawiązanie związków rodzinnych. Mianowicie, po rychłej śmierci pierwszej żony Małgorzaty, córki [[Jan I raciborski|Jana I raciborskiego]], poślubił w 1412 roku Eufemię (Ofkę), siostrzenicę Jagiełły, a córkę Siemowita IV mazowieckiego i Aleksandry, córki Olgierda wielkiego księcia Litwy.

Umierając 6 maja 1431 roku zostawił córkę Aleksandrę, która wyszła za Władysława Garę, palatyna węgierskiego oraz czterech synów: [[Wacław|Wacława]], [[Władysław|Władysława]], [[Przemysław|Przemysława]] i [[Bolesław|Bolesława]]. Ponieważ w tym czasie wszyscy bracia byli jeszcze nieletni, władzę w księstwie cieszyńskim przejęła księżna wdowa, natomiast do podziału doszło dopiero w 1442 roku. W jego wyniku najstarszemu Wacławowi przypadł Bytom i Siewierz. Ten jednak już w grudniu 1443 roku, za zgodą braci i matki, sprzedał ziemię siewierską biskupowi krakowskiemu, Zbigniewowi Oleśnickiemu za 6 tysięcy grzywien groszy szerokich czeskich. Z Bytomia natomiast zrezygnował 6 II 1452 roku, wymieniając go na Bielsko z bratem Bolesławem II. Po śmierci tego ostatniego (4 X 1452) opiekował się jego dziećmi, a w 1459 roku sprzedał księciu oleśnickiemu Konradowi IX Czarnemu część bytomską. Żonaty z Elżbietą Hohenzollern, 16 lat od niego starszą, nie doczekał się potomstwa (zresztą z żoną rozstał się już w 1445/46), zmarł w 1474 roku.

Kolejny z braci, Przemysław II (Przemko) w podziale księstwa otrzymał część cieszyńską.  W polityce popierał króla czeskiego Jerzego z Podiebradów, ale jednocześnie utrzymywał bliskie stosunki z Królestwem Polskim. Po śmierci Jerzego, w rywalizacji o tron czeski między Władysławem Jagiellończykiem, a królem Węgier Maciejem Korwinem, opowiedział się po stronie tego drugiego. Uczestniczył w zwalczaniu opozycyjnych wobec króla Macieja książąt śląskich; m.in. w 1473 roku wziął udział w wyprawie przeciw księciu Wacławowi rybnickiemu. Szybko jednak rozczarował się do nowego władcy, kiedy ten nie przekazał mu zabranej księciu rybnickiemu Pszczyny. Zmarł w 1477 roku. Z małżeństwa z Anną, córką Bolesława IV mazowieckiego miał tylko córkę [[Jadwiga|Jadwigę]],  który wyszła za Stefana Zapolylę, palatyna Węgier.

Władysław otrzymał natomiast dolnośląską cześć władztwa książąt cieszyńskich, z połową Głogowa i Góry. Ożeniony z Małgorzatą, hrabianką Cylii, zmarł bezpotomnie w 1460 roku, w wyniku ran odniesionych w czasie oblężenia Wrocławia wspierając króla czeskiego Jerzego z Podiebradów.

Ostatni z synów Bolesława I, Bolesław II w wyniku podziału otrzymał część księstwa z Bielskiem, do której - po śmierci matki (1447) - dołączył część jej wiana (16 miejscowości w południowo-zachodniej części księstwa). Tuż przed śmiercią – 6 II 1452 - zamienił się z bratem Wacławem oddając mu Bielsko, a biorąc od niego Bytom. Zastrzegł jednak, że ten nie odstąpi nikomu Bielska z pominięciem jego lub jego synów. W przeciwieństwie do brata Przemysława, Bolesław II opowiadał się za ścisłym związkiem z Polską. Jego żoną była Anna, córka Iwana księcia na Bielsku (Podlaskim), a siostrzenica Zofii Holszańskiej, królowej Polski; jako wiano otrzymała od niego Frydek i Frysztat. Przedwcześnie zmarły książę (8 X 1452) pozostawił syna [[Kazimierz II|Kazimierza II]]. Ten wychowywany przez stryja Przemysława II już w 1460 został dopuszczony do współrządów. Natomiast pełnię władzy w całym księstwie cieszyńskim przejął po jego śmierci w 1477 roku. W czasie walk o tron czeski między Jagiellonami, a Maciejem Korwinem Kazimierz II złożył hołd królowi węgierskiemu, ale potem przeszedł na stronę Władysława Jagiellończyka. Skutkowało to tym, że kiedy ostatecznie w 1490 roku Jagiellończyk, jako król czeski przejął władzę na Śląsku, Kazimierz został mianowany starostą generalnym. Funkcję tę pełnił dwukrotnie, do 1504  i w latach 1506-1528. Był żonaty z Joanną, córką Wiktoryna z Podiebradów, z którą miał dwóch synów; duchownego Fryderyka (zm. 1507) i Wacława II (zm. 1524). Obydwu synów jednak przeżył, gdyż sam zmarł dopiero w 1528 roku.

Cieszyńską linię Piastów przedłużył pogrobowy syn Wacława II, [[Wacław III Adam]]. Zwolennik reformacji, którą ostatecznie wprowadził w księstwie w 1540 roku; skutkowało to m.in. rozwiązaniem klasztorów dominikanów i bernardynów w Cieszynie i benedyktynów w Orłowej. Pierwszą żoną Wacława Adama była Maria, córka Jana z Pernstejnu (wcześniej regenta księstwa), z której pozostawił syna Fryderyka Kazimierza (zm. 1571) i córki Annę i Zofię. Drugą małżonką została Katarzyna Sydonia, księżna saska, która urodziła mu trzech synów: Chrystiana Augusta (zm. 1571), Jana Albrechta (zm. 1579) i Adama Wacława oraz dwie córki: Marię Sydonię (żonę Fryderyka IV legnickiego) i Annę Sybillę.

Z synów Wacława III Adama, który zmarł w 1579 roku, przeżył go tylko [[Adam Wacław]]. Początkowo gorliwy zwolennik protestantyzmu (kilkakrotnie wydał rozporządzenia dotyczące zwalczania katolicyzmu), w 1610 roku zmienił wyznanie na katolickie, a swoim poddanym nakazał powrót na łono Kościoła katolickiego i jednocześnie zarządził wypędzenie ewangelików z księstwa. Działania te niewątpliwie zbliżyły go cesarza Macieja Habsburga, któremu w 1611 złożył hołd we Wrocławiu. Pewnie nagrodą za taką postawę była późniejsza nominacja na starostwo generalne Śląska (1617). Z małżeństwa z Elżbietą, córką księcia kurlandzkiego Gotarda Kettlera, miał trzech synów: Adama Gotrada (zm. 1597), Chrystiana Adama (zm. 1602) i [[Fryderyk Wilhelm|Fryderyka Wilhelma]] (zm. 1625), który jak jedyny przeżył ojca, oraz dwie córki: Annę Sydonię (zm. 1619), żonę Jakuba II von Hohenhembs i [[Elżbietę Lukrecję]], żonę Gundakera księcia Liechtensteinu. Książę pozostawił jeszcze syna Wacława Gotfryda (zm. 1672) ze związku ze szlachcianką Małgorzatą Koschlinger. Ten jednak, mimo że legitymowany (1604), ze względu na pochodzenie matki, nie mógł dziedziczyć po ojcu księstwa; w 1640 roku otrzymał tytuł barona von Hohenstein.

Po śmierci Adama Wacława w 1617 roku, rządy w księstwie w imieniu nieletniego Fryderyka Wilhelma sprawowała początkowo jego starsza siostra, Elżbieta Lukrecja. Fryderyk, po odbyciu studiów w Niemczech w 1624 roku wrócił na krótko do Cieszyna, ale rok później niespodziewanie zmarł w Kolonii w wieku 24 lat. Pozostawił nieślubną córkę Magdalenę (legitymowana w 1640 roku, otrzymała tytuł barona Hohenstein). Po jego śmierci rządy w księstwie, po burzliwym procesie z Habsburgami, za specjalną zgodą cesarską, objęła ponownie Elżbieta Lukrecja. Była ostatnim Piastem rządzącym księstwem cieszyńskim. Po jej śmierci (19 V1653) księstwo objął w posiadanie cesarz Ferdynand II, którzy przekazał je w synowi, Ferdynandowi III.

==6. Piastowie oświęcimscy==

Linię Piastów oświęcimskich zapoczątkował [[Władysław, syn Mieszka cieszyńskiego]], który przy podziale księstwa otrzymał Oświęcim; drugi z braci Kazimierz otrzymał Cieszyn. Władysław I oświęcimski, żonaty z Eufrozyną, córką Bolesława płockiego, pozostawał w bliskich kontaktach z księciem, a następnie z królem polskim Władysławem Łokietkiem. W 1315 roku występował nawet, jako jego sojusznik przeciw Brandenburgii. Żoną księcia była Eufrozyna, córka Bolesława II płockiego z której pozostawił syna Jana Scholastyka, córkę Annę, żonę możnowładcy węgierskiego Tomasza Szechenyego i nieznaną z imienia dominikankę raciborską. Po śmierci Władysława (zm. 1321/24), jego następca Jan Scholastyk nie ciszył się długo niezależnością, już bowiem w 24 lutego 1327 w Bytomiu uznał się czeskim lennikiem i złożył hołd królowi [[Jan Luksemburski|Janowi Luksemburskiemu]], otrzymując w lenno imienne wymienione miasta: Oświęcim, [[Zator]], [[Kęty]], [[Żywiec]], [[Wadowice]] i [[Spytkowice]] wraz z przynależnościami.

Po śmierci Jana Scholastyka w 1372 roku, jego następca, Jana II, tuż po objęciu rządów, w październiku tego roku, uzyskał od króla czeskiego Wacława IV zmianę warunków układu lennego. Dokument zawierał klauzulę, że w razie jego bezpotomnej śmierci księstwo przejdzie na [[Przemysław Noszak|Przemysława Noszaka]], księcia cieszyńskiego, najbliższego krewnego. Panowanie Jana II trwało bardzo krótko, gdyż książę zmarł na początku 1376 roku. Z małżeństwa z Jadwigą, córką Ludwika, księcia legnicko-brzeskiego, pozostawił dwie córki: Annę (żonę Puty z Častalowic) i Katarzynę oraz syna [[Jan III|Jana III]]. Małoletniość tego ostatniego spowodowała, że początkowo rządy w księstwie oświęcimskim sprawował Przemysław I Noszak. Po dojściu do pełnoletniości (od ok. 1380) Jan III prowadził w pełni samodzielną politykę, opierając ją na dobrych stosunkach z Królestwem Polskim. Jego żoną była siostra króla polskiego Władysława Jagiełły, Jadwiga, którą poślubił w 1394 roku. Małżeństwo było jednak bezdzietne i po śmierci Jana III w 1405 roku, zgodnie z wcześniejszymi układami, księstwo oświęcimskie przeszło na Przemysława I Noszaka (zm. 1410), który przekazał je synowi [[Przemysław II|Przemysławowi II]]. Ten zapoczątkował drugą, młodszą linię książąt oświęcimskich, sam jednak panował bardzo krótko, gdyż 1 stycznia 1406 roku został zamordowany. Jak podawał Jan Długosz, miało do tego dojść z podpuszczenia księcia raciborskiego [[Jan II Żelazny|Jana II Żelaznego]], a zbrodni dokonał niejaki Marcin Czech, zwany Chrzanem, na trakcie z Gliwic do Cieszyna. Zabójcę wkrótce ujęto i zgładzono w Cieszynie, zadając mu tortury na tzw. spiżowym koniu.

Przemysław II, z pierwszej żony, nieznanej nam z imienia, pozostawił syna [[Kazimierz|Kazimierza]]. Zanim jednak ten przejął schedę po ojcu, 22 II 1407 roku król czeski Wacław IV, nadał księstwo oświęcimskie Przemysławowi I Noszakowi i jego potomkom. W wyniku tego władzę tam przejął młodszy syn Noszaka, [[Bolesław]]. Dopiero w końcu 1414 roku stryj oddał Kazimierzowi należące do jego ojca księstwo składające się z ziemi oświęcimskiej, toszeckiej i połowy gliwickiej. W 1416 roku Kazimierz wymógł na Bolesławie nadanie mu jeszcze Strzelina i wypłacenie odszkodowania w wysokości 300 grzywien srebra, a w 1421 roku władztwo powiększył jeszcze o [[Pyskowice]]

W trakcie swego panowania Kazimierz starał się utrzymywać dobre stosunki, tak ze swoimi seniorami, królami Czech, Wacławem IV Luksemburskim, a potem jego bratem Zygmuntem Luksemburskim, jak i z królem polskim, Władysławem Jagiełłą. Na czas jego rządów przypada początek wojen husyckich, które objęły także Śląsk. W kwietniu 1430 roku kolejny najazd dotknął także posiadłości Kazimierza, a husyci splądrowali Toszek i Pyskowice oraz zajęli Gliwice. Wśród nielicznych dokumentów wystawionych przez Kazimierza na uwagę zasługuje przywilej z 1430 roku odnawiający po pożarze prawa miejskie Wadowicom i nadający miastu prawo chełmińskie. Książę zmarł w 1434 roku w Oświęcimiu, pozostawiając swoje władztwo trzem synom, [[Wacław I|Wacławowi I]], [[Przemysław|Przemysławowi]] i [[Jan IV|Janowi IV]], zrodzonym z pierwszej żony, Anny, córki Henryka VIII Wróbla, księcia żagańskiego; drugą żoną była Małgorzata, córka Jana II Żelaznego raciborskiego.

Rządy w księstwie oświęcimskim objął początkowo najstarszy z braci, niespełna 20-letni Wacław I. Wraz z dojściem do lat sprawnych młodszych braci zgodził się na podział ojcowizny, do czego doszło na początku 1445 roku. Podział przeprowadził [[Mikołaj V, książę opawsko-raciborski]] wraz z gronem 9 szlachciców z księstwa oświęcimskiego. W wyniku losowania najstarszemu Wacławowi przypadła część zatorska z Zatorem i Wadowicami, średniemu, Przemysławowi, część toszecka z Toszkiem, natomiast najmłodszemu, Janowi IV (Januszowi) cześć z Oświęcimiem, Kętami i Żywcem oraz część ziemi gliwickiej z połową Gliwic. Każdy z braci miał zachować tytuł księcia oświęcimskiego; uregulowano także kwestie emisji monet, które dla księstwa oświęcimskiego, jak i zatorskiego miały być bite w mennicy w Oświęcimiu. Wszyscy książęta zobowiązali się też partycypować w budowie zamku w Zatorze dla Wacława, który z tego powodu miał jeszcze prawo przez 3 lata rezydować na zamku oświęcimskim.

Jan IV, ostatni z książąt oświęcimskich, od początku swoich samodzielnych rządów prowadził awanturniczą politykę wobec swoich sąsiadów. Najpierw 1444 roku włączył się w wojnę o księstwo siewierskie, które [[książę cieszyński Wacław]], sprzedał biskupowi krakowskiemu, Zbigniewowi Oleśnickiemu. Konflikt zakończył się w 1447 roku podpisaniem przez Jana IV (wraz z kilkoma innymi książętami górnośląskimi) zobowiązania, że nie zwiąże się z wrogami Królestwa Polskiego. Jednak w 1452 roku ponownie wszczął wojnę z Polską, popierając swego brata Przemysława toszeckiego, który wcześniej złupił okolice Siewierza oraz [[Włodek Skarzyński|Włodka Skrzyńskiego]] z Barwałdu, który był sprawcą licznych rozbojów na pograniczu. Skutkowało to niestety wyprawą wojsk koronnych w 1453 roku pod Oświęcim i zmuszeniem Jana IV do rokowań, które zakładały złożenie hołdu królowi polskiemu i pokrycie kosztów wysłania przeciw niemu wyprawy. Nieudane próby odzyskania władzy w księstwie, zakończyły się zawarciem jesienią tego roku nowej umowy, która zakładała sprzedaż księstwa Koronie Polskiej. Umowę ostatecznie sfinalizowano 21 II 1457 roku w Gliwicach, gdzie Jan IV wystawił dokument, w którym oznajmił, że za zgodą braci, Wacława i Przemysława, sprzedał królowi polskiemu za 50 000 grzywien księstwo oświęcimskie, w skład którego wchodziły: zamki Oświęcim i Wołek, miasta: Oświęcim i Kęty i 45 wsi.

Jan IV zaciągnął się następnie na służbę króla polskiego i uczestniczył w wojnie z Zakonem Krzyżackim. Po sprzedaży księstwa oświęcimskiego książę przeniósł się do Gliwic, które wykupił od brat Przemysława, a po ich sprzedaży w 1482 roku Janowi Bielikowi z Kornic, staroście Górnego Śląska, osiadł w Karniowie, skąd pochodziła jego druga żona, Barbara, córka Mikołaja II, księcia karniowskiego. Zmarł między 1495 a 1497 rokiem. Jedyną córkę Helenę wydał za Jana z &Scaron;elmberka, możnego czeskiego.

Przemysław toszecki, który początkowo razem z Januszem IV prowadził awanturniczą politykę na pograniczu polsko-śląskim i uczestniczył w opisywanych wyżej wydarzeniach, po sprzedaży księstwa oświęcimskiego przez brata wyłagodził swe zachowanie. Brał potem udział w wojnie trzynastoletniej, jako zaciężny króla polskiego, był powoływany na arbitra w sporach między książętami górnośląskimi. Ożenił się z córką Mikołaja I opolskiego, która wniosła mu w posagu Łabędy i okręg sośnicowicki. Z tego małżeństwa była tylko córka Małgorzata, która później została klaryską we Wrocławiu. Książę zmarł w 1484 roku.

==7. Piastowie zatorscy==

Krótka linia Piastów zatorskich wyodrębniła się, kiedy doszło do podziału księstwa oświęcimskiego między synów [[książę Kazmierrz I oświęcimski|księcia Kazimierza I oświęcimskiego]] (zob. wyżej). W wyniku losowania przeprowadzonego 19 stycznia 1445 roku najstarszemu z braci, [[Wacław I|Wacławowi I]], przypadła część zatorska z Zatorem i Wadowicami.

Jeszcze w 1440 roku książę Wacław I pod naciskiem wojsk zawarł przymierze z Królestwem Polskim, a rok późnej (1441) zobowiązał się złożyć hołd lenny królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi. Ostatecznie Wacław I, jako książę zatorski złożył go 26 VI 1456 roku.

Książę był żonaty z Marią, córką szlachcica z ziemi siewierskiej Urbana Kopczowskiego zwanego Świrczyną. Z tego małżeństwa pozostały trzy córki, Zofia, Katarzyna i Agnieszka oraz czterech synów: [[Kazimierz]], [[Wacław II]], [[Jan V (Janusz)]] i [[Władysław (Włodek)]]. Po śmierci Wacława I w 1465 roku jego synowie rządzili początkowo wspólnie. Do podziału doszło dopiero 28 maja 1474 roku, na mocy którego Kazimierz wraz z Wacławem otrzymali część wschodnią księstwa (na wschód od rzeki Skawy po granicę z Polską), natomiast Władysław z Janem zachodnią część księstwa (na zachód od rzeki Skawy). Część wschodnia księstwa nie uległa dalszemu podziałowi, ponieważ najpierw była rządzona wspólnie przez Kazimierza i Wacława, a po śmierci Wacława ok. 1487 roku, całość dostała się w ręce Kazimierza. W tym roku książę wraz żoną Małgorzatą (córką [[Mikołaj V książę karniowski|Mikołaja V księcia karniowskiego]]) zapisali swe dobra księciu raciborskiemu [[Jan I|Janowi I]] (młodszemu), który miał je objąć po ich śmierci. Na ten zapis nie zgodził się jednak król polski Kazimierz Jagiellończyk, zwierzchnik książąt zatorskich. Kazimierz zatorski utrzymywał bliskie kontakty z dworem królewskim i mieszczaństwem krakowskim, był dobroczyńcą tamtejszych kościołów. Zmarł zapewne w 1490 roku, a małżeństwo z Małgorzatą (zm. 1508) było bezdzietne; księżna miała dożywocie zapisane na [[Spytkowice|Spytkowicach]] i Bachowicach.

Władysław i Jan V, którzy otrzymali część zachodnią księstwa zatorskiego po pewnym czasie zapewne podzieli się wydzieloną częścią księstwa w związku z ich małżeństwami. Władysław (Włodek) był żonaty z bliżej nie znana Anną, a ich córką była Agnieszka (zm. 1505), żona Jana Kobierzyckiego, której ojciec w 1492 roku zapisał dożywocie na Wadowicach; król Polski nie respektował jednak tego zapisu po śmierci Włodka (zm. 1494). Jan V jeszcze w 1477 roku zawarł traktat o wzajemnym dziedziczeniu w razie braku męskiego potomstwa z bratem swej żony Barbary, [[Kazimierz II, książę cieszyński|Kazimierzem II, księciem cieszyńskim]], ale król polski też tego nie zaaprobował (jak się okazało jedynym potomkiem księcia był pozamałżeński syn Jan zm. 1519-21).

Jan V przeżył swoich braci, a w związku z tym, że nie pozostawili męskich potomków przejął po nich ich części i zjednoczył na powrót księstwo zatorskie. Jednak już w 1494 roku sprzedał swoje księstwo za 80 000 florenów i dostawy pewnej ilości soli, królowi Polski Janowi Olbrachtowi, zachowując dożywotnio tytuł księcia oświęcimskiego i pana Zatora; dokument potwierdzający transakcję król polski wydał 21 września tego roku w Radomiu. Po śmierci Jana V 17 VIII 1513 roku (został zabity przez Wawrzyńca Myszkowskiego, z którym toczył spór o odpływ wody ze stawów z Laskowej koło Spytkowic) księstwo zostało włączone do Królestwa Polskiego edyktem Zygmunta Starego z 26 września tego roku.

==Bibliografia==

#K. Baczkowski, Walka Jagiellonów z Maciejem Korwinem o koronę czeską w latach 1471-1479, Kraków 1980.
#W. Dominiak, Ostatni władca Górnego Śląska. Władysław I, pan na Opolu i Raciborzu (1225-1281), Racibórz 2009.
#Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011.
#Historia Śląska od najdawniejszych czasów do roku 1400, red. S. Kutrzeba, t. 1, Kraków 1933 (wydanie II Kraków 2013).
#Historia Śląska, red. M. Czapliński, Wrocław 2002
#J. Horwat, Księstwo bytomskie i jego podziały do końca XV wieku, Gliwice 1993,
#Książęta i księżne Górnego Śląska, red. A. Barciak, Katowice 1995
#N. Mika, Mieszko, syn Władysława II Wygnańca, książę raciborski i pan Krakowa – dzielnicowy władca Polski, Racibórz 2006.
#W. Dziewulski, Terytorialne podziały Opolszczyzny w XIII-XV w., „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 1973, z. 3.
#Piastowie. Leksykon biograficzny, red. S. Szczur, K. Ożóg, Kraków 1999.
#Panic I., Poczet Piastów i Piastówien cieszyńskich, Cieszyn b.d.w.
#Dzieje Śląska Cieszyńskiego, t. 2-3, red. I. Panic, Cieszyn 2010- 2011.
#J. Sperka, Władysław książę opolski, wieluński, kujawski, dobrzyński, pan Rusi, palatyn Węgier i namiestnik Polski (1326/1330 – 8 lub 18 maja 1401), Kraków 2012
#Opole. Dzieje i tradycja, red. B. Linka, K. Tarka, U. Zajączkowska, Opole 2011.

==Źródła on-line==

ŚBC

[http://www.sbc.org.pl/publication/5453 Zržijzenij Zemské Knijžestwij Oppolského a Ratiborského y giných Kraguow k nim přijslussegijcých, Nysa 1671]

BC Uwr:

[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/31301 Andreas Friedrich Löwe, Historische und Geographische Beschreibung des Hertzogthums Schlesien , Freystadt 1741]

[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/8092 Friedrich Bernhard Wernher, Silesia in Compendio seu Topographia das ist Praesentatio und Beschreibung des Herzogthums Schlesiens,1750]

[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/8762 Albert Friedrich Zimmermann, Beyträge zur Beschreibung von Schlesien Bd.3 1784, Brieg 1784]

[http://obc.opole.pl/publication/2250 Konrad Wutke, Stamm- und Übersichtstafeln der Schlesischen Piasten : auf Grund von H. Grotefends Stammtafeln der Schlesischen Fürsten bis zum Jahre 1740 (2. Aufl.), Breslau 1910]

[http://obc.opole.pl/publication/889 Michał Boniecki, Książęta szlązcy z domu Piastów : przyczynek do historyi rodzin panujących w Polsce zebrany i ułożony przeważnie z niemieckich źródeł przez ... : szkice historyczne, cz. 1-3, Warszawa 1874-1875]

DBC

[http://www.dbc.wroc.pl/publication/5411 Kazimierz Stronczyński, Pomniki książęce Piastów, lenników dawnéj Polski w pieczęciach, budowlach, grobowcach i innych starożytnościach, zebrane i objaśnione, Piotrków 1888]

RCIN

[http://rcin.org.pl/publication/36737 Roman Heck, O piastowskich tradycjach średniowiecznego Śląska : (problemy świadomości historycznej i narodowej), Kwartalnik Historyczny R. 84 nr 1 (1977) ]

WBC

[http://www.wbc.poznan.pl/publication/107476 Józef Mycielski, Grobowe Piastów pomniki na Szlązku Pruskim, Poznań 1889]

Miasta województwa śląskiego

2015-01-12T13:25:54Z

Myszorj:

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Socjologia]]
Autor:[[dr Robert Krzysztofik]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Na obszarze województwa śląskiego zlokalizowanych jest (2014 r.) 71 miast. Z czego ponad połowę stanowią miasta duże (liczące pow. 100 tys. mieszkańców) i miasta średnie (liczące 20-100 tys. mieszkańców). Od ponad 20 lat zbiór miast w województwie śląskim wykazuje tendencje wzrostowe. Jednak wzrostowi liczebnemu miast towarzyszy dość wyraźny spadek zaludnienia. W najbliższej przyszłości będzie on warunkował nie tylko zmiany innych struktur wewnętrznych miast, ale także wpłynie bezpośrednio na modyfikację sieci miast w ogóle. Przeobrażenia sieci miejskiej na obszarze województwa śląskiego trwają od początków jej istnienia czyli od I połowy XIII wieku, w ich efekcie na tym obszarze powstało łącznie ponad 120 miast, a kilka lokacji nie powiodło się w ogóle. Współczesny obraz sieci miast wskazuje na istotny, ale tylko aktualny stan procesu [[urbanizacja|urbanizacji]] na pograniczu Górnego Śląska i zachodniej Małopolski.

==Rozwój sieci miejskiej w przeszłości==

===Rozwój sieci miejskiej w okresie feudalnym (do 1800 r.)===
[[Plik:Miasta tab1a.png|250px|thumb|right|Tab. 1.1. Lokacje miast średniowiecznych na obszarze województwa śląskiego - XIII wiek. Objaśnienia: Kursywą zaznaczono przywileje niezrealizowane.]]
[[Plik:Miasta tabela1b.png|250px|thumb|right|Tab. 1. 2.Lokacje miast średniowiecznych na obszarze województwa śląskiego - XIV i XV wiek. Objaśnienia: Kursywą zaznaczono przywileje niezrealizowane.]]
[[Plik:Miasta mapa1.jpg|250px|thumb|right|Ryc. 1. Rozmieszczenie, geneza i wielkość demograficzna miast województwa śląskiego.]]
[[Plik:Miasta tabela2.png|250px|thumb|right|Tab. 2. Lokacje miejskie na obszarze województwa śląskiego w latach 1501-1800.]]
[[Plik:Miasta tabela3a.png|250px|thumb|right|Tab. 3.1. Procesy miastotwórcze na obszarze współczesnego województwa śląskiego według kryterium prawno-administracyjnego w latach 1801-1945. MIEJSCOWOŚCI UPRAWOMOCNIONE (1801-1945). Objaśnienia: Kursywą zaznaczono przywileje niezrealizowane.]]
[[Plik:Miasta tabela3b.png|250px|thumb|right|Tab. 3.2. Procesy miastotwórcze na obszarze współczesnego województwa śląskiego według kryterium prawno-administracyjnego w latach 1801-1945. MIEJSCOWOŚCI ZDEGRADOWANE (1801-1945). Objaśnienia: Kursywą zaznaczono przywileje niezrealizowane.]]
[[Plik:Miasta tabela5.png|250px|thumb|right|Tab.5. Procesy miastotwórcze na obszarze współczesnego województwa śląskiego wg kryterium prawno-administracyjnego po 1990 roku. Objaśnienia: M – część małopolska województwa, S – część śląska województwa, R – restytucja praw miejskich dla dotychczasowej wsi z formalnego punktu widzenia, W – wydzielenie się nowego miasta z granic innego (we wszystkich przypadkach miasta wydzielające się straciły swoją samodzielność w latach 70. XX wieku). ]]
[[Plik:Miasta tabela6.1.png|250px|thumb|right|Tab. 6.1. Ludność i powierzchnia miast województwa śląskiego w 2013 roku.]]
[[Plik:Miasta tabela6.2.png|250px|thumb|right|Tab. 6.2. Ludność i powierzchnia miast województwa śląskiego w 2013 roku.]]
[[Plik:Miasta tabela6.3.png|250px|thumb|right|Tab. 6.3. Ludność i powierzchnia miast województwa śląskiego w 2013 roku.]]
[[Plik:Miasta tabela7.png|250px|thumb|right|Tab. 7. Miasta z największym ubytkiem liczby ludności w latach 1998-2013.Objaśnienia: Kursywą zaznaczono miasta, które w latach 1990-2013 odnotowały ubytek terytorium.]]
Urbanizacja na obszarze województwa śląskiego sięga przełomu pierwszego i drugiego tysiąclecia naszej ery i dotyczy różnej wielkości ośrodków grodowych i targowych. Ich wyraźna sieć ukształtowała się już w XII w. Przyjmując jednak prawno-administracyjne kryterium pojęcia miasta jego genezę należy przesunąć na obszarze województwa śląskiego na I połowę XIII w. Pierwszym ośrodkiem miejskim na obszarze województwa śląskiego był Racibórz, lokowany po raz pierwszy przed 1217 r. Do końca XIII w. zainicjowano jeszcze na omawianym terytorium lokację 18 miast (tab. 1). Z czego trzy nie zostały podjęte (Maków, Repty, Sośnicowice), a kolejnych 5 miało charakter krótkotrwały (nie przetrwały średniowiecza)<ref>Krzysztofik, 2007.</ref>.

Proces lokacyjny w XIII w. w zdecydowanej przewadze dotyczył miast śląskich. Lokacje w zachodniej Małopolsce były jeszcze nieliczne. Zdecydowany rozwój średniowiecznych miast lokacyjnych w małopolskiej części województwa nastąpił dopiero w XIV i XV w. W części śląskiej trwało natomiast uzupełnianie sieci miejskiej.

W strukturze wielkościowej miast zdecydowanie dominował Racibórz. Około połowy XIV wieku liczył około 3100 mieszkańców. Drugim co do wielkości był [[Bytom]] z populacją około 1500 osób. Pozostałe miasta nie przekraczały zaludnienia 1000 osób (Ładogórski, 1955, s. 243).

Proces lokacyjny w XIII w. w zdecydowanej przewadze dotyczył miast śląskich. Lokacje w zachodniej Małopolsce były jeszcze nieliczne. Zdecydowany rozwój średniowiecznych miast lokacyjnych w małopolskiej części województwa nastąpił dopiero w XIV i XV w. W części śląskiej trwało natomiast uzupełnianie sieci miejskiej.

W strukturze wielkościowej miast zdecydowanie dominował Racibórz. Około połowy XIV wieku liczył około 3100 mieszkańców. Drugim co do wielkości był Bytom z populacją około 1500 osób. Pozostałe miasta nie przekraczały zaludnienia 1000 osób (Ładogórski, 1955, s. 243).

Rozwój miast średniowiecznych na obszarze województwa śląskiego, zwłaszcza do połowy XIV w. opierał się w głównej mierze na:
*a)umiastowieniu dotychczasowych ośrodków grodowych i innych o charakterze defensywnym,
*b)umiastowieniu ośrodków targowych i innych lokalnych punktów wymiany,
*c)umiastowieniu ośrodków, stanowiących centra nowego osadnictwa na granicy obszarów już zagospodarowanych i będących celem ekspansji osadniczej (tzw. miasta-wrota),
*d)umiastowieniu ośrodków posiadających w bazie ekonomicznej funkcje wyspecjalizowane (górnicze, klasztorne).

Począwszy od końca XIV w. w genezie miast regionu współczesnego województwa śląskiego rosła rola czynników zdefiniowanych w punkcie b) i c), malała natomiast rola czynnika określonego w punkcie a).
Do końca XIV i XV w. na omawianym obszarze powstało łącznie 31 miast. Tym razem więcej po stronie małopolskiej. Ostatecznie na obszarze współczesnego województwa śląskiego w 1500 r. funkcjonowały 44 miasta, a 7 dalszych upadło (ryc. 1). Gęstość sieci miejskiej wynosiła w części śląskiej 35 miast na 10 tys. km², a w części małopolskiej 33 na 10 tys. km². Większość miast miała tzw. genotyp o charakterze centralnym, to znaczy, ze powstawały jako lokalne ośrodki obsługi dla najbliższego. W miarę zdefiniowanego zaplecza osadniczego. Rzadsze były natomiast lokacje miast skrajnie wyspecjalizowanych, na przykład górniczych<ref>Krzysztofik, 2007; Krzysztofik, 2012. </ref>.

Stosunkowo gęsta sieć miast ukształtowanych w średniowieczu oraz ukonstytuowane przez nie lokalne i regionalne powiązania społeczne i ekonomiczne stanowiły wyraźne tło ograniczenia procesu umiastowienia w epoce wczesnonowożytnej (1501-1800). Szczególnie na Śląsku. W tym okresie w kształtowaniu się sieci miast uwidaczniają się trzy wyraźne zjawiska:
*a)degradacja prawna niektórych małych ośrodków powstałych w średniowieczu,
*b)lokacje miast silnie wyspecjalizowanych gospodarczo,
*c)lokacje ośrodków stanowiących centra domen możnowładczych o wyraźnie lokalnym charakterze.

W latach 1501-1800 na obszarze współczesnego województwa śląskiego powstało łącznie 10 miast z czego 2 (20 %) w części śląskiej, a 8 (80 %) w części małopolskiej (tab.2). Dysproporcje te wynikały z różnic w postępie procesu osadnictwa i urbanizacji oraz odmiennych uwarunkowań polityczno-ekonomicznych. Stosunkowo niskie zagęszczenie sieci miast w części śląskiej regionu wynikało z odebrania praw miejskich niektórym miejscowościom w XVII w. (Zbrosławice), a przede wszystkim w 1742 r. ([[Bieruń]], [[Krzanowice]], Miasteczko Śląskie, [[Mysłowice]], [[Pilchowice]], [[Sośnicowice]], [[Woźniki]]). Uzyskany zamiennie status wsi targowej (marktflecken) nie był tożsamy pojęciu miasta, jakkolwiek wiele z nich nadal miała taki charakter z punktu widzenia przestrzennego czy gospodarczego.

Wśród nowopowstałych miast na szczególna uwagę zasługują nowe ośrodki związane z górnictwem kruszcowym ([[Tarnowskie Góry]] i [[Miasteczko Śląskie]]) oraz przygraniczne miasta-wrota ([[Modrzejów]], [[Niwka]], [[Nowokrzepice]]). Genetyczne uwarunkowania funkcji produkcyjnych, którym towarzyszyły funkcje miasta-wrót łączyła natomiast [[Biała]].

W okresie feudalnym po raz pierwszy na obszarze współczesnego województwa śląskiego pojawiły się zaglomerowane formy osadnicze, tak typowe dla XX i XXI wieku. Jako pierwsza ukształtowało bi-centryczne skupienie Raciborza i Raciborza Nowego Miasta. W okresie późniejszym funkcjonowały równie z reguły nietrwałe tzw. aglomeracje potranslacyjne, powstałe na skutek przenosin danego miasta na inne miejsce ([[Lelów]], [[Żarnowiec]], [[Żywiec]]). Specyficzny, transgraniczny charakter miało średniowieczne skupienie miejskie [[Będzin|Będzina]] i [[Czeladź|Czeladzi]].

Układy zaglomerowane powstałe w epoce wczesnonowożytnej były to głównie skupienia miast górniczych (Tarnowskie Góry – Miasteczko Śląskie), a przede wszystkim nadgraniczne układy miast-wrót. W II połowie XVIII w. powstaje pierwsza na omawianym obszarze konurbacja miejska<ref>Układ osadniczy składający się z co najmniej 3 wielkościowo porównywalnych ośrodków miejskich, których sąsiedztwo przestrzenne nawiązuje z reguły do wspólnego czynnika genetycznego. </ref> :Mysłowice<ref>Od 1742 r. nie miały formalnie praw miejskich. </ref> - Modrzejów-Niwka. Inne 18-wieczne skupienia miejskie o charakterze aglomerowanym to: Bielsko i Biała (układ transgraniczny), Częstochowa i Częstochówka, Krzepice i Nowokrzepice (układ międzyregionalny), a także Lelów-Nakło.

Sieć miast śląskich w 1800 r. w porównaniu z miastami zachodniomałopolskimi cechowała się nie tylko większą równomiernością rozmieszczenia, ale także większym potencjałem demograficznym. W tym okresie w grupie największych miast znajdowały się [[Bielsko]], [[Cieszyn]], [[Pszczyna]] i [[Racibórz]]. Z populacją liczącą pomiędzy 2 a 5 tys. mieszkańców plasowały się w grupie miast średnich. Tylko dwa miasta należały do grupy miast bardzo małych (poniżej 1 tys. mieszkańców). Były to [[Skoczów]] i [[Strumień]]. Zaludnienie pozostałych miejscowości śląskiej części dzisiejszego województwa mieściło się w przedziale od 1 do 2 tys. mieszkańców. Odmienna sytuacja miała miejsce w Małopolsce. Tu dominowały miasta bardzo małe (poniżej 1 tys. mieszkańców i małe liczące od 1 do 2 tys. mieszkańców). W ogóle nie było miast średnich<ref>Kantor-Pietraga, Krzysztofik, 2009, s. 11.</ref>.

===Rozwój sieci miejskiej w okresie industrialnym (1801-1945)===

Od połowy XVIII w. pogłębiające się podziały polityczne współczesnego terytorium województwa śląskiego, sprawiły, że obraz procesu urbanizacji miał charakter dualny. To znaczy tożsame na całym obszarze były uwarunkowania genetyczno-ekonomiczne (górnictwo, przemysł, handel, rzemiosło), różne zaś - polityki wobec miast, zarówno w odniesieniu do kwestii przestrzennych, jak i społeczno-ekonomicznych. Już sam trójpodział terytorium dzisiejszego województwa w ramach trzech odmiennych państwowości stanowił istotny kontekst w rozumieniu procesu umiastowienia. Odmiennie bowiem kształtowała się polityka formalizowania istnienia miast w pruskiej części Śląska, inaczej w Królestwie Polskim, a jeszcze inaczej na Śląsku Cieszyńskim. Odmiennym torem biegły także formalno-prawne aspekty umiastowienia Galicji. Ten aspekt miał swoją kontynuację także w okresie międzywojennym, gdzie pomimo podziału terytorium współczesnego województwa śląskiego tylko na dwa państwa, w rzeczywistości odmiennie kształtowały się pewne zjawiska polityczno-administracyjne wobec miast, w autonomicznym województwie śląskim, w województwie kieleckim (Zagłębie Dąbrowskie i ziemia częstochowska) oraz w krakowskim. Naturalnie odmienna była w należącej do Niemiec rejencji opolskiej.

W XIX w. Śląsk wkroczył ze zredukowaną w latach 40. XVIII w. siecią miast. Reformy miejskie z lat 1808 i 1857 wzmocniły miasta duże i średnie. Ukonstytuowały także istnienie i rolę wsi targowych, jako pomocniczych jednostek lokalnego rozwoju społeczno-ekonomicznego. W drugiej połowie XIX w. swoje prawa odzyskało też kilka miast górnośląskich – Bieruń, Miasteczko Śląskie, Mysłowice, Sośnicowice i Woźniki<ref>Krzysztofik, 2007. </ref> . Sieć miast we wschodniej części Śląska cechowała się stosunkowo wyraźną równomiernością, co pozwalało na optymalne kształtowanie lokalnego zaplecza miast. Pomimo podziału politycznego analogicznie było także należącym do Habsburgów Śląsku Cieszyńskim.

W części małopolskiej sieć miast była stosunkowo gęsta, jednak większość z nich należała do grupy osiedli, których potencjał nie przekraczał 500-1000 mieszkańców. Uwaga ta dotyczy zarówno Królestwa Polskiego, jak i zachodniej Galicji. Systematyczna likwidacja ustroju miejskiego ośrodków małopolskich rozpoczęła się w porównaniu ze Śląskiem z pewnym opóźnieniem, począwszy od końca XVIII w. Jedne z pierwszych decyzji w tej sprawie (degradacja Modrzejowa i Niwki w 1801 r.) podjęte zostały zresztą przez władze pruskie na terytorium utworzonego przez nich Nowego Śląska. Jednak największą skalę miała likwidacja ustroju miejskiego dokonana przez władze rosyjskie w latach 1869-1870 w Królestwie Polskim. W granicach współczesnego województwa śląskiego w wyniku tych działań prawa miejskie utraciło aż 21 miejscowości (tab. 3). Część z nich odzyskała je dopiero w XX wieku.

Na proces degradacji mniejszych miast usługowo-handlowych i rolniczo-usługowych w XIX w. nałożył się drugi równoległy w czasie, a mianowicie znacząco zaawansowana industrializacja i będąca jej bezpośrednią konsekwencją szeroko pojęta urbanizacja. Począwszy od II połowy XIX w. czynnikiem silnie wzmacniającym tą zależność był także dynamiczny rozwój kolei żelaznych. Industrializacja i „nowa urbanizacja” objęły część istniejących ośrodków miejskich. Niezależnie jednak stworzyły sieć całkiem nowych zurbanizowanych układów osadniczych, które szczególnie od początków XX wieku zaczęły pod względem potencjału demograficznego i gospodarczego przerastać większość miast o dłuższych tradycjach miejskich.

Uprzemysłowienie i rozwój górnictwa w XIX i I połowie XX wieku stanowiąc tło powszechnej urbanizacji nie spowodował jednak w równym stopniu powszechnego umiastowienia, rozumianego jako emergencja miast z punktu formalno-prawnego. Zarówno w części śląskiej, jak i małopolskiej widać było wyraźne opóźnienie umiastowienia względem procesów urbanizacji i dynamicznego rozwoju potencjału gospodarczego.<ref>Krzysztofik, 2013. </ref>. Na obszarze województwa śląskiego do czasów II wojny światowej powstało co najmniej 100 nowych ośrodków zurbanizowanych, a prawa miejskie uzyskało tylko kilkadziesiąt (tab. 3). W obu przypadkach uwzględniono także miejscowości o starszej genezie, a silnie zurbanizowane w tym okresie. Stąd też w tym samym okresie (przełom XIX/XX wieku) funkcjonowały małe miasta usługowo-handlowo-rzemieślnicze i liczące niejednokrotnie kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców miejscowości bez formalnego statusu miejskiego.
Proces ukonstytuowania formalno-prawnego istniejącej rzeczywistości na szerszą skalę rozpoczęto w okresie międzywojennym, zarówno w autonomicznym województwie śląskim, jak i w ówczesnym województwie kieleckim. W pierwszym z nich nadano w 1939 roku<ref>Z formalnym wejściem w życie od 1940 r. Z powodu II wojny światowej umiastowienie Nowego Bytomia, Piekar Śląskich, Rudy, Szopienic i Świętochłowic przesunęło się dopiero na II połowę lat 40. XX wieku. </ref>.status miejski części silnie zurbanizowanych i uprzemysłowionych gmin bez wcześniejszych tradycji miejskich. W drugim natomiast przywrócono prawa miejskie niektórym ośrodkom lokalnym i przemysłowym, a które straciły w latach 1869-1870.

Procesy umiastowienia w XIX i I połowie XX wieku (do zakończenia II wojny światowej) na obszarze współczesnego województwa śląskiego spowodowały całkowitą rekompozycję regionalnej sieci miast. Po pierwsze zmniejszyła się liczba ośrodków miejskich ogółem, a co związane było przede wszystkim z ubytkiem formalnie istniejących miast w części małopolskiej. Drugą kwestią był wyraźny wzrost przeciętnej wielkości miasta według kryterium demograficznego. Aż 3/5 ośrodków miejskich należało do grona miast bardzo dużych, dużych i średnich. Struktura ta stanowiła do pewnego stopnia wyjaśnienie ograniczeń w liczbie formalizowanych decyzji o umiastowieniu. Ideą miasta stał się bowiem w regionie wizerunek ośrodka znaczącego, o zdecydowanie rozwiniętym potencjale gospodarczym i demograficznym, wyraźnie wybijający się na tle sieci licznych mniejszych miejscowości zurbanizowanych. Wiele mniejszych miejscowości uprzemysłowionych nie posiadało także odpowiednio rozwiniętego potencjału endogenicznego, zarówno w sferze ekonomicznej, społecznej, jak i infrastrukturalnej. Jeszcze gorzej sytuacja wyglądała w sferze powiązań oraz oddziaływań lokalnych i regionalnych. Te ograniczane były porównywalnym potencjałem ośrodków sąsiednich, szczególnie biorąc pod uwagę ich dużą liczbę i tak, jak na obszarze późniejszej konurbacji katowickiej czy rybnickiej – dużym zagęszczeniem.

W okresie industrialnym swoje miejskie początki miał rozwój kilku znaczących ośrodków dzisiejszego województwa śląskiego. Czynnik przemysłu zdecydował o powstaniu i rozwoju wielkomiejskich struktur Chorzowa, Zabrza i Dąbrowy Górniczej. Inną drogą poszedł rozwój Katowic i Sosnowca, zlokalizowanych po dwóch różnych stronach ówczesnego kordonu granicznego (do 1923 r.). Ich rozwój należy wiązać z funkcją miast-wrót warunkowaną specyficznym położeniem politycznym, gospodarczym i przestrzennym. Część tych funkcji, szczególnie dla Katowic obejmuje pojęcie ośrodka dyspozycyjnego. W okresie międzywojennym Katowice transformowały swój charakter funkcjonalny z miasta-wrót na miasto centralne. Obie funkcje w Katowicach oraz pierwsza z nich w Sosnowcu ostatecznie zadecydowały o uprzywilejowanej pozycji tych miejscowości odpowiednio w górnośląskiej części konurbacji (Katowice) i w Zagłębiu Dąbrowskim (Sosnowiec). Zdystansowały tym samym nie tylko nowe, wielkie ośrodki przemysłowe (Chorzów, Dąbrowa Górnicza), ale także przesądziły o losie miast z dłuższymi tradycjami miejskimi – odpowiednio Bytomia i Będzina. Szczególnie kazus Bytomia, który przy bardziej sprzyjających decyzjach XIX-wiecznych władz mógł stać się kluczowym ośrodkiem w zachodniej części Górnego Śląska, a współcześnie także województwa śląskiego jest godny odnotowania w tym miejscu. Silnymi ośrodkami miejskimi stały się także Częstochowa, Gliwice, Racibórz oraz zespół miast bliźniaczych Bielska i Białej. W tym okresie wykrystalizowała się także pozycja innych miast większych i średnich: Będzina, Cieszyna, Czeladzi, Jaworzna, Mikołowa, Mysłowic, Rybnika, Siemianowic Śląskich, Tarnowskich Gór i Zawiercia.

===Rozwój sieci miejskiej w okresie socjalistycznym (1945-1989)===

Cechą charakterystyczną rozwoju miast na obszarze województwa śląskiego po II wojnie światowej było dalsze wzmacnianie pozycji miast dużych i średnich oraz gwałtowne wzrost liczby mniejszych ośrodków miejskich (poniżej 20 tys. mieszkańców). Było to efektem utrwalenia się relacji zakład pracy – miejsce zamieszkania, tym razem jednak obejmującej większą liczbę ludności. Istotna kwestia było także to, że zdecydowana większość nowych miast miała już za sobą pewien okres rozwoju jako formy zurbanizowanej, dzięki czemu zdołała ukształtować elementarne układy powiązań lokalnych, a także stworzyć podstawy struktur społecznych i infrastrukturalnych, które w wielu przypadkach miały wcześniej charakter jedynie zalążkowy.

Uwzględniając fakt wzrostu ilościowego nowych miast oraz tendencje do kreowania „wielkich ośrodków przemysłowych”, a jednocześnie mając na uwadze silną koncentrację przestrzenną sieci miejskiej, spodziewanym rezultatem była jej częściowa integracja administracyjna. To znaczy procesowi umiastowienia podlegały kolejne mniejsze miejscowości, jednak część z nich po pewnym czasie była przyłączana do innych, prężniejszych. Apogeum tego procesu miało miejsce w latach 1973-1977 kiedy to zmiany administracyjne dotknęły aż 32 miasta<ref>Spórna, 2012. </ref>. (tab. 4) Ta, nie w każdym przypadku celowa reforma statusu prawno-administracyjnego miast przyniosła w latach 1970-1989 diametralnie odmienny wizerunek sieci miast. O ile w 1970 r. dominowały miasta bardzo małe i średnie, to już 2 dekady później miasta duże i średnie.
Podstawą umiastowienia nowych ośrodków miejskich oraz kontynuacji rozwoju tych o starszej genezie były w okresie powojennym, tak jak poprzednio, działalność przemysłowa i eksploatacja węgla kamiennego. Genezę funkcjonalną mniej licznych stanowiły funkcje wypoczynkowo-turystyczne, satelitarne i komunikacyjne. Dla Katowic ważną funkcją była także administracyjna. Po 1975 r. stanowiła ona także ważną determinantę rozwoju Bielska-Białej i Częstochowy. Z kolei silnym czynnikiem miastotwórczym Gliwic były funkcje naukowo-badawcze.
Największym miastem na obszarze współczesnego województwa śląskiego były Katowice, które 1987 r. liczyły maksymalnie 368,8 tys. mieszkańców. Integralną część miasta stanowiły także 3 ośrodki miejskie włączone w latach 1959-1975 – Szopienice, Kostuchna i Murcki. Katowice stały się w tym okresie ostatecznie także największym ośrodkiem przemysłowym regionu. Istotnie wzmocniły także uzyskane w I połowie XX wieku funkcje administracyjne, kulturalne i dyspozycyjno-zarządcze.
Drugim największym miastem na omawianym terytorium była Częstochowa, której dynamika rozwoju szczególnego tempa nabrała w latach 70. XX wieku, a co związane było w równym stopniu z rozbudową potencjału przemysłowego, jak i uzyskaniu w 1975 r. nowych funkcji administracyjnych na poziomie wojewódzkim. W 1986 r. liczba mieszkańców miasta przekroczyła 250 tys. mieszkańców.
W grupie miast 200 tysięcznych w latach 70. i 80. XX wieku znalazły się także: Bytom (z przyłączonym Radzionkowem), Gliwice ( z przyłączonymi Łabędami), Zabrze i Sosnowiec (z przyłączonymi: Kazimierzem Górniczym, Klimontowem, Porąbką i Zagórzem), przy czym to ostatnie miasto na początku lat 80. XX wieku przekroczyło nawet granicę 250 tys. mieszkańców. W gronie miast dużych (pow. 100 tys. mieszkańców) centralnej części województwa znalazły się także: [[Ruda Śląska]] (zintegrowana z terytoriów wcześniejszych miast: Rudy i Nowego Bytomia z Wirkiem), [[Chorzów]], Dąbrowa Górnicza (z przyłączonymi Strzemieszycami Wielkimi i Ząbkowicami) oraz [[Tychy]] (z Bieruniem i Lędzinami).

Największym miastem w południowo-zachodniej części województwa stał się Rybnik. Znaczą rolę tego ośrodka pod względem demograficznym i gospodarczym osiągnięto w efekcie przyłączenia do niego trzech dotąd osobnych miast: Boguszowic, Chwałowic i Niedobczyc. W drugiej połowie lat 80. XX wieku liczba ludności przekroczyła w mieście 140 tys. mieszkańców. Drugim największym ośrodkiem, przekraczającym liczbę ludności 100 tys. mieszkańców był Wodzisław Śląski , do którego w 1975 r. przyłączono Pszów, Radlin i Rydułtowy. Dużym – 100-tysięcznym miastem było w tym okresie także Jastrzębie Zdrój.

W gronie miast dużych znalazło się także Bielsko-Biała, które ostatecznie w dwuczłonowej formie ukonstytuowało się w 1950 r. Potencjał demograficzny miasta dużego osiągnęło już w II połowie lat 60. XX wieku.
Znaczącą grupę miast stanowiły także ośrodki średnie z przedziału demograficznego od 50 do 100 tys. mieszkańców. Były to Zawiercie (okresowo z Porębą), Tarnowskie Góry (z Miasteczkiem Śląskim i Strzybnicą, Piekary Śląskie (z Brzezinami Śląskimi i Brzozowicami-Kamieniem), [[Świętochłowice]], Siemianowice Śląskie, Będzin (z Grodźcem, Łagiszą i Wojkowicami), Mysłowice (z Imielinem i Wesołą), Jaworzno (z Jeleniem i Szczakową), Racibórz i Żory.

Niezależnie od uprawomocnionej sieci miast istotną grupę ośrodków zurbanizowanych stanowiły także osiedla miejskie. Ta forma prawno-administracyjna począwszy od połowy lat 50. XX wieku stanowiła z reguły preludium do późniejszego umiastowienia. Tak stało się w przypadku ośrodków miejskich zlokalizowanych na obszarze województwa śląskiego, a umiastowionych do końca lat 80. XX wieku. Część osiedli miejskich została natomiast włączona do innych miast (Dąbrówka Wielka, Gołonóg, Hołdunów, Łaziska Średnie, Maczki, Mikuszowice Śląskie, Ostrowy Górnicze, Stolarzowice, Wilcze Gardło) lub zdegradowana formalnie do rzędu miejscowości wiejskich (Nakło, Herby, Koszęcin, Krupski Młyn, Poraj, Węgierska Górka, Wieszowa, Zbrosławice).

W okresie powojennym ostatecznie ukonstytuowały się także formy osadnicze konurbacji katowickiej i rybnickiej oraz aglomeracje bielska i częstochowska. Charakterystyczne skupienie miast powstało także w rejonie Zawiercia i Myszkowa.

'''Tab. 4. Procesy miastotwórcze na obszarze współczesnego województwa śląskiego wg kryterium prawno-administracyjnego w latach 1946-1989'''

Objaśnienia: M – część małopolska województwa, S – część śląska województwa, R – restytucja praw miejskich dla dotychczasowej wsi z formalnego punktu widzenia, W – wydzielenie się nowego miasta z granic innego (we wszystkich przypadkach miasta wydzielające się straciły swoją samodzielność w latach 70. XX wieku).
{| class="wikitable"
|-
! Miasto !! Nadanie praw miejskich !! Region !! Pozbawienie praw miejskich
|-
| Biała|| - || M || 1950
|-
| Bielsko || - || S || 1950
|-
| Bielsko-Biała ||1950||S/M||-
|-
| Bieruń ||-||S||1975
|-
|Blachownia||1967||M||-
|-
|Boguszowice||1962||1975
|-
|Brzeziny Śląskie||1951||S||1975
|-
|Brzozowice-Kamień||1962||S||1973
|-
|Chwałowice||1967||S||1973
|-
|Czechowice-Dziedzice||1951||S||-
|-
|Czerwionka||1962||S||1975
|-
|Czerwionka-Leszczyny||1975||S||-
|-
|Grodziec||1951||M||1975
|-
|Imielin||1967||S||1975
|-
|Jastrzębie-Zdrój||1963||S||-
|-
|Jeleń||1973||M||1977
|-
|Kalety|1951||S||-
|-
|Kazimierz Górniczy||1967||M||1975
|-
|Klimontów||1967||M||1975
|-
|Knurów||1951||S||-
|-
|Kostuchna||1967||S||1975
|-
|Koziegłowy||1950||M||-
|-
|Kuźnia Raciborska ||1967||S||-
|-
|Leszczyny||1962||S||1975
|-
|Lędziny||1966||S||1975
|-
|Łabędy||1954||S||1975
|-
|Łagisza||1969||M||1973
|-
|Łaziska Górne||1951||S||-
|-
|Łazy||1967||M||-
|-
|Murcki||1967|S||1975
|-
|Myszków||1950||M||-
|-
|Niedobczyce||1954||S||1975
|-
|Nowy Bytom||1947||S||1958
|-
|Ogrodzieniec||1973||M||-
|-
|Orzesze||1962||S||-
|-
|Piekary Śląskie||1947||S||-
|-
|Porąbka||1967||M||1973
|-
|Poręba||1973, 1982||M||1975
|-
|Pszów||1954||S||1975
|-
|Radlin||1954||S||1975
|-
|Radzionków||1951||S||1975
|-
|Rydułtowy||1951||S||1975
|-
|Ruda||1947||S||1958
|-
|Ruda Śląska||1959||S||-
|-
|Siewierz||1962||M||-
|-
|Sławków||1958, 1984||M||1977
|-
|Strzemieszyce Wielkie||1954||M||1975
|-
|Strzybnica||1967||S||1975
|-
|Szczakowa||-||M||1956
|-
|Szczyrk||1973||M||-
|-
|Szopienice||1947||S||1959
|-
|Świętochłowice||1947||S||-
|-
|Tychy||1951||S||-
|-
|Ustroń||1956||S||-
|-
|Wesoła||1962||S||1977
|-
|Wirek||1949||S||1951
|-
|Wisła||1962||S||-
|-
|Wojkowice||1962||M||1977
|-
|Zagórze||1967||M||1975
|-
|Ząbkowice||1962||M||1977
|-
|Żarki||1949||M||-

|}
Źródło: Opracowanie własne.

==Układ i struktura miast w okresie współczesnym (po 1990 roku)==
===Układ lokalizacyjny miast i podstawowe formy osadnicze===

Rozwój miast na obszarze województwa śląskiego po 1990 r. przybrał nowego znaczenia. Dotyczy to niemal wszystkich kwestii związanych z bytem i przekształceniami ośrodków miejskich.
Kwestią zasadniczą jest zwiększenie się liczby miast, których w latach 1990-2013 powstało w granicach województwa 11 (tab. 5). Jednak wszystkie przypadki nadania praw miejskich dotyczyły miejscowości, które miały już za sobą miejska przeszłość. Stąd mówić należy jedynie o restytucji przywilejów miejskich (2 przypadki), a przede wszystkim wydzieleniu się z granic większej jednostki, dotychczasowej jej dzielnicy, która włączona została do niej sztucznie w latach 70. XX wieku (9 przypadków)<ref>Krzysztofik, Szmytkie, 2011. </ref>. Specyfiką obszaru województwa śląskiego od ponad półtora wieku jest kwestia silnie zurbanizowanych osiedli, które nie posiadają praw miejskich. Co najmniej kilkanaście z nich spełnia zdecydowaną większość kryteriów ubiegania się o ten status, jednak z różnych względów nie następuje proces ubiegania się o ich umiastowienie. Bardziej wyraźna jest natomiast kontynuacja tendencji odśrodkowych prowadzących ostatecznie do dalszej korekty zmian administracyjnych z lat 70. XX wieku, a skutkującej kolejnymi wydzieleniami się miast z granic większych ośrodków (kazus dzielnicy Wesoła w Mysłowicach) lub podziałem tzw. miast zlepieńców (kazus Czerwionki-Leszczyny).

Ogół tendencji związanych z kształtowaniem sieci miast wskazuje na ich dekoncentrację przestrzenną i stosunkowo wyraźny trend wyrównywania potencjału demograficznego. Niemniej jednak obie kwestie cechuje jeszcze duże zróżnicowanie. W sieci miast województwa śląskiego nadal znaczenie podstawowe pełni forma osadnicza konurbacji katowickiej oraz konurbacji rybnickiej. Istotne znaczenie mają także monocentryczne aglomeracje bielska i częstochowska.

Jednocześnie wyraźnie słabo umiastowiony jest północny pas województwa od Lublińca po ziemię częstochowską, a także Żywiecczyzna. Uwzględniając wyłącznie proporcję liczby gmin miejskich lub miejsko-wiejskich do liczby gmin wiejskich przeciętne parametry osiągają natomiast powiaty cieszyński, raciborski i wodzisławski. W przypadku województwa śląskiego z uwagi na jego specyfikę osadnicza nie jest on jednak miarodajny.
Miasta województwa śląskiego cechuje układ lokalizacyjny nie dopasowany do aktualnych trendów rozwoju podstaw ekonomicznych i ekonomiczno-przestrzennych miast. Układ lokalizacyjny oparty jest bowiem na genezie XIX-wiecznego obszaru surowcowo-przemysłowego, podczas gdy współczesne trendy kształtowania bazy ekonomicznej opierają byt miast na dominującej funkcji usługowo-produkcyjnej, względnie usługowej. Rozbieżność genezy funkcjonalnej miast i aktualnie pełnionych funkcji jest podstawowym czynnikiem wpływającym na kształtowanie układu lokalizacyjnego miast, a przede wszystkim na wiele innych zjawisk o charakterze przestrzennym, demograficznym, gospodarczym czy społecznym. Stanowi także istotne tło warunkujące dla polityki lokalnej i regionalnej.

===Struktura wielkościowa miast – powierzchniowa i demograficzna===

W województwie śląskim zlokalizowanych jest 71 miast. Zbiór cechuje się, w skali kraju, dość specyficznymi proporcjami grup miast większych w stosunku do mniejszych (tab. 6). Miast dużych pod względem demograficznym (100-500 tys. mieszkańców) jest 12 (17%), miast średnich (20-100 tys. mieszkańców jest 24 (34%), miast małych (5-20 tys. mieszkańców) jest 23 (32%), a bardzo małych liczących mniej niż 5 tys. mieszkańców jest 12 (17%). Brakuje miast bardzo dużych (pow. 500 tys. mieszkańców). Procesy miastotwórcze (nowe miasta) i demograficzne (depopulacja miast) mające miejsce od początku lat 90. XX wieku spowodowały zmianę wizerunku sieci miast poprzez zmniejszenie liczby miast dużych oraz zwiększenie liczby miast w pozostałych grupach wielkościowych.

Bardzo charakterystyczną cechą miast województwa śląskiego jest także „niedopasowanie” potencjału demograficznego miast do ich powierzchni co uwidacznia się z jednej strony dużym terytorium miast o proporcjonalnie ograniczonej populacji (m.in. Jaworzno, Lubliniec, Orzesze), z drugiej zaś znaczącym zagęszczeniem ludności w niektórych innych (m.in. Chorzów, Siemianowice Śląskie, Świętochłowice). Symbolicznym akcentem tego zjawiska jest m.in. fakt, że to nie Katowice – stolica województwa i jego najludniejsze miasto ma największą powierzchnię (165 km²), a Dąbrowa Górnicza (189 km²). Do 1991 r. były nim tzw. „wielkie Tychy” liczące aż 271 km² . Rozwarcie wielkości miast województwa śląskiego pod względem powierzchniowym i demograficznym prezentuje tab. 6.

Zmienność w prezentowanym rankingu miast województwa śląskiego należy interpretować:

*lokalizacją dużych obiektów przemysłowych w strefie zewnętrznej miast w okresie socjalistycznym (m.in. Dąbrowa Górnicza, Jaworzno),
*objęciem terytorium miejskim dużych kompleksów leśnych wraz z funkcjonującym tam osadnictwem kolonijnym (m.in. Lubliniec, Miasteczko Śląskie),
*cechami fizyczno-geograficznymi i specyfika powiązań funkcjonalno-przestrzennych (m.in. Ustroń, Wisła).
Miasta posiadające największą gęstość zaludnienia zlokalizowane są w rdzeniu konurbacji miejskiej, przede wszystkim w jego części centralnej, gdzie na skutek uwarunkowań przestrzennych i rozwojowych doszło do silnej urbanizacji terytorium miejskiego nie mającego możliwości ewoluowania „na zewnątrz”.

Silne zagęszczenie miast w obrębie województwa śląskiego oraz ich specyfika wielkościowa powodują, że bardzo złożona jest ich sytuacja pod względem administracyjnym. Po pierwsze, aż 19 ośrodków posiada status miasta na prawach powiatu, z tego tylko 4 (Bielsko-Biała, Częstochowa, Gliwice i Rybnik) stanowią dodatkowo siedzibę powiatu ziemskiego. Stąd też aż 15 miast nie posiada formalnie wiejskiego zaplecza administracyjnego. Niektóre spośród nich nie tylko nie posiadają granicy z terenami wiejskimi (Katowice, Mysłowice, Ruda Śląska, Siemianowice Śląskie, Sosnowiec)<ref>Z terenami formalnie wiejskimi nie graniczy także miasto Czeladź w powiecie będzińskim. </ref>, ale nawet nie stykają się z powiatami ziemskimi w tym także ze zlokalizowanymi w ich obrębie gminami miejskimi (Chorzów, Świętochłowice). Liczne są także miasta różnej wielkości nie stanowiące siedziby gminy dla otaczającego je obszaru, a więc gminy wyłącznie miejskie. Poza 19 miastami na prawach powiatu województwie śląskim to kryterium spełnia dodatkowo aż 30 innych gmin miejskich. Specyfika ta jest pochodną trzech nakładających się zjawisk:
*silnego zagęszczenia miast,
*specyfiki lokalnych układów osadniczych integrujących wiele dużych wsi mogących spełniać kryteria ośrodka gminnego,
*silnego rozdrobnienia układu administracyjnego województwa<ref>Województwo Śląskie…, 2008. </ref>.

Istotą współczesnych procesów rozwoju miast województwa śląskiego jest proces wieloaspektowego kurczenia się większości z nich. Przejawia się on przede wszystkim w zjawisku depopulacji oraz zmian ekonomiczno-społecznych.

Depopulacja lub stagnacja liczby ludności niektórych miast województwa śląskiego rozpoczęła się już w latach 80. XX wieku. W kolejnej dekadzie stała się zjawiskiem powszechnym, by w 2013 r. objąć bezwzględnie przeważającą część ośrodków miejskich. Depopulacja dotyczy zarówno miast dużych, ze szczególnym uwzględnieniem Katowic, jak i bardzo małych miast, takich jak Toszek (tab. 7). W części przypadków ubytek ludności spowodowany był utratą terytorium miejskiego. W większości przypadków stały za tym jednak różne procesy i zjawiska społeczno-ekonomiczne powodujące z jednej strony ujemny bilans migracyjny, z drugiej ujemny przyrost naturalny. W wielu przypadkach oba elementy niekorzystnie nałożyły się na siebie. W kilku przypadkach negatywne zjawiska gospodarczo-społeczne mające miejsce w większych miastach wzmocniły tendencje separatystyczne i wydzielenie się nowych miast.

==Bibliografia==

#Kantor-Pietraga Iwona, Krzysztofik Robert, Rozwój demograficzny miast na obszarze województwa śląskiego od XIII do XXI wieku, Sosnowiec, 2009.
#Krzysztofik Robert, Szmytkie Robert, Studia na procesami i strukturami osadniczymi sieci miast Polski Południowej, Sosnowiec, 2011.
#Krzysztofik Robert, Lokacje miejskie na obszarze Polski, Katowice. 2007,
#Krzysztofik Robert, Umiastowienie obszaru Polski od XIII do XXI wieku. Interpretacja geograficzno-historyczna, Katowice, 2012.
#Spórna Tomasz, Modele przemian urbanizacyjnych w województwie śląskim, Sosnowiec, 2012.
#Województwo Śląskie. Zarys geograficzno-ekonomiczny, red. M. Tkocz, Sosnowiec, 2008.

==Przypisy==

<references/>

==Źródła on-line==

ŚBC

[http://www.stat.gov.pl/vademecum/vademecum_slaskie/portret_obszaru_metropolitalnego/gornoslaski_zwiazek_metropolitalny.pdf Górnośląski Związek Metropolitalny, Statystyczne Vademecum Samorządowca 2012, Katowice 2012; dostęp: 25.09.2013.]

[http://www.stat.gov.pl Górnośląski Związek Metropolitalny. Statystyczne Vademecum Samorządowca, Katowice 2012; dostęp 23.09.2013. ]

RCIN

[http://rcin.org.pl/publication/37616 Krzysztof Gwosdz, Agnieszka Sobala-Gwosdz, Struktura funkcjonalna i powiązania miast konurbacji katowickiej po dwu dekadach restrukturyzacji = Functional structure and linkages between towns and cities of the Katowice Conurbation after two decades of post-socialist transition,Przegląd Geograficzny T. 84 z. 4 (2012) ]

Metropolia górnośląska

2015-01-12T13:25:12Z

Myszorj:

[[Kategoria:Wyznania i religie]]
[[Kategoria:Historia]]
Autor: [[ks.prof.dr hab. Jerzy Myszor]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Metropolia katowicka zwana najczęściej „górnośląską” jest jedną z 14 metropolii Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce. W jej skład wchodzą: [[Archidiecezja katowicka|archidiecezja katowicka]], [[Diecezja gliwicka|diecezja gliwicka]], [[Diecezja opolska|diecezja opolska]].
Organizacja Kościoła katolickiego w Polsce po [[Druga wojna światowa|II wojnie światowej]], biorąc pod uwagę zmiany granic politycznych, została w poważnym stopniu zakłócona na ziemiach, które zostały włączone w granice republik sowieckich. Natomiast w wyniku ustaleń w Jałcie i Poczdamie w granice Polski zostały włączone [[Ziemie Zachodnie]] i [[Ziemie Północne|Północne]], które kościelne dotychczas należały do Kościoła niemieckiego. Stan tymczasowości na Ziemiach Północnych i Zachodnich trwał do 1970 roku, a na ziemiach wschodnich Polski aż do 1992 roku. Okolicznością sprzyjającą uporządkowaniu organizacji terytorialnej Kościoła było umowa, między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec o podstawach normalizacji wzajemnych stosunków, podpisana w Warszawie 7 grudnia 1970 roku oraz ustawa z 17 maja 1989 roku regulująca status Kościoła w Polsce, w tym także przywrócenie hierarchii kościelnej w dawnych republikach sowieckich oraz powstanie diecezji w Białymstoku. Oficjalnie proces reorganizacji rozpoczął się pod koniec 1991 roku.
Papież Jan Paweł II w liście do prymasa Polski kard. Józefa Glempa (4 października 1991) postulował tworzenie nowych diecezji; w mniejszym stopniu brano pod uwagę granice historyczne, a w większym kryterium ilościowe.
Idea podziału, zakładająca w najbardziej ogólnym zarysie podział dużych diecezji, zarówno pod względem terytorialnym jak i ludnościowym, mieściła się w nauce soboru watykańskiego II. Celem zmian było „pełniejsze dostosowanie misji Kościoła — czyli wszechstronnie pojętej ewangelizacji — do warunków i wymagań, jakie stawiają czasy, w których żyjemy, i w których wypadnie żyć następnym pokoleniom na naszej ojczystej ziemi"<ref>Piotr Libera, Prawno-organizacyjne aspekty utworzenia metropolii katowickiej, [w:] Metropolia Katowicko-Górnośląska. [...], red. W. Świątkiewicz, J. Wycisło, Katowice 1994, s. 22-29 </ref>.
10 października 1991 roku Konferencja Episkopatu Polski powołała Komisję do Spraw Podziału Administracyjnego Kościoła w Polsce pod przewodnictwem kardynała Franciszka Macharskiego. 30 października 1991 roku w czasie rozmów na temat reorganizacji Kościoła padła propozycja, aby [[Górny Śląsk]] otrzymał metropolię. W [[Kuria katowicka|kurii katowickiej]] opracowano założenia nowej organizacji terytorialnej Kościoła na Górnym Śląsku, zakładające podział diecezji katowickiej i powstanie dwóch nowych: gliwickiej i bielskiej. Projektowane zmiany były zbieżne z programem regionalizacji opracowanym w odniesieniu do Górnego Śląska przez Urząd Wojewódzki w Katowicach, a także konsultowane z władzami państwowymi. Ludność - ok. 4 mln.
Papież Jan Paweł II bullą Totus Tuus Poloniae Populus z 25 marca 1992 zreorganizował dotychczas istniejącą strukturę metropolitalną, do 5 istniejących metropolii doszło 9 nowych, w tym katowicka zwaną też metropolią górnośląską. W skład metropolii katowickiej jako sufraganie weszły diecezje: opolska i gliwicka. Podniósł jednocześnie do godności arcybiskupa metropolity katowickiego biskupa [[Damian Zimoń|Damiana Zimonia]].

===Archidiecezja katowicka===

Zgodnie z ideą kierującą zmianami w Kościele polskim, z liczebnie dużej diecezji katowickiej (patrz archidiecezja katowicka) wyłączono 13 dekanatów. Dekanaty: Lubliniec, Woźniki, Sadów, Tarnowskie Góry-Centrum, Tarnowskie Góry-Zachód i część dekanatu piekarskiego (parafie: N. Chechło, Świerklaniec, Orzech i Sucha Góra) weszły w skład nowo utworzonej diecezji gliwickiej. W sumie, diecezja katowicka oddała diecezji gliwickiej 48 parafii z ok. 200 tys. wiernych, ok. 800 km kw. czyli blisko 1/4 obszaru diecezji. W ramach archidiecezji katowickiej pozostały Piekary, centrum pielgrzymkowe przemysłowego Śląska.
Dalsze 8 dekanatów: Bielsko-Centrum, Bielsko-Zachód, Cieszyn, Czechowice, Istebna, Skoczów, Strumień, Wisła weszło w skład innej, nowo utworzonej diecezji na południu Polski - diecezji bielsko-żywieckiej. Diecezji bielsko-żywieckiej diecezja katowicka oddała 84 parafie, ok. 1000 km. kw., z 350 tyś. wiernych. Stanowi to pod względem terytorialnym ok. 1/4 dotychczasowego obszaru diecezji katowickiej. Obecnie na terenie archidiecezji katowickiej podzielonej na 30 dekanatów mieszka ok. 1450 tys. wiernych. Terytorialnie, prócz kilku dekanatów południowo - zachodnich, archidiecezja katowicka obejmuje przede wszystkim obszar przemysłowego Śląska.

===Diecezja opolska===

Konferencja w Poczdamie (17 lipca- 2 sierpnia 1945) ustaliła granice Polski. Nowe granice państwowe pozostawiły po stronie polskiej całą diecezję gdańską i wolną prałaturę w Pile, diecezję warmińską, prawie całą archidiecezję wrocławską, dużą część diecezji berlińskiej, a także niewielką część archidiecezji praskiej (okręg Kłodzka), ołomunieckiej (okręg Głubczyc) i skrawek diecezji miśnieńskiej (okręg Bogatyni). Z kolei po stronie czeskiej diecezja wrocławska pozostawiała Zaolzie a po stronie niemieckiej niewielki obszar w okolicach Görlitz - Zgorzelec.
Posługując specjalnymi pełnomocnictwami udzielonymi przez Stolice Apostolską w dniu 8 lipca 1945 roku , kard. August Hlond dekretem z dnia 15 sierpnia 1945 roku ustanowił nowe jednostki terytorialne – administratury apostolskie i zamianował ich rządców. We Wrocławiu – administratorem apostolskim został ustanowiony ks. dr Karol Milik, dla okręgu opolskiego – ks. dr Bolesław Kominek, w Gorzowie Wlkp. - ks. dr Edmund Nowicki. Wszyscy administratorzy otrzymali uprawnienia jurysdykcyjne biskupów rezydencjalnych.
Decyzją władz politycznych 26 stycznia 1951 zostali usunięci administratorzy apostolscy mianowani przez kard. Hlonda. Powołując się na punkt 3 porozumienia między Rządem a Episkopatem z 14 kwietnia 1950 rząd zarządził likwidację "stanu tymczasowości" w administracji kościelnej na Ziemiach Zachodnich w postaci administratur apostolskich i polecił usunięcie dotychczasowych rządców a na ich miejsce nakazał wybrać wikariuszy kapitulnych. 6 lutego prymas Stefan Wyszyński zmuszony sytuacją polityczną udzielił jurysdykcji kanonicznej wskazanemu przez konsultorów diecezjalnych w Opolu - ks. Emilowi Kobierzyckiemu.
Wynik wyborów do Bundestagu 1969 roku zmienił sytuację polityczną w samych Zachodnich Niemczech, a pośrednio wpłynął na zmianę stosunków polsko- niemieckich. Mimo, że Polska nie graniczyła z Niemcami zachodnimi, to jednak rządowi polskiemu zależało na uregulowaniu granic z obydwa pastwami niemieckimi. 20 listopada 1970 parafowano, a 8 grudnia 1970 w Warszawie podpisane zostało porozumienie potwierdzające zachodnie granice Polski. To porozumienie z kolei umożliwiało uregulowanie także statusu organizacji kościelnej na Ziemiach Zachodnich i Północnych
Papież Paweł VI bullą „Episcoporum Poloniae” z 28 czerwca 1972, ustanowił na Ziemiach Zachodnich nowe diecezje. Poza określeniem nowych granic archidiecezji wrocławskiej powstały nowe: Szczecińsko-Kamieńska z siedzibą w Szczecinie, Gorzowska z siedzibą w Gorzowie Wlkp., Koszalińsko-Kołobrzeska z siedzibą w Koszalinie i diecezja Opolska z siedzibą w Opolu.
Erygowana przez papieża Pawła VI diecezja opolska początkowo wchodziła w skład metropolii wrocławskiej. Od 1992 roku wraz z diecezją gliwicką i archidiecezją katowicką wchodzi w skład metropolii górnośląskiej.
Obszar diecezji opolskiej liczy 8033 km kwadratowych. Mieszka na nim : 888 000 ludności, w tym 848000 katolików. Diecezja składa się z 398 parafii, ujętych w 36 dekanatów.

Diecezja opolska, statystyka (stan 2013 r.)

{|class="wikitable"
|Powierzchnia diecezji
|8033 km²
|-
|Liczba mieszkańców
|900 000
|-
|Liczba katolików
Liczba kościołów i kaplic parafialnych
|860 000
398
|-
|Liczba kościołów nieparafialnych
|209
|-
|Liczba dekanatów
|36
|-
|Liczba parafii
|398
|-
|Liczba księży diecezjalnych
|704
|-
|Zgromadzeń zakonnych męskich
|15
|-
|Zgromadzeń zakonnych żeńskich
|20
|}

W duszpasterstwie zaangażowanych jest 707 księży diecezjalnych i 137 – zakonnych. Diecezja opolska dotychczas kierowali Franciszek Jop (1972–1976), a po jego śmierci bp Alfons Nossol (1976–2009). Obecnie od 2009 roku diecezją kieruje bp Andrzej Czaja.
W 1994 roku powstał w Opolu z Wydziałem Teologicznym, w którego struktury weszło również Wyższe Seminarium Duchowne, które z dniem 15 VIII 1997 r. przeniesione zostało z Nysy do Opola. W latach 2002 – 2005 obradował w diecezji I Synod Diecezji Opolskiej. Na terenie diecezji znajduje się Góra św. Anny oraz Sanktuarium św. Jacka w Kamieniu Śląskim. W 1994 roku powstał Wydział Teologiczny wchodzący w skład państwowego uniwersytetu, z tej racji w 1997 roku z Nysy do Opola zostało przeniesione Seminarium Duchowne, w którym studiują zarówno klerycy z diecezji opolskiej, jak i gliwickiej. W seminarium duchownym studiuje 73 alumnów, którzy studia filozoficzne i teologiczne odbywają na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Opolskiego.
Diecezja posiada diecezjalne radio "Góra św. Anny” - aktualna nazwa: Radio PLUS Opole. Diecezja posiada własne wydawnictwo i drukarnię św. Krzyża, a na terenie diecezji kolportowany jest Gość Niedzielny (tzw. wersja opolska).
Caritas Diecezji Opolskiej uruchomił Centrum Opieki Paliatywnej w ramach, którego działa: Hospicjum Stacjonarne; Oddział Medycyny Paliatywnej; Poradnia Opieki Paliatywnej; Zakład Opiekuńczo-Leczniczy dla Pacjentów w Stanie Wegetatywno-Apalicznym. Ponadto Caritas prowadzi Warsztaty Terapii Zajęciowej; Ośrodek Formacyjno-Rehabilitacyjno-Wypoczynkowy „Skowronek” oraz Centrum Rehabilitacji dla Dzieci z Porażeniem Mózgowym im. Ks. Bpa Józefa Nathana. W Kamieniu Ślaskim otwarto zespół Turystyczno-Wypoczynkowo-Rehabilitacyjny <ref>Rocznik Diecezji Opolskiej 2006, s. 48-54</ref>.

===Diecezja gliwicka===

Przy tworzeniu diecezji papież Jan Paweł II kierował się ideą „ aby w każdej diecezji istota Kościoła stała się bardzo przejrzysta, a także by biskup mógł stosownie i skutecznie wypełniać wszystkie swoje obowiązki, jak tego coraz bardziej wymagają potrzeby religijne, duchowe i moralne oraz zmiany społeczne i kulturalne, dokonujące się w dzisiejszych czasach.”
Utworzenie diecezji dokonało się poprzez terytorialne wydzielenie jej z Diecezji Opolskiej i przyłączenie dodatkowo pięciu dekanatów z Diecezji Katowickiej. Do diecezji gliwickiej włączono także miejscowość Herby Polskie z Diecezji Częstochowskiej. Te trzy diecezje tworzą dziś metropolię górnośląską z abpem metropolitą Wiktorem Skworcem na czele. Na mocy breve apostolskiego z 7 października 1993 patronami nowej diecezji zostali święci Piotr i Paweł – równocześnie są oni patronami gliwickiej katedry; NMP Matka Sprawiedliwości i Miłości Społecznej oraz święta Anna. Pierwszym biskupem na mocy tej samej bulli mianowany został ks. bp Jan Wieczorek.
W chwili utworzenia diecezji, liczyła ona 18 dekanatów – 147 parafii. Wśród nich do największych należą dekanaty gliwickie i bytomskie. Na terenie Gliwic znajduje się również parafia obrządku ormiańskiego przy kościele św. Trójcy oraz parafia wojskowa św. Barbary. Na terenie diecezji swoje placówki posiada obecnie 11 zakonów i zgromadzeń zakonnych - męskich oraz 18 zakonów i zgromadzeń zakonnych – żeńskich
Na siedzibę kurii zostały wybrany dawny gmach konwiktu biskupiego „Albertinum”<ref>Bonczol, Stosunki wyznaniowe, s. 535-541</ref>.
Od 29 grudnia 2011 roku diecezją biskup Jan Kopiec, dotychczasowy biskup pomocniczy diecezji opolskiej i jest po biskupie Janie Wieczorku (1992-2011) drugim biskupem gliwickim. Ingres do katedry Św. Apostołów Piotra i Pawła w Gliwicach odbył się 28 stycznia 2012 roku.
Diecezja gliwicka obejmuje obszar 2 250 km2, z którego 60,6 proc. należało wcześniej do diecezji opolskiej, a 39,4 proc. do diecezji katowickiej. Według danych z 2010 roku diecezję zamieszkuje 714 855 mieszkańców, w tym 637 584 katolików. Stanowiło to około 89 proc. ogółu ludności diecezji.

Diecezja gliwicka, statystyka (stan 2013 r.)
{|class="wikitable"
|Liczba mieszkańców
|style="text-align:right"|697 753
|-
|Liczba wiernych
|style="text-align:right"|636 195
|-
|Dekanaty
|style="text-align:right"|18
|-
|Parafie
|style="text-align:right"|155
|-
|Kościoły parafialne
|style="text-align:right"|155
|-
|Kościoły filialne
|style="text-align:right"|21
|-
|Kościoły w budowie
|style="text-align:right"|3
|-
|Kaplice publiczne i półpubliczne
|style="text-align:right"|56
|-
|Księża diecezjalni
|style="text-align:right"|388
|-
|Duchowieństwo zakonne
|style="text-align:right"|153
|-
|Zgromadzenia zakonne, żeńskie
|style="text-align:right"|38
|-
|Siostry zakonne
|style="text-align:right"|210
|}

Po powstaniu wydziału teologicznego w uniwersytecie opolskim i klerycy przygotowujący się do kapłaństwa a pochodzący z diecezji gliwickiej ( 54) mieszkają w Wyższym Międzydiecezjalnym Seminarium Duchownym w Opolu, a swoje studia teologiczne odbywają na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Opolskiego.
Głównym sanktuarium diecezji są Rudy Raciborskie, gdzie znajduje się obraz Matki Bożej Pokornej.
Działalność charytatywną w diecezji gliwickiej realizuje Caritas Diecezji Gliwickiej, powołana do życia 9 lipca 1992 roku. Caritas Diecezji Gliwickiej prowadzi 18 stacji Stacji Opieki. Jednym z najbardziej znanych jest Ośrodek Rehabilitacyjno – Edukacyjny dla Dzieci i Młodzieży w Rusinowicach, Dom Pomocy Społecznej w Wiśniczach, Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej. Ponadto w zakres działalności Caritas wchodzą warsztaty terapii zajęciowej, kuchnie, jadłodajnie oraz świetlice środowiskowe.
Na terenie diecezji działa od 1994 roku Katolickie Centrum Edukacji Młodzieży KANA. Podnosi kwalifikacje zawodowe wielu tysięcy młodych ludzi, których nie stać na odpłatne szkolenia<ref>Rocznik Diecezji Gliwickiej 2010, s. 36-41</ref> . Młodzież pozaszkolna stoi w centrum zainteresowania Centrum Kształcenia i Dialogu „Theotokos” prowadzonego przez jezuitów. Natomiast Centrum Informatyki Diecezji Gliwickiej zajmuję się prowadzeniem Centrum zajmuje się m.in. obsługą kościelnego sprzętu komputerowego i oprogramowania, koordynowaniem prac zespołów, które tworzą nowe oprogramowania służące celom religijnym. Prowadzi też stronę www diecezji gliwickiej. W Gliwicach opracowano bazę danych dla kurii, obecnie wykorzystywaną w kilku diecezjach polskich.

==Bibliografia==

#Piotr Libera, Prawno-organizacyjne aspekty utworzenia metropolii katowickiej, [w:] Metropolia Katowicko-Górnośląska. [...], red. W. Świątkiewicz, J. Wycisło, Katowice 1994, s. 22-29.
#Jan Paweł II, Bulla „Totus Tuus Poloniae populus”, Wiadomości Archidiecezjalne (katowickie) 1992, nr 6, s. 233-244,
#J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999, s. 599-602.
#[http://www.episkopat.pl/diecezje/dane_diecezji/9.1,diecezja.html Diecezja gliwicka](dostęp 2.10.2013)
#[http://www.episkopat.pl/diecezje/dane_diecezji/21.1,diecezja.html Diecezja opolska] (dostęp 2.10.2013)
#[http://www.kuria.gliwice.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=75&Itemid=475 Diecezja gliwicka]
#Informator Diecezjalny Diecezji Gliwickiej 1993;
#Rocznik Diecezji Gliwickiej 2006, 2010.
#Rocznik diecezjalny Diecezji Gliwickiej 1992
#Biskup gliwicki Jan Wieczorek o swojej diecezji, [w:] Leksykon Kościoła Katolickiego w Polsce, red. M. Igielski, Warszawa 2003, s. 55.
#Wiadomości KAI (25 III 2012).
#J. Kopiec, Diecezja Gliwicka: dzieje i współczesność, Gliwice 1999.
#Józef Bonczol, Stosunki wyznaniowe, [w:] Historia Gliwic, pr. zb. Pod red. Jana Drabiny, Gliwice 1995, s. 525-539.

== Przypisy ==
<references/>

==Źródła on-line==

[http://www.sbc.org.pl/publication/1226 "Gość Niedzielny". Tygodnik dla Ludu Katolickiego Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego 1923-1925]

Księstwo raciborskie

2015-01-12T13:24:22Z

Myszorj:

[[Kategoria:Historia]]
Autor: [[prof. dr hab. Jerzy Sperka]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Księstwo raciborskie (Ducatus Ratiboriensis, Ratibořské knížectví, Herzogtum Ratibor) powstało najpewniej w 1172/1173 roku, kiedy [[Bolesław I Wysoki]], książę śląski (syn [[Władysław II Wygnaniec|Władysława II Wygnańca]]) został zmuszony przez młodszego brata, [[Mieszko I Plątonogi|Mieszka Plątonogiego]] (w nowszej literaturze zwanego Laskonogim) do wydzielenia mu dzielnicy.

==Księstwo raciborskie (raciborsko-opolskie) i jego rozwój w XII-XIII wieku==

Kilka lat później niewielkie księstwo zostało powiększone o zachodnie obszary ziemi krakowskiej, co było skutkiem kolejnego buntu w dzielnicy śląskiej oraz przewrotu politycznego w Krakowie. W 1177 roku możni krakowscy pozbawili bowiem tronu wielkoksiążęcego Mieszka Starego i próbowali wprowadzić na tron Bolesława Wysokiego. Ten jednak nie był wstanie przejąć władzy, ponieważ w tym samym czasie wybuchł bunt zwrócony przeciw niemu, który wzniecili jego brat Mieszko i syn [[Jarosław Opolski]]. Buntownicy pokonali Bolesława, ale wstawiennictwo episkopatu polskiego, umożliwiło mu powrót na tron wrocławski. Natomiast nowy władca Krakowa, Kazimierz Sprawiedliwy, chcąc pozyskać sobie wojowniczego księcia Raciborza, zwarł z nim przymierze i w dowód przyjaźni, podczas chrzcin syna Mieszkowego [[Kazimierz I Opolski|Kazimierza]], przekazał mu zapewne w 1179 roku - dwie kasztelanie. Były to kasztelania oświęcimska i bytomska, które do tej pory przynależały do ziemi krakowskiej. Księstwo raciborskie zostało jeszcze raz poszerzone przez Mieszka, tym razem o Opolszczyznę w 1202 roku, po wygranej wojnie z [[Henryk I Brodaty|Henrykiem Brodatym]], księciem wrocławskim, następcą Bolesława Wysokiego (od tego momentu mamy do czynienia z [[Księstwo raciborsko-opolskie|księstwem raciborsko-opolskim]]). Natomiast w 1210 roku książę raciborski, wykorzystując bullę Innocentego III, w której papież nakazywał przestrzeganie wśród książąt polskich zasady senioratu, zajął Kraków i panował tam do śmierci w maju 1211 roku.

[[Plik:Księstwo raciborskie.jpg|1000px|thumb|left|Księstwo raciborskie na mapie F.B.Wernhera z połowy XVIII wieku]]

Następcą Mieszka w księstwie raciborsko-opolskim został jego jedyny syn, z czeskiej Ludmiły, Kazimierz. Z jego rządami łączy się przeniesienie głównej siedziby monarchy z [[Racibórz|Raciborza]] do [[Opole|Opola]], oraz nadanie tym ośrodkom prawa niemieckiego (1211-1217). Pozostawił po sobie dwóch synów: [[Mieszko II Otyły|Mieszka Otyłego]] i [[Władysław I Opolski|Władysława]]. Ponieważ żaden z nich w chwili śmierci ojca nie był pełnoletni, władzę w księstwie, jako opiekun, przejął książę śląski Henryk Brodaty. Dopiero po jego śmierci w 1238 roku, na tron raciborsko-opolski wrócił starszy z braci, Mieszko Otyły. W czasie najazdu Mongołów na ziemie polskie w 1241 roku najpierw obronił Racibórz, a następnie brał udział w bitwie pod Legnicą (9 kwietnia 1941 roku). Jednak w trakcie walki dał się ponieść panice i wycofując swój hufiec doprowadził do klęski wojsk [[Henryk II Pobożny|Henryka Pobożnego]]. Wspierając swego teścia Konrada Mazowieckiego w walce o Kraków, oblegając Lelów spadł z konia i tak się poturbował, że po przewiezieniu do Raciborza zdążył jedynie podyktować testament i wkrótce zmarł (22 października 1246 roku). Schedę po nim przejął jego młodszy brat Władysław, wcześniej rządzący wraz z matką w dzielnicy kalisko-rudzkiej, wydzielonej im przez Henryka Brodatego. Długie panowanie tego zapobiegliwego księcia umożliwiło nie tylko konsolidację księstwa opolskiego-raciborskiego, ale także jego rozwój gospodarczy i terytorialny. W 1261 roku zawarł układ z królem czeskim regulujący granicę między księstwem opolskim a Morawami. Natomiast po wojnie z Bolesławem Wstydliwym w latach 1273-1374 odstąpił księciu krakowskiemu kasztelanię chrzanowską, sam jednak zyskał od niego terytorium leżące między rzekami Skawą i Skawinką. Natomiast intensywna kolonizacja księstwa przez Władysława zamyka się prawie czterdziestoma udanymi lokacjami. Z tej liczby kilkanaście ośrodków otrzymało prawo miejskie, m.in.: [[Bytom]], [[Czeladź]], [[Gliwice]], [[Głogówek]], [[Kęty]], [[Mikołów]], [[Oświęcim]], [[Wodzisław Śląski|Wodzisław]], [[Żory]] i powtórnie Opole i Racibórz.

==Księstwo raciborskie pod rządami Piastów i Przemyślidów w XIV w.==

Władysław opolski umierając w 1281 roku zostawił czterech synów: [[Mieszko I Cieszyński|Mieszka]], [[Kazimierz Bytomski|Kazimierza]], [[Bolesław I Opolski|Bolesława]] i [[Przemysław Raciborski|Przemysława (Przemka)]]. Księstwo opolsko-raciborskie początkowo uległo podziałowi na trzy części, gdyż najstarszy Mieszko, przejmując zgodnie ze zwyczajem opiekę nad najmłodszym Przemkiem i jego działem, sprawował władzę nad Raciborzem, [[Cieszyn|Cieszynem]] i Oświęcimiem. Drugi pod względem starszeństwa Kazimierz przejął Bytom i [[Koźle]]. Natomiast Bolesław otrzymał Opole. W końcu 1289 lub na początku 1290 roku ostatecznie rozdzielili posiadłości Mieszko i Przemko. Pierwszy zatrzymał dla siebie Cieszyn i Oświęcim, drugi przejął Racibórz.

Księstwo raciborskie ciągnęło się od Raciborza, przez Wodzisław, [[Rybnik]], Żory, Mikołów, [[Pszczyna|Pszczynę]], do [[Mysłowice|Mysłowic]]. Graniczyło od południa z [[Księstwo cieszyńskie|księstwem cieszyńskim]], a wkrótce także z [[Księstwo oświęcimskie|oświęcimskim]] wyodrębnionym z tego ostatniego, od południowego-zachodu z [[Księstwo opawskie|księstwem opawskim]], na północy z [[Księstwo bytomskie|księstwem bytomskim]]. Granica wschodnia opierała się natomiast o rzekę [[Przemsza|Przemszę]], która oddzielała je od księstwa krakowskiego, a potem od odrodzonego Królestwa Polskiego. Książę Przemko ożenił się z Anną, córką Konrada II księcia czerskiego, której w dożywocie zapisał Wodzisław Śląski. Z małżeństwa pozostał syn [[Leszek Raciborski|Leszek]], oraz trzy córki: Anna, wydana za [[Mikołaj II Opawski|Mikołaja II opawskiego]] z dynastii Przemyślidów, Eufemia, ksieni u dominikanek raciborskich i zapewne Konstancja, niezamężna, po śmierci matki, księżna wodzisławska. Po śmieci Przemysława w 1306 roku schedę po nim przejął Leszek, jak się miało okazać ostatni niezależny książę raciborski. Samodzielność utracił jak zresztą większość książąt śląskich - w 1327 roku. Hołd lenny królowi czeskiemu [[Jan Luksemburski|Janowi Luksemburskiemu]] złożył 19 lutego tego roku w Opawie.

Leszek raciborski nie mając potomstwa postanowił w 1336 roku przekazać swoje księstwo szwagrowi, księciu opawskiemu Mikołajowi II. Po śmierci Leszka w 1337 roku, król czeski Jan Luksemburski, stojąc na gruncie prawa lennego, mimo protestów krewnych zmarłego nadał księstwo raciborskie władcy opawskiemu. Dało to początek nowemu księstwu, noszącemu odtąd nazwę księstwa opawsko-raciborskiego i rządzonego przez Przemyślidów do początku XVI wieku. W okresie ich panowania doszło do wielu podziałów spadkowych, zastawów, czy sprzedaży części terytoriów, co powodowało powstawanie mniejszych jednostek, które często uzyskiwały status odrębnych władztw politycznych. Po śmierci Mikołaja II (zm. 1365) władzę po nim przejął najstarszy syn [[Jan I Raciborski]]. Młodsi synowie [[Mikołaj III Opawski|Mikołaj]], [[Przemysław I Opawski|Przemko]] i [[Wacław I Opawski|Wacław]] - do 1377 roku nie posiadali własnych dzielnic. Jan I poszukując gotówki już w 1375 roku sprzedał [[Władysław Opolczyk|Władysławowi Opolczykowi]] wschodnią cześć księstwa raciborskiego, a mianowicie okręgi mikołowski i pszczyński. Terytoria te książę opolski posiadał najpewniej do początku lat 80-tych XIV wieku, po czym wróciły one do książąt raciborsko-opawskich. Wcześniej, na początku 1377 roku, doszło do podziału księstwa między synów Mikołaja II, w wyniku czego: Jan I przejął całe księstwo raciborskie, a z części opawskiej, [[Karniów]] i [[Bruntal]]. Młodsi bracia otrzymali dużo mniejsze części, a mianowicie: Mikołajowi i Przemkowi przypadły [[Głubczyce]], a Wacławowi [[Opawa]].

==Księstwo raciborskie i jego podziały w XV - pocz. XVI w.==

Po śmierci Jana I (zm. 1380-1382), księstwo raciborsko-karniowskie przejął starszy z jego synów, [[Jan II Żelazny]]. Młodszy [[Mikołaj IV z Bruntalu|Mikołaj]] (zm. ok. 1406) pozostał na jego utrzymaniu i dopiero w 1405 roku została mu wydzielona niewielka część z miastem Bruntal. W 1391 roku, po tym jak rok wcześniej splądrował przygraniczne dobra biskupstwa krakowskiego, przekazał biskupowi, jako rekompensatę trzy nadgraniczne wsie: [[Kosztowy]], [[Imielin]] i [[Chełm]]. Wykupił od Władysława Opolczyka zastawiony przez ojca dystrykt mikołowski i pszczyński, ale już w 1385 roku sprzedał mu ziemię karniowską, którą ten odsprzedał w 1390 margrabiemu Jodokowi. Karniów wrócił do rąk księcia raciborskiego dopiero w 1422 roku.

[[Plik:Racibórz Z.jpg|300px|thumb|right|Strona tytułowa z opisu dawnego księstwa raciborskiego przez A.F.Zimmermanna u schyłku XVIII wieku]]

Zgodnie z zobowiązaniem przedślubnym z 1407 roku Jan Żelazny zapisał żonie Helenie Korybutównie wiano w wysokości 3 tysięcy grzywien groszy praskich zabezpieczonych na [[Pszczyna|Pszczynie]], [[Mikołów|Mikołowie]] i [[Bieruń|Bieruniu]] z przynależnościami. Zobowiązanie to ponowił w 1411 roku, a rok później (1412) powiększył ten zapis o [[Pawłowice]], [[Woszczyce]], [[Pielgrzymowice]], [[Baranowice]], [[Palowice]], [[Bełk]] i [[Dębieńsko]]. Z małżeństwa pozostało dwóch synów: [[Mikołaj V Karniowski|Mikołaj V]] (zm. 1452) i [[Wacław II Raciborski|Wacław II]] (zm. 1456), oraz córka Małgorzata, żona najpierw księcia oświęcimskiego [[Kazimierz I Oświęcimski|Kazimierza]], a następnie Siemowita V mazowieckiego. Po śmierci Jana II Żelaznego w 1424 roku rządy w księstwie początkowo sprawowała Helena, gdyż synowie byli jeszcze nieletni. Kiedy osiągnęli wiek sprawny, przejęli władzę w Karniowie, Raciborzu i Rybniku, przez pewien czas rządząc tam wspólnie. W rękach ich matki pozostała natomiast część pszczyńska, gdzie miała zapisane dożywocie. Ostatecznie, w wyniku podziału przeprowadzonego w 1437 roku, starszy Mikołaj V zatrzymał [[Księstwo karniowskie|księstwo karniowskie]] oraz fragment księstwa raciborskiego, z Rybnikiem i Włodzisławem. Młodszemu Wacławowi przypadła natomiast pozostała część księstwa raciborskiego z Raciborzem. Mikołaj V mając kłopoty finansowe zastawił Hynkowi z Vrbna miasto Bruntal, które już na zawsze odpadło od jego władztwa. Natomiast po śmierci matki Heleny w 1449 roku, przejął po niej ziemię pszczyńską. Po śmierci Mikołaja V (zm. 1452), jego brat Wacław II zgłosił pretensje do schedy po nim, mimo, że zmarły zostawił potomków, [[Jan IV Karniowski|Jana II]] (zm. 1483) i [[Wacław III Rybnicki|Wacława III]] (zm. 1478). Pod pretekstem przejęcia opieki na nieletnimi bratankami, najechał księstwo i zajął je z wyjątkiem Pszczyny, którą obroniła Barbara Rockenberg (wdowa po Mikołaju V), mająca zapisane tam dożywocie.
Wacław II raciborski rządził księstwem karniowsko-rybnickim do śmierci w 1456 roku. Następnie odzyskał je starszy syn Mikołaja V - Jan II, który w 1462 roku powiększył je o Pszczynę, usuwając stamtąd podstępem z swoją macochę. Około 1466 roku podzielił się z młodszym bratem Wacławem III, oddając mu Rybnik, Żory i Pszczynę, a sam zatrzymał księstwo karniowskie i Wodzisław.

Wacław III popierając [[Władysław III Jagiellończyk|Władysława Jagiellończyka]] do tronu czeskiego, a występując przeciw kandydaturze [[Maciej Korwin|Macieja Korwina]] króla węgierskiego, sprowokował w 1473 roku najazd jego popleczników - Henryka i Wiktoryna z Podiebradów. Udało mu się, co prawda zawrzeć z nimi pokój przy wsparciu Jakuba z Dębna, kanclerza Królestwa Polskiego, ale za udzieloną pomoc musiał oddać temu ostatniemu Żory, natomiast Rybnik, Wacławowi Kropaczowi z Niewiadomia. W 1474 roku sprzedał jeszcze Jakubowi z Dębna [[Mysłowice]] i osobnym aktem [[Brzezinka|Brzezinkę]] i [[Brzęczkowice]]. Sprowokowany jednak do działań król Maciej Korwin, oskarżył księcia o zdradę i pozbawił go dóbr w 1474 roku, a następnie uwięził w Kłodzku, gdzie ten zmarł w 1478 roku. Książę nie był żonaty i nie pozostawił potomstwa. Odebraną Wacławowi III ziemię pszczyńską król węgierski jeszcze w 1474 roku przekazał za 20 tysięcy guldenów Hynkowi z Podiebradów. Ten jednak rok później pozbył się tych dóbr, zamieniając je z bratem Wiktorynem opawskim na Kotlin w Czechach. Podiebradowice utrzymali się przy ziemi pszczyńskiej tylko do 1480 roku, kiedy to nowym właścicielem został [[Kazimierz II Cieszyński|Kazimierz II cieszyński]], któremu dobra te wniosła w posagu, córka Wiktoryna, Jolanta. W 1517 roku (21 lutego) Kazimierz sprzedał jednak ziemię pszczyńską za 40 tysięcy guldenów [[Aleksy Turzon|Aleksemu Turzonowi]], przedstawicielowi krakowskiej rodziny kupieckiej, ale wywodzącej się ze szlachty węgierskiej.
Starszy brat Wacława III, Jan II karniowski też ucierpiał popierając koalicję zwróconą przeciw Maciejowi Korwinowi. Król węgierski najechał jego księstwo, a książę dostał się do niewoli pod Albrechcicami (30 sierpnia 1474 roku). Odzyskał wolność, kiedy zgodził się przekazać księstwo karniowskie w ręce Macieja Korwina. Dopiero traktat pokojowy między królem węgierskim Maciejem Korwinem, a królem polskim [[Kazimierz IV Jagiellończyk|Kazimierzem Jagiellończykiem]] z 1478 roku zawarty w Ołomuńcu, uregulował sytuację Jana II. Za cenę zrzeczenia się pretensji do schedy po bracie Wacławie III, rezygnacji z księstwa karniowskiego, mógł osiąść na zamku wodzisławskim, gdzie zmarł w stanie bezżennym w 1483 roku.

Wacław II raciborski (zm. 1456) pozostawił po sobie (z małżeństwa z Małgorzatą z Szamotuł) [[Jan V Raciborski|Jana V młodszego]] (zm. 1493), który dziedziczył po nim księstwo. W 1478 roku udało mu się przyłączyć Żory, które wykupił za 1400 guldenów od Jakuba z Dębna, kanclerza Królestwa Polskiego, który z kolei miał je od księcia Wacława III karniowskiego. Podobnie stało się z Rybnikiem, który wykupił od Wacława Kropacza z Niewiadomia zapewne w 1495 roku, natomiast w 1492 roku wykupił też [[Bogumin|Bohumin]] od Jana Bielika z Kornic za 5000 guldenów. Z małżeństwa z Magdaleną, córką księcia opolskiego [[Mikołaj I Opolski|Mikołaja I]] pozostawił trzech synów: [[Mikołaj VI Raciborski|Mikołaja VI]] (zm. 1506), [[Jan VI Raciborski|Jana VI starszego]] (zm. 1506) oraz [[Walentyn Raciborski|Walentyna]], zwanego Garbatym. Początkowo młodzi książęta raciborscy rządzili wspólnie, później po przedwczesnej śmierci braci, całość przeszła na najmłodszego Walentyna. W 1519 roku przyłączył do swego władztwa Wodzisław, ale dwa lata później sprzedał Bohumin. Zmarł 13 listopada 1521 roku, jako ostatni przedstawiciel Przemyślidów opawskich. Księstwo raciborskie - w myśl zawartego jeszcze przez jego ojca układu sukcesyjnego, który on sam potwierdził w 1511 roku - przeszło na [[Jan II Dobry|Jana II Dobrego]] opolskiego (w 1512 roku do układu dołączył [[Jerzy Hohenzollern]], który miał dziedziczyć oba księstwa w wypadku bezpotomnej śmierci kontrahentów).

[[Plik: Racibórz Werner.jpg|1000px|thumb|left|Widok Raciborza w połowie XVIII wieku według F.B. Wernhera]]

O tego momentu ziemia raciborska dzieliła koleje losu księstwa opolsko-raciborskiego. Po bezpotomnej śmierci Jana II Dobrego w 1532 roku księstwo przeszło zgodnie z wcześniejszymi układami we władanie [[Hohenzollernowie|Hohenzollernów]], lenników czeskich, a następnie od 1552 roku dostało się pod bezpośrednie panowanie [[Habsburgowie|Habsburgów]]. W latach 1646-1666 znajdowało się w zastawie królów polskich, [[Władysław IV Waza|Władysława IV]] i [[Jan II Kazimierz Waza|Jana Kazimierza]], natomiast od 1742 roku obszar księstwa opolsko-raciborskiego znalazł się w granicach Prus.

==Bibliografia==

#K. Baczkowski, Walka Jagiellonów z Maciejem Korwinem o koronę czeską w latach 1471-1479, Kraków 1980.
#W. Dominiak, Ostatni władca Górnego Śląska. Władysław I, pan na Opolu i Raciborzu (1225-1281), Racibórz 2009.
#T. Górecki, M. Wieczorek, Książęta Górnego Śląska. Wybór postaci, Żory 2008.
#Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011.
#Historia Śląska od najdawniejszych czasów do roku 1400, red. S. Kutrzeba, t. 1, Kraków 1933.
#F. Kopetzky, Zur Geschichte und Genealogie der Přemyslidischen Herzoge von Tropau, &bdquo;Archiv für österreichische Geschichte 1869, Bd. 41.
#R. Kubiciel, Ziemia pszczyńska i jej właściciele do połowy XVI wieku, w: Ziemia pszczyńska przez wieki, red. A. Barciak, Suszce 2002.
#Książęta i księżne Górnego Śląska, red. A. Barciak, Katowice 1995
#N. Mika, Mieszko, syn Władysława II Wygnańca, książę raciborski i pan Krakowa – dzielnicowy władca Polski, Racibórz 2006.
#N. Mika, Przemyślidzi opawsko-raciborscy, w: &bdquo;Ziemia Raciborska” 2006, t. 9.
#I. Pietrzyk, Kancelaria i dokument Przemyślidów opawskich w XIV i początkach XV wieku, Katowice 2008.
#Piastowie. Leksykon biograficzny, red. S. Szczur, K. Ożóg, Kraków 1999.
#M. L. Wójcik, Uwagi w sprawie daty podziału ziemi raciborskiej po śmierci Władysława, księcia opolskiego (zm. 1281), w świetle najstarszych dokumentów jego synów, Mieszka i Przemysława, &bdquo;Studia i Materiały z Dziejów Śląska” 1999, t. 24.

==Źródła on-line==

ŚBC

[http://www.sbc.org.pl/publication/5453 Zržijzenij Zemské Knijžestwij Oppolského a Ratiborského y giných Kraguow k nim přijslussegijcých, Nysa 1671]

[http://www.sbc.org.pl/publication/22173 Landes Ordnung der Fürstenthümer Oppeln und Ratibor und derselben zugethannen Weichbilder, 1562 (1571-1689]

[http://www.sbc.org.pl/publication/9610 Augustin Weltzel, Geschichte der Stadt Ratibor, Ratibor 1861]

[http://www.sbc.org.pl/publication/9285 Augustin Weltzel, Geschichte des Ratiborer Archipresbytherats. Historisch-topographisch-statistische Beschreibung der zu demselben gehörigen Dörfer, Kirchen, Kapellen, Schulen u. s. w. als Ergänzung der Kirchengeschichte Ratibors und als Beitrag zur Adelsgeschichte Oberschlesiens, Ratibor 1885]

BC Uwr:

[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/8092 Friedrich Bernhard Wernher, Silesia in Compendio seu Topographia das ist Praesentatio und Beschreibung des Herzogthums Schlesiens,1750]

[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/8762 Albert Friedrich Zimmermann, Beyträge zur Beschreibung von Schlesien Bd.3 1784, Brieg 1784]

RCIN

[http://rcin.org.pl/publication/13519 Jerzy Rajman, Mieszko II Otyły książę opolsko-raciborski (1239-1246), Kwartalnik Historyczny R. 100 nr 3 (1993)]

Księstwo oświęcimskie

2015-01-12T13:21:42Z

Myszorj:

[[Kategoria:Historia]]
Autor: [[prof. dr hab. Jerzy Sperka]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Księstwo oświęcimskie położone we wschodniej części Śląska powstało na początku XIV wieku na skutek podziału pomiędzy synów [[Mieszko I |Mieszka I]] [[Księstwo cieszyńskie|księstwa cieszyńskiego]]. Stolicą księstwa był [[Oświęcim]].

==1. Powstanie księstwa oświęcimskiego i pierwsza linia książąt oświęcimskich==

Nazwa Oświęcim pojawia się po raz pierwszy w źródłach historycznych w związku z darowizną grodów w [[Bytom|Bytomiu]] i Oświęcimiu dokonaną przez księcia krakowskiego Kazimierza Sprawiedliwego na rzecz [[Mieszko I Plątonogi|Mieszka Plątonogiego]] (Laskonogiego), księcia raciborskiego, a datowaną na lata 1178/1179. O fakcie tym wspomina współczesny wydarzeniu kronikarz Wincenty Kadłubek (nie wymieniając nazwy przekazanych grodów), natomiast XIII-wieczna Kronika Wielkopolska, podaje konkretne nazwy, w tym Oświęcim. Najstarszym źródłem dyplomatycznym, podającym nazwę późniejszej stolicy pogranicznego księstwa jest dokument księcia krakowskiego Leszka Białego z 1217 roku, gdzie na liście świadków występuje Falisław, kasztelan Oświęcimia. Natomiast w przywileju [[Mieszko II Otyły|Mieszka Otyłego]], księcia opolsko-raciborskiego (wnuka Mieszka raciborskiego) datowanym na lata 1243-1246 pojawia się już termin ziemia oświęcimska (territorium Osuetun).

Od końca XII wieku ziemia oświęcimska wchodziła najpierw w skład [[Księstwo raciborskie|księstwa raciborskiego]] (potem [[Księstwo opolsko-raciborskie|raciborsko-opolskiego]]), a następnie wydzielonego z niego w 1290 roku, księstwa cieszyńskiego. To ostatnie przypadło Mieszkowi (synowi [[Władysław I Opolski|Władysława]], a prawnukowi Mieszka raciborskiego). Mieszko cieszyński pozostawił dwóch synów: [[Władysław I Oświęcimski|Władysława]] i [[Kazimierz I Cieszyński|Kazimierza]], z których przy podziale księstwa w 1316 roku (lub jeszcze w 1314) pierwszy otrzymał Oświęcim, a drugi [[Cieszyn]]. Data ta stanowi początek dziejów księstwa oświęcimskiego, jako samodzielnego organizmu politycznego. Władysław I oświęcimski, żonaty z Eufrozyną, córką Bolesława płockiego, pozostawał w bliskich kontaktach z księciem, a następnie królem polskim [[Władysław Łokietek|Władysławem Łokietkiem]]. Pierwsza, starsza linia oświęcimska wywodząca się od wzmiankowanego Władysława (zm. 1321/24), panowała do 1405 roku.

Polityczna niezależność książąt Oświęcimia trwała jednak krótko, już bowiem w 1327 roku syn Władysława, [[Jan I Scholastyk]] uznał się czeskim lennikiem i 24 lutego w [[Bytom|Bytomiu]] złożył hołd królowi [[Jan Luksemburski|Janowi Luksemburskiemu]], otrzymując w lenno imienne wymienione miasta: Oświęcim, [[Zator]], [[Kęty]], [[Żywiec]], Wadowice i Spytkowice wraz z przynależnościami.

Następca Jana I Scholastyka (zm. 1372), [[Jan II Oświęcimski|Jan II]], w październiku 1372 roku uzyskał od króla czeskiego [[Wacław IV Luksemburski|Wacława IV]] zmianę warunków układu lennego. Dokument zawierał klauzulę, że w razie jego bezpotomnej śmierci księstwo przejdzie na [[Przemysław I Noszak|Przemysława Noszaka]], księcia cieszyńskiego, najbliższego krewnego. Panowanie Jana II trwało bardzo krótko, gdyż książę zmarł na początku 1376 roku. Z małżeństwa z Jadwigą, córką Ludwika, księcia legnicko-brzeskiego, pozostawił dwie córki Annę i Katarzynę i syna [[Jan III Oświęcimski|Jana III]]. Małoletniość tego ostatniego spowodowała, że początkowo rządy w [http://polona.pl/item/7894890/0/ księstwie oświęcimskim] sprawował Przemysław I Noszak. Po dojściu do pełnoletniości (od ok. 1380) Jan III prowadził w pełni samodzielną politykę, opierając ją na dobrych stosunkach z Królestwem Polskim. Jego żoną była siostra Władysława Jagiełły, Jadwiga, którą poślubił w 1394 roku.

==2. Księstwo oświęcimskie za panowania II linii książąt oświęcimskich==

Po bezpotomnej śmierci Jana III w 1405 roku, zgodnie z wcześniejszymi układami, księstwo oświęcimskie przeszło na Przemysława I Noszaka (zm. 1410), który przekazał je synowi [[Przemysław Oświęcimski|Przemysławowi II]]. Ten zapoczątkował drugą, młodszą linię książąt oświęcimskich, sam jednak panował bardzo krótko, gdyż 1 stycznia 1406 roku został zamordowany. Jak podawał Jan Długosz, miało do tego dojść z podpuszczenia księcia raciborskiego [[Jan II Żelazny|Jana II Żelaznego]], a zbrodni dokonał niejaki Marcin Czech, zwany Chrzanem, na trakcie z Gliwic do Cieszyna. Zabójcę wkrótce ujęto i zgładzono w Cieszynie, zadając mu tortury na tzw. spiżowym koniu.

Przemysław II, z pierwszej żony, nieznanej nam z imienia, pozostawił syna [[Kazimierz I Oświęcimski|Kazimierza]]. Zanim jednak ten przejął schedę po ojcu, 22 lutego 1407 roku król czeski Wacław IV, nadał księstwo oświęcimskie Przemysławowi I Noszakowi i jego potomkom. W wyniku tego władzę tam przejął młodszy syn Noszaka, [[Bolesław I Cieszyński|Bolesław]]. Dopiero w końcu 1414 roku stryj oddał Kazimierzowi należące do jego ojca księstwo składające się z ziemi oświęcimskiej, toszeckiej i połowy gliwickiej. W 1416 roku Kazimierz wymógł na Bolesławie nadanie mu jeszcze Strzelina i wypłacenie odszkodowania w wysokości 300 grzywien srebra, a w 1421 roku władztwo powiększył jeszcze o [[Pyskowice]].

[[Plik:Księstwo oświęcimskie.jpg| 1000px|thumb| Księstwo oświęcimskie na podstawie mapy S. Porębskiego z XVI wieku]]

W trakcie swego panowania Kazimierz starał się utrzymywać dobre stosunki, tak ze swoimi seniorami, królami Czech, Wacławem IV Luksemburskim, a potem jego bratem [[Zygmunt Luksemburski|Zygmuntem Luksemburskim]], jak i z królem polskim, [[Władysław II Jagiełło|Władysławem Jagiełłą]]. Na czas jego rządów przypada początek wojen husyckich, które objęły także Śląsk. W kwietniu 1430 roku kolejny najazd dotknął także posiadłości Kazimierza, a husyci splądrowali [[Toszek]] i Pyskowice oraz zajęli Gliwice. Wśród nielicznych dokumentów wystawionych przez Kazimierza na uwagę zasługuje przywilej z 1430 roku odnawiający po pożarze prawa miejskie Wadowicom i nadający miastu prawo chełmińskie. Książę zmarł w 1434 roku w Oświęcimiu, pozostawiając swoje władztwo trzem synom, [[Wacław I Zatorski|Wacławowi I]], [[Przemysław Toszecki|Przemysławowi]] i [[Jan IV Oświęcimski|Janowi IV]], zrodzonym z pierwszej żony, Anny, córki Henryka VIII Wróbla, księcia żagańskiego. Rządy w księstwie objął początkowo najstarszy z nich, niespełna 20-letni Wacław I. Wraz z dojściem do lat sprawnych młodszych braci zgodził się na podział ojcowizny, do czego doszło na początku 1445 roku. Podział przeprowadził [[Mikołaj V Karniowski|Mikołaj V]], książę opawsko-raciborski wraz z gronem 9 szlachciców z księstwa oświęcimskiego. W wyniku losowania najstarszemu Wacławowi przypadła część zatorska z Zatorem i Wadowicami (670 km2), średniemu, Przemysławowi, część toszecka z Toszkiem, natomiast najmłodszemu, Janowi IV (Januszowi) cześć z Oświęcimiem, Kętami i Żywcem (1800 km2) oraz część ziemi gliwickiej z połową Gliwic. Każdy z braci miał zachować tytuł księcia oświęcimskiego; uregulowano także kwestie emisji monet, które dla księstwa oświęcimskiego, jak i zatorskiego miały być bite w mennicy w Oświęcimiu. Wszyscy książęta zobowiązali się też partycypować w budowie zamku w Zatorze dla Wacława, który z tego powodu miał jeszcze prawo przez 3 lata rezydować na zamku oświęcimskim. Granica między księstwem oświęcimskim a zatorskim przebiegała na linii: Roczyny-Bulowice-Nidek-Głębowice-Włosienica-Monowice, czyli od kompleksów leśnych przy Przełęczy Kocierskiej (Lasy Kocierskie), aż do Wisły, biegnąc wzdłuż rzeki Wieprzówki.

==3. Przyłączenie księstwa oświęcimskiego do Królestwa Polskiego==

Jan IV, ostatni z książąt oświęcimskich, od początku swoich samodzielnych rządów prowadził awanturniczą politykę wobec swoich sąsiadów. Najpierw 1444 roku włączył się w wojnę o księstwo siewierskie, które książę cieszyński [[Wacław I Cieszyński|Wacław]], sprzedał biskupowi krakowskiemu, Zbigniewowi Oleśnickiemu. Konflikt zakończył się w 1447 roku podpisaniem przez Jana IV (wraz z kilkoma innymi książętami górnośląskimi) zobowiązania, że nie zwiąże się z wrogami Królestwa Polskiego. Jednak w 1452 roku ponownie wszczął wojnę z Polską, popierając swego brata Przemysława toszeckiego, który wcześniej złupił okolice Siewierza oraz Włodka Skrzyńskiego z Barwałdu, który był sprawcą licznych rozbojów na pograniczu. Jesienią tego roku książęta oświęcimscy najechali ziemię krakowską na czele 900 zaciężnych, w odpowiedzi Piotr Szafraniec, podkomorzy krakowski, ruszył pustoszyć księstwo oświęcimskie i toszeckie. Zmusiło to książąt oświęcimskich do zaprzestania działań i wypłacenia Szafrańcowi 800 florenów odszkodowania za koszty wyprawy oraz 2000 florenów wcześniejszego zobowiązania za straty poniesione przez Szafrańca w walce z Włodkiem z Barwałdu. Nie zakończyło to konfliktu, ponieważ polska szlachta zebrana na zjeździe w Lublinie, podjęła decyzję o karnej wyprawie przeciwko książętom oświęcimskim. Na początku 1453 roku starosta lubelski Jan Szczekocki i podkomorzy lubelski Jan Kuropatwa na czele zaciężnych oblegli zamek w Oświęcimiu i zmusili Jana IV do rokowań. Ten przybywszy do Krakowa, 25 stycznia 1453 roku uzgodnił z panami małopolskimi reprezentującymi Koronę i króla, że złoży hołd [[Kazimierz IV Jagiellończyk|Kazimierzowi Jagiellończykowi]]. Książę zobowiązał się ponadto, że 28 stycznia tego roku przekaże Oświęcim Janowi z Czyżowa, jako gwarancję spłaty przez niego długów, oraz pokrycia kosztów wysłania przeciw niemu zaciężnych. Wkrótce też, zarząd zamkiem oświęcimskim powierzony został Janowi Kuropatwie z Łańcuchowa. Dnia 7 czerwca 1453 roku, na zjeździe w Parczewie, książę Jan IV potwierdził królowi zobowiązania, które złożył w styczniu w Krakowie.

Warunki narzucone księciu były jednak trudne do spełnienia i wkróce Jan IV podjął próbę odzyskania pełni władzy. Wykorzystując nieobecność króla w Koronie, jesienią 1453 roku podjął nieudaną próbę opanowania zamku w Oświęcimiu. Strona polska odpowiedziała wyprawą też zresztą nieudaną - pod zajęty przez księcia [[zamek Wołek]]. Późną jesienią tego roku Jan IV oświęcimski został jednak zmuszony do zawarcia umowy, która zakładała sprzedaż księstwa Koronie Polskiej za 20 tysięcy szerokich groszy praskich. 19 marca 1454 roku w Krakowie przedstawiciele rycerstwa i miast księstwa oświęcimskiego złożyli królowi polskiemu przysięgę wierności. Ten ze swej strony 11 października wydał dokument, którym obiecał wypłacić księciu 4300 grzywien i 20 000 florenów w określonych terminach, w zamian za przekazanie ziemi oświęcimskiej z zamkami w Oświęcimiu i Wołku. Należność uregulowano jednak dopiero 3 lata później. 21 lutego 1457 roku w Gliwicach, Jan IV wystawił dokument, w którym oznajmił, że za zgodą braci, Wacława i Przemysława, sprzedał królowi polskiemu za 50000 grzywien księstwo oświęcimskie, w skład którego wchodziły: zamki Oświęcim i Wołek, miasta: Oświęcim i Kęty i 45 wsi wraz ze wszystkimi kopalniami i topniami złota, żelaza, ołowiu, srebra i miedzi; odbiór tej kwoty potwierdził 3 marca tego roku w Krakowie.

Po przejęciu księstwa oświęcimskiego (i zhołdowaniu księstwa zatorskiego) strona polska podjęła kroki, aby tę sytuację uprawomocnić w stosunkach międzynarodowych. W 1462 roku na zjeździe w Głogowie król czeski, [[Jerzy z Podiebradów]] zawierając pokój z królem polskim Kazimierzem Jagiellończykiem, zrzekł się dożywotnio przysługujących mu praw do zamków: Oświęcimia, Wołka, Siewierza, Zatora, Barwałdu i Żywca oraz do miast i ziem, które uznały władzę Polski. Potwierdzenie takiego zrzeczenia, ale już wieczystego, uzyskano w 1474 roku od króla Władysława Jagiellończyka. W 1564 roku sejm polski w Warszawie, realizując program egzekucyjny dokonał inkorporacji księstwa, wprowadził prawo koronne, a miejscową szlachtę zrównał w prawach ze szlachtą polską. Wcielone do Korony Polskiej po I rozbiorze Rzeczypospolitej (1772), terytoria dawnego księstwa oświęcimskiego przypadły Austrii i weszły w skład [http://www.kbc.krosno.pl/dlibra/doccontent?id=2632&from=FBC Galicji]. Od połowy XIX wieku oficjalna nazwa - uwzględniającą dawne księstwo - brzmiała: Królestwo Galicji i Lodomerii wraz z Wielkim Księstwem Krakowskim i Księstwem Oświęcimskim i Zatorskim. W 1918 roku tereny dawnego Księstwa Oświęcimskiego znalazły się w granicach II Rzeczypospolitej, jako część województwa krakowskiego. W latach 1939 - 1945 ziemie te zostały wcielone do III Rzeszy i przynależały do [[Rejencja katowicka|rejencji katowickiej]] w [[Prowincja Śląsk (1938-1941)|Prowincji Śląsk]], natomiast od 1941 roku do [[Prowincja Górnośląska|Prowincji Górnośląskiej]]. Po II wojnie, do 1975 roku, wchodziły ponownie do województwa krakowskiego, następnie Oświęcim został dołączony do [[Województwo bielskie|województwa bielskiego]], a Brzeszcze do [[Województwo katowickie|województwa katowickiego]]. Od 1999 roku ziemie dawnego Księstwa Oświęcimskiego znajdują się w województwie małopolskim.

==Bibliografia==

1. K. Baczkowski, Stosunki księstwa oświęcimskiego i zatorskiego z Korona Czeską w późnym średniowieczu, w: Osiem wieków historii i kultury miasta Zatora i regionu, red. T. Gąsowski, współpraca P. Stanko, Kraków 2006.
2. A. Nowakowski, Dzieje ustroju i prawa księstw Oświęcimskiego i Zatorskiego, Białystok 1988.
3. Piastowie. Leksykon biograficzny, red. S. Szczur, K. Ożóg Kraków 1999.
4. K.R. Prokop, Księstwa oświęcimskie i zatorskie wobec Korony Polskiej w latach 1438-1513. Dzieje polityczne, Kraków 2002.
5. J. Rajman, Pogranicze śląsko-małopolskie w średniowieczu, Kraków 1998
6. J. Sperka, Oświęcim stolicą samodzielnego księstwa w XIV i I poł. XV w., w: &bdquo;Kroniki Zamkowe Osviecimensis” 2009, nr 1.
7. J. Stanek, Z dziejów ziemi oświęcimskiej, Kraków 1959.

Źródła on-line

ŚBC

[http://www.sbc.org.pl/publication/54366 Maciej Kasperlik, Zur Landeskunde der Herzogthümer Oświęcim und Zator, 1863]

OBC

[http://obc.opole.pl/publication/1005 Ferdynand Bostel, Sądownictwo ziemskie oświęcimskie i zatorskie od r. 1440-1565, Lwów 1889]

WBC

[http://www.wbc.poznan.pl/publication/14840 Stanisław Porębski, Oświęcim - dawne księstwo - po 1573 - mapa]

Księstwo opolskie

2015-01-12T13:21:00Z

Myszorj:

[[Kategoria:Historia]]
Autor: [[prof. dr hab. Jerzy Sperka]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Księstwo opolskie (Ducatus Opoliensis, Opolské knížectví, Herzogtum Oppeln położone we wschodniej części Śląska, ze stolicą w Opolu powstało u schyłku XII wieku na skutek podziału Śląska pomiędzy synów księcia [[Władysław II Wygnaniec|Władysława II Wygnańca]].

[[Plik: Księstwo opolskie 1700.jpg|600px|thumb|left| Księstwo opolskie na mapie Śląska z 1700 roku]]

==Księstwo opolskie (księstwo raciborsko opolskie) w XII-XIII w.==

Początki księstwa opolskiego sięgają II połowy XII wieku i łączą się z konfliktami między książętami śląskimi, [[Bolesław I Wysoki|Bolesławem Wysokim]], jego młodszym bratem [[Mieszko I Plątonogi|Mieszkiem Plątonogim (Laskonogim)]], synami Władysława II Wygnańca (wnukami Bolesława Krzywoustego) oraz [[Jarosław Opolski|Jarosławem]], synem Bolesława Wysokiego. Około 1173 roku, Mieszko wywalczył sobie dzielnicę raciborską. Część historyków uważa, że także wtedy swoją dzielnicę otrzymał zbuntowany przeciw ojcu Jarosław. Niektórzy przypuszczają jednak, że było to skutkiem dopiero drugiego buntu Jarosława i Mieszka przeciw Bolesławowi w latach 1177-1178. Po śmierci Jarosława (zm. 22 marca 1201 roku), biskupa wrocławskiego (od 1198) jego władztwo zostało na powrót przyłączone do księstwa śląskiego Bolesława Wysokiego. Kiedy jednak ten zmarł 8 grudnia 1201 roku, jego następca [[Henryk I Brodaty|Henryk Brodaty]] został zaatakowany przez Mieszka raciborskiego, który po zwycięskiej wojnie w 1202 roku wywalczył sobie [[Opolszczyzna|Opolszczyznę]]. Ukształtowane w ten sposób [[Księstwo opolsko-raciborskie|księstwo raciborsko-opolskie]] przetrwało z pewnymi korektami granicy zachodniej przez następne 80 lat. Po śmierci Mieszka (1211) władzę sprawował tam jego syn [[Kazimierz I Opolski|Kazimierz]] (1211-1230), a po nim książę śląski Henryk Brodaty (1230-1238), jako opiekun nieletnich synów Kazimierza, [[Mieszko II Otyły|Mieszka]] i [[Władysław I Opolski|Władysława]]. Następnie księstwo wróiło w ręce książąt opolsko-raciborskich, wspomnianego Mieszka Otyłego (1238-1246) i Władysława (1246-1281). Długie panowanie Władysława umożliwiło nie tylko konsolidację księstwa opolskiego-raciborskiego, ale także jego rozwój gospodarczy. Prowadzona intensywna kolonizacja, w tym przekształcanie istniejących osad z prawa polskiego na prawo niemieckie, skutkowała prawie czterdziestoma udanymi lokacjami, w tym licznych miast.
Po śmierci Władysława w 1281 roku, księstwo opolskie uległo stopniowemu podziałowi między jego synów. W ostatniej dekadzie XIII wieku ukształtowały się ostatecznie cztery samodzielne księstwa, a mianowicie: [[Księstwo cieszyńskie|cieszyńskie]] rządzone przez [[Mieszko I Cieszyński|Mieszka]], [[Księstwo bytomsko-kozielskie|bytomsko-kozielskie]] w rękach [[Kazimierz Bytomski|Kazimierza]], [[Księstwo raciborskie|raciborskie]] [[Przemysław Raciborski|Przemysława]] i opolskie, w którym władzę sprawował [[Bolesław I Opolski|Bolesław]]. Księstwo opolskie było największym pod względem terytorialnym w stosunku do pozostałych trzech wyodrębnionych wtedy dzielnic i obejmowało powierzchnię około 6600 km2. Składały się nań: [[Opole]], [[Strzelce]], [[Lubliniec]], [[Olesno]], [[Niemodlin]] i [[Głogówek]] wraz z przyległymi okręgami.

==Księstwo opolskie i jego podziały w XIV wieku==

Bolesław I, zwany także Bolkiem, faktyczny protoplasta młodszej linii książąt opolskich, starał się prowadzić politykę samodzielnie, nie oglądając się na braci. Początkowo związał się z [[Henryk IV Prawy|Henrykiem IV Prawym]], księciem wrocławskim (zm. 1290), a później z [[Wacław II Czeski|Wacławem II czeskim]], któremu złożył nawet hołd w Opolu w 1292 roku. W latach 90-tych XIII wieku Bolesław opolski utrzymał też bliskie kontakty z Henrykiem głogowskim i wspierał go w walce z [[Władysław I Łokietek|Władysławem Łokietkiem]] o Wielkopolskę po śmierci [[Przemysł II|Przemysła II]] (zm. 1296). Według postanowień ugody krzywińskiej z 10 marca 1296 roku, zawartej między wspomnianymi rywalami, partycypując w układzie, uzyskał połowę ziemi kłobuckiej. Po śmierci króla Czech i Polski [[Wacław III|Wacława III]] (1306), w zamęcie politycznym związanym z walką o tron polski między Władysławem Łokietkiem i Henrykiem głogowskim najpewniej jesienią 1306 roku, Bolesławowi opolskiemu udało się jeszcze zagarnąć ziemię wieluńską, zwaną też w tym czasie rudzką. Żadnych korzyści nie wyniósł z zaangażowania się w konflikt (tzw. bunt wójta Alberta) między Władysławem Łokietkiem a mieszczanami Krakowa, którzy oddali mu władzę w 1312 roku. W polityce wewnętrznej Bolesław I kontynuował akcję osadniczą, prócz licznych wsi lokował na prawie niemieckim: Niemodlin (1283), Strzelce (około 1290), [[Krapkowice]] (1294), a na przełomie XIII i XIV wieku prawdopodobnie: Olesno, Lubliniec i Białą. Zainicjował budowę zamku w Głogówku i rozbudował też zamek opolski, wznosząc około 1300 roku cylindryczną wieżę.

[[Plik:KO.jpg|600px|thumb|left|Księstwo opolskie w połowie XVIII wieku na mapie Bernharda Friedricha Wernera]]

W kilka miesięcy po śmierci Bolesława I (14 maja 1313 roku), na przełomie 1313 i 1314 roku doszło do podziału księstwa opolskiego między jego synów. [[Bolesław Niemodliński|Bolesław]] starszy, zwany Pierworodnym (zm. 1362-65) otrzymał Niemodlin, Głogówek oraz Wieluń, [[Bolesław II Opolski|Bolesław II]] (używający też zdrobniałej formy imienia Bolko) przejął Opole i Olesno, natomiast najmłodszemu [[Albert Strzelecki|Albertowi]] (zm. 1370/1371) przypadły Strzelce i Lubliniec. Nie wiadomo, czy bracia dokonali podziału w wyniku uzgodnień, czy w wyniku losowania, ale skutkowało to powstaniem kolejnych trzech niewielkich księstw: niemodlińskiego, strzeleckiego i opolskiego. W następnych latach władztwa te nieznacznie poszerzyły swoje granice. W 1337 roku powiększyło się [[Księstwo niemodlińskie|księstwo niemodlińskie]] o [[Prudnik]] z okręgiem. Terytorium to, przynależne do tej pory do Królestwa Czeskiego, a dokładnie do ziemi opawskiej, król [[Jan Luksemburski]], sprzedał za 2000 grzywien groszy praskich Bolesławowi Pierworodnemu. Już jednak wcześniej, najpewniej w 1322 roku, książę stracił ziemię wieluńską na rzecz króla polskiego Władysława Łokietka.

Jeśli chodzi o księstwo opolskie, to powiększyło się ono najpierw w listopadzie 1321 roku, kiedy przyłączono do niego niewielki obszar wiejski między [[Odra|Odrą]] a [[Stobrawa|Stobrawą]] (z wyjątkiem Rybnej). Terytorium to Bolesław II otrzymał od księcia brzesko-legnickiego Bolesława III, w zamian za pomoc przeciw Konradowi, księciu namysłowskiemu. Natomiast w 1351 roku książę opolski kupił od księcia bytomskiego [[Władysław Bytomski|Władysława]] i jego syna [[Bolesław Bytomski|Bolka]] [[Sławięcice]] z przynależnościami za 2800 grzywien groszy praskich. Księstwo opolskie stało się lennem czeskim, po hołdzie złożonym przez Bolesława II Janowi Luksemburskiemu 5 kwietnia 1327 roku. Po śmierci Bolesława II opolskiego (1356 roku), jego synowie [[Władysław Opolczyk]] i [[Bolesław III Opolski|Bolesław III]], przez kilka lat rządzili wspólnie, a podziału dokonali dopiero po 23 marca 1365 roku, a przed 26 marca 1367 rokiem. W jego wyniku Bolko III otrzymał zachodnią część Opola i księstwa opolskiego, natomiast Władysław wschodnią część Opola oraz północno-wschodnią część księstwa opolskiego z Olesnem, do którego to terytorium dołączył nabyty około 1363 roku, zapewne od Bolka, księcia świdnickiego, Gorzów Śląski. Władysław swoje władztwo powiększył w 1370 roku otrzymując w lenno od [[Ludwik Węgierski|Ludwika Węgierskiego]], spore terytoriom (przylegające do księstwa opolskiego) składające się z ziemi wieluńskiej, części krakowskiej i sieradzkiej. Nie zaliczało się ono jednak do księstwa opolskiego, będąc kreowanym na księstwo wieluńskie (z łaski Ludwika Węgierskiego książę, prócz dóbr na Węgrzech, zarządzał jeszcze Rusią Czerwoną (1372-1379), a potem otrzymał w lenno Kujawy Inowrocławskie i ziemię dobrzyńską (1378 rok). W 1375 roku kupił jeszcze od [[Jan I Raciborski|Jana raciborskiego]] wschodnią cześć [[Księstwo raciborskie|księstwa raciborskiego]], a mianowicie okręgi mikołowski i pszczyński, ale w ich posiadaniu utrzymał się tylko do początku lat 80-tych XIV wieku, po czym wróciły one do książąt raciborsko-opawskich.

Kolejne zmiany terytorialne w księstwie opolskim związane były z podziałem spuścizny po [[Albert Strzelecki|Albercie strzeleckim]]. Jeszcze w 1359 roku Bolko III opolski zawarł ze stryjem Albertem umowę gwarantującą mu w sytuacji, gdyby ten nie miał syna, lub wnuka po córce, ziemię strzelecką zaczynającą się od rzeki Odry. Nie znamy podobnego układu między Władysławem Opolczykiem i Albertem, ale musiało do niego dojść, skoro w 1374 roku, po śmierci stryja, Władysław władał już pozostałą częścią jego spuścizny, a mianowicie, ziemią lubliniecką. Wiadomo natomiast, że Bolko III, podzielił się przypadłym mu okręgiem strzeleckim z [[Henryk I Niemodliński|Henrykiem niemodlińskim]].

Kolejne zmiany nastąpiły po bezpotomnej śmierci Henryka niemodlińskiego (zm. 1382 roku), z którym książęta opolscy mieli zawarte układy o wzajemnym dziedziczeniu od 1372 roku. Gwarantowały one każdej ze stron połowę wszystkich posiadłości kontrahenta, z wyłączeniem w przypadku księcia niemodlińskiego - [[Gliwice|Gliwic]], [[Sośnicowice|Sośnicowic]] i Prudnika, którymi mógł swobodnie dysponować. Z tego powodu te dwa ostatnie miasta po śmierci Henryka przejął król czeski i traktując je, jako opuszczone lenno nadał [[Przemysław I Opawski|Przemkowi opawskiemu]]. Tak więc do podziału między książąt opolskich pozostały tylko Niemodlin i Głogówek z przynależnymi okręgami. Śmierć Henryka niemodlińskiego, zbiegła się jednak ze śmiercią Bolka III opolskiego (21 września 1382 roku), po którym pozostało czterech synów: [[Jan Kropidło]], biskup poznański, [[Bolesław IV Opolski|Bolko IV]], [[Bernard Niemodliński|Bernard]] i [[Henryk II Niemodliński|Henryk]]. Z nimi Władysław Opolczyk dokonał podziału. W wyniku losowania (10 listopada 1383 roku) Władysławowi przypadł Głogówek, natomiast bratankom Niemodlin; w akcie podziału szczegółowo określono też granice obu części. Głogówek książę przejął jednak dopiero w 1386 roku, po śmierci [[Eufemia Wrocławska|Eufemii]], wdowy po stryju [[Bolesław Niemodliński|Bolesławie Pierworodnym niemodlińskim]], gdyż księżna miała na nim zabezpieczone dożywocie.

W końcu 1382 roku lub na początku 1383 roku Władysław Opolczyk nabył natomiast od Przemka opawskiego, za 11 tysięcy grzywien groszy praskich, pozostałą część wspomnianej spuścizny po Henryku niemodlińskim, a mianowicie: Prudnik, [[Gryżów]] i Sośnicowice. Kupionym terytorium podzielił się jednak z bratankami, sprzedając im ziemię sośnicowicką (10 listopada 1383 roku). Zapewne w styczniu 1385 roku, Władysław Opolczyk kupił od [[Jan II Żelazny| Jana II Żelaznego]] raciborskiego [[Karniów]] (Jägerndorf), [[Bruntal|Bruntál]] (Freudental) oraz zamek Fürstenwalde (koło Vrbna pod Pradědem) z przynależnymi ziemiami. Terytoria te okazały się jednak czasowym nabytkiem, gdyż w 1390 roku Jan raciborski odkupił Bruntal, natomiast Karniów kupił margrabia morawski Jodok. Jeśli chodzi natomiast o Prudnik, to w 1388 roku książę opolski zapisał go (wraz Głogówkiem i Karniowem) swojemu zięciowi, Henrykowi VIII głogowsko-kożuchowskiemu, mężowi Katarzyny. Po śmierci Henryka (14 marca 1397 roku) miasto z okręgiem, w bliżej nieznanych okolicznościach, przeszło w ręce spokrewnionych z nim książąt oleśnickich. Władysław Opolczyk w 1393 roku (26 października) będąc w konflikcie z królem polskim, a chcąc utrzymać przy sobie bratanków (Jana, Bolka i Bernarda) zapisał im wszystkie swoje posiadłości w księstwie opolskim (Opole, Głogówek, [[Chrzelice]], Prudnik i Gryżów) i wieluńskim (Bolesławiec, Wieluń, Kłobuck, Krzepice, Olsztyn, Brzeźnicę, Ostrzeszów), chociaż te ostatnie (poza Bolesławcem) utracił już na rzecz króla polskiego w wyniku wojny w 1391 roku. W zapisie zastrzegł jednak, że wejdą w ich posiadanie po jego śmierci oraz, że Głogówek i Prudnik pozostaną w dożywociu jego żony Eufemii.

W 1396 roku, Jan Kropidło, Bolesław IV i Bernard, po przegranej wojnie z królem polskim, podpisując pokój 6 sierpnia tego roku, zgodzili się odstąpić stronie polskiej miasta należące do ich stryja, Władysława Opolczyka, a mianowicie: Lubliniec, Olesno i Gorzów Śląski z okręgami, które przejął wojewoda krakowski, Spytek z Melsztyna. Ten w 1397 roku zastawił je za 1000 grzywien (wyłączając Boronów i Koszęcin), książętom cieszyńskim, [[Przemysław I Noszak|Przemysławowi Noszakowi]] i jego synowi [[Bolesław I Cieszyński|Bolesławowi]]. Po pewnym czasie dług musiał jednak zostać spłacony, a ziemię lubliniecką i oleską, Jadwiga, córka Spytka z Melsztyna wniosła, jako posag, kiedy w 1401 roku, wyszła za mąż za księcia Bernarda opolskiego. Natomiast po śmierci Władysława Opolczyka (1401) jego bratankowie przejęli pozostałą po nim połowę dystryktu opolskiego; w Głogówku i na połowie Opola panowała do śmierci żona Władysława Eufemia (Ofka) (zm. 1418), która miała zapisane tam dożywocie.

==Księstwo opolskie i jego podziały w XV wieku==

Już wcześniej, w 1400 roku, Bolesław IV (zm. 1437 roku) i Bernard (zm. 1455 roku) podzielili się spadkiem po ojcu, co 6 maja tego roku potwierdził najstarszy z braci, Jan Kropidło, biskup chełmiński. Bernardowi przypadły Strzelce i Niemodlin, do których dołączył dystrykt oleski i lubliniecki, wniesione w posagu przez żonę [[Jadwiga Melsztyńska|Jadwigę Melsztyńską]] (Bolko IV w 1401 zrzekł się roszczeń do tych ziem), natomiast Bolesław IV otrzymał natomiast połowę Opola z okręgiem. W 1416 roku z roszczeniami do dawnych posiadłości Władysława Opolczyka, stanowiących teraz w części dożywocie Ofki (okręg głogówecki i połowa okręgu opolskiego z połową Opola) wystąpili jego wnukowie, książęta głogowsko-żagańscy, Jan I, Henryk IX, Henryk X i Wacław. Książęta powoływali się na dawne przywileje [[Karol IV Luksemburski|Karola IV Luksemburga]] (1367), który zgodził się, aby po Władysławie Opolczyku w sytuacji braku męskiego potomka dziedziczyły córki. W 1417 roku zapadł w Pradze wyrok uwzględniający ich roszczenia, a król Wacław zatwierdził go rok później. Wyrok sądu nie doczekał się jednak realizacji, a kolejny król czeski, [[Zygmunt Luksemburski]], na prośbę Bolka IV, uchylił go w 1435 roku, chociaż nie zakończyło to wznawiania tych roszczeń.

Po śmierci księżnej Ofki w 1418 roku, jej bratankowie, Jan Kropidło, Bernard i Bolko IV, przejęli pozostałe po niej dobra, a mianowicie: [[Nowy Zamek]] i połowę miasta Opola oraz Głogówek z okręgiem.

[[Plik:Opole 2.jpg|800px|thumb|right|Opole w połowie XVIII wieku według F.B. Wernhera]]

Z późniejszego dokumentu wiemy, że Jan Kropidło i Bolko IV podzielili się Nowym Zamkiem opolskim po połowie, natomiast miasto Opole zostało podzielone zostało między trzech braci i bez zgody ich wszystkich nie można było nałożyć nowych zobowiązań na mieszczan. W 1420 roku Jan Kropidło i Bernard kupili od Konrada oleśnickiego, biskupa wrocławskiego, Prudnik z okręgiem (biskup miał prawo odkupu przez 3 lata). Kiedy rok później, 3 marca 1421 roku, Jan Kropidło zmarł, Bolko i Bernard postanowili nie stosować się do postanowień testamentu brata i podzielili się schedą po nim w równych częściach, z tym, że należąca do Jana część Prudnika przypadła Bolkowi IV. Z późniejszych źródeł wynika, że w rękach Bolka IV były jeszcze Stary Zamek i połowa Nowego Zamku w Opolu, połowa tego miasta i okręgu opolskiego z połową Krapkowic i Chrzelic, połowa Głogówka z połową okręgu. Po śmierci Bolesława IV, zmarłego 6 maja 1437 roku, terytoria te przeszły na jego trzech synów: [[Bolesław V Wołoszek|Bolesława V]], [[Jan I Opolski|Jana]] i [[Mikołaj I Opolski|Mikołaja I]], którzy początkowo rządzili nimi wspólnie. Do podziału księstwa doszło po śmierci Jana (1439 roku), a w jego wyniku Mikołajowi I przypadła część opolska (w 1443 r. powiększył ją o zastawiony mu Brzeg w związku z zawarciem małżeństwa z Magdaleną brzeską), natomiast Bolesławowi V część prudnicko-głogówecka.

Jeśli natomiast chodzi o księcia Bernarda, brata Bolka IV, to w jego rękach były następujące terytoria: druga połowa Nowego Zamku, miasta Opola i okręgu opolskiego, druga połowa Głogówka, Chrzelic i Krapkowic z przynależnymi okręgami oraz Niemodlin, Strzelce, Sławięcice, Lubliniec, Olesno, [[Leśnica]] z przynależnościami. W 1434 roku powiększył swoje władztwo biorąc w zastaw od księcia brzeskiego, [[Kluczbork]] i [[Byczyna|Byczynę]] z okręgami. Nie mając własnego syna, dokumentem z 17 czerwca 1437 roku odstąpił bratankowi Bolesławowi V - z uwagi na jego wielką i godną podziwu miłość i wierność - połowę Głogówka z przynależnym okręgiem, połowę Prudnika z okręgiem, połowę Krapkowic z przynależnościami i połowę zamku w Chrzelicach. Natomiast drugiemu bratankowi, Mikołajowi I, podobnie motywując, 16 stycznia 1449 roku zapisał posiadaną połowę Opola z połową Nowego Zamku i wszystkie swe posiadłości w ziemi opolskiej z wyjątkiem wsi Węgry. Rok później, 6 maja 1450 roku, Bernard zawarł przymierze z [[Bolesław V Wołoszek|Bolkiem V]], który zobowiązał się pomóc stryjowi w spłacie długów, dając mu na ten cel w określonych terminach 3500 florenów. W zamian za to stryj odstąpił mu od razu ziemię niemodlińską i zapisał na wypadek śmierci Strzelce, Sławięcice, Lubliniec i Leśnicę, a do swej dyspozycji zachował zatrzymał tylko Olesno z okręgiem, które po jego śmierci też miało przypaść Bolkowi V. Młody książę przejął też po śmierci Bernarda (zm. 1455) trzymane w zastawie Kluczbork i Byczynę. W ciągu swego panowania powiększył swoje władztwo o obszary, które nigdy do księstwa opolskiego nie należały, a mianowicie dwie części księstwa opawskiego, zamek Edelstein i miasto [[Zlaté Hory]] i prawo zastawu na mieście [[Bílovec|Bilowcu]]. Od biskupa wrocławskiego Konrada wziął w zastaw (miedzy 1435 a 1447 rokiem) miasto [[Ujazd]] z przynależnościami.

Po śmierci Bolesława V (29 V 1460) jego brat [[Mikołaj I Opolski|Mikołaj I]] przejął po nim spuściznę, mimo że król czeski, [[Jerzy z Podiebradów]], chciał je zagarnąć, jako opuszczone lenno. Mikołaj prócz własności zmarłego przejął także trzymane tytułem zastawu: Byczynę i Kluczbork, przynależne do księstwa brzeskiego oraz biskupi Ujazd. Musiał jednak zrezygnować z pretensji do księstwa opawskiego, zamku Edelstein i miast: Zlaté Hory i Bilowiec. Mimo tego, księstwo opolskie, dotąd rozbite na kilka części, zostało zjednoczone. W latach 1463-1464 Mikołaj I usilnie działał, aby odrzucić pretensje księcia Henryka IX głogowsko-żagańskiego, który ponownie wystąpił z roszczeniami do spadku po dziadku, Władysławie Opolczyku; ostatecznie Henryk IX zrzekł się roszczeń za 14 tysięcy florenów. W 1472 roku odrzucił też pretensje księcia toszeckiego Przemysława do warowni i wsi [[Łabędy]] w ziemi sośnicowickiej; sędzia polubowny, biskup wrocławski Rudolf orzekł, że miejscowość należy do księstwa opolskiego.

==Księstwo opolsko-raciborskie; czasy Jana II Dobrego==

Po śmierci Mikołaja I (3 lipca 1476 roku) księstwo przeszło na jego synów, [[Mikołaj II Niemodliński|Mikołaja II]] i [[Jan II Dobry|Jana II Dobrego]], którzy rządzili wspólnie. W 1478 roku w układzie małżeńskim ich siostry [[Magdalena Opolska|Magdaleny]] z [[Jan V Raciborski|Janem V Raciborskim]] zapewnili sobie perspektywy przejęcia tegoż księstwa w razie bezpotomnej śmierci ich szwagra. Dwa lata później (1480 rok) utracili zastawiony Brzeg wskutek wykupienia go przez książąt brzeskich, ale udało im się utrzymać zastaw kluczborsko-byczyński. Swoje władztwo poszerzyli natomiast o [[Gliwice]] w 1492 roku (kupione od Wylema z Pernštejna), o [[Toszek]] w 1496 roku i [[Bytom]] w 1498 roku. Po śmierci Mikołaja II (zm. 1497), Jan Dobry nabył jeszcze [[Koźle]] (1509) i przejął [[Bogumin|Bohumín]] z 8 wsiami (1509), a po Karolu ziębickim odziedziczył [[Ziębice]]. W 1511 roku uzyskał od króla [[Władysław III Jagiellończyk|Władysława Jagiellończyka]] prawo dysponowania swoim księstwem na wypadek bezpotomnej śmierci, wtedy też zwarł układ o przeżycie z [[Walentyn Raciborski|Walentynem]], księciem raciborskim. Rok później (1512) do układu przystąpił jeszcze [[Jerzy Hohenzollern]], książę karniowski, a król czeski potwierdził to w 1517 i 1519 roku. Po bezpotomnej śmierci Walentyna (13 listopada 1521 roku), Jan Dobry przejął jego księstwo raciborskie, przywracając tym samym do życia księstwo opolsko-raciborskie.

Jan II Dobry popierał rozwój miast i górnictwa; w 1524 roku wydał [[Ordunek Górny]] (72 artykuły prawa górniczego), a w 1531 roku tzw. [[Przywilej Hanuszowy]], tj. wielki przywilej ziemski dla księstwa, który normował stosunki między stanami. W zakresie sądownictwa odbierał miastom prawo karania szlachty za zbrodnie popełnione w mieście i oddawał takie sprawy sądom złożonym z 6 ławników wybranych spośród szlachty i 2 z mieszczan. Przywilej gwarantował, że księstwa, opolskie i raciborskie, są częścią Korony Czeskiej i nie mogą być rozdzielone. W razie zagrożenia ich przez wroga, każdy mieszkaniec zobowiązany jest do obrony granic pod karą utraty dóbr i przywilejów. Oba księstwa miały posługiwać się wspólnym herbem, złotym orłem z koroną na niebieskim polu. Po śmierci księcia najwyższą władzą w księstwie miał być sejmik, a króla reprezentować miał [[Starosta krajowy|starosta krajowy]], mianowany przez niego spośród miejscowej szlachty. Najwyższą instancją sądową dla szlachty miał być natomiast [[Sąd ziemski|sąd ziemski]], a językiem urzędowym język czeski, w którym został spisany przywilej.

[[Plik:Ferdynand I.jpg|200px|thumb|right| Ferdynand I Habsburg przejął po śmierci ostatniego z Piastów w Opolu - Jana II Dobrego - księstwo opolskie]]

Zawarty w 1512 roku układ między Janem Dobrym i Jerzym Hohenzollernem o wzajemnym dziedziczeniu nie zyskał jednak aprobaty nowego króla czeskiego, [[Ferdynand I Habsburg|Ferdynanda I Habsburga]]. W 1528 roku wezwał on do siebie Jana i zmusił do jego unieważnienia, a następnie do przekazania swych posiadłości Koronie Czeskiej. Jerzy Hohenzollern nie zamierzał jednak pogodzić się z tym i w wyniku dalszych zabiegów oraz poparcia króla polskiego [[Zygmunt I Stary|Zygmunta Starego]] doprowadził do zawarcia umowy z Ferdynandem w sprawie księstwa. Ten w 1531 roku (17 czerwca) zgodził się mu oddać księstwo opolskie i raciborskie po śmierci Jana II Dobrego, ale jako zastaw za 183 333 guldenów pożyczonych wcześniej od niego, oraz na panowanie w Bohumnie na trzy, a w Bytomiu na 2 pokolenia jego spadkobierców. Układ przewidywał ponadto, że po śmierci Jana opolsko-raciborskiego, przez rok urzędnicy Ferdynanda będą trzymać Opole z zamkiem, co pozwoli na przejęcie skarbca książęcego. Po śmierci Jana Dobrego (27 marca 1532 roku w Raciborzu) układ wszedł w życie.
[[Plik: Księstwo opolskie 1.jpg|200 px|thumb|left| Księstwo opolskie na mapie F.B. Wernhera z połowy XVIII wieku]]

Księstwo opolsko-raciborskie utrzymało się w rękach Hohenzollernów do 1552 roku, kiedy to ostatecznie przeszło się pod bezpośrednie panowanie Habsburgów (utracił je syn Jerzego Hohenzollerna, [[Jerzy Fryderyk Hohenzollern|Jerzy Fryderyk]]). W latach 1646-1666 znajdowało się w zastawie królów polskich, [[Władysław IV Waza|Władysława IV]] i [[Jan II Kazimierz Waza|Jana Kazimierza]], natomiast od 1742 roku obszar księstwa opolsko-raciborskiego znalazł się w granicach Prus.

==Bibliografia==

#K. Baczkowski, Walka Jagiellonów z Maciejem Korwinem o koronę czeską w latach 1471-1479, Kraków 1980.
#W. Dominiak, Ostatni władca Górnego Śląska. Władysław I, pan na Opolu i Raciborzu (1225-1281), Racibórz 2009.
#Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011.
#Historia Śląska od najdawniejszych czasów do roku 1400, red. S. Kutrzeba, t. 1, Kraków 1933.
#Historia Śląska, red. M. Czapliński, Wrocław 2002
#Książęta i księżne Górnego Śląska, red. A. Barciak, Katowice 1995
#N. Mika, Mieszko, syn Władysława II Wygnańca, książę raciborski i pan Krakowa – dzielnicowy władca Polski, Racibórz 2006.
#W. Dziewulski, Terytorialne podziały Opolszczyzny w XIII-XV w., „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 1973, z. 3.
#J. Sperka, Władysław książę opolski, wieluński, kujawski, dobrzyński, pan Rusi, palatyn Węgier i namiestnik Polski (1326/1330 – 8 lub 18 maja 1401), Kraków 2012
#Opole. Dzieje i tradycja, red. B. Linka, K. Tarka, U. Zajączkowska, Opole 2011.

==Źródła on-line ==
BC UWr

[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/8092 Friedrich Bernhard Wernher, Silesia in Compendio seu Topographia das ist Praesentatio und Beschreibung des Herzogthums Schlesiens,1750]

[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/8762 Albert Friedrich Zimmermann, Beyträge zur Beschreibung von Schlesien Bd.3 1784, Brieg 1784]

Księstwo opolskie

2015-01-12T13:19:27Z

Myszorj:

[[Kategoria:Historia]]
Autor: [[prof. dr hab. Jerzy Sperka]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Księstwo opolskie (Ducatus Opoliensis, Opolské knížectví, Herzogtum Oppeln położone we wschodniej części Śląska, ze stolicą w Opolu powstało u schyłku XII wieku na skutek podziału Śląska pomiędzy synów księcia [[Władysław II Wygnaniec|Władysława II Wygnańca]].

[[Plik: Księstwo opolskie 1700.jpg|600px|thumb|left| Księstwo opolskie na mapie Śląska z 1700 roku]]

==Księstwo opolskie (księstwo raciborsko opolskie) w XII-XIII w.==

Początki księstwa opolskiego sięgają II połowy XII wieku i łączą się z konfliktami między książętami śląskimi, [[Bolesław I Wysoki|Bolesławem Wysokim]], jego młodszym bratem [[Mieszko I Plątonogi|Mieszkiem Plątonogim (Laskonogim)]], synami Władysława II Wygnańca (wnukami Bolesława Krzywoustego) oraz [[Jarosław Opolski|Jarosławem]], synem Bolesława Wysokiego. Około 1173 roku, Mieszko wywalczył sobie dzielnicę raciborską. Część historyków uważa, że także wtedy swoją dzielnicę otrzymał zbuntowany przeciw ojcu Jarosław. Niektórzy przypuszczają jednak, że było to skutkiem dopiero drugiego buntu Jarosława i Mieszka przeciw Bolesławowi w latach 1177-1178. Po śmierci Jarosława (zm. 22 marca 1201 roku), biskupa wrocławskiego (od 1198) jego władztwo zostało na powrót przyłączone do księstwa śląskiego Bolesława Wysokiego. Kiedy jednak ten zmarł 8 grudnia 1201 roku, jego następca [[Henryk I Brodaty|Henryk Brodaty]] został zaatakowany przez Mieszka raciborskiego, który po zwycięskiej wojnie w 1202 roku wywalczył sobie [[Opolszczyzna|Opolszczyznę]]. Ukształtowane w ten sposób [[Księstwo opolsko-raciborskie|księstwo raciborsko-opolskie]] przetrwało z pewnymi korektami granicy zachodniej przez następne 80 lat. Po śmierci Mieszka (1211) władzę sprawował tam jego syn [[Kazimierz I Opolski|Kazimierz]] (1211-1230), a po nim książę śląski Henryk Brodaty (1230-1238), jako opiekun nieletnich synów Kazimierza, [[Mieszko II Otyły|Mieszka]] i [[Władysław I Opolski|Władysława]]. Następnie księstwo wróiło w ręce książąt opolsko-raciborskich, wspomnianego Mieszka Otyłego (1238-1246) i Władysława (1246-1281). Długie panowanie Władysława umożliwiło nie tylko konsolidację księstwa opolskiego-raciborskiego, ale także jego rozwój gospodarczy. Prowadzona intensywna kolonizacja, w tym przekształcanie istniejących osad z prawa polskiego na prawo niemieckie, skutkowała prawie czterdziestoma udanymi lokacjami, w tym licznych miast.
Po śmierci Władysława w 1281 roku, księstwo opolskie uległo stopniowemu podziałowi między jego synów. W ostatniej dekadzie XIII wieku ukształtowały się ostatecznie cztery samodzielne księstwa, a mianowicie: [[Księstwo cieszyńskie|cieszyńskie]] rządzone przez [[Mieszko I Cieszyński|Mieszka]], [[Księstwo bytomsko-kozielskie|bytomsko-kozielskie]] w rękach [[Kazimierz Bytomski|Kazimierza]], [[Księstwo raciborskie|raciborskie]] [[Przemysław Raciborski|Przemysława]] i opolskie, w którym władzę sprawował [[Bolesław I Opolski|Bolesław]]. Księstwo opolskie było największym pod względem terytorialnym w stosunku do pozostałych trzech wyodrębnionych wtedy dzielnic i obejmowało powierzchnię około 6600 km2. Składały się nań: [[Opole]], [[Strzelce]], [[Lubliniec]], [[Olesno]], [[Niemodlin]] i [[Głogówek]] wraz z przyległymi okręgami.

==Księstwo opolskie i jego podziały w XIV wieku==

Bolesław I, zwany także Bolkiem, faktyczny protoplasta młodszej linii książąt opolskich, starał się prowadzić politykę samodzielnie, nie oglądając się na braci. Początkowo związał się z [[Henryk IV Prawy|Henrykiem IV Prawym]], księciem wrocławskim (zm. 1290), a później z [[Wacław II Czeski|Wacławem II czeskim]], któremu złożył nawet hołd w Opolu w 1292 roku. W latach 90-tych XIII wieku Bolesław opolski utrzymał też bliskie kontakty z Henrykiem głogowskim i wspierał go w walce z [[Władysław I Łokietek|Władysławem Łokietkiem]] o Wielkopolskę po śmierci [[Przemysł II|Przemysła II]] (zm. 1296). Według postanowień ugody krzywińskiej z 10 marca 1296 roku, zawartej między wspomnianymi rywalami, partycypując w układzie, uzyskał połowę ziemi kłobuckiej. Po śmierci króla Czech i Polski [[Wacław III|Wacława III]] (1306), w zamęcie politycznym związanym z walką o tron polski między Władysławem Łokietkiem i Henrykiem głogowskim najpewniej jesienią 1306 roku, Bolesławowi opolskiemu udało się jeszcze zagarnąć ziemię wieluńską, zwaną też w tym czasie rudzką. Żadnych korzyści nie wyniósł z zaangażowania się w konflikt (tzw. bunt wójta Alberta) między Władysławem Łokietkiem a mieszczanami Krakowa, którzy oddali mu władzę w 1312 roku. W polityce wewnętrznej Bolesław I kontynuował akcję osadniczą, prócz licznych wsi lokował na prawie niemieckim: Niemodlin (1283), Strzelce (około 1290), [[Krapkowice]] (1294), a na przełomie XIII i XIV wieku prawdopodobnie: Olesno, Lubliniec i Białą. Zainicjował budowę zamku w Głogówku i rozbudował też zamek opolski, wznosząc około 1300 roku cylindryczną wieżę.

[[Plik:KO.jpg|600px|thumb|left|Księstwo opolskie w połowie XVIII wieku na mapie Bernharda Friedricha Wernera]]

W kilka miesięcy po śmierci Bolesława I (14 maja 1313 roku), na przełomie 1313 i 1314 roku doszło do podziału księstwa opolskiego między jego synów. [[Bolesław Niemodliński|Bolesław]] starszy, zwany Pierworodnym (zm. 1362-65) otrzymał Niemodlin, Głogówek oraz Wieluń, [[Bolesław II Opolski|Bolesław II]] (używający też zdrobniałej formy imienia Bolko) przejął Opole i Olesno, natomiast najmłodszemu [[Albert Strzelecki|Albertowi]] (zm. 1370/1371) przypadły Strzelce i Lubliniec. Nie wiadomo, czy bracia dokonali podziału w wyniku uzgodnień, czy w wyniku losowania, ale skutkowało to powstaniem kolejnych trzech niewielkich księstw: niemodlińskiego, strzeleckiego i opolskiego. W następnych latach władztwa te nieznacznie poszerzyły swoje granice. W 1337 roku powiększyło się [[Księstwo niemodlińskie|księstwo niemodlińskie]] o [[Prudnik]] z okręgiem. Terytorium to, przynależne do tej pory do Królestwa Czeskiego, a dokładnie do ziemi opawskiej, król [[Jan Luksemburski]], sprzedał za 2000 grzywien groszy praskich Bolesławowi Pierworodnemu. Już jednak wcześniej, najpewniej w 1322 roku, książę stracił ziemię wieluńską na rzecz króla polskiego Władysława Łokietka.

Jeśli chodzi o księstwo opolskie, to powiększyło się ono najpierw w listopadzie 1321 roku, kiedy przyłączono do niego niewielki obszar wiejski między [[Odra|Odrą]] a [[Stobrawa|Stobrawą]] (z wyjątkiem Rybnej). Terytorium to Bolesław II otrzymał od księcia brzesko-legnickiego Bolesława III, w zamian za pomoc przeciw Konradowi, księciu namysłowskiemu. Natomiast w 1351 roku książę opolski kupił od księcia bytomskiego [[Władysław Bytomski|Władysława]] i jego syna [[Bolesław Bytomski|Bolka]] [[Sławięcice]] z przynależnościami za 2800 grzywien groszy praskich. Księstwo opolskie stało się lennem czeskim, po hołdzie złożonym przez Bolesława II Janowi Luksemburskiemu 5 kwietnia 1327 roku. Po śmierci Bolesława II opolskiego (1356 roku), jego synowie [[Władysław Opolczyk]] i [[Bolesław III Opolski|Bolesław III]], przez kilka lat rządzili wspólnie, a podziału dokonali dopiero po 23 marca 1365 roku, a przed 26 marca 1367 rokiem. W jego wyniku Bolko III otrzymał zachodnią część Opola i księstwa opolskiego, natomiast Władysław wschodnią część Opola oraz północno-wschodnią część księstwa opolskiego z Olesnem, do którego to terytorium dołączył nabyty około 1363 roku, zapewne od Bolka, księcia świdnickiego, Gorzów Śląski. Władysław swoje władztwo powiększył w 1370 roku otrzymując w lenno od [[Ludwik Węgierski|Ludwika Węgierskiego]], spore terytoriom (przylegające do księstwa opolskiego) składające się z ziemi wieluńskiej, części krakowskiej i sieradzkiej. Nie zaliczało się ono jednak do księstwa opolskiego, będąc kreowanym na księstwo wieluńskie (z łaski Ludwika Węgierskiego książę, prócz dóbr na Węgrzech, zarządzał jeszcze Rusią Czerwoną (1372-1379), a potem otrzymał w lenno Kujawy Inowrocławskie i ziemię dobrzyńską (1378 rok). W 1375 roku kupił jeszcze od [[Jan I Raciborski|Jana raciborskiego]] wschodnią cześć [[Księstwo raciborskie|księstwa raciborskiego]], a mianowicie okręgi mikołowski i pszczyński, ale w ich posiadaniu utrzymał się tylko do początku lat 80-tych XIV wieku, po czym wróciły one do książąt raciborsko-opawskich.

Kolejne zmiany terytorialne w księstwie opolskim związane były z podziałem spuścizny po [[Albert Strzelecki|Albercie strzeleckim]]. Jeszcze w 1359 roku Bolko III opolski zawarł ze stryjem Albertem umowę gwarantującą mu w sytuacji, gdyby ten nie miał syna, lub wnuka po córce, ziemię strzelecką zaczynającą się od rzeki Odry. Nie znamy podobnego układu między Władysławem Opolczykiem i Albertem, ale musiało do niego dojść, skoro w 1374 roku, po śmierci stryja, Władysław władał już pozostałą częścią jego spuścizny, a mianowicie, ziemią lubliniecką. Wiadomo natomiast, że Bolko III, podzielił się przypadłym mu okręgiem strzeleckim z [[Henryk I Niemodliński|Henrykiem niemodlińskim]].

Kolejne zmiany nastąpiły po bezpotomnej śmierci Henryka niemodlińskiego (zm. 1382 roku), z którym książęta opolscy mieli zawarte układy o wzajemnym dziedziczeniu od 1372 roku. Gwarantowały one każdej ze stron połowę wszystkich posiadłości kontrahenta, z wyłączeniem w przypadku księcia niemodlińskiego - [[Gliwice|Gliwic]], [[Sośnicowice|Sośnicowic]] i Prudnika, którymi mógł swobodnie dysponować. Z tego powodu te dwa ostatnie miasta po śmierci Henryka przejął król czeski i traktując je, jako opuszczone lenno nadał [[Przemysław I Opawski|Przemkowi opawskiemu]]. Tak więc do podziału między książąt opolskich pozostały tylko Niemodlin i Głogówek z przynależnymi okręgami. Śmierć Henryka niemodlińskiego, zbiegła się jednak ze śmiercią Bolka III opolskiego (21 września 1382 roku), po którym pozostało czterech synów: [[Jan Kropidło]], biskup poznański, [[Bolesław IV Opolski|Bolko IV]], [[Bernard Niemodliński|Bernard]] i [[Henryk II Niemodliński|Henryk]]. Z nimi Władysław Opolczyk dokonał podziału. W wyniku losowania (10 listopada 1383 roku) Władysławowi przypadł Głogówek, natomiast bratankom Niemodlin; w akcie podziału szczegółowo określono też granice obu części. Głogówek książę przejął jednak dopiero w 1386 roku, po śmierci [[Eufemia Wrocławska|Eufemii]], wdowy po stryju [[Bolesław Niemodliński|Bolesławie Pierworodnym niemodlińskim]], gdyż księżna miała na nim zabezpieczone dożywocie.

W końcu 1382 roku lub na początku 1383 roku Władysław Opolczyk nabył natomiast od Przemka opawskiego, za 11 tysięcy grzywien groszy praskich, pozostałą część wspomnianej spuścizny po Henryku niemodlińskim, a mianowicie: Prudnik, [[Gryżów]] i Sośnicowice. Kupionym terytorium podzielił się jednak z bratankami, sprzedając im ziemię sośnicowicką (10 listopada 1383 roku). Zapewne w styczniu 1385 roku, Władysław Opolczyk kupił od [[Jan II Żelazny| Jana II Żelaznego]] raciborskiego [[Karniów]] (Jägerndorf), [[Bruntal|Bruntál]] (Freudental) oraz zamek Fürstenwalde (koło Vrbna pod Pradědem) z przynależnymi ziemiami. Terytoria te okazały się jednak czasowym nabytkiem, gdyż w 1390 roku Jan raciborski odkupił Bruntal, natomiast Karniów kupił margrabia morawski Jodok. Jeśli chodzi natomiast o Prudnik, to w 1388 roku książę opolski zapisał go (wraz Głogówkiem i Karniowem) swojemu zięciowi, Henrykowi VIII głogowsko-kożuchowskiemu, mężowi Katarzyny. Po śmierci Henryka (14 marca 1397 roku) miasto z okręgiem, w bliżej nieznanych okolicznościach, przeszło w ręce spokrewnionych z nim książąt oleśnickich. Władysław Opolczyk w 1393 roku (26 października) będąc w konflikcie z królem polskim, a chcąc utrzymać przy sobie bratanków (Jana, Bolka i Bernarda) zapisał im wszystkie swoje posiadłości w księstwie opolskim (Opole, Głogówek, [[Chrzelice]], Prudnik i Gryżów) i wieluńskim (Bolesławiec, Wieluń, Kłobuck, Krzepice, Olsztyn, Brzeźnicę, Ostrzeszów), chociaż te ostatnie (poza Bolesławcem) utracił już na rzecz króla polskiego w wyniku wojny w 1391 roku. W zapisie zastrzegł jednak, że wejdą w ich posiadanie po jego śmierci oraz, że Głogówek i Prudnik pozostaną w dożywociu jego żony Eufemii.

W 1396 roku, Jan Kropidło, Bolesław IV i Bernard, po przegranej wojnie z królem polskim, podpisując pokój 6 sierpnia tego roku, zgodzili się odstąpić stronie polskiej miasta należące do ich stryja, Władysława Opolczyka, a mianowicie: Lubliniec, Olesno i Gorzów Śląski z okręgami, które przejął wojewoda krakowski, Spytek z Melsztyna. Ten w 1397 roku zastawił je za 1000 grzywien (wyłączając Boronów i Koszęcin), książętom cieszyńskim, [[Przemysław I Noszak|Przemysławowi Noszakowi]] i jego synowi [[Bolesław I Cieszyński|Bolesławowi]]. Po pewnym czasie dług musiał jednak zostać spłacony, a ziemię lubliniecką i oleską, Jadwiga, córka Spytka z Melsztyna wniosła, jako posag, kiedy w 1401 roku, wyszła za mąż za księcia Bernarda opolskiego. Natomiast po śmierci Władysława Opolczyka (1401) jego bratankowie przejęli pozostałą po nim połowę dystryktu opolskiego; w Głogówku i na połowie Opola panowała do śmierci żona Władysława Eufemia (Ofka) (zm. 1418), która miała zapisane tam dożywocie.

==Księstwo opolskie i jego podziały w XV wieku==

Już wcześniej, w 1400 roku, Bolesław IV (zm. 1437 roku) i Bernard (zm. 1455 roku) podzielili się spadkiem po ojcu, co 6 maja tego roku potwierdził najstarszy z braci, Jan Kropidło, biskup chełmiński. Bernardowi przypadły Strzelce i Niemodlin, do których dołączył dystrykt oleski i lubliniecki, wniesione w posagu przez żonę [[Jadwiga Melsztyńska|Jadwigę Melsztyńską]] (Bolko IV w 1401 zrzekł się roszczeń do tych ziem), natomiast Bolesław IV otrzymał natomiast połowę Opola z okręgiem. W 1416 roku z roszczeniami do dawnych posiadłości Władysława Opolczyka, stanowiących teraz w części dożywocie Ofki (okręg głogówecki i połowa okręgu opolskiego z połową Opola) wystąpili jego wnukowie, książęta głogowsko-żagańscy, Jan I, Henryk IX, Henryk X i Wacław. Książęta powoływali się na dawne przywileje [[Karol IV Luksemburski|Karola IV Luksemburga]] (1367), który zgodził się, aby po Władysławie Opolczyku w sytuacji braku męskiego potomka dziedziczyły córki. W 1417 roku zapadł w Pradze wyrok uwzględniający ich roszczenia, a król Wacław zatwierdził go rok później. Wyrok sądu nie doczekał się jednak realizacji, a kolejny król czeski, [[Zygmunt Luksemburski]], na prośbę Bolka IV, uchylił go w 1435 roku, chociaż nie zakończyło to wznawiania tych roszczeń.

Po śmierci księżnej Ofki w 1418 roku, jej bratankowie, Jan Kropidło, Bernard i Bolko IV, przejęli pozostałe po niej dobra, a mianowicie: [[Nowy Zamek]] i połowę miasta Opola oraz Głogówek z okręgiem.

[[Plik:Opole 2.jpg|800px|thumb|right|Opole w połowie XVIII wieku według F.B. Wernhera]]

Z późniejszego dokumentu wiemy, że Jan Kropidło i Bolko IV podzielili się Nowym Zamkiem opolskim po połowie, natomiast miasto Opole zostało podzielone zostało między trzech braci i bez zgody ich wszystkich nie można było nałożyć nowych zobowiązań na mieszczan. W 1420 roku Jan Kropidło i Bernard kupili od Konrada oleśnickiego, biskupa wrocławskiego, Prudnik z okręgiem (biskup miał prawo odkupu przez 3 lata). Kiedy rok później, 3 marca 1421 roku, Jan Kropidło zmarł, Bolko i Bernard postanowili nie stosować się do postanowień testamentu brata i podzielili się schedą po nim w równych częściach, z tym, że należąca do Jana część Prudnika przypadła Bolkowi IV. Z późniejszych źródeł wynika, że w rękach Bolka IV były jeszcze Stary Zamek i połowa Nowego Zamku w Opolu, połowa tego miasta i okręgu opolskiego z połową Krapkowic i Chrzelic, połowa Głogówka z połową okręgu. Po śmierci Bolesława IV, zmarłego 6 maja 1437 roku, terytoria te przeszły na jego trzech synów: [[Bolesław V Wołoszek|Bolesława V]], [[Jan I Opolski|Jana]] i [[Mikołaj I Opolski|Mikołaja I]], którzy początkowo rządzili nimi wspólnie. Do podziału księstwa doszło po śmierci Jana (1439 roku), a w jego wyniku Mikołajowi I przypadła część opolska (w 1443 r. powiększył ją o zastawiony mu Brzeg w związku z zawarciem małżeństwa z Magdaleną brzeską), natomiast Bolesławowi V część prudnicko-głogówecka.

Jeśli natomiast chodzi o księcia Bernarda, brata Bolka IV, to w jego rękach były następujące terytoria: druga połowa Nowego Zamku, miasta Opola i okręgu opolskiego, druga połowa Głogówka, Chrzelic i Krapkowic z przynależnymi okręgami oraz Niemodlin, Strzelce, Sławięcice, Lubliniec, Olesno, [[Leśnica]] z przynależnościami. W 1434 roku powiększył swoje władztwo biorąc w zastaw od księcia brzeskiego, [[Kluczbork]] i [[Byczyna|Byczynę]] z okręgami. Nie mając własnego syna, dokumentem z 17 czerwca 1437 roku odstąpił bratankowi Bolesławowi V - z uwagi na jego wielką i godną podziwu miłość i wierność - połowę Głogówka z przynależnym okręgiem, połowę Prudnika z okręgiem, połowę Krapkowic z przynależnościami i połowę zamku w Chrzelicach. Natomiast drugiemu bratankowi, Mikołajowi I, podobnie motywując, 16 stycznia 1449 roku zapisał posiadaną połowę Opola z połową Nowego Zamku i wszystkie swe posiadłości w ziemi opolskiej z wyjątkiem wsi Węgry. Rok później, 6 maja 1450 roku, Bernard zawarł przymierze z [[Bolesław V Wołoszek|Bolkiem V]], który zobowiązał się pomóc stryjowi w spłacie długów, dając mu na ten cel w określonych terminach 3500 florenów. W zamian za to stryj odstąpił mu od razu ziemię niemodlińską i zapisał na wypadek śmierci Strzelce, Sławięcice, Lubliniec i Leśnicę, a do swej dyspozycji zachował zatrzymał tylko Olesno z okręgiem, które po jego śmierci też miało przypaść Bolkowi V. Młody książę przejął też po śmierci Bernarda (zm. 1455) trzymane w zastawie Kluczbork i Byczynę. W ciągu swego panowania powiększył swoje władztwo o obszary, które nigdy do księstwa opolskiego nie należały, a mianowicie dwie części księstwa opawskiego, zamek Edelstein i miasto [[Zlaté Hory]] i prawo zastawu na mieście [[Bílovec|Bilowcu]]. Od biskupa wrocławskiego Konrada wziął w zastaw (miedzy 1435 a 1447 rokiem) miasto [[Ujazd]] z przynależnościami.

Po śmierci Bolesława V (29 V 1460) jego brat [[Mikołaj I Opolski|Mikołaj I]] przejął po nim spuściznę, mimo że król czeski, [[Jerzy z Podiebradów]], chciał je zagarnąć, jako opuszczone lenno. Mikołaj prócz własności zmarłego przejął także trzymane tytułem zastawu: Byczynę i Kluczbork, przynależne do księstwa brzeskiego oraz biskupi Ujazd. Musiał jednak zrezygnować z pretensji do księstwa opawskiego, zamku Edelstein i miast: Zlaté Hory i Bilowiec. Mimo tego, księstwo opolskie, dotąd rozbite na kilka części, zostało zjednoczone. W latach 1463-1464 Mikołaj I usilnie działał, aby odrzucić pretensje księcia Henryka IX głogowsko-żagańskiego, który ponownie wystąpił z roszczeniami do spadku po dziadku, Władysławie Opolczyku; ostatecznie Henryk IX zrzekł się roszczeń za 14 tysięcy florenów. W 1472 roku odrzucił też pretensje księcia toszeckiego Przemysława do warowni i wsi [[Łabędy]] w ziemi sośnicowickiej; sędzia polubowny, biskup wrocławski Rudolf orzekł, że miejscowość należy do księstwa opolskiego.

==Księstwo opolsko-raciborskie; czasy Jana II Dobrego==

Po śmierci Mikołaja I (3 lipca 1476 roku) księstwo przeszło na jego synów, [[Mikołaj II Niemodliński|Mikołaja II]] i [[Jan II Dobry|Jana II Dobrego]], którzy rządzili wspólnie. W 1478 roku w układzie małżeńskim ich siostry [[Magdalena Opolska|Magdaleny]] z [[Jan V Raciborski|Janem V Raciborskim]] zapewnili sobie perspektywy przejęcia tegoż księstwa w razie bezpotomnej śmierci ich szwagra. Dwa lata później (1480 rok) utracili zastawiony Brzeg wskutek wykupienia go przez książąt brzeskich, ale udało im się utrzymać zastaw kluczborsko-byczyński. Swoje władztwo poszerzyli natomiast o [[Gliwice]] w 1492 roku (kupione od Wylema z Pernštejna), o [[Toszek]] w 1496 roku i [[Bytom]] w 1498 roku. Po śmierci Mikołaja II (zm. 1497), Jan Dobry nabył jeszcze [[Koźle]] (1509) i przejął [[Bogumin|Bohumín]] z 8 wsiami (1509), a po Karolu ziębickim odziedziczył [[Ziębice]]. W 1511 roku uzyskał od króla [[Władysław III Jagiellończyk|Władysława Jagiellończyka]] prawo dysponowania swoim księstwem na wypadek bezpotomnej śmierci, wtedy też zwarł układ o przeżycie z [[Walentyn Raciborski|Walentynem]], księciem raciborskim. Rok później (1512) do układu przystąpił jeszcze [[Jerzy Hohenzollern]], książę karniowski, a król czeski potwierdził to w 1517 i 1519 roku. Po bezpotomnej śmierci Walentyna (13 listopada 1521 roku), Jan Dobry przejął jego księstwo raciborskie, przywracając tym samym do życia księstwo opolsko-raciborskie.

Jan II Dobry popierał rozwój miast i górnictwa; w 1524 roku wydał [[Ordunek Górny]] (72 artykuły prawa górniczego), a w 1531 roku tzw. [[Przywilej Hanuszowy]], tj. wielki przywilej ziemski dla księstwa, który normował stosunki między stanami. W zakresie sądownictwa odbierał miastom prawo karania szlachty za zbrodnie popełnione w mieście i oddawał takie sprawy sądom złożonym z 6 ławników wybranych spośród szlachty i 2 z mieszczan. Przywilej gwarantował, że księstwa, opolskie i raciborskie, są częścią Korony Czeskiej i nie mogą być rozdzielone. W razie zagrożenia ich przez wroga, każdy mieszkaniec zobowiązany jest do obrony granic pod karą utraty dóbr i przywilejów. Oba księstwa miały posługiwać się wspólnym herbem, złotym orłem z koroną na niebieskim polu. Po śmierci księcia najwyższą władzą w księstwie miał być sejmik, a króla reprezentować miał [[Starosta krajowy|starosta krajowy]], mianowany przez niego spośród miejscowej szlachty. Najwyższą instancją sądową dla szlachty miał być natomiast [[Sąd ziemski|sąd ziemski]], a językiem urzędowym język czeski, w którym został spisany przywilej.

[[Plik:Ferdynand I.jpg|200px|thumb|right| Ferdynand I Habsburg przejął po śmierci ostatniego z Piastów w Opolu - Jana II Dobrego - księstwo opolskie]]

Zawarty w 1512 roku układ między Janem Dobrym i Jerzym Hohenzollernem o wzajemnym dziedziczeniu nie zyskał jednak aprobaty nowego króla czeskiego, [[Ferdynand I Habsburg|Ferdynanda I Habsburga]]. W 1528 roku wezwał on do siebie Jana i zmusił do jego unieważnienia, a następnie do przekazania swych posiadłości Koronie Czeskiej. Jerzy Hohenzollern nie zamierzał jednak pogodzić się z tym i w wyniku dalszych zabiegów oraz poparcia króla polskiego [[Zygmunt I Stary|Zygmunta Starego]] doprowadził do zawarcia umowy z Ferdynandem w sprawie księstwa. Ten w 1531 roku (17 czerwca) zgodził się mu oddać księstwo opolskie i raciborskie po śmierci Jana II Dobrego, ale jako zastaw za 183 333 guldenów pożyczonych wcześniej od niego, oraz na panowanie w Bohumnie na trzy, a w Bytomiu na 2 pokolenia jego spadkobierców. Układ przewidywał ponadto, że po śmierci Jana opolsko-raciborskiego, przez rok urzędnicy Ferdynanda będą trzymać Opole z zamkiem, co pozwoli na przejęcie skarbca książęcego. Po śmierci Jana Dobrego (27 marca 1532 roku w Raciborzu) układ wszedł w życie.
[[Plik: Księstwo opolskie 1.jpg|200 px|thumb|left| Księstwo opolskie na mapie F.B. Wernhera z połowy XVIII wieku]]

Księstwo opolsko-raciborskie utrzymało się w rękach Hohenzollernów do 1552 roku, kiedy to ostatecznie przeszło się pod bezpośrednie panowanie Habsburgów (utracił je syn Jerzego Hohenzollerna, [[Jerzy Fryderyk Hohenzollern|Jerzy Fryderyk]]). W latach 1646-1666 znajdowało się w zastawie królów polskich, [[Władysław IV Waza|Władysława IV]] i [[Jan II Kazimierz Waza|Jana Kazimierza]], natomiast od 1742 roku obszar księstwa opolsko-raciborskiego znalazł się w granicach Prus.

==Bibliografia==

#K. Baczkowski, Walka Jagiellonów z Maciejem Korwinem o koronę czeską w latach 1471-1479, Kraków 1980.
#W. Dominiak, Ostatni władca Górnego Śląska. Władysław I, pan na Opolu i Raciborzu (1225-1281), Racibórz 2009.
#Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011.
#Historia Śląska od najdawniejszych czasów do roku 1400, red. S. Kutrzeba, t. 1, Kraków 1933.
#Historia Śląska, red. M. Czapliński, Wrocław 2002
#Książęta i księżne Górnego Śląska, red. A. Barciak, Katowice 1995
#N. Mika, Mieszko, syn Władysława II Wygnańca, książę raciborski i pan Krakowa – dzielnicowy władca Polski, Racibórz 2006.
#W. Dziewulski, Terytorialne podziały Opolszczyzny w XIII-XV w., „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 1973, z. 3.
#J. Sperka, Władysław książę opolski, wieluński, kujawski, dobrzyński, pan Rusi, palatyn Węgier i namiestnik Polski (1326/1330 – 8 lub 18 maja 1401), Kraków 2012
#Opole. Dzieje i tradycja, red. B. Linka, K. Tarka, U. Zajączkowska, Opole 2011.

==Źródła on-line ==
BC UWr

[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/8092 Friedrich Bernhard Wernher, Silesia in Compendio seu Topographia das ist Praesentatio und Beschreibung des Herzogthums Schlesiens,1750]

[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/8762 Albert Friedrich Zimmermann, Beyträge zur Beschreibung von Schlesien Bd.3 1784, Brieg 1784]

Księstwo cieszyńskie

2015-01-12T13:17:43Z

Myszorj:

[[Kategoria:Historia]]
Autor:[[dr Wacław Gojniczek]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

[[Plik:Herb księstwa cieszyńskiego.JPG|200px|thumb|right|Herb księstwa cieszyńskiego]]
Księstwo cieszyńskie (Ducatus Tessinensis, Herzogtum Teschen, Těšínské knížectví) położone w południowo wschodniej części Śląska, ze stolicą w [[Cieszyn|Cieszynie]]. Powstało około ostatniej dekady XIII wieku, na wskutek podziału [[Księstwo opolskie|Księstwo opolsko]]-[[Księstwo raciborskie|raciborskiego]] pomiędzy synów księcia opolskiego [[Władysław I Opolski|Władysława]] (zm. 1282).

===Powstanie i rozwój księstwa cieszyńskiego===
[[Plik:Mapa-Księstwa-Cieszyńskiego.png|500px|thumb|left|Mapa ogólna księstwa cieszyńskiego]]
Pierwszym władcą księstwa cieszyńskiego i założycielem miejscowej linii książęcej z dynastii Piastów był książę [[Mieszko I Cieszyński|Mieszko I]] (zm. między 1313 a 1317). Odziedziczona przez niego część dóbr ojca obejmowała terytorium rozciągające się pomiędzy Morawami na zachodzie i ówczesnym księstwem krakowskim na wschodzie. Już w 1315 roku doszło do kolejnego rozbicia terytorialnego i podziału na dwa księstwa: cieszyńskie i [[Księstwo oświęcimskie|oświęcimskie]]. Podział ten na kilka stuleci ukształtował podstawę terytorialną księstwa cieszyńskiego.
Przez pierwsze niepełne trzy dekady istnienia księstwo cieszyńskie pozostawało niezależnym bytem politycznym. Zmiana nastąpiła wraz złożeniem w 1327 roku przez księcia [[Kazimierz I Opolski|Kazimierza I]] (zm. 1358) hołdu królowi czeskiemu. Wówczas nad księciem pojawił się zwierzchnik, któremu książę cieszyński podlegał. Ponieważ podobny proces objął inne księstwa na Śląsku, dzielnica ta weszła w skład państwa królów czeskich. W pierwszej okresie zależności [[Piastowie śląscy|książąt Piastowskich]] od Czech, ich władza w sposób szczególnym nie pozostała osłabiona, a królowie z Pragi praktycznie nie ingerowali w wewnętrzne spawy poszczególnych [[Księstwa śląskie|księstw śląskich]]. Księstwa te w opisywanym okresie stanowiły luźną konfederację. Zmiany zaczęły się w drugiej połowie XV wieku, kiedy stopniowo następowała integracja Śląska, poprzez tworzenie ogólnośląskich instytucji tj. [[Sejm Książęcy|sejmu książęcego]], [[Trybunał Książęcy|trybunału książęcego]]. W efekcie zmiany dotknęły również i Piastów śląskich, którzy stali się pod koniec XV wieku stanem społecznym, wyjątkowym, dzierżącym najwyższą pozycję społeczną. Objęcie Królestwa Czeskiego w początkach XVI wieku przez [[Habsburgowie|Habsburgów]] przyspieszyło proces osłabiania pozycji politycznej książąt śląskich, poprzez rozbudowę praw królewskich i pozbawianie książąt ich regaliów, o ile te nie były jasno sformułowana w odpowiednich przywilejach. Ponadto zachodzące zmiany pozwalały królowi na ingerencję w wewnętrzne sprawy księstwa (podatki, pospolite ruszenie). Jednocześnie wymierały poszczególne linie śląskich Piastów i na znaczeniu zaczął zyskiwać król czeski, jako władca obumarłych księstw. Ustrój polityczny księstwa cieszyńskiego należy w tym okresie określić jako lenne księstwo stanowe, funkcjonujące w ramach większej struktury politycznej jakim był Śląsk, a Śląsk z kolei był sfederalizowany w ramach Królestwa Czeskiego.
W połowie XVIII wieku doszło do [[Wojny śląskie|trzech wojen tzw. śląskich]] (1740-1763) pomiędzy Habsburgami i [[Hohenzollernowie|Hohenzollernami]], w wyniku których większa część Śląska przeszła pod panowanie pruskie. Księstwo cieszyńskie, wraz z częścią [[Księstwo opawskie|księstwa opawskiego]], [[Księstwo karniowskie|karniowskiego]] i [[Księstwo nyskie|nyskiego]] oraz południową częścią [[Bogumińskie Państwo Stanowe|państwa bogumińskiego]] pozostało w rękach cesarzowej [[Maria Teresa Habsburg|Marii Teresy]] (zm. 1780). W drugiej połowie XVIII wieku przeprowadzono szereg ważnych reform mających na celu unowocześnienia państwa Habsburgów. Wtedy też uformował się [[Śląsk Cieszyński]], w skład którego weszły księstwo cieszyńskie, wydzielone z niego w XVI wieku państwa stanowe [[Bielskie Państwo Stanowe|bielskie]], [[Frydeckie Państwo Stanowe|frydeckie]], [[Frysztackie Państwo Stanowe|frysztackie]] oraz austriacką część bogumińskiego, które nigdy nie wchodziło w skład księstwa cieszyńskiego. Od 1783 roku obszar ten podlegało obwodowi cieszyńskiemu, nowopowołanej jednostce administracyjnej.

[[Plik: Cieszyn Werner.jpg|600px|thumb|right| Cieszyn w połowie XVIII wieku według F.B.Wernhera]]

===Terytorium i granice===

Księstwo cieszyńskie posiadało zwarte terytorium, zbliżone do prostokąta, którego granice wyznaczały rzeki oraz pasmo [[Beskid Śląski|Beskidu Śląskiego]]. Granicę zachodnią z Morawami wyznaczały rzeki [[Ostrawica]] i [[Odra]]. Od północy granica biegła z górnośląskimi państwami stanowymi: Bogumin, [[Wodzisławskie Państwo Stanowe|Wodzisław]] i [[Pszczyńskie Wolne Państwo Stanowe|Pszczyna]]. Od wschodu granica z [[Księstwo oświęcimskie|księstwem oświęcimskim]], a od połowy XVI stulecia z Królestwem Polskim oddzielała rzeka [[Białka]], a następnie szczyty gór. Południową granicę wyznaczały szczyty Beskidu Śląskiego, rozgraniczające [[Górny Śląsk]] od ówczesnych Węgier.

[[Plik:Księstwo cieszyńskie.jpg|600px|thumb|left| Księstwo cieszyńskie na mapie F.B. Wernhera z połowy XVIII wieku]]

W XIV i w pierwszej połowie XV wieku przez dłuższe lub krótsze okresy czasu własnością książąt cieszyńskich stawały się również inne fragmenty Śląska np. [[Księstwo siewierskie|księstwo siewierskie]] (1337-1443). Największe nabytki terytorialne zyskali za sprawą księcia [[Przemysław I Noszak|Przemysława I]]: część: księstwa głogowskiego (1384-1480), Strzelin (1385), [[Żory]] (1378-1382), [[Lubliniec]], [[Olesno]], [[Gorzów]] (1397), księstwo oświęcimskie (1405), [[Bytom]] górnośląski (1369-1459), 1402-1574 morawski [[Mistek]], 1480-1517 [[Pszczyna|Pszczynę]] i inne. W ciągu XV wieku stopniowo zmniejszała się ich własność, a największe zmniejszenie obszaru księstwa miało miejsce w latach 1573-1574, kiedy ze względu na brak funduszy na spłacenie zaciągniętych długów książę [[Wacław III Adam]] (zm. 1578) był zmuszony sprzedać większą część kamery książęcej.

[[Plik:Landesordnung.jpg|200px|thumb|left| Wacław Adam wydał w 1573 roku „Porządek krajowy księstwa cieszyńskiego” (Des Furstenthums Teschen Landes Ordnung), który regulował prawa i obowiązki szlachty, ale ze stanami szlacheckimi pod koniec życia, był w ostrym konflikcie]]

Ze sprzedanych kluczy powstały niezależne od księstwa cieszyńskiego, państwa stanowe niższego rzędu: bielskie, [[Skoczowsko-Strumieńskie Państwo Stanowe|skoczowsko-strumieńskie]], frydeckie i frysztackie. W skład księstwa cieszyńskiego powróciły w 1595 roku państwo skoczowsko-strumieńskie wykupione przez księcia [[Adam Wacław Cieszyński|Adama Wacława]] (zm. 1617) i jego żonę księżna [[Elżbieta Kurlandzka|Elżbietę Kurlandzką]] (zm. 1601). W tym kształcie księstwo pozostało aż do końca XVIII wieku, kiedy ponownie włączono w jego granice państwo frydeckie (1797).

===Władcy===
[[Plik:Odpis-testamentu-księcia-Alberta-Sasko-Cieszyńskiego-6a.jpg|200px|thumb|right|Odpis testamentu księcia Alberta Sasko-Cieszyńskiego z 16.06.1816 r., z uzupełnieniem z 1.06.1817 r.]]
Książęta piastowscy władali księstwem do połowy XVII wieku. Okres największej ich prosperity przypadł na XIV wiek, a najwybitniejszym przedstawicielem cieszyńskich Piastów był książę [[Przemysław I Noszak]] (zm. 1410), bliski współpracownik cesarza Karola IV. Ostatnim wybitnym władcą był książę [[Kazimierz II Cieszyński|Kazimierz II]] (zm. 1528), ale już w ostatnich latach jego rządów wystąpiły poważne problemy finansowe, które ciążyły później jego potomkom. Następujące po Kazimierzu II trzy ostatnie pokolenia Piastów z linii cieszyńskiej, rządzące księstwem cieszyńskim w XVI i pierwszej połowie XVII wieku nie posiadały pozycji politycznej, społecznej i majątkowej, jaką mieli ich średniowieczni przodkowie. Właściwie nie uczestniczyli już w polityce ogólnośląskiej, a potencjał gospodarczy ich księstwa znacznie ustępował księstwom dolnośląskim, ponadto znaczne oddalenie od Wrocławia powodowało, że księstwo cieszyńskie było odległą śląską prowincją. W 1625 roku zmarł młody książę [[Fryderyk Wilhelm Cieszyński|Fryderyk Wilhelm]], ostatni męski przedstawiciel Piastów i na mocy zapisu testamentowego jego spadkobierczynią została jego siostra księżna [[Elżbieta Lukrecja Cieszyńska|Elżbieta Lukrecja]], żona Gundakara Lichtensteina. Na mocy zawartej ugody cesarz zgodził się na oddanie księstwa cieszyńskiego na dożywocie księżnej, bez prawa dziedziczenia przez jej potomków.
Po śmierci ostatniej z linii Piastów cieszyńskich księżnej Elżbiety Lukrecji (1653) księstwo cieszyńskie jako obumarłe lenno stało się własnością Habsburgów, noszących odtąd tytuł księcia cieszyńskiego. W 1653 roku księstwo cieszyńskie stało się własnością [[Ferdynand III Habsburg|Ferdynanda III]], króla Czech. Niebawem odstąpił księstwo w lenno swojemu synowi, [[Ferdynand IV Habsburg|Ferdynandowi IV]], który zmarł w 1654 roku. Od tego momentu aż do 1722 roku książętami cieszyńskimi byli kolejni czescy królowie z dynastii Habsburgów. W 1722 roku zostało nadane w lenno [[Leopold I Lotaryński|Leopoldowi]], księciu lotaryńskiemu, którego syn [[Franciszek I Lotaryński|Franciszek I Stefan]] (zm. 1765) poślubił późniejszą cesarzową Marie Teresę. Kolejnym władcą księstwa został w 1765 roku jego syn [[Józef II Habsburg]] (zm. 1790). W 1766 roku księstwo cieszyńskie otrzymali w lenno córka cesarzowej Marii Teresy, [[Maria Krystyna Habsburg|Maria Krystyna]] (zm. 1798) i jej małżonek książę [[Albert Sasko-Cieszyński]]. Albert zmarł bezpotomnie w 1822 roku i księstwo cieszyńskie objął jego adoptowany syn [[Karol Ludwik Habsburg]], którego potomkowie władali księstwem cieszyńskim do 1918 roku. Ostatnim księciem cieszyńskim był [[Fryderyk Habsburg]] (zm. 1936).

===Po I wojnie światowej===

Księstwo cieszyńskie przestało istnieć w 1918 roku wraz z upadkiem Monarchii Habsburgów po I wojnie światowej. Terytorium księstwa stało się przedmiotem sporu dwóch nowopowstałych państwa: Polski i Czechosłowacji. Działający wówczas na terenie księstwa polski organ władzy państwowej [[Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego]] był ostatnim urzędem posiadającym w nazwie termin księstwo cieszyńskie. Ostatecznie do podziału terytorium doszło w dniu 28 lipca 1920 roku w belgijskim kurorcie Spa, gdzie decyzją [[Rada Ambasadorów|Rady Ambasadorów]] państw alianckich rozdzielono księstwo pomiędzy wspomniane dwa państwa. Kilka lat później na mocy wyroków sądów Polski i Czechosłowacji dobra Habsburgów na tym terenie zostały upaństwowione.

==Bibliografia==

#[http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=13263&from=publication Biermann Gottlieb: Geschichte des Herzogthums Teschen. Teschen 1894];
#Zarys dziejów Śląska Cieszyńskiego. Red. Mečislav Borák, Dan Gawrecki. Ostrawa - Praga 1992;
#Ptak Marian: Ustrój polityczny i prawo Księstwa Cieszyńskiego. In: Przez tysiąclecia. Materiały ogólnopolskiej konferencji historyków prawa, Ustroń 17–20 września 2000. T. 1. Red. Adam Lityński, Marian Mikołajczyk. Katowice 2001, s. 95–106;
#Korbelářová Irena, Žáček Rudolf: Těšínsko - země Koruny české. Ducatus Tessinensis - terra Coronae Regnii Bohemiae. K dějinám knížectví od počátků do 18. století. Český Těšín 2008; Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych. Red. Idzi Panic. T. 1-5. Cieszyn 2009-2013.

==Źródła on-line==

ŚBC:

[http://www.sbc.org.pl/publication/35942 Des Furstenthums Teschen Landes Ordnung, 1649]

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/doccontent?id=33963&from=FBC Odpis testamentu księcia Alberta Sasko-Cieszyńskiego z 16.06.1816 r., z uzupełnieniem z 1.06.1817 r.]

[http://www.sbc.org.pl/publication/31681 Slama Frantisek, Déjiny Těšínska, Praha 1889]

[http://www.sbc.org.pl/publication/13677 A. Nechay, Das Fürstenthum Teschen im k. k. Antheil Schlesien, 1813]

BC UWr

[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/doccontent?id=15414&from=FBC Bernhard Friedrich Wernher, Opis księstwa cieszyńskiego (Silesia in Compendio seu Topographia das ist Praesentatio und Beschreibung des Herzogthums Schlesiens, Pars I, 1750]

Księstwo bytomsko-kozielskie

2015-01-12T13:12:19Z

Myszorj:

[[Kategoria:Historia]]
Autor:[[dr Arkadiusz Kuzio-Podrucki]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Księstwo istniejące na Górnym Śląsku w okresie [[Rozbicie dzielnicowe|rozbicia dzielnicowego]]. Powstało w 2. połowie XIII wieku po śmierci [[Piastowie opolscy|księcia opolskiego]] [[Władysław I Opolski|Władysława]] i podziale jego władztwa między synów. Początkowo pod władzą własnej linii [[Piastowie śląscy|Piastów]]. W 1289 roku książę bytomski [[Kazimierz Bytomski|Kazimierz]] złożył hołd lenny królowi czeskiemu [[Wacław II Czeski|Wacławowi II Przemyślidzie]]. Akt ten rozpoczął proces przechodzenia Śląska pod władzę czeską. Zwieńczeniem tego procesu można uznać fakt uznania Śląska w połowie XIV wieku za część ziem Korony Świętego Wacława. Po wygaśnięciu [[Piastowie bytomsko-kozielscy|bytomskiej linii Piastów]] w połowie XIV wieku podzielone księstwo znalazło się przede wszystkim pod władzą książąt z linii [[Piastowie śląscy|Piastów cieszyńskich]] i oleśnickich. Pod koniec XV wieku część zachodnia ziem dostała się pod władzę księcia opolskiego [[Jan II Dobry|Jana II Dobrego]], włączona do [[Księstwo opolskie|księstwa opolsko]]-[[Księstwo raciborskie|raciborskiego]]. Ziemie wokół [[Bytom|Bytomia]], uzyskały status [[Bytomskie Państwo Stanowe|państwa stanowego]]. Ziemie na wschód od [[Brynica|Brynicy]], jako [[Księstwo siewierskie|księstwo siewierskie]], znajdowały się pod rządami [[Biskupi krakowscy|biskupów krakowskich]], poddanych królów polskich.

==Powstanie, granice i główne podziały terytorialne==

W chwili swej śmierci, książę opolski Władysław pozostawił jako spadkobierców czterech synów - [[Mieszko I Cieszyński|Mieszka]], [[Kazimierz Bytomski|Kazimierza]], [[Bolesław I Opolski|Bolesława]] i [[Przemysław Raciborski|Przemysła]]. Początkowo ziemie [[Księstwo opolskie|księstwa opolskiego]] zostały podzielone na dwie części. Rządy sprawowali dwaj starsi bracia: Mieszko na południu, Kazimierz na północy. Dodatkowo każdy z książąt otrzymał pod opiekę jednego z młodszych braci, tj. Bolesława i Przemysła. W 1284 roku Kazimierz i Bolesław podzielili się swoją częścią. Bolesław otrzymał część północną z [[Opole|Opolem]], [[Strzelce Opolskie|Strzelcami]] i [[Niemodlin|Niemodlinem]]. Kazimierz dostał część południową z [[Bytom|Bytomiem]] i [[Koźle|Koźlem]].
[[Plik:Kronika Bytomia.jpg|200px|thumb|right|Karta tytułowa Historii Bytomia wydanej w tym mieście w 1863 roku]]
Władztwo księcia Kazimierza sięgało rzek [[Warta]] i [[Czarna Przemsza]] na wschodzie oraz [[Stradonia]] i [[Odra]] na zachodzie. Na północy granica księstwa biegła głównie wzdłuż rzeki [[Mała Panew]]. Na południu księstwo Kazimierza sięgało rzeki [[Bierawa]] obejmując swym terytorium obydwa jej brzegi.

[[Plik:Księstwo bytomskie Werner.jpg|600px|thumb|left| Księstwo bytomskie na mapie F.B. Werhnera z połowy XVIII wieku]]

Księstwo, jako że obejmowało tereny uprzednio znajdujące się w granicach dzielnicy śląskiej i senioralnej, było podzielone pod względem kościelnym. Zachodnia część z [[Toszek|Toszkiem]], Koźlem i [[Gliwice|Gliwicami]] należała do [[Diecezja wrocławska|diecezji wrocławskiej]], wschodnia z Bytomiem i [[Siewierz|Siewierzem]] znajdowała się pod władzą biskupów krakowskich (podział ten utrzymał się do początku XIX wieku).
Książę Kazimierz jeszcze za swojego życia wydzielił dwóm najstarszym synom osobne dzielnice. Na przełomie lat 1303 i 1304 [[Bolesław Toszecki|Bolesław]] objął rządy w Toszku, a [[Władysław Bytomski|Władysław]] w Koźlu. Jeszcze przed śmiercią księcia Kazimierza jego kolejny syn [[Siemowit Bytomski|Siemowit]] objął rządy w Bytomiu. Niewykluczone, że już po zgonie księcia osobną dzielnicę z Siewierzem jako siedzibą książęcą otrzymał także [[Mieszko Bytomski|Mieszko]]. Jednak kilka lat później całość ziem księstwa znalazła się faktycznie pod władzą Władysława. W 1334 roku wydzielone księstwo kozielskie, Władysław odstąpił za pożyczkę 4 tys. grzywien srebra księciu [[Leszek Raciborski|Leszkowi]] z [[Racibórz|Raciborza]]. W 1336 roku po śmierci Leszka Koźle wróciło pod władzę Władysława. Rok później księstwo to otrzymał najstarszy syn księcia, [[Kazimierz Kozielski|Kazimierz]]. W tym samym czasie część wschodnią swego księstwa, tj. ziemie wokół Siewierza odsprzedał księciu [[Kazimierz I Cieszyński|Kazimierzowi]] z [[Cieszyn|Cieszyna]]. Niewykluczone, że także wówczas lub krótko potem swoją dzielnicę otrzymał Siemowit. W 1342 roku występował bowiem z tytułem księcia gliwickiego. W 1352 roku po śmierci Władysława spadkobiercą jego księstwa został jego jedyny żyjący syn [[Bolesław Bytomski|Bolesław]]. Gdy ten zmarł w 1355 roku księstwo bytomsko-kozielskie jako lenno królów czeskich zostało podzielone i nadane w zdecydowanej większości między dwóch głównych spadkobierców: [[Przemysł I Noszak|Przemysła I Noszaka]] z Cieszyna i [[Konrad I Oleśnicki|Konrada I z Oleśnicy]].

Ostatecznie podział księstwa został dokonany w 1369 roku na podstawie umowy zawartej między księciem oleśnickim Konradem II i wcześniej wymienionym księciem cieszyńskim Przemysłem I. Książę cieszyński otrzymał ziemie wokół Toszka, a książę oleśnicki ziemie wokół Koźla. Bytom - stanowiący wcześniej oprawę wdowią księżnej Małgorzaty - został podzielony między obydwu książąt z ustanowieniem granicy pośrodku miasta. Część południową otrzymał Przemysł I Noszak, a północną Konrad II. Również Gliwice wraz z okolicznymi ziemiami uległy podziałowi. Jedna część przypadła książętom cieszyńskim, a druga, po epizodycznym kilkuletnim okresie rządów księcia niemodlińskiego [[Wacław Niemodliński|Wacława]], dostała się pod władzę książąt oleśnickich. Książęta obydwu linii dokonywali dalszych podziałów swego dziedzictwa, jednakże dziedziczonych księstw nie dzielili na mniejsze części.

W 1443 roku książę cieszyński [[Wacław I Cieszyński|Wacław I]] sprzedał ziemie na wschód od Brynicy - księstwo siewierskie - biskupowi krakowskiemu [[Zbigniew Oleśnicki|Zbigniewowi Oleśnickiemu]]. W 1459 roku Wacław dodatkowo pozbył się przynależnej mu części księstwa bytomskiego oraz Bytomia na rzecz księcia oleśnickiego [[Konrad IX Czarny|Konrada IX]]. Ziemie wokół Bytomia oraz same miasto zostały po około stu latach ponownie zjednoczone.
Gliwice zostały zjednoczone pod koniec XV wieku pod władzą zwierzchnią królów czeskich. W tym samym czasie poszczególne księstwa - na które rozpadło się wcześniej księstwo bytomsko-kozielskie - przechodziły pod władzę książąt opolskich, [[Mikołaj II Niemodliński|Mikołaja II]] i ostatniego z tej linii Jana II Dobrego. Poza ich władzą pozostało tylko księstwo siewierskie.

==Panowanie Piastów bytomsko-kozielskich==

Na sytuację księstwa bytomsko-kozielskiego, jak i panujących tu książąt, miał wpływ fakt graniczenia od wschodu z dzielnicą senioralną, a tym samym ze stołecznym Krakowem. Gdy ktokolwiek z zachodu, na przykład z [[Dolny Śląsk|Dolnego Śląska]] lub Czech chciał dotrzeć do Krakowa, to najkrótszy szlak prowadził właśnie przez ziemie księstwa. Już wkrótce po przejęciu spadku książę Kazimierz stanął wobec ambicji księcia wrocławskiego Henryka IV Probusa, który dążył do opanowania dzielnicy krakowskiej. Konkurentem był książę mazowiecki Bolesław II. Henryk IV ożeniony z siostrą księcia bytomsko-kozielskiego dodatkowo obraził księcia, zrywając śluby małżeńskie. W 1289 roku właśnie na ziemiach koło Siewierza doszło do bitwy zwolenników i przeciwników Probusa. Zwyciężyli ci ostatni.

Wobec zagrożenia militarnego swego księstwa Kazimierz zdecydował się na znalezienie protektora, który zapewniłby mu bezpieczeństwo. 10 stycznia 1289 roku uznał siebie lennikiem króla czeskiego [[Wacław II Czeski|Wacława II]]. Aktowi temu świadkował syn księcia, Władysław. Jako lennik czeski uczestniczył w koronacji swego suwerena w 1297 roku w Pradze.

Gdy kilka lat później linia królewska czeskich Przemyślidów wygasła, książę uznał swe zobowiązania również za wygasłe i związał się z rosnącym w siłę księciem [[Władysław I Łokietek|Władysławem Łokietkiem]], który przejął władzę w Krakowie. W 1306 roku wydał swą córkę [[Maria Bytomska|Marię]] za króla Węgier Karola Roberta Andegaweńskiego, sojusznika Łokietka. Wkrótce za córką na Węgry pojechali i synowie Kazimierza: [[Bolesław Toszecki|Bolesław]] i [[Mieszko Bytomski|Mieszko]]. Ten pierwszy później pośredniczył w drugim ślubie Karola Roberta z Elżbietą Łokietkówną. Bolesław, a za nim Mieszko, doszli do wysokich godności kościelnych na Węgrzech. Był to okres największego znaczenia księstwa bytomsko-kozielskiego w jego dziejach.

Pod koniec życia Kazimierz wydzielił swym synom własne dzielnice. Po śmierci księcia w 1312 roku, jego synowie początkowo samodzielnie rządzili w swych ziemiach. Wkrótce jednak władzę nad całym księstwem objął Władysław. Kiedy władzę w Czechach przejął [[Jan Luksemburski]], książęta bytomsko-kozielscy pozostali sojusznikami Łokietka. W 1327 roku wybuchła wojna polsko-czeska. W drodze na Kraków król czeski doprowadził do zhołdowania kilku górnośląskich Piastów. 19 lutego w Opawie książę bytomsko-kozielski Władysław złożył hołd lenny. Prawa dziedziczne do księstwa przyznano też braciom księcia, tj. Siemowitowi i [[Jerzy Bytomski|Jerzemu]]. Pięć dni później król Jan Luksemburski przybył do Bytomia. Tutaj hołd lenny złożył mu książę [[Jan I Scholastyk Oświęcimski|oświęcimski Jan]]. Wyprawa na Kraków się nie powiodła, ale odtąd część [[Górny Śląsk|Górnego Śląska] znalazła się w granicach Królestwa Czech.
Kilka lat później książąt bytomsko-kozielskich spotkały kłopoty finansowe. Aby ich uniknąć, Władysław zdecydował się sprzedać część ziem księstwa. Kupcami był [[Leszek Raciborski|Leszek]] z Raciborza i [[Kazimierz I Cieszyński|Kazimierz]] z Cieszyna. Swoje księstwa otrzymali brat Siemowit i syn [[Kazimierz Kozielski|Kazimierz]]. Ten ostatni za niepłacenie świętopietrza, został w 1342 roku ekskomunikowany.
[[Plik:Cosel.jpg|200px|thumb|right|Strona tytułowa monografii Koźla wydanej w 1866 roku przez Augustyna Weltzla]]
W 1345 roku księstwo zostało wplątane w konflikt polsko-czeski. Wojska czeskie poniosły klęskę w bitwach pod [[Lelów|Lelowem]] i nieopodal Będzina. Książę Władysław, pomimo że był lennikiem Króla Czech, podpisał w lutym 1346 roku układ z polskim królem [[Kazimierz III Wielki|Kazimierzem Wielkim]]. Zobowiązywał się nie wpuszczać do swych zamków i miast żadnego z królewskich przeciwników, króla czeskiego w to wliczając. Mimo tej deklaracji, gdy na tron czeski wstąpił nowy monarcha Karol Luksemburski, Władysław stanął po stronie nowego suwerena.

Gdy książę Władysław zmarł przed 8 września 1352 roku, jedynym żyjącym spadkobiercą księstwa okazał się młodszy syn księcia - [[Bolesław Bytomski|Bolesław]]. Jako lojalny lennik przebywał na dworze swego suwerena króla Karola. Książę w królewskiej świcie był na początku 1354 roku w Akwizgranie, gdy księżniczka świdnicka Anna, została koronowana na królową niemiecką. Na początku kolejnego roku był w Mediolanie świadkiem jej koronacji na królową Włoch, a wiosną na cesarzową rzymską. Wracając z tych uroczystości zmarł w Venzone. Został pochowany w tamtejszej katedrze.

Wraz ze śmiercią Bolesława wygasła bytomsko-kozielska linia Piastów. Księstwo stało się przedmiotem przetargów sukcesyjnych. Do spadku uprawnione były książęce córki i siostry. Głównymi sukcesorami okazali się książęta Przemysł I Noszak z Cieszyna i Konrad I z Oleśnicy, ożenieni z bytomskimi księżniczkami.

==Panowanie Piastów cieszyńskich==

Książę cieszyński [[Kazimierz I Cieszyński|Kazimierz]] wystąpił z pretensjami do spadku po Piastach bytomsko-kozielskich jako opiekun córek zmarłego księcia Bolesława. Fakt, że przebywał w otoczeniu króla czeskiego zapewne sprzyjał jego dążeniom. Król [[Karol IV Luksemburski]] uznał prawa księcia cieszyńskiego do bytomskich ziem. Po śmierci Kazimierza, jego syn Przemysł I Noszak kontynuował politykę ojca. Aby wzmocnić swe plany między latami 1360-1363 pojął za żonę księżniczkę [[Elżbieta Bytomska|bytomsko-kozielską Elżbietę]], córkę Bolesława. Ostatecznie podział spadku dokonał się w 1369 roku. Przemysł otrzymał Toszek, [[Pyskowice]] i Siewierz oraz część Bytomia i Gliwic. Mieszkańcy Bytomia nie chcieli przyjąć za swego pana księcia cieszyńskiego, ale decyzję królewską ostatecznie uznali. Przemysł przebywający na praskim dworze mógł skupić się na swych działaniach jako dyplomata, bo w takim charakterze służył Karolowi IV. W służbie królewskiej odwiedził wiele krajów europejskich, m.in.: Cesarstwo Niemieckie, Francję, Anglię, Polskę. Największe jego znaczenie przypada na okres gdy pełnił funkcję „wikariusza”, czyli zastępcy i reprezentanta cesarza na kraje niemieckie. Pod koniec życia władał największą częścią Górnego Śląska. Zmarł w 1410 roku w trakcie wojny polsko-krzyżackiej, której, prowadząc rokowania z obydwiema stronami konfliktu, usiłował zapobiec, a potem ją zakończyć.

Następca Przemysła I Noszaka, syn [[Bolesław I Cieszyński|Bolesław]], jeszcze za życia ojca objął władzę nad Toszkiem i [[Oświęcim|Oświęcimiem]]. W 1414 roku podzielił się spadkiem ze swym bratankiem, księciem [[Kazimierz I Oświęcimski|Kazimierzem]], któremu oddał [[Oświęcim]], [[Zator]], Toszek. Sobie pozostawił przede wszystkim Cieszyn, a ze spadku bytomskiego Siewierz oraz południową część Bytomia. Książę Kazimierz przebywał na dworze króla [[Zygmunt Luksemburski|Zygmunta Luksemburga]]. Bolesław tuż po śmierci ojca ożenił się z siostrzenicą króla [[Władysław II Jagiełło|Władysława Jagiełły]], księżniczką mazowiecką [[Eufemia Mazowiecka ur. 1396/7|Eufemią]]. W 1424 roku razem z bratankiem Kazimierzem byli w Krakowie na koronacji królowej [[Zofia Holszańska|Zofii]], ostatniej żony Jagiełły. Pod koniec życia obu książąt, ziemie dawnego księstwa bytomsko-kozielskiego zostały najechane przez [[Husyci|husytów]], którzy w Gliwicach założyli swoją główną siedzibę. Bolesław zmarł w 1431 roku, a Kazimierz w 1434 roku.
W pierwszych latach rządów kolejnego pokolenia w obu księstwach rządy sprawowali regenci. W części oświęcimskiej, najstarszy z braci [[Wacław I Zatorski|Wacław]], a w części cieszyńskiej księżna wdowa. Ten okres zakończył się w 1442 roku oddaniem władzy w Cieszynie [[Wacław I Cieszyński|Wacławowi]], synowi Bolesława II. Otrzymał on także rządy na księstwem siewierskim i południową częścią Bytomia. Trzy lata później Wacław z linii oświęcimskiej uznał, że młodsi bracia już osiągnęli pełnoletniość. [[Jan IV Oświęcimski|Jan IV]] otrzymał Oświęcim i część Gliwic, a [[Przemysł Toszecki|Przemysł]] Toszek.

W 1443 roku Wacław cieszyński zdecydował się sprzedać księstwo siewierskie biskupowi krakowskiemu Zbigniewowi Oleśnickiemu. Choć uzyskał zgodę swych najbliższych krewnych, legalność tej decyzji kwestionowali Piastowie z linii oświęcimskiej. Skutkiem była kilkuletnia wojną z Polską. Ponadto książęta oświęcimscy tolerowali napady na swych ziemiach na kupców zdążających do Krakowa. Konflikt ten skończył się przegraną Piastów, którzy nie tylko uznali się za pokonanych, ale w 1447 roku byli obecni na koronacji [[Kazimierz IV Jagiellończyk|Kazimierza IV Jagiellończyka]] w Krakowie i zobowiązali się złożyć hołd polskiemu władcy. W 1454 roku Jan IV dopełnił zobowiązaniu, trzy lata później sprzedał [[Księstwo oświęcimskie|księstwo oświęcimskie]] polskiemu królowi, a sam przeniósł się do Gliwic. Tam rezydował do 1482 roku.
W 1459 roku książę Wacław pozbył się swojej części Bytomia na rzecz Konrada IX z Oleśnicy.

Książę Jan IV i Przemysł odtąd już współpracowali z królem Kazimierzem Jagiellończykiem. Brali udział w wojnie trzynastoletniej po polskiej stronie, a w 1471 roku byli w orszaku [[Władysław III Jagiellończyk|Władysława Jagiellończyka]], który jechał na koronację na króla Czech do Pragi. Pomimo tego obydwaj uznali władzę króla [[Maciej Korwin|Macieja Korwina]] nad Śląskiem i w sierpniu 1479 roku złożyli mu w Ołomuńcu hołd lenny. Jan IV sprzedał w 1482 roku swoją część Gliwic [[Jan Bielik|Janowi Bielikowi]], [[Starosta generalny|staroście śląskiemu]]. Zmarł w 1495 roku.

==Pod rządami Piastów oleśnickich==

Książę [[Konrad I Oleśnicki|Konrad I]] z Oleśnicy w 1329 roku uznał się lennikiem królów czeskich. Rok później pojął za żonę księżniczkę [[Eufemia Kozielska|Eufemię]] bytomsko-kozielską. Gdy spłacił dług książąt bytomskich wobec księcia [[Leszek Raciborski|Leszka]] z Raciborza, wzmocniła się jego pozycja w zabiegach o spadek po [[Piastowie bytomsko-kozielscy|Piastach bytomsko-kozielskich]]. Po śmierci księcia Bolesława, wystąpił także w imieniu sióstr swej żony. Jego pretensje zostały uznane przez króla czeskiego i ostatecznie w 1369 roku [[Konrad II Oleśnicki|Konrad I]]I (Konrad I zmarł w 1366 r.) otrzymał Koźle i północną część Bytomia i okolicznych ziem. Dodatkowo wykupił od księżniczki [[Eufemia Bytomska|Eufemii]], córki Bolesława, jej część Gliwic. Skupiając w swych rękach władze także nad innymi ziemiami w całym Śląsku, stał się jednym z bogatszych Piastów na tym terenie. Jego pozycję wzmacniała współpraca z królem Węgier [[Ludwik Węgierski|Ludwikiem Andegaweńskim]]. Wraz z nim wyprawiał się na Ruś Halicką. Po jego śmierci w 1403 roku dobre kontakty z polskim dworem kontynuował [[Konrad III Stary|Konrad III]]. [[Plik:Ludwik.jpg|200px|thumb|left| Piastowie oleśniccy utrzymywali dobre stosunki z królem Polski i Węgier Władysławem Węgierskim (Andegaweńskim)]]

Syn Konrada III, [[Konrad VII Biały]] nabywał doświadczenia politycznego na dworze króla Władysława Jagiełły. Służył jako paź królowej [[Anna Cylejska|Anny]]. Później rzemiosło rycerskie poznawał u Krzyżaków.
Konrad III dał się poznać jako znakomity rozjemca i doprowadził do zgody w kilku konfliktach, jakie miały miejsce na Śląsku. Skutkiem jego negocjacji w 1409 roku w początkowej fazie wojny polsko-krzyżackiej była, niestety krótkotrwała, przerwa w walkach. Po śmierci Konrada III, krótko rządziła wdowa, księżna Guta. Po podziale spadku przez synów zmarłego, część górnośląska przypadła Konradowi VII Białemu. Książę ten w czasie wielkiej wojny z zakonem oraz w bitwie pod Grunwaldem walczył po stronie Krzyżaków. W 1421 roku Konrad VII podzielił się władzą z starszym bratem [[Konrad V Kącki|Konradem V]]. W 1430 roku na Górny Śląsk wkroczyli husyci i ich łupem padły Gliwice, które stały się ich główną bazą na tym terenie. Rok później książę odzyskał miasto. W 1439 roku po śmierci Konrada V przejął pełnię władzy nad całym dziedzictwem książąt oleśnickich oraz sprawował opiekę nad synami Konrada V.

W 1450 roku Konrad IX i [[Konrad X Biały Młodszy|Konrad X]], zbuntowali się przeciwko władzy stryja i po uwięzieniu go, przejęli rządy. Konrad VII Biały zgodził się ustąpić i osiadł we Wrocławiu, gdzie zmarł w 1452 roku. Książęta postanowili nie dzielić księstw, dzieląc się jedynie dochodami. W 1459 roku Konrad IX odkupił od książąt cieszyńskich drugą część Bytomia. Przed śmiercią przekazał prawo do księstwa kozielskiego [[Henryk I Starszy z Podiebradów|Henrykowie I Starszemu]] z rodu Podiebradowiczów. Gdy zmarł w 1471 roku młodszy brat Konrad X chciał przejąć wszystkie ziemie po nim, jednakże bez skutku. W 1480 roku uznał władzę króla Macieja Korwina. Rok później został pozbawiony przez króla swych księstw. Zmarł w 1492 roku nie odzyskawszy dziedzictwa.

==Przejęcie ziem księstwa przez księcia opolskiego Jana II Dobrego==

Książę opolski [[Jan II Dobry]], wzorem wielu swoich krewnych skupił się podczas swych długich rządów na łączeniu ziem Górnego Śląska. Choć nie udało mu się skupić całości ziem niegdyś będących we władaniu księcia opolskiego [[Władysław I Opolski|Władysława I]], podporządkował sobie dużą ich część, m.in. prawie całe dawne księstwo bytomsko-kozielskie.

Król Maciej Korwin po pozbawieniu władzy miejscowych książąt, często osadzał w ich miejscu możnowładców całkowicie sobie oddanych, tak np. Toszek otrzymał [[Jan Sokołowski]], a Bytom [[Jan z Żerotina]]. Choć posiadali władzę nad przyznanymi sobie terenami, nie posiadali tytułu książęcego, ani też nie wywodzili się z żadnego rodu dynastycznego, a tym bardziej z dawnych książąt śląskich, Piastów czy Przemyślidów.

Jan II Dobry w 1477 roku odkupił od Konrada X z Oleśnicy [[Prudnik]]. Dziesięć lat później od księcia legnickiego Fryderyka I wziął w zastaw Brzeg. Z dawnego księstwa bytomsko-kozielskiego jako pierwsze przeszły pod władzę książąt opolskich Gliwice nabyte od Wilhelma z Pernsztejnu. Na początku 1497 roku księżna Barbara karniowska, wdowa po [[Jan IV Oświęcimski|Janie IV oświęcimskim]] sprzedała księstwo toszeckie. Kilka miesięcy później książę [[Mikołaj II Niemodliński|Mikołaj II]] zginął w tragicznych okolicznościach w Nysie. Dzieło zbierania ziem kontynuował Jan II. W następnym roku odkupił od Jana z Żerotina Bytom. W tym samym czasie uzyskał Niemodlin. Jako ostatnie w tym regionie, dostało się w ręce Jana II Koźle od Wilhelma, syna Puty z Riesenbergu i Swekowa. W 1521 oku. po śmierci siostrzeńca księcia raciborskiego Walentego, włączył do swej domeny także jego ziemie.
Księstwo opolsko-raciborskie Jana II było największym kompleksem ziem górnośląskich, jakie od śmierci księcia Władysława znalazły się w ręku jednego z jego potomków.

Książę Jan II wobec braku potomków w 1512 róku zawarł układ o przeżycie z księciem karniowskim [[Jerzy Fryderyk Hohenzollern|Jerzym von Ansbach]] z dynastii Hohenzollernów. W 1526 roku przekazał mu władzę nad Bytomiem. Wprawdzie w 1528 roku nowy król czeski [[Ferdynand I Habsburg]] doprowadził do unieważnienia traktatów Jerzego z Janem II, ale wobec ciągłych kłopotów finansowych trzy lata później zgodził się na przejęcie ziem księstwa opolsko-raciborskiego (i bytomskiego) w zastaw za pożyczki, jakie wcześniej od Jerzego uzyskał. Stan taki trwał przez kilkadziesiąt lat, w przypadku Bytomia Hohenzollernowie rządzili miastem prawie sto lat.

==Bibliografia==

#Drabina Jan, Historia miast śląskich w średniowieczu, Kraków 2000.
#Horwat Jerzy, Księstwo bytomskie i jego podziały do końca XV w., Gliwice 1990.
#Książęta i księżne Górnego Śląska, pr. zb. pod red. Antoniego Barciaka, Katowice 1995.
#Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999.

==Źródła on-line==

ŚBC:

[http://www.sbc.org.pl/publication/974 Chronik der Stadt Beuthen in Ober-Schlesien].

[http://www.sbc.org.pl/publication/9193 Geschichte der Stadt, Herrschaft und Festung Cosel]

BC Uwr:

[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/8092 Friedrich Bernhard Wernher, Silesia in Compendio seu Topographia das ist Praesentatio und Beschreibung des Herzogthums Schlesiens,1750]

[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/8762 Albert Friedrich Zimmermann, Beyträge zur Beschreibung von Schlesien Bd.3 1784, Brieg 1784]

Inteligencja

2015-01-12T13:11:37Z

Myszorj:

[[Kategoria:Socjologia]]
[[Kategoria:Historia]]
Autor: [[dr hab. prof. UŚ Adam Bartoszek]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Inteligencja rozpoznawana jest jako złożona warstwa społeczna, obejmująca członków ponadprzeciętnie wykształconych grup zawodowych, którzy pełniąc intelektualne funkcje w sferach edukacji, kultury i zarządzania, odwołują się do wartości duchowych, oraz do podmiotowych aspiracji społeczeństwa, a swoją pracą przyczyniają się do kształtowania zbiorowego poczucia narodowej i politycznej wspólnoty.

Pierwszą - jak podaje Ryszarda Czepulis-Rastenis<ref>R. Czepulis-Rastenis, „Klasa umysłowa”. Inteligencja Królestwa Polskiego 1832-1862. Warszawa 1973, s.6.</ref>- w polskim piśmiennictwie próbą zdefiniowania terminu "inteligencja" jest sformułowanie przedstawione przez Karola Libelta w rozprawie z 1844 pt. "O miłości Ojczyzny". Pisze on tak o inteligencji - ''Stanowią ją ci wszyscy, co troskliwsze i rozleglejsze odebrawszy po szkołach wyższych wychowanie, stają na czele narodu jako uczeni, urzędnicy, nauczyciele, duchowni, przemysłowi zgoła, którzy mu przewodzą wskutek wyższej swojej oświaty. Poza tą klasą leżą masy ludu, niby ogromne pokłady ziemi, z ponad których tamci jako wzgórza się wznoszą''<ref>K. Libelt, O miłości Ojczyzny, w: "Rok 1844 pod względem Oświaty, Przemysłu i Wypadków Czasowych", nr 1, 1844, s.53.</ref>.Znajdujemy tu socjologiczne ujęcie struktury społecznej z inteligencją narodu jako jego elitą duchową i równocześnie przewodzącą w ludowi w kształceniu i kierowaniu sprawami życia społecznego. W dalszych historycznych opracowaniach z XIX w. dodawane są oczekiwania dotyczące przymiotów inteligencji: rozumienie sprawy narodowej, obok wypełniania obowiązków i miłości ojczyzny; powinnością inteligenta jest praca ideowa i poświęcanie się dla rozwiązywania problemów swojego narodu w imię ogólnego postępu a nie interesów i uczuć pojedynczych warstw społecznych<ref>Patrz w R. Czepulis-Rastenis, „Klasa umysłowa”. Inteligencja ... op. cit., s. 7-8.</ref>.

Według analiz historyków i socjologów inteligencja to specyficzna warstwa wyłaniająca się w społeczeństwach Środkowo-Wschodniej Europy a zakorzeniona w historycznych procesach ich transformacji, od tradycyjnych feudalnych do nowoczesnych struktur polityczno-gospodarczych. Szczególnym czynnikiem wyodrębniania się tej warstwy był opór ideowy wykształconych elit wobec tradycjonalizmu autokratycznego i oligarchicznego porządku, oraz wobec obcej politycznej dominacji, w krajach opóźnionych w rozwoju gospodarczym i cywilizacyjnym. Aleksander Gella wyróżnia siedem historycznych przypadków funkcjonowania inteligencji, jako specyficznego segmentu struktury społeczeństw - które socjologicznie można zaliczyć do systemów transformacyjnych<ref>Przywołanie za Jerzym Mikułowskim Pomorskim, który cytując Aleksandra Gella zalicza go do zwolenników podejścia historycznego - J. Mikułowski- Pomorski, Inteligencja wobec nowych czasów, w: Inteligencja. Między tradycją a wyzwaniami współczesności. Pod red. J. M. Pomorskiego, Wyd. Akademia Ekonomiczna Kraków 2005, s.9. </ref>. "Są to:
#historyczna klasyczna inteligencja Polski i Rosji;
#pewne grupy społeczne w międzywojennych Węgrzech i Czechosłowacji;
#cześć lepiej wykształconych i zorientowanych humanistycznie członków klasy średniej na Zachodzie wraz z zawodowymi intelektualistami;
#"inteligencja pracująca" w krajach socjalizmu - zwana też "inteligencją ludową";
#wykształcona warstwa w nowych narodach Afryki i Azji, która konkuruje z miejscową burżuazją o narodowe przywództwo;
#grupy dysydenckie i częściowo rewolucyjna inteligencja w społeczeństwach zamożnych podczas ostatnich dwudziestu lat (50-70 lata XX w. - AB);
#małe grupy dysydentów w ZSRR i Europie Wschodniej, które przypominają klasyczną inteligencję z XIX w."<ref>A. Gella, The Intelligentsia and the Intellectuals, Beverly Hills, Sage 1976 - za J.M. Pomorski, Inteligencja wobec..., op.cit.,s. 9. </ref>.

Takie podejście identyfikuje inteligencję ze specyficzną kategorią zaangażowanych politycznie i społecznie intelektualistów, którzy tworzą elementy kultury obywatelskiej oraz narodowej a ideowo orientują się ku postępowi i\lub modernizacji. Klasyczna inteligencja polska i rosyjska była społecznie zakorzeniona w ziemiaństwie, ale należąc do zawodów oświeconych wykształceniem - w różnych kręgach towarzyskich i ideowo-politycznych wiązała się ze społecznikowską pracą na rzecz postępu a nawet rewolucji - dążyła do zmian kulturowych zapóźnionego feudalnego ustroju.

W procesie upowszechnienia edukacji, oraz zdobyczy cywilizacyjnych i socjalnych, inteligencja środkowo-europejska stawała się kategorią zyskującą samoświadomość wyróżnionej warstwy społecznej, której wiodącą rolą było przewodzenie masom społecznym. Funkcjonalnie inteligencja wywiera wpływ na aspiracje kulturalne i życiowe różnych warstw a szczególnie wyznacza kierunki oraz zasady awansu edukacyjnego warstw ludowych, włączając je do kultury uniwersalnej i narodowej.

==Nurty badań i koncepcje definiowania inteligencji==

W refleksji badaczy nad historycznymi losami oraz społecznym i kulturowym dziedzictwem inteligencji znajdujemy kilka wiodących orientacji:
*analizę genezy i składu społecznego oraz losów różnych pokoleń inteligenckich<ref>Np. J. Chałasiński, Społeczna genealogia inteligencji polskiej. Warszawa 1946 i jej rozszerzona wersja pt. Przeszłość i przyszłość inteligencji polskiej. Warszawa 1958; S. Kieniewicz, Rodowód inteligencji polskiej. „Tygodnik Powszechny” nr 15 1946; J. Żarnowski, Struktura społeczna inteligencji w Polsce w latach 1918-1939. Warszawa 1964; J. Szczepański, Odmiany czasu teraźniejszego. Rozdział pt. Struktura inteligencji w Polsce. Warszawa 1971; seria badań pod kierunkiem R. Czepulis-Rastenis, Inteligencja polska pod zaborami. Studia T.I., Warszawa 1979, Polska inteligencja współczesna, red. A. Borucki. Warszawa 1980; Inteligencja polska XIX i XX wieku Studia T II., Warszawa 1981, T.III W-wa 1983 i T.IV W-wa 1985; I. Homola, .Struktura społeczna i zarys położenia inteligencji krakowskiej w latach 1860-1914. Kraków-Wrocław 1984; L. Hass, Inteligencji polskiej dole i niedole. XIX i XX wiek. Łowicz 1999. </ref>;
*charakterystykę misji społeczno-kulturalnej inteligencji oraz jej roli polityczno-ideowej w walce o niepodległość kraju, tworzących tradycje jej etosu<ref> K. Libelt, O miłości Ojczyzny. Warszawa 1844 i pisma zebrane w tomie Samowładztwo rozumu i objawy filozofii słowiańskiej. Warszawa 1967; R. Dmowski, Myśli nowoczesnego Polaka. I wydanie 1903 i wydanie powiększone Lwów 1907; F. Znaniecki, Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. Poznań 1934; przedruk Warszawa 1974 i praca tegoż autora Uczeni a życie polskie. "Droga" nr 2-3 i 4 z 1936 oraz jej rozwinięcie w The Social Role of Men of Knowledge. Columbia University Press 1940 (wydanie polskie w tomie Społeczne role uczonych. Warszawa 1984); A. Bocheński, Rzecz o psychice narodu polskiego. Warszawa 1998; A. Michnik. Z dziejów honoru w Polsce. Paryż 1985. </ref>;
*krytykę inteligenckich iluzji, braku więzi z innymi warstwami społecznymi, obnażanie elitaryzmu, egoizmu grupowego i politycznej służalczości w jej funkcjonowaniu<ref>I. Moszczeńska, Klasy społeczne a inteligencja. „Ludzkość” nr 38, 40, 42 i 52 1906; A. Świętochłowski. Zadania kultury polskiej. „Nowa Gazeta” nr 63 1907; S. Brzozowski, Legenda młodej polski. Studia o strukturze duszy kulturalnej. Lwów 1910; S. Żeromski, Snobizm i postęp. Warszawa-Kraków 1923; J. Chałasiński. Społeczna genealogia inteligencji polskiej. Warszawa 1946; Cz. Miłosz, Zniewolony umysł. Londyn 1953; J. Trznadel. Hańba domowa. Lublin 1990; H. Palska, Nowa inteligencja w Polsce Ludowej. Świat przedstawień i elementy rzeczywistości. Warszawa 1994; Intelektualiści a komunizm. „Znak” Rok LI nr 525 Zeszyt tematyczny. Kraków, Luty 1999.</ref>;
*afirmację roli ideowej i przywódczej polskiej inteligencji, wskazywanie na kulturowe, narodowe oraz religijne dziedzictwo różnych jej odłamów bądź nurtów<ref>I. Moszczeńska, Cenzus inteligencji. „Przełom” nr 28 1906; H. Janaszek-Iwanickova, Świat jako zadanie inteligencji. Studium o Stefanie Żeromskim. Warszawa 1971; R. Czepulis-Rastenis, „Klasa umysłowa”. Inteligencja ..., op cit. Warszawa 1973; A. Kłoskowska, Heroizm i personalne symbole jako wartości kulturalne. W: Filozofia i pokój. Warszawa 1971; A. Kłoskowska, Inteligencja polska w słowie i obrazie własnym. Wykład na otwarcie wystawy Inteligencja polska XIX i XX wieku. Warszawa 1995; T. Bogucka, Polak po komunizmie. Kraków-Warszawa 1997; Marian Surmaczyński, Kryzys lat 80 w świadomości inteligentów. Wrocław 1997.</ref>.

Encyklopedia Socjologii wskazuje cztery podstawowe koncepcje inteligencji, jako zbiorowości ludzi:
*wyróżniających się wysokimi walorami intelektualnymi, artystycznymi i moralnymi;
*trudniących się zawodowo pracą umysłową bądź artystyczną;
*zajmujących określone miejsce w strukturze społecznej, którzy ze względu na swoje usługowe funkcje społeczne sytuują się między wyższymi a niższymi klasami;
*o wysokich kompetencjach intelektualnych, powiązanych z układem prospołecznych orientacji aksjologicznych i pełnieniem funkcji przewodnika w sferze wartości<ref>hasło Inteligencja autor Joanna Kurczewska w: Encyklopedia Socjologii. T.I A-J. Warszawa 1998, s.339.</ref>.

We literaturze socjologicznej typowe jest ogólne charakteryzowanie inteligencji, jako segmentu struktury społecznej złożonego z różnych kategorii zawodowych związanych z twórczą praca umysłową. Przykładowo Jan Szczepański socjologiczne rozumienie tej kategorii zredukował (warunkach społeczeństwa socjalistycznego) do definiowania funkcjonalnego grup zawodowych, wyspecjalizowanych w aktywności umysłowej, które "zajmują się twórczością kulturalną, organizowaniem pracy i współżycia społecznego oraz wykonywaniem prac wymagających wiedzy teoretycznej”<ref> J. Szczepański, Odmiany czasu teraźniejszego, Warszawa 1971, s.98.</ref>.
W najszerszej kategoryzacji cech tej zbiorowości, - nawiązując do określenia badacza pokoleń polskiej inteligencji Ludwika Hassa - inteligencja jest definicyjne warstwą obejmującą ogół osób, dla których podstawowym źródłem utrzymania jest wykonywanie kwalifikowanej pracy umysłowej, zarówno podejmowanej na własny rachunek (ludzie wolnych zawodów lub przedsiębiorcy), jak i wykonywanej najemnie (wyżej kwalifikowani pracownicy umysłowi i kara kierownicza w przedsiębiorstwach lub instytucjach) będący specjalistami z wyższym wykształceniem. Współcześnie podstawowym formalnie kryterium przynależności do kręgów inteligencji jest co najmniej wyższe wykształcenie, jakkolwiek historycznie w końcu XIX i w pierwszej połowie XX wieku już klasyczne gimnazjum i egzamin maturalny udostępniały wyższe inteligenckie kwalifikacje. Ze względu na tak szeroki zakres rozumienia tej warstwy społecznej, ogólne definiowanie inteligencji może być dobry pomostem do dialogu pomiędzy socjologami i historykami, podejmującymi się opisu przejawów oraz wytworów aktywności jej członków w różnych okresach historii Polski - od I Rzeczpospolitej Szlacheckiej, aż po dzisiejszą III RP (w tym sporów politycznych wokół idei tzw. IV Rzeczpospolitej<ref>Obraz sporów politycznych wokół tej idei m.in. w: Paweł Szałamacha, IV Rzeczpospolita - pierwsza odsłona. Dlaczego się nie udało, co trzeba zrobić, wyd. Zysk i s-ka Warszawa 2009; oraz Leszek Skonka, Czy idea IV Rzeczpospolitej była mrzonką - tekst na www. http://gazetawarszawska.com/2012/04/16/dr-leszek-skonka-czy-idea-iv-rzeczpospolitej-byla-mrzonka/ (dostęp dn. 20.07.2013 r.). </ref>).

W tradycyjnym stanowym społeczeństwie inteligenckie szlify zdobywali głównie zorientowani na twórczą pracę umysłową członkowie szlachty. Mniej liczni byli inteligenci o rodowodzie mieszczańskim lub wyedukowani synowie bogatszego chłopstwa, a jedną z popularniejszych dróg awansu do tych kręgów było kształcenie prowadzące do święceń duchownych. Księża w szczególnym stopniu stanowili ostoję narodowej inteligencji, bowiem polska i śląska kultura była zrośnięta przez stulecia z katolicyzmem, zyskiwała zatem w ich posłudze społeczną ostoję i duchowe wzmocnienie. Jakkolwiek na Śląsku Cieszyńskim specyficzne były ewangelickie tradycje polskiej ludności, trwające tam od XVI wieku. Jej prawa zabezpieczone po kontrreformacyjnej presji Habsburgów patentem tolerancyjnym, powiązały wiarą protestancką prawie 80% autochtonicznej ludności tego regionu. Mieszczańskie społeczności ewangelicko-augsburskie wydały dość liczne grono pastorów gromadzących i pielęgnujących polskie tradycje kulturowe<ref>Śląsk Cieszyński w początkach czasów nowożytnych (1528-1653), red. Idzi Panic, Wyd. Starostwo Powiatowe w Cieszynie, Cieszyn 2011; oraz Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, red. I. Panic, t. 1–3, Cieszyn 2009–2010.</ref>.

==Wartości społeczne i etos inteligencji==

Historia polski zaborowej uczyniła z inteligencji warstwę szczególną, zakorzenioną w szlacheckich ideałach wolności przywódczynię narodowej walki o niepodległość, ale pozbawiała ją trwałego zakorzenienia w industrialnej i urbanistycznej modernizacji kraju<ref>Głównymi zarzutami J. Chałasińskiego wobec rodzimej inteligencji było powstrzymywanie się jej poszlacheckich kręgów od aktywnego organizowania życia gospodarczego w warunkach rozwijającego się kapitalizmu i tworzenie „gett inteligenckich”. Jak pisał - "napływający do miast żywioł ziemiańsko-szlachecki, broniąc się przed deklasacją, tworzy w nich getta towarzyskie szukające podstaw swej egzystencji w uprawianiu literatury, sztuki lub nauki ale niemal wcale nie podejmując się organizowania kapitalistycznych przedsięwzięć w zakresie handlu lub produkcji dających wpływ na gospodarczą strukturę tych miast" - patrz J. Chałasiński, Przeszłość i przyszłość inteligencji polskiej. Warszawa 1997, s.58-59. „W krajach Europy Zachodniej inteligencja tworzyła się wraz z kapitalistycznym mieszczaństwem i była jego intelektualnym wykładnikiem” - pisze J. Ulatowski, Aneks pt. Problem widziany z innej strony. W: J. Chałasiński. Przeszłość i przyszłość......., s.179. </ref>. Treści inteligenckiego etosu w znacznym stopniu kształtowała polska literatura piękna i zaangażowana społecznie publicystyka<ref>Zaczątki inteligenckiego etosu tkwią w dziełach doby oświecenia i w romantycznej literaturze porywającej ideami emancypacji narodowej. Nowoczesne treści etosu inteligenta-społecznika propagowała publicystyka okresu pozytywizmu a szczególnie dzieła A. Świętochowskiego i literatura tak zwanej Młodej Polski z jej czołowymi przedstawicielami B. Prusem i S. Żeromskim.</ref>. Zrywana poprzez ofiarę krwi i represje zaborców ciągłość pokoleniowa i materialna dorobku inteligencji zwiększała poczucie etosowej wspólnoty, zawarte w jej dziedzictwie duchowym. Dla dziewiętnastowiecznej polskiej inteligencji o ziemiańskim rodowodzie, walka o niepodległość kraju była znacznie ważniejsza, niż myślenie w kategoriach ekonomicznych a podejmowanie produktywno-utylitarnych zajęć nie było sprawą jej stanowego honoru<ref>J. Chałasiński, Przeszłość i przyszłość inteligencji polskiej..., s. 53-57.</ref>. Takie motywy jedynie po części przenikały habitusy Polaków pod zaborem pruskim w Wielkopolsce a zdecydowanie słabiej na ziemie Śląska, które nie były terenami rozbiorowymi.

Historycznie za inteligencję śląską można uznać wszystkie warstwy zajmujące się pracą duchową i edukacją, wyłaniające się wraz z procesami nowoczesnej urbanizacji i industrializacji Górnego Śląska, szczególnie w ramach rozwoju pruskiego państwa. Jednak śląska inteligencja kwalifikowana terytorialnie, czyli poprzez miejsce urodzenia i edukacji lub twórczej aktywności życiowej wybitnych jednostek, stanowi jedynie termin opisowy, czyli jest socjologiczną hybrydą<ref>Wskazywanie na istnienie historii rodzimej śląskiej inteligencji, w oparciu o jej miejscowe pochodzenie regionalne lub aktywność twórczą osób związanych ze [[Śląsk|Śląskiem]] - niezależnie od miejsca życia twórców i ich polityczno-narodowych afiliacji oraz pracy w różnych historycznych epokach - jest socjologicznie i kulturowo nieuprawnione. Jednakże dziś niektórzy sympatycy "narodu śląskiego", poszukujący wraz z Ruchem Autonomii Śląskiej tradycji "rodzimej" śląskości chcą do wspólnej kategorii zaliczyć takie postaci jak: Martin z Opavy, Vitelon, Anselmus Ephorinus, Maria Cunitz, Andreas Gryphius, Valeska hr. Bethusy-Huc, Petr Bezruč, Paul Barsch, Heinrich Laube, Josef von Eichendorf, ks. Alojzy Ficek, Carollus Godulla, Franz Winkler, Ewa von Tiele Winckler (Matka Ewa), Władysław Nehring, Robert Göppert, Maria Göppert-Mayer, ks. dr Emil Szramek, Carl Ulitzka, Jan Kustos, Horst Bienek, Stanisław Bieniasz, Janosch, ks. biskup Herbert Bednorz, prof. Johannes Georg Bednorz, prof. Dan Gawrecki i dowolnych innych. Cenne jest przywracanie pamięci o wybitnych uczonych i twórcach urodzonych na Śląsku, jak to czyni praca Piotra Greinera. Nobliści ze Śląska, Wyd. DWPN Gliwice-Opole 2005, ale nie są one w stanie mitologizować ich pracy na rzecz ideowej i kulturowej (Górno)śląskiej wspólnoty. </ref>. W odniesieniu do wybitnych postaci i osobowości twórczych, zasłużonych dla danego narodu i regionu, używać należy określenia intelektualiści<ref>Bogactwo sylwetek osób różnego pochodzenia i stanu, którzy funkcjonowali od czasów Średniowiecza na Górnym Śląsku i byli związani z nim urodzeniem, swoją pracą i twórczością prezentuje Bogdan Snoch w: Górnośląski leksykon biograficzny. Suplement do wydania drugiego, Wyd. Muzeum Śląskie, Katowice 2006. </ref>. W niemieckiej kulturze za G. W. Heglem rozróżniano inteligencję państwową i mieszczańską, jako swoiste obywatelskie grupy społeczne zaliczane do stanu średniego a utrzymujące się z posiadania wykształcenia i dóbr duchowych<ref>Za L. Hass, Inteligencji polskiej dole i niedole. XIX i XX wiek, Łowicz 1999, s. 25. </ref>.Inteligenccy obywatele pruscy, w tym mający zakorzenienie w śląskim etnosie twórcy kultury i reprezentanci stanów społecznych państwa pruskiego, stanowili w większości podporę idei narodowej wspólnoty<ref>Dobrze oddaje te treści opracowanie Josefa Nadlera pt. Śląska literatura współczesna z 1929 roku wydane w tomie Śląsk. Rzeczywistości wyobrażone, pod red. W. Kunickiego, Wyd. Poznańskie, Poznań 2009, gdzie autor pisze o treściach dzieł J. von Eichendorfa, H. Kabotha, H. Stehra inspirujących późniejszych twórców niemieckiej literatury śląskiej z początku XX wieku, jak np. A. Hein, H. Blüher, G. Hauptmann, L. Koszella, H. Dominik, K.H. Strobel i inni. </ref>w ramach polityki Kulturkampfu kanclerza Bismarcka. Wcześniej działający tu wybitni oświeceniowi literaci, kaznodzieje, uczeni - po części fascynaci śląskiego ludu i folkloru - w zasadniczym stopniu nie kwestionowali autorytetu pruskiego państwa<ref>Jak przykładowo Johan G. Schummel, Julius Roger, Joseph von Eichendorf, Herman Karl Koelling wspominani w pracy Marii Lipok-Bierwiaczonek, Etnograficzny obraz Górnego Śląska, w: Historia Górnego Śląska, pod red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2001, s. 392-395.</ref>. Na treść procesów konstytuowania się ówczesnej inteligencji na Górnym Śląsku, rzutowało to, że utalentowani i wysoce wykształceni reprezentanci śląskiego ludu wchodząc do kręgów zawodowych nauczycieli, urzędników, lekarzy, prawników, artystów, poprzez edukację i sieci społecznej aktywności przechodzili w sferę języka niemieckiego. Wielu z nich aspirowało do uczestnictwa w sferach towarzyskich i instytucjonalnych pruskiego społeczeństwa, co często wiązało się z wykorzenieniem<ref>Wspomina o tym problemie, kwestionując mit braku śląskich elit Michał Smolorz w pracy Śląsk wymyślony, wyd. Antena Górnośląska, Katowice 2012, s.196.</ref>lub świadomym wyborem niemieckiej tożsamości.

==Korzenie polskiej inteligencji na Górnym Śląsku==
[[Plik:Lompa.png|250px|thumb|right|Józef Lompa,[http://www.sbc.org.pl/dlibra/doccontent?id=6838&from=FBC Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej]]]

Funkcje kontestacyjne wobec autorytaryzmu władzy i narodowo-twórcze motywy działania są misyjnymi składnikami inteligenckiego etosu w środkowo-europejskim doświadczeniu. Śląskie zakorzenienie części miejscowej inteligencji, budzącej swą pracą świadomość społeczną oraz narodową identyfikację ludu żyjącego na Górnym Śląsku, prowadziło ją od obrony katolickiej wiary i języka polskiego służącego kultowi, także do zaangażowania w idee poprawy doli socjalnej oraz pozycji kulturalnej śląskiego robotnika i chłopa. Śląskie wykształcone mieszczaństwo było wówczas w zdecydowanej większości niemieckie, a po części także żydowskie. Niemieckojęzyczna edukacja, wzmocniona narodowym romantyzmem i pruskim nacjonalizmem, wbudowanymi w aktywność kulturalnych i gospodarczych śląskich elit, tworzyły etniczne i stanowe bariery. Organizatorzy instytucji polskiej kultury i katolickiego życia religijnego na [[Górny Śląsk|Górnym Śląsku]] aktywizowali pragnienie awansu materialnego, ale i umocnienie godności społecznej autochtonicznej ludności. Pozytywistyczne motywy pracy inteligentów, zorientowanych na polskie składniki tożsamości kulturowej rodzimych Górnoślązaków, angażowały różne kręgi w patriotyczne i konspiracyjne formy walki narodowościowej ideowo nośne w środowiskach warstw ludowych. Szczególnie w końcu lat 70. i 80. dziewiętnastego wieku krystalizowała się górnośląska przestrzeń społeczno-kulturowa, gdzie rozwój polskiego szkolnictwa ludowego i religijnego piśmiennictwa otworzył dostęp górnośląskiej społeczności do dziedzictwa kulturowego oraz pobudzał zainteresowanie narodową literaturą i sztuką. Dorobek śląskich umysłów, pochodzących często z chłopskiego i robotniczego środowiska a zorientowanych na polską kulturę, wspiera tworzenie społecznych towarzystw i wydawnictw religijnych, rozbudza i aktywizuje ruch narodowościowy. To koniec dziewiętnastego i początek dwudziestego wieku jest czasem konstruowania się polskiej inteligencji na Górnym Śląsku. Właściwie na całym Górnym Śląsku osią polskiej inteligencji było duchowieństwo katolickie, wnoszące treści narodowe do edukacji ludu śląskiego czerpane ze studiów na uczelniach Krakowa, Poznania lub Lwowa. Przewodnicy duchowi działając nawet na małą skalę, w czasach wojny i gospodarczych kryzysów orientowali oblicze śląskiego ludu ku polskiej religijnej i duchowej kulturze. Polscy nauczyciele ze szkół powszechnych, w czasie zaborów służyli budzeniu ducha patriotyzmu i pragnień wolności wyrażania śląskiej ludowej kultury. Owoce pracy ówczesnych i późniejszych śląskich inteligentów - m.in. księży [[ks.Jan Alojzy Ficek|Jana Alojzego Ficka]], [[ks.Józef Szafranek|Józefa Szafranka]], [[ks.Norbert Bończyk|Norberta Bończyka]], [[ks.Konstanty Damrot|Konstantego Damrota]]; rzemieślników, przedsiębiorców i literatów jak [[Juliusz Ligoń]], [[Karol Miarka]], [[Paweł Stalmach]], [[Juliusz Szaflik]]; pedagogów, wydawców i działaczy społecznych [[Józef Lompa|Józefa Lompy]], [[Emanuel Smolka|Emanuela Smolki]], [[Teodor Haneczek|Teodora Haneczek]], [[Józef Rostka|Józefa Rostka]], [[Adam Napieralski|Adama Napieralskiego]], [[Maksymilian Basista|Maksymiliana Basisty]], [[Alfons Górnik|Alfonsa Górnika]], [[Adam Kocur|Adama Kocura]], [[Arkadiusz Bożek|Arkadiusza (zw. Arka) Bożek]], [[Wojciech Korfanty|Wojciecha Korfantego]], itd. - tworzyły polski narodowy potencjał i ukształtowały dynamikę trzech powstań śląskich z lat 1919-21.

==Inteligencja w odzyskanej Polsce - etos i różnicowanie polityczne==
[[Plik:Hlond.jpg|250px|thumb|right|Prymas August Hlond]]
Równocześnie z odzyskaniem niepodległości przez Polskę inteligencja stała się warstwą integrującą procesy tworzenia ładu ustrojowego II Rzeczypospolitej. Jej patriotyczna rola i kulturotwórcza siła wchłaniała twórcze umysły ze społeczeństwa o wieloetnicznym składzie, oraz o szlachecko-ziemiańskim rodowodzie wartości stanowych i przywódczego etosu elit. Praca dla dobra wspólnego w odbudowie ojczyzny i podnoszeniu kulturalnego poziomu ludu, łączyła się z ostrymi sporami ideowymi, oraz z obciążeniami przez nowe podziały polityczne i socjalne. Nurty konserwatywne, prawicowe zderzały się z lewicowo-liberalnymi, demokratycznymi ideami, wzmacnianymi przez narodowościowe i klasowe konflikty. Po motywowanym ideologią sanacji państwa przewrocie majowym Józefa Piłsudzkiego, napięcia ideowe wśród inteligencji pro-piłsudczykowskiej, endeckiej i lewicowej, wzmacniały energię twórczą zarówno admiratorów dyktatury marszałka oraz jej krytyków. Inteligencja II Rzeczpospolitej, wydała liczne wybitne postaci i wytworzyła kręgi elity kulturalnej, oraz literackie i społeczne wzorce ludzi dobrze wychowanych - co oddaje socjologiczny portret jej cech w typologii osobowości społecznych Floriana Znanieckiego<ref>F. Znaniecki, Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości, Poznań 1934 i wydania po 1974 r. Autor interesująco charakteryzuje tam typy osobowe ludzi "dobrze wychowanych", "ludzi pracy", "ludzi zabawy" i "zboczeńców kulturowych" - w jego teorii dewiacji kulturowej. Jakkolwiek "nadnormalni zboczeńcy kulturowi", jako innowatorzy zorientowani na wzbogacanie społeczeństwa o nowe idee i formy czynności społecznych, wnosić mogą twórczy wkład do zastanych inteligenckich wzorców kulturowych. </ref>. Utrwala się narodowotwórczy kod misji inteligencji zderzający się z wewnętrznymi podziałami politycznymi, narodowościowymi, oraz z postępującą "etatyzacją" inteligenckich zawodów. Toczono ostre spory o powinności inteligencji, w obliczu narastającego kryzysu lat trzydziestych XX wieku oraz obecności w składzie jej elit osób pochodzenia żydowskiego, czy niemieckiego. Ważne stawało się pytanie, czy inteligencja polska jest elitą narodu, czy biurokratyczną kastą<ref>Elita narodu czy biurokratyczna kasta? Problematyka inteligencji na łamach prasy w Polsce od końca XIX stulecia do 1939 roku, red. E. Maj i M. Wichmański, Wyd. UMCS Lublin 2012.</ref>?

Programowy rozwój polskiej kultury w województwie śląskim i wzmożenie twórczych sił związanych ze specyfiką egzystencji w górnośląskiej przemysłowym regionie zaowocowały w latach II Rzeczpospolitej twórczością m.in. takich postaci jak: [[Stanisław Ligoń]], [[Gustaw Morcinek]], [[Zofia Kossak-Szczucka]], [[ks. bp August Hlond]], [[ks. bp Stanisław Adamski]], [[ks. Emil Szramek]]. Inteligencja na Górnym Śląsku była w szczególnym stopniu ofiarą historycznych konfliktów owego czasu. Duże znaczenie dla jej funkcjonowania miały pogłębiające się kryzysy gospodarcze i podziały polityczne oraz socjalne. Z jednej strony aktywność śląskiej inteligencji ograniczały następstwa polityki sanacyjnej, zmierzającej do repolonizacji elit katowickiego Śląska, preferowanie obsady stanowisk kadrami z zewnątrz, a następnie atak na opozycję (szczególnie los Wojciecha Korfantego). Procesy te utrwalały marginalizowanie lokalnych niemieckich i śląskich środowisk ideowych. Wybuch drugiej wojny światowej stanowił próbę patriotyzmu ale i okres zniszczenia wielu znakomitych przedstawicieli wybitnego pokolenia międzywojennej polskiej inteligencji. Pacyfikacja polskiego życia intelektualnego i twórców kultury na Górnym Śląsku przez hitlerowski reżim, niszczący zaciekle wszelkie symbole polskości i dzieła kultury (jak [[Muzeum Śląskie w Katowicach]]) niemal w pełni zniwelowała miejscową inteligencję.

==Wojenna dekompozycja elit i rekonstrukcja nowej "ludowej" inteligencji==

W czasie II wojny światowej cała inteligencja polska doznała wielkich strat osobowych, hitlerowscy okupanci programowo niszczyli elity duchowe polskiego społeczeństwa oraz materialne dziedzictwo symbolizujące opór narodu wobec niemieckiego zaborcy i nazistowskiego faszyzmu. Związek Radziecki również eliminował przedwojenne polskie elity (fizycznie jak w Katyniu i taktycznie w procesie nacjonalizacji i zwalczania patriotycznego podziemia AK, WiN jak i legalnej opozycji PLS). Powodzenie politycznej strategii Stalina na konferencji w Jałcie, gdzie ustanowiło nowe granice w powojennej Europie, umożliwia przejęcie przez komunistów władzy w Polsce i powstanie Polski Ludowej. Dla jej legitymizacji rekrutuje się do współpracy z komunistyczną władzą nielicznych ocalałych twórców, szczególnie o lewicowych sympatiach, a dla potrzeb kadrowych instytucji państwa kształci się nową socjalistyczną "ludową inteligencję"<ref>Charakterystykę cech tej nowej chłopsko-robotniczej inteligencji, rekrutowanej przez system komunistycznej oświaty i partyjnej propagandy w Polsce daje Hanna Palska, Nowa inteligencja w Polsce Ludowej. Świat przedstawień i elementy rzeczywistości...op.cit. </ref>.

Józef Chałasiński wywodził w 1946 roku socjologiczne argumenty za przezwyciężaniem szlacheckich wzorców mentalnych inteligenckiej kultury, przez chłopską w swojej genealogii ludową inteligencję<ref>J. Chałasiński. Społeczna genealogia inteligencji polskiej..., op.cit. </ref>. Edukacja wyższa plebejskiej młodzieży, przemieszczanie mas przesiedleńców i osadników, napływ robotników do pracy w przemysłowych ośrodkach wzmagały politykę przyjmowania na studia wyższe partyjnego aktywu i przyznawania pierwszeństwa w przyjmowaniu na uczelnie dzieci "robotników i chłopów". Takie preferowane "pochodzenie społeczne" stawało się w późniejszym okresie PRL mniej nośne, kiedy szeroko rozbudowane warstwy kadr administracji państwowej i zawodów pracy umysłowej, wymagających wyższych kwalifikacji, dokonywały pokoleniowej reprodukcji pozycji społecznych. Nawarstwianie się procesów rozbudowy struktur produkcyjnych, powiększanie się liczebne zawodów urzędniczych, nauczycielskich, medycznych, inżynierskich, technicznych spowodowało wzrost nierówności kulturowych, reprodukowanie statusu i szans zawodowych, upowszechnianie się praktyk paternalizmu, nepotyzmu i korupcji w środowiskach inteligenckich.Inteligencja w PRL, jako kategoria złożona z wielu grup społeczno-zawodowych, ulega poważnym przeobrażeniom także pod względem prestiżu i wzorców awansu. W procesie rozwoju socjalistycznej industrializacji i kształtowania się specjalistycznych kadr przemysłowych w różnych branżach rozbudowana została inteligencja techniczna. Natomiast w aparacie propagandowym w oświacie oraz w instytucjach administracyjnych kształtowano kadry inteligencji humanistycznej. Jako rozrastające się liczebnie a materialnie nieprodukcyjne zawody nauczycieli, urzędników, lekarzy, artystów i inne segmenty inteligencji humanistycznej stają się gorzej opłacane oraz silniej indoktrynowane ideologicznie. Stopniowo ujawniają się konflikty strukturalne scentralizowanej gospodarki i doktrynalne podziały w komunistycznym aparacie władzy. Zarazem postępuje społeczne oswojenie zasad partyjnej i nomenklaturowej selekcji na uprzywilejowane stanowiska w systemie zarządzania administracją i gospodarką. W miarę postępu socjalistycznej industrializacji kraju rosło znaczenie inteligencji technicznej, przeważała orientacja na budowanie kariery związanej z kształceniem się oraz zdobywaniem nowych specjalizacji zawodowych i naukowych. Model etatystyczno-nomenklaturowy organizowania środowisk inteligencji powodował, że w okresie PRL "Liczba inżynierów zwiększyła się kilkunastokrotnie a na przykład nauczycieli tylko kilkakrotnie. Ale i ta ostatnia grupa zawodowa była teraz bardzo liczna, podobnie jak lekarze"<ref>J. Żarnowski, Inteligencja w Polsce niepodległej, w epoce komunizmu i na progu transformacji, w: Inteligencja w Polsce. Specjaliści, twórcy, klerkowie, klasa średnia? Red. H. Domański, IFiS PAN Warszawa 2008, s. 91. </ref>. Socjalistyczne korporacje zawodowe i stowarzyszenia branżowe orientowały ideowo środowiska inteligenckie na potrzeby gospodarki kraju, zgodnie z doktryną o służebnej roli inteligencji dla klasy robotniczej i chłopstwa. Robotnicze niepokoje społeczne i rozbudzane nadzieje, powiązane także z walkami partyjnych frakcji w 1956 i 1968 roku spowodowały powrót do narracji narodowej i inteligenckiej. Również opór duchowy polskiego Kościoła Katolickiego, wokół którego koncentrowała się wierząca inteligencja a w latach siedemdziesiątych także laicka opozycja, wznowił debatę nad godnością pracy, prawami robotników i wartościami w życiu rodziny oraz narodu. Wybór kardynała K. Wojtyły na papieża i pielgrzymki do kraju Jana Pawła II zwielokrotniły inteligencki przekaz wartości wspólnotowych, wspierających powstanie ruchu "NSZZ Solidarność". Inteligenckie kręgi opozycyjne, m.in. poprzez struktury Kościoła Katolickiego, przyczyniły się do moderowania polityki stanu wojennego i porozumień przy "okrągłym stole" z partyjno-państwowymi elitami. Historia PRL dowiodła, że kulturowe dokonania polskiej inteligencji i prestiż etosu wiedzy zobowiązującej do służby społeczeństwu były zbyt duże, aby komunistyczne władze zdołały narzucić twórcom model służebnego inteligenta obsługującego ideologicznie partyjną władzę. "Nowe wzory zachowań i funkcjonowania inteligencji [były] mało atrakcyjne dla nowych kadr "ludowej inteligencji", wreszcie nacisk stalinizmu trwał jednak względnie krótko i zamienił się w jego kompromitację" /.../ a w latach siedemdziesiątych /.../ osłabła więź wewnętrzna inteligencji jako całości i posunęło się naprzód jej zatomizowanie, co nie sprzyjało utrzymaniu jej prestiżu społecznego"<ref>Tamże.</ref>.

==Inteligencja Górnym Śląsku - technokratyzm i humanizacja elit==

W przypadku Górnego Śląska inteligencja czasu PRL była zdominowana przez jej segmenty techniczne i rekrutowaną z zewnątrz wyższą nomenklaturę partyjno-administracyjną. Wielkie znaczenie gospodarcze regionu, koncentracja na produkcji węgla, stali, energii, ciężkiego przemysłu maszynowego i chemii powodowały, że priorytetem był rozwój kształcenia wyższego na Politechnice Gliwickiej i Wyższych Szkołach Inżynierskich. Humanistyka była w pierwszych dziesięcioleciach organiczna głównie do Studiów Nauczycielskich a później Wyższych Szkół Pedagogicznych. Dopiero ambicje polityczne I sekretarza KW PZPR Edwarda Gierka i plany włączenia województwa katowickiego w edukowanie nowej humanistycznej elity doprowadziły do powołania [[Uniwersytet Śląski|Uniwersytetu Śląskiego]] w Katowicach dopiero w 1968 roku. Meandry ideologicznej presji partyjnych sekretarzy i komisarzy na kadry naukowe UŚ w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych pozostają wciąż do pełnego rozpoznania. Budowa infrastruktury propagandowej władz w województwie śląskim, rozwój lokalnych mediów i kadr dziennikarskich, artystycznych w zakresie grafiki, reżyserii, realizacji widowisk masowych, wpływało również na kształcenie artystów i specjalistów od nowoczesnych technik komunikacji społecznej. Jednak rosnący profesjonalizm akademickich twórców, wiele opracowań naukowych, nowych dzieł sztuki, oraz aktywność obywatelska części doktorów i profesorów regionalnych uczelni potwierdziły żywotność inteligenckiego kodu narodowych wartości. Śląska inteligencja złożona z ludzi zaangażowanych w ruch Solidarności, wspierała walkę robotników o wartości obywatelskie a służyli m.in. tacy liderzy jak profesor August Chełkowski, Walerian Pańko, Jerzy Buzek, a szczególnie ludzie "Solidarności" wydaleni z uczelni w stanie wojennym, przez komisje weryfikacyjne.

Wspólnota akademicka Uniwersytetu Śląskiego, kształcąc od 45 lat głównie miejscową młodzież, wytworzyła pokoleniową reprodukcję inteligencji wśród napływowej a po części i autochtonicznej śląskiej ludności. Obecnie liczba jego absolwentów przekroczyła 200 tysięcy osób. Najważniejszym owocem uniwersyteckiej działalności jest rzesza twórców i pracowników instytucji kultury, którzy poświęcają swoją pracę wzbogacaniu dziedzictwa regionu, dla których mozaika historycznej wielokulturowości i tradycje rodzimych Ślązaków są cenną spuścizną wzbogacającą polską tożsamość ludności napływowej. Bogactwo i osobliwości Górnego Śląska, jako regionu narożnikowego o skrzyżowanych politycznie i trudnych egzystencjalnie losach miejscowej ludności (co opisywał mądrze już ks. dr Emil Szramek w eseju z 1934 roku pt. Śląsk jako problem socjologiczny), tworzą silne podziały subregionalne i tożsamościowe. Inteligencja napływowa z Polski formowała politykę repolonizacji Górnoślązaków tak przez II wojną jak i w początkach PRL-u. Doświadczanie szeregu krzywd przez rodzimych Ślązaków - od wypędzeń w 1945 roku, obozów (jak Łambinowice-Zgoda), męczeństwa pracy przymusowej w ZSRR Ślązaków wywiezionych na Syberię i do kopalń Donbasu, represje za niemieckie dokumenty i nazwiska, akcje tzw. łączenia rodzin i wyjazdy w latach siedemdziesiątych do RFN zrywające więzi rodzinne, preferowanie w PRL napływowej siły roboczej w dostępie do mieszkań na nowoczesnych osiedlach i w awansowaniu kadr na wyższe stanowiska; kumulacja biedy, dezorganizacji i wykluczeń społecznych w starych dzielnicach śląskich miast a po transformacji ustrojowej także bezrobocia wśród mieszkańców zwalnianych z likwidowanych kopalń i hut, negatywny stosunek do aspiracji społecznych i kulturowych rodzimych Ślązaków - to negatywne procesy obciążające różne systemy władzy, ale także po części inteligenckie elity funkcjonujące w województwie katowickim (dawniej śląskim).

Z drugiej strony w PRL przechowano wśród inteligencji część etosu pracy Ślązaka i szacunek dla robotniczego dziedzictwa tej ziemi. Najważniejsze jednak było to, że pomimo zawłaszczania "[[śląski etos pracy|śląskiego etosu pracy]]" i "powstań śląskich" przez komunistyczną propagandę (której służyło nieliczne grono rodzimych przedwojennych inteligentów jak np. Gustaw Morcinek, Wilhelm Szewczyk), zbudowany został silny przekaz kulturowej tożsamości Górnego Śląska. Został on zmoderowany w dziełach filmowych, literackich, naukowych i artystycznych przez wielu twórców, jak m.in. [[Kazimierz Kuc]], [[Stanisław Hadyna]], [[Stanisław Bieniasz]], Janosz, [[Horst Bieniek]], [[Lech Majewski]], [[Filip Bajon]], [[Henryk Mikołaj Górecki]], [[Waldemar Świeży]], [[Teofil Ociepka]], [[Erwin Sówka]], [[Piotr Naliwajko]], [[Tadeusz Kijonka]], [[Dorota Simonides]], [[Ewa Chojecka]], [[Jan Miodek]], [[Tadeusz Sławek]], [[Marek Sołtysek]], [[Stefan Szymutko]]. Symboliczne artefakty Górnego Śląska wiążą go z robotniczą bazą przemysłową objętą polskim inteligenckim dyskursem historycznym, tworząc zmitologizowaną wizję regionu, określaną przez zmarłego w 2013 roku [[Michał Smolorz|Michała Smolorza]] terminem "Śląsk wymyślony". Chodzi tu między innymi o moderowanie śląskości w ramach polskiej narodowej kultury lub w opozycji do jej uniwersalizujących roszczeń, przez poczucie "krzywdy" i "kolonii wewnętrznej" oraz zanegowanej przedwojennej "autonomii". Region pogranicza zawsze jest podatny na kreację związaną z interesami klas panujących politycznie. W warunkach komunistycznej systemowej unifikacji, celem polityki władz w regionie była integracja śląskiej ludności autochtonicznej z polskimi przybyszami i ich kulturowa asymilacja do polskości. W warunkach kapitalistycznej wolności wciąż dominuje centralistycznie zorganizowane państwo, z jego agendami administracyjnymi i edukacyjnymi, które terytorialnie dzielą Górny Śląsk a obecne województwo katowickie, tworząc je w części z ziemi małopolskiej, zagłębiowskiej i częstochowskiej. Polityczne panowanie w aparacie administracyjnym inteligencji polskiej oraz inteligenckiego kodu narodowego w myśleniu o wspólnocie, kształtuje dzisiaj stosunki polityczne ograniczające aspiracje części Ślązaków do stowarzyszania się w związku ludności narodowości śląskiej oraz do uchwalenia prawa uznającego ich gwarę za język regionalny.

==Inteligencja śląska w tworzeniu nowych tożsamości i autonomii==

Przejście od górnośląskiej ludowości do etniczności stało się powolnym, ale postępującym procesem konstruowania przestrzeni wolności do otwartego i autentycznego pielęgnowania własnej odrębności przez rodzimą ludność Górnego Śląska, której większość zamieszkuje województwo katowickie. Ruch Autonomii Śląska gromadzi dziś kilkutysięczne tłumy na dorocznych manifestacjach i promuje ideę odrębności narodowej rodzimej ludności śląskiej. Społeczna dystrybucja poczucia tożsamości i identyfikacji z [[narodowość śląska|narodowością śląską]] nie jest równoznaczna z tą organizacją. Jakkolwiek jej lider Jerzy Gorzelik zdecydowanie neguje polskość kulturowych korzeni Górnoślązaków, bazując w większości na poparciu zbiorowości z niższych warstw średnich a nawet osób socjalnie wykluczonych, to jednak większość rodzimej ludności regionu definiuje się jako Ślązacy-Polacy<ref>50,9% takich wskazań w spisie powszechnym z 2011 roku, przy 44.4% Ślązaków, oraz 4,7% jako Polacy, lub Niemcy i inni mający śląskie zakorzenienie - dane z komunikatu pt. Przynależność narodowa i etniczna ludności - wyniki spisu ludności i mieszkań 2011. GUS Warszawa 2013, s. 3. </ref>.W województwie śląskim aż w 76 gminach co najmniej 10% mieszkańców zadeklarowało inną niż polska tożsamość narodową<ref>Tamże, s. 2. </ref>.

Tożsamość lokalna i regionalna określają wciąż w bardzo istotnym stopniu poczucie własnej identyfikacji kulturowej oraz społeczne zakorzenienie młodych mieszkańców województwa śląskiego. Jednak polonocentryczny przekaz nauczania historii w systemie szkolnictwa powszechnego niemal pomija problemy śląskiej kultury (podobnie jak wkład w rozwój lokalny pruskiej elity, ludności żydowskiej i lokalnych tradycji Zagłębia Dąbrowskiego) oraz ignoruje współczesne dylematy obywatelskie rodzimej ludności regionu<ref>Dokumentują te kwestie reprezentatywne badania uczniów szkół województwa śląskiego z 2008 roku omawiane w pracy A. Bartoszek, T. Nawrocki, J. Kijonka-Niezabitowska, Tożsamość młodych Ślązaków. Między patriotyzmem lokalnym a europejskością, wyd. Fundacja dla Śląska, Katowice 2009.</ref> . Dylematy polskiego inteligenta w służbie zetatyzowanych instytucji publicznych, niechętnych śląskiemu regionalnemu aktywizmowi, oddaje dobrze przypadek pochodzącej ze śląskiej rodziny nauczycielki języka polskiego, która w spisie powszechnym nie deklaruje pochodzenia śląskiego, bo jej zdaniem tak czynić nie wypada. Problemem śląskiej inteligencji zorientowanej na wartości regionalne, jest poszukiwanie idei i form aktywności dających odwagę w przeciwstawianiu się uzurpacjom administracji państwowej skłonnej do ograniczania rodzimym mieszkańcom praw stowarzyszania się i przywoływania innych niż polskie korzenie społeczno-kulturowej tkanki Górnego Śląska. Zarazem dorobkiem czasu transformacji jest rozrost liczebny wykształconych na wyższych uczelniach młodych pokoleń Ślązaków przełamujących dawne proletariackie piętno i zdolnych do kreowania nowych wzorców gospodarowania bogatymi zasobami ludzkimi rodzimego regionu. Ci wyżej niż przeciętnie wyedukowani Ślązacy-Polacy wspólnie ze Ślązakami oraz urodzonymi w województwie śląskim Polakami i Polakami-Zagłębiakami mogą poszukiwać inteligenckich wzorców godnego życia oraz przydatnych dla pielęgnowania lokalnych tradycji i obywatelskiej odpowiedzialności w pluralistycznych formach społecznej samorealizacji.

==Krytyka inteligencji - destrukcja etosu w transformacji a nadzieje kryzysu==

Czas transformacji systemowej lat dziewięćdziesiątych XX w. był dla polskiej inteligencji okresem profesjonalizacji ról zawodowych i korporacyjnych funkcji, w ramach wyłaniających się segmentów gospodarki rynkowej. Początkowo jest ona głównym beneficjentem i kreatorem naśladowczej kapitalistycznej modernizacji. Doświadczenia nierówności rynkowych, barier w rozwoju aspiracji skierowanych na realizację materialistycznych wartości, oraz zależności kraju od strategii inwestycyjnych globalnych korporacji, coraz czytelniejsze w drugiej dekadzie przemian systemowych, aktywizują narodowo-konserwatywne nurty inteligenckie. Społeczeństwo odczuwa traumę gwałtownej zmiany społeczno-kulturowej a inteligencja różnicuje się na segmenty elit odczuwających korzyści z wolności rynku i wzrostu merytokratycznych kryteriów rekrutacji, oraz na neurotycznych obrońców narodowo-katolickich tradycji, według wzorców dziewiętnastowiecznych patriotów nawołujących do walki z zewnętrznymi zagrożeniami dla polskiej tożsamości narodowej. Eskalacja populistycznych haseł i agresywnych sporów w krajowej polityce przyjmuje formę mimetycznej rywalizacji sił partyjnych o eliminację rywali, która niweczy reguły intelektualnej debaty. Inteligencja polska w drugim dziesięcioleciu XXI wieku staje się ofiarą głębokich podziałów, odtwarzających stare konflikty ideowe, które nadały jej negatywną dynamikę w czasach II Rzeczpospolitej. Jako nośnik wzorców kultury i treści ideowych staje się ona coraz mniej znacząca, ponieważ w wymiarze działalności socjalnej i obywatelskiej zastępowana jest przez samorządowe agendy państwa, oraz stowarzyszenia i organizacje sektora pozarządowego. Profesjonalne interesy korporacji zawodowych, preferowanie zasad prywatyzowania zysków z posiadanych kompetencji i uspołeczniania ryzyka, a przede wszystkim praktyki koteryjnej obrony swoich członków przed odpowiedzialnością za błędy zawodowe, dziś zdają się zdecydowanie dominować nad etosem inteligenta, nad kodeksami etyki zawodowej w korporacjach lekarzy, urzędników, sędziów, nauczycieli i innych kręgów.

Krytyka inteligenckich postaw i spory ideowo-polityczne obejmują odniesienia jej członków do wysokiej kultury i tradycji narodowych, w tym do patriotyzmu i służby obywatelskiej na rzecz niepodległości, oraz suwerenności polskiego państwa. Jedne z najważniejszych osi sporów o etosowe powinności oraz status społeczny inteligenta wynikają z następujących dylematów jego tożsamości:
*inteligencja ma polski postszlachecki rodowód, ale w jej obrębie krystalizującą rolę odegrali intelektualiści o różnej proweniencji społecznej i etnicznej (w tym kręgi mieszczańskie i żydowskie, oraz litewskie i inne osobowości twórcze);
*tradycje ziemiańsko-konserwatywne i narodowo-katolickie polskiej inteligencji zderzały się z promowaniem lewicowych nurtów i kosmopolitycznych wzorców postępu społecznego;
*inteligencja przedwojenna, przechowując dziedzictwo patriotyzmu i wolności, rozmywała się w następstwie represji władz komunistycznych i napływu ludowych warstwach nowej inteligencji robotniczo-chłopskiej;
*różne segmenty stanów zawodowych, występując w roli etosowych liderów modernizacji (transformacji) społecznej zamieniają się w grupy interesów oraz partykularne elity polityczne, czerpiąc nuworyszowskie i klientelistyczne korzyści z dostępu do aparatu władzy i administracji publicznej.
*dominuje technokratyzm zarządzania i biurokratyzacja odpowiedzialności kadr inteligenckich, oraz podporządkowanie debat o zasadach ładu wspólnotowego dyktatowi aksjologii kapitalistycznego liberalizmu i budżetowego fiskalizmu, które podatkowymi interesami budżetu państwa zastępują wartości sprawiedliwości społecznej i interesu publicznego.

Współczesna socjologiczna literatura i publicystyka zawiera szereg stwierdzeń wieszczących pogłębianie się kryzysu moralnego inteligencji lub nadchodzący kres jej społecznej, wzorcotwórczej roli. Narastające rozwarstwienie ekonomiczne w zawodach należących do jej segmentów; przekształcenie się jej elit w funkcjonariuszy aparatu administracyjnego i usług publicznych, oraz w profesjonalistów obsługi biznesu skrępowanych kontraktami i korporacyjną lojalnością; pozostawienie wielu kategorii pracowników umysłowych, bez szans na merytokratyczny awans, na etatach specjalistów o niskim uposażeniu w sferach budżetowych; czynią z inteligentów zatomizowane segmenty zawodowe<ref>Zepchnięcie na margines wartości inteligenckich wieszczyła Teresa Bogucka, a utratę jej pozycji politycznej Edmund Mokrzycki, urzędniczenie wskazywał Paweł Śpiewak i Bogdan Mach, frustrację i brak aspiracji Witold Gadomski, porzucenie przywództwa kulturalnego Ireneusz Białecki, zacofanie i elityzm Jerzy Jedlicki, Krzysztof Wolicki, peryferyjność wzorców Tomasz Zarycki - patrz artykuły i opracowania w książkach: Inteligencja w Polsce. Specjaliści, twórcy, klerkowie, klasa średnia? red. H. Domański, Wyd. IFiS PAN Warszawa 2008; Inteligencja między tradycją a wyzwaniami współczesności, red. J. Mikułowski-Pomorski; Inteligent i obywatel, Red. P. Weryński, K. Rąb, A. Musiał, Wyd. Homini Kraków 2009; T. Zarycki, Kapitał kulturowy. Inteligencja w Polsce i w Rosji. Wyd. UW Warszawa 2008.</ref>.Niektórzy badacze piszą o "inteligencji budżetowej" jako zbiorowości prezentującej postawy bierności wobec wyzwań nowych konkurencyjnych czasów, ujawniają niskie ich zaangażowanie w życie kulturalne, brak nawyków samodzielności i odwagi w wyrażaniu własnego zdania, a przede wszystkim egoizm grupowy i przywiązanie do zabezpieczania swoich partykularnych życiowych interesów. W obliczu sukcesu silniejszych i zamożniejszych grup szarzy inteligenci prezentują nieufność, frustrację i zawiść. Dobrym komentarzem do obecnego stanu inteligenckich elit III Rzeczpospolitej wydaje się być teza badacza kapitałów społecznych i kulturowych Pierre'a Bourdieu o upadku kulturowych aspiracji wynikających z rozpadu hierarchii gustu i smaku. Przejawami tego procesu są: rywalizacyjna presja kapitalistycznej rzeczywistości, preferowanie materialistycznej konsumpcji i realizowanie jej często przez pozaformalną pogoń za rentą z klientelistycznych powiązań, degradacja sfer językowej kultury i zwyczajów uprzejmości oraz zawężenie wzorców uczestnictwa w kulturze wysokiej; zdominowanie mass mediów i form rozrywki przez ludowe, kiczowate programy służące formatowaniu taniego gustu odbiorców masowej konsumpcji.

Z drugiej strony narasta duchowa frustracja społecznymi kosztami kapitalistycznej transformacji oraz kryzysem tradycyjnych wzorców w obliczu presji postnowoczesnej zmediatyzowanej kultury. Procesy te tworzą nowe napięcia polityczne, aktywizujące narodowo-katolickie wartości, podejmowane przez post-ziemiańskie i patriotyczno-konserwatywne kręgi inteligencji. Ostre podziały polityczne w Polsce z ostatnich lat tworzą medialny tygiel propagandowej rywalizacji rządzącego obozu Platformy Obywatelskiej z jej obstrukcją ze strony opozycji Prawa i Sprawiedliwości. Do tej ich niszczącej wspólnotę obywatelską walki na forach mass mediów wciągani są reprezentanci środowisk intelektualnych, jako komentatorzy pożądanych społecznie reguł i sprawni w polemikach z oponentami adwersarze. Jednakże problem stosunku krytycznych inteligentów do niesprawnych instytucji własnego państwa, oraz regionalne ruchy społeczne odwołujące się do tradycji autonomii samorządowej, stanowią zaczyn dla nowych form mobilizacji inteligenckich środowisk. Bez wątpienia do inteligencji współcześnie nie należy zaliczać mechanicznie każdego absolwenta szkół wyższych. Spuścizną po PRL był bardzo niski odsetek ludzi z wyższym wykształceniem - w województwie katowickim w końcu lat 80-tych miało je ok. 7,5% mieszkańców a w kraju ok. 8%. Oznaczało to jednak zdobywanie akademickich szlifów przez najżywsze i twórcze umysły ówczesnego społeczeństwa. Obecnie mamy już około 19% ludzi z dyplomami licznych wyższych uczelni o nierównym poziomie nauczania. Równocześnie nie da się oczekiwać najwyższego poziomu wiedzy i zaangażowania od masy studentów, stanowiących niemal 50% roczników kończących szkoły średnie. Kwalifikacje inteligenckie powinny wiązać się aktywnością kulturalną a przede wszystkim z postawami krytycznej refleksji nad wartościami dobra wspólnego w działaniu własnej grupy zawodowej, ze świadomym dystansowaniem się od reklamowych socjotechnik firm komercyjnych i populizmu haseł różnych kręgów politycznych; inteligenci są potrzebni dla podejmowania krytyki działań środowisk aspirujących do sięgania po korzyści ze sprawowania władzy lub sieci wpływów; do wskazywania negatywnych następstw obciążania państwa polskiego kosztami administracyjnej i organizacyjnej niesprawności; ostrzegania przed narzucaniem mniejszościom społecznym, obyczajowym, kulturowym i wyznaniowym form dominacji ideologicznej, oporu wobec agresywnego organiczna praw obywatelskich ich członków; obrony prawa do wolnego i pokojowego manifestowania przekonań i do sprzeciwu wobec złych praktyk rządzenia przez zorganizowane społecznie zbiorowości. Zatem inteligencja może wciąż kreować swoje symboliczne pole obywatelskiego dyskursu. Może również aktywizować członków różnych społecznych struktur do przejmowania od swoich historycznych i obecnych liderów wzorców publicznej służby oraz reguł wspólnotowej kooperacji. Budowanie kultury politycznej Polaków pozostaje wciąż wyzwaniem dla inteligentów, aspirujących do przewodzenia społeczności mieszkającej we własnym regionie oraz w kraju - czyli w polskim wspólnym, chociaż źle skonstruowanym i niesprawnie zarządzanym, domu.

==Bibliografia==

#Bartoszek A., Kapitał społeczno-kulturowy młodej inteligencji wobec wymogów rynku, Wyd. UŚ Katowice 2003.
#Bartoszek A., Nawrocki T., Kijonka-Niezabitowska J., Tożsamość młodych Ślązaków. Między patriotyzmem lokalnym a europejskością, wyd. Fundacja dla Śląska, Katowice 2009.
#Bieniasz S., Górny Śląsk - świat najmniejszy: szkice, publicystyka, proza, Wyd. DWPN, Gliwice 2004.
#Bojarski W., Inteligencja polska dawniej i dziś, w; "Nasz Dziennik" nr 5, 2007.
#Bogucka T., Polak po komunizmie, Wyd. Znak, Kraków-Warszawa 1997.
#Bourdieu P., Dystynkcja. Społeczna krytyka władzy sądzenia, Wyd. Scholar, Warszawa 2005.
#Brzozowski S., Legenda młodej polski. Studia o strukturze duszy kulturalnej. Lwów 1910 i Wyd. Literackie Kraków 2001.
#Chałasiński J., Społeczna genealogia inteligencji polskiej, Wyd. Czytelnik, Warszawa 1946.
#Chojecka E., Sztuka Górnego Śląska od Średniowiecza do końca XX wieku, Wyd. M.Ś, Katowice 2004.
#Czepulis-Rastenis R., „Klasa umysłowa”. Inteligencja Królestwa Polskiego 1832-1862 ,Wyd. KiW Warszawa 1973
#Dynamika śląskiej tożsamości, red. J. Janeczek, M.S. Szczepański, Wyd. UŚ Katowice 2006.
#Elita narodu czy biurokratyczna kasta? Problematyka inteligencji na łamach prasy w Polsce od końca XIX stulecia do 1939 roku, red. E. Maj i M. Wichmański, Wyd. UMCS Lublin 2012.
#Greiner P., Nobliści ze Śląska, Wyd. DWPN Gliwice-Opole 2005.
#Historia Górnego Śląska, pod red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Wyd. DWPN i Muzeum Śląskie Gliwice 2001.
#Hass L., Inteligencji polskiej dole i niedole. XIX i XX wiek, Wyd. MWSH-P Łowicz 1999.
#Herzig A., Ruchniewicz K., Ruchniewicz M., Śląsk i jego dzieje, Wyd. VIA NOVA Wrocław 2008.
#Historia Śląska, red. M. Czapliński, Wyd. UW, Wrocław 2002.
#Inteligencja , Hasło w: Encyklopedia Socjologii. T.I A-J, autor Joanna Kurczewska, Wyd. Oficyna Naukowa , Warszawa 1998.
#Inteligencja. Między tradycją a wyzwaniami współczesności, red. J. Mikułowski-Pomorski, Wyd. Akademia Ekonomiczna, Kraków 2005.
#Inteligencja w Polsce. Specjaliści, twórcy, klerkowie, klasa średnia? red. H. Domański, Wyd. IFiS PAN Warszawa 2008.
#Inteligent i obywatel, red. P. Weryński, K. Rąb, A. Musiał, Wyd. Homini Kraków 2009.
#Intelektualiści a komunizm. „Znak” Rok LI nr 525. Zeszyt tematyczny. Kraków, Luty 1999.
#Janaszek-Iwanickova H., Świat jako zadanie inteligencji. Studium o Stefanie Żeromskim. Wyd. Instytut Kultury, Warszawa 1971.
#Kłoskowska A., Heroizm i personalne symbole jako wartości kulturalne, w: Filozofia i pokój. Warszawa 1971.
#Kościół Katolicki na Górnym Śląsku. Szkice o historii i współczesności, red. W. Świątkiewicz, Wyd. Inst. Górnośląski, Katowice 1996.
#Kubica G., Śląskość i protestantyzm, Wyd. UJ, Kraków 2011.
#Krasnodębski Z., Demokracja peryferii, Wyd. Słowo/Obraz/Terytoria, Gdańsk 2003.
#Libelt K., O miłości Ojczyzny, w: "Rok 1844 pod względem Oświaty, Przemysłu i Wypadków Czasowych", nr 1, 1844, s.53
#Mach B. Między służbą a karierą: Uwagi o społecznych funkcjach inteligencji polskiej, w: red. B.W. Mach i E. Wnuk-Lipiński, O życiu publicznym, kulturze i innych sprawach, Wyd. ISP PAN, Warszawa 2007.
#Matuszek G., Inteligencja a nowa klasa średnia w Polsce, Wyd. IS UŁ, Łódź 1994.
#Miłosz Cz., Zniewolony umysł, Wyd. Instytut Literacki, Paryż 1953.
#Michnik A., Kościół, lewica, dialog, Wyd. Instytut Literacki, Paryż 1980.
#Mokrzycki E., Pytania o inteligencję, "Res Publika Nowa" nr 10, Warszawa 1995.
#Moszczeńska I., Cenzus inteligencji, „Przełom” nr 28 1906.
#Nadciągają Ślązacy. Czy istnieje narodowość śląska? , red. L. M. Nijakowski, Wyd. Scholar, Warszawa 2004.
#Palska H., Nowa inteligencja w Polsce Ludowej. Świat przedstawień i elementy rzeczywistości, Wyd. IFiS PAN, Warszawa 1994.
#Simonides D., Paciorki śląskiego różańca. Historyczno-kulturowe zaplecze śląskich filmów Kazimierza Kutza, w: Kutzowisko: o twórczości filmowej, teatralnej i telewizyjnej Kazimierza Kutza, red. A. Gwóźdź., Wyd. Książnica Katowice 2000.
#Słabek H., Spór o zachowania intelektualistów (1945-1956), w: "Dzieje Najnowsze" nr 1 1996.
#Skarga B., Inteligencja zamilkła, "Gazeta Wyborcza" nr 12, 2006.
#Smolorz M., Śląsk wymyślony, Wyd. Antena Górnośląska, Katowice 2012.
#Snoch B., Górnośląski leksykon biograficzny. Suplement do wydania drugiego, Wyd. Muzeum Śląskie, Katowice 2006.
#Surmaczyński M., Kryzys lat 80 w świadomości inteligentów. Wyd. UW, Wrocław 1997.
#Swadźba U., Śląski etos pracy. Studium socjologiczne, Wyd. UŚ, Katowice 2001.
#Swierzawski S., Stare wady polskiego inteligenta katolika, "Więź" nr 2, 1998.
#Śląsk Cieszyński w początkach czasów nowożytnych (1528-1653), red. I. Panic, Wyd. Starostwo Powiatowe w Cieszynie, Cieszyn 2011
#Śląsk. Rzeczywistości wyobrażone, pod red. W. Kunickiego, Wyd. Poznańskie, Poznań 2009.
#Śpiewak P., Kwestia formy: rzecz o inteligencji, w: "Przegląd Polityczny" nr 39, 1998.
#Śpiewak P., Wrogowie ludu: Prawo i Sprawiedliwość zaatakowało etos i styl bycia inteligencji, co tylko ją wzmocni, w: "Wprost" nr 26, 2006.
#Świętochowski A., Zadania kultury polskiej, w: „Nowa Gazeta” nr 63, 1907.
#Świda-Ziemba H., Inteligenci chodzą stadami, w: "Polityka" nr 29, 2005.
#Szałamacha P, IV Rzeczpospolita - pierwsza odsłona. Dlaczego się nie udało, co trzeba zrobić, wyd. Zysk i s-ka Warszawa 2009.
#Szczepański J., Odmiany czasu teraźniejszego, Wyd. KiW, Warszawa 1971.
#Szczepański J., Inteligencja, w: Encyklopedia kultury polskiej XX wieku: pojęcia i problemy wiedzy o kulturze. Wiedza o Kulturze, Wrocław 1991.
#Szczepański M. S., Regionalizm górnośląski w społecznej świadomości, w: Społeczne problemy Górnego Śląska we współczesnych badaniach socjologicznych, Wyd. UŚ, Katowice 1993.
#Szmeja M., Inteligencja polska na Śląsku a powstanie mniejszości niemieckiej, w: "Przegląd Polonijny" z. 2 1998.
#Szramek E., Śląsk jako problem socjologiczny; próba analizy, (wyd. brak) Katowice 1934.
#Trąba M., Inteligencja katolicka w okresie międzywojennym wobec problemów społecznych (na przykładzie środowiska inteligenci katolickiej Zagłębia Dąbrowskiego), w: "Sosnowieckie Studia Teologiczne" t.5., 2001.
#Tołczyk D., Polski inteligent w niewoli stada, w: "Rzeczpospolita" nr 96 s.A6., 2007.
#Trznadel J. Hańba domowa. Wyd. Wydawnictwo Test, Lublin 1990.
#Ulman A., Inteligenci - warstwa nieistniejąca, w: Sycyna" nr 2 , 1994.
#Walicki J., Czym nie powinna być inteligencja liberalna. w; "Przegląd" nr 14, 2002.
#Wildstein B., Niezbędnik lewego inteligenta: jak się robi najmądrzejszych? W: " Wprost" nr 42, 2004.
#Wódz J., Wódz K., Dimensions of Silesian identity. Wyd. UŚ, Katowice, 2006.
#Zarycki T., Kapitał kulturowy. Inteligencja w Polsce i w Rosji, Wyd. UW Warszawa 2008.
#Ziemkiewicz R., Gdy inteligenci maszerują, w: "Rzeczpospolita" nr 116, 2007.
#Ziółkowski M., Inteligencja Polska na rynku pracy, w: "Ruch Prawniczo-Ekonomiczny": nr 4, 2000.
#Znaniecki F., Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości, PWN, Warszawa 1974.
#Znaniecki F., Społeczne role uczonych, PWN, Warszawa 1984.
#Żeromski S., Snobizm i postęp, Wyd. J. Mortkowicza, Warszawa-Kraków 1923.

==Przypisy==
<references/>

Górny Śląsk

2015-01-12T13:09:41Z

Myszorj:

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Socjologia]]
[[Kategoria:Politologia]]
[[Kategoria:Wyznania i religie]]
Autor: [[Prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

Górny Śląsk (łac. Silesia Superior, czes. Horni Slezsko, niem. Oberschlesien) - region geograficzno-historyczny na południu Polski, istniejący jako pojęcie historyczne od epoki pełnego średniowiecza.

==Kształtowanie się pojęcia Górny Śląsk==
Górny Śląsk to pojęcie, które ciągle zmieniało swoje znaczenie, zarówno w sensie geograficznym jak i historycznym. Silesia Superior, łacińskie określenie Górnego Śląska, to nazwa wywodząca się wprawdzie ze średniowiecza, ale w momencie tworzenia się państw słowiańskich na przełomie IX i X wieku jeszcze nie występująca. Termin Górny Śląsk (Horní Slezsko, Silesia Superior, Oberschlesien), używany dla określenia politycznej odrębności wschodniej części Śląska, pojawia się dopiero w XV wieku.
We współczesnych syntezach historii [[Śląsk|Śląska]] pojawieniu się nazwy Górny Śląsk nie poświęcano zbyt wiele uwagi. W XIX wieku zajmowano się więc prawie wyłącznie etymologią nazwy Śląsk. Dla autora pierwszej polskiej monografii historycznej Górnego Śląska pod II wojnie światowej, [[Kazimierz Popiołek|Kazimierza Popiołka]], najważniejsze było uzasadnienie, że nazwa nie pochodziod wandalskich Silingów, lecz, jak wywiódł to już [[Władysław Semkowicz]], od rzeki Ślęza (ewentualnie góry Ślęż/Sobótka etymologicznie pochodzącej od słowiańskiego ślęg/śląg – wilgoć, mokrość, będącej prastarym miejscem kultowym). Uwagi Popiołka w ogóle nie zaprzątała kwestia skąd pochodziła nazwa Górny Śląsk. Posługuje się nią sporadycznie od momentu, kiedy zaczyna omawiać okres schyłku XII wieku, ale nie traktuje tego obszaru jako zwartej całości o jasno określonych granicach, a tylko jako geograficzne uściślenie. Polityczną odrębność gornośląską postrzegał dopiero od [[Wiosna Ludów|Wiosny Ludów]]. Podobną interpretację odnajdziemy także w niedokończonej polskiej wielotomowej wrocławskiej syntezie historii Śląska.
W najnowszych syntezach historii Śląska również Rościsław Żerelik nie poświęca zbyt wiele uwagi genezie pojęcia Górny Śląsk/Silesia Superior. Konstatuje tylko dla epoki średniowiecza, że rozróżnienie na Dolny Śląsk i Opolszczyznę (wówczas dux Opoliensis) pojawia się już w XIII wieku i rozumie się wówczas pod tym terminem te ziemie, które leżały na wschód od [[przesieka śląska|Przesieki międzyśląskiej]]. Rozróżnienie to wg niego zaczęło zanikać w XV wieku, chociaż w nazwach dalej używano pojęć Silesia Inferior, Silesia Superior, a kiedy chciano zaznaczyć, że chodzi o cały Śląsk, to pisano Utraque Silesiae . Marek L. Wójcik omawia z kolei konsekwencje wydarzeń z 1202 roku i poprzedzających ich zmian, związanych z aspiracjami synów i wnuków [[Władysław Wygnaniec|Władysława Wygnańca]]. Pierwsza linia [[Piastowie śląscy|Piastów śląskich]] – wrocławska - konsekwentnie używała od tej pory tytułu książąt śląskich (duces Slezie lub duces Zlezie), a druga linia - książąt opolskich – tytułu książąt opolskich (duces Opoliensis lub duces de Opol) .

[[Plik:Helwig.jpg|800px|thumb|left|Śląsk na mapie Helwiga z XVII wieku]]

Wg Conradsa ukształtowanie się odrębności Górnego Śląska i jego pierwotnych granic wiązało się przede wszystkim z aspiracjami politycznymi młodszej linii Piastów śląskich. Za najważniejszy z tego punktu widzenia uznał rok 1202, który znosił do tej pory jednolite prawo dziedziczenia w jednej linii piastowskiej, dając prawo do dziedziczenia oddzielnie w liniach wrocławskiej i raciborsko-opolskiej. W miejsce używanej do tej pory jednolitej nazwy Śląsk (Schlesien), która pozostała tylko dla części północnej dzielnicy, na południu pojawilo się nowe określenie, które ukształtuje odrębność tzw. Kraju (Ziemi) Opolskiego (-iej) (Oppelner Land). Również i Conrads podkreśla jednak, że zmiana ta w średniowieczu nie była trwała. Objęcie przez państwo czeskie całego Śląska przywróciło jednolitą nazwę – Śląsk dla całego dawnego wielkiego księstwa śląskiego .
Brak zainteresowania współczesnych historyków kształtowaniem się pojęcia Górny Śląsk da się wytłumaczyć przede wszystkim znacznie późniejszym pojawieniem się tej nazwy, a więc rzeczywiście wtórnym znaczeniem tego problemu w stosunku do etymologii nazwy całej dzielnicy. Nazwa Górny Śląsk (nie traktowana jednak tylko prawno-politycznie jako [[Księstwo Opolskie]]) ma bowiem genezę znacznie młodszą. Pierwszą poświadczoną źródłową wzmianką o „dwóch Śląskach” odnajdujemy w zapisach kancelaryjnych z 1427 roku . Stałe używanie tego pojęcia, traktowanego już wówczas w kategoriach administracyjnych, nastąpiło dopiero u schyłku XV wieku i jest przypisywane panowaniu na Śląsku Macieja Korwina. W 1481 roku wyznaczył on osobnych zarządców dla Dolnego Śląska (Georg von Stein) i Górnego Śląska (Johann Bielik von Kornitz). Podziały księstw śląskich za panowania Macieja Korwina nie skutkowały jednak jeszcze utrwaleniem się używania nazw Śląsk Górny i Dolny. Zmiana, która dotychczasowym podziałom administracyjnym nadała również charakter jakościowy, nastąpiła dopiero po wydaniu w 1498 roku przez [[Władysław Jagiellończyk|Władysława Jagiellończyka]] przywileju generalnego dla [[stany śląskie|stanów śląskich]] oraz w konsekwencji znacznie większego wpływu cesarskich urzędników, jaki dało się zaobserwować na księstwach górnośląskich w XVI wieku, przy pozostawieniu pełnych praw książęcych w księstwach dolnośląskich. Umacniał ponadto ten proces różnicowania nierównomierny rozwój [[reformacja|reformacji]] w obu częściach Śląska . Niebagatelnym czynnikiem katalizującym to zjawisko były również coraz bardziej widoczne w XVI wieku różnice w stosunkach etnicznych po obu stronach dawnej Przesieki międzyśląskiej. W XVI wieku pochodzący z Brzegu humanista i topograf [[Barthel Stein]], właśnie ze względu na różnice językowe pomiędzy Śląskiem Dolnym i Górnym, dla tego drugiego ukuł nawet nazwę Polonica Silesia (użył tego pojęcia w pochodzącym z 1512 roku rękopisie: Descripcio tocius Silesie et civitatis regie Vratislaviensis). Stała się ona na tyle popularna, że używano jej jeszcze w wieku XVIII .

W XVI wieku nastąpiło w kręgu wykształconych humanistów trwałe upowszechnienie nazwy Silesia Superior (Oberschlesien). Było to przede wszystkim zasługą wydania w 1571 roku przez głogowskiego lekarza i humanistę [[Joachim Cureus|Joachima Cureusa]] dzieła poświęconego cesarzowi [[Maksymilian II Habsburg|Maksymilianowi II Habsburgowi]] - Gentis Silesiae annales .
[[Plik:Cureus.jpg|500px|thumb|right|Strona tytułowa dzieła J. Cureusa, Gentis Silesiae Annales (1571)]]

W drugim etapie panowania Habsburgów, przede wszystkim od czasu pojawienia się dążeń centralizacyjnych, a potem nasilającej się kontrreformacji nastąpił jednak pod względem administracyjnym odwrót od tej tendencji różnicowania obydwu części Śląska, mimo różnic etnicznych i religijnych podkreślano jedność całej dzielnicy, woli stanów górnośląskich okazywania swojej odrębności, czy nawet dążeń do separacji .

==Górny Śląska w epoce nowożytnej i najnowszej==
Nazwa Górny Śląsk przyjęła nowe znaczenie w czasach pruskich. Część górnośląska [[Prowincja śląska|Prowincji Śląskiej]] (Provinz Schlesien) aż do 1815 roku nie stanowiła odrębnej jednostki administracyjnej na pruskim Śląsku (wchodziła w skład departamentu wrocławskiego). Nie zmieniły tej sytuacji krótkotrwałe jak się okazało zmiany wynikające z zaangażowania Prus w rozbiory Polski. Wykreowały one jednak nową nazwę – [[Nowy Śląsk]] (Neu Schlesien). W latach 1795-1807 w skład Śląska wchodziły bowiem dwa dawne powiaty małopolskie: pilicki i siewierski, uzyskane przez Prusy w III rozbiorze Polski, które uzyskały tę właśnie nazwę (Neu Schlesien). Wraz z podziałami administracyjnymi Prowincji Śląskiej na rejencje z 1815 coraz częściej w użyciu pojawia się także obok Dolnego Śląska (Niederschlesien) i Górnego Śląska (Oberschlesien) jeszcze trzecia nazwa – Śląsk Środkowy (Mittelschlesien).
Podział Śląska, który nastąpił w wyniku [[wojny śląskie|pokoju wrocławskiego, a potem pokoju w Hubertsburgu]], skłaniał geografów i historyków pruskich do zawężania tego pojęcia tylko do części znajdującej sie w granicach państwa pruskiego. W swoim opisie Śląska znany geograf lipski [[Joseph Partsch]] pisał wprost, że Górny Śląsk znajduje się tylko w granicach pruskiej monarchii. Spośród terenów włączonych przez [[Fryderyk II Hohenzollern|Fryderyka II]] jako właściwy Górny Śląsk traktował: [[Księstwo Raciborskie]] z [[Rybnik|Rybnikiem]] [[Żory|Żorami]] i [[Rudy|Rudami]] (1002 km2); podzieloną już przed wiekami na wiele części pozostałą resztę historycznego Księstwa Raciborskiego (3010 km2): północną część Mniejszego Państwa Stanowego Bohumińskiego (39 km2), [[Wolne Państwo Stanowe Wodzisławskie|Wolne Mniejsze Państwo Stanowe Wodzisławskie]] (208 km2), [[Wolne Państwo Stanowe Pszczyńskie]] razem z Mysłowicami (1118 km2); [[Księstwo bytomsko-kozielskie|Wolne Państwo Stanowe Bytomskie]] (605 km2); okręg Imielin z Chełmem i Kosztowami (37 km2). Nie nazywał już Górnym Śląskiem dawnego Księstwa Opawskiego i [[Księstwo cieszyńskie|Księstwa Cieszyńskiego]]. W stosunku do tego pierwszego konsekwentnie używa już nazwy Kraju Opawski/Opawszczyzna (Oppaland), z której obszaru 1072 km2 północna część przypadła Prusom. Traktował jednak ten region razem z leżącymi już za granicą Karniowem i Opawą jako bardziej ciążacy w stronę Moraw niż Śląska, mimo nawet tego, że jego północna część znalazła się w państwie [[Hohenzollernowie|Hohenzollernów]]. Na potwierdzenie tego faktu przytaczał podziały administracyjne z 1817 roku. Wówczas to mniejszą część Opawszczyzny przyłączono do powiatu raciborskiego (wcześniej był to jednolity powiat głubczycki), ale przynależność kościelna pozostała przy [[diecezja ołomuniecka|diecezji ołomunieckiej]], co wskazywało według niego na ciążenie właśnie w stronę Moraw. Partsch konkludował, iż „W kadym razie zaleca się by z pewnych kulturalno-geograficznych względów oddzielać Kraj Opawski (Oppaland) od zasadniczej części Górnego Śląska (Oberschlesien), ponieważ na części opawskiej również pod innymi względami widać wyraźnie odrębne stosunki tam panujące“ .
Partsch mimo administracyjnych granic pruskiej [[rejencja opolska|rejencji opolskiej]] (Regierungsbezirk Oppeln) utożsamianej z Górnym Śląskiem od momentu jej utworzenia, „zdecydowanie“ nie zaliczał do Górnego Śląska, chociaż je wymienia w tej właśnie części, powiatów: powstałch z biskupiego Księstwa Nyskiego oraz powiatu kluczborskiego utworzonego z niewielkich części Księstwa Brzeskiego i Księstwa Oleśnickiego. Górny Śląsk w rozumieniu pruskiego geografa zawierał się więc w spuściźnie pierwotnych księstw opolskiego i raciborskiego, bez charakteryzujących się według niego zarówno geograficzną jak i polityczno kulturową odmiennością Opawszczyzny i Nyskiego, a tym, bardziej Oleśnickiego .
Po stronie austriackiej (czeskiej) podział 1742 roku dla nazewnictwa nie miał tak zasadniczego charakteru. Nadal używano konsekwentnie bądź nazw księstw (Cieszyńskiego, Opawskiego, Karniowskiego, Nyskiego, [[Państwo Stanowe Bielskie|Państwa Stanowego Bielskiego]]), tworzących [[Śląsk Austriacki]] (Österreichisch Schlesien/Rakouské Slezsko). W XVIII wieku był jednak używany również i inny termin, operujący pojęciem odwołującym się do dawnej przynależności do Korony św. Wacława – [[Czeski Śląsk]] (Böhmisch Schlesien/České Slezsko) . Obok jednak występują terminy oznaczające albo całe księstwa, ale niekiedy po prostu obszar wokół konkretnych miast: Kraj Opawski/Opawszczyzna (Troppauer Land/Opavsko), [[Śląsk Cieszyński|Kraj Cieszyński]]/Cieszyńskie (Teschener Land/Tešinsko), Kraik Bruntalski (Freudenthaler Ländchen/Bruntálsko), Obszar Karniowski (Jägerndorfer Gebiet/Krnovsko). Do tego dochodziły coraz częściej używane nazwy etnograficzne używane dla terenów na pograniczu morawsko-śląskim. Stolicą obszaru Kravařsko (Kuhländchen) leżąego na pograniczu był morawski Nový Jičin (Neutitschein). Niemcy z kolei na zachodnią część Księstwa Opawskiego i części Północnych Moraw w tym okresie, zdominowanych przez ludność niemiecka używali propagandowego terminu „Stara Ojczyzna“ (Altvaterland) po I wojnie światowej wypartego przez Kraj Sudety (Sudetenland). Jeszcze jedną nową nazwą stał się Kraik Hulczyński (Hultschiner Ländchen/Hlučinsko), rozumiany jako teren leżący na lewym brzegu Opawy, albo zamieszkany przez tzw. Morawców .
W polskich dyskusjach politycznych XIX wieku od Wiosny Ludów utrwalało się odmienne traktowanie Gónego Śląska, nie w jego granicach administracyjnych, ale z punktu widzenia etnograficznego. Było to efektem zwycięstwa polskiej myśli narodowej, która tak właśnie definiowała problem ze względu na potrzebę wykreślenia granic nie tylko w oparciu o granice zaborowe, ale równocześnie odrodzoną Polskę widziano w jej nowych granicach etnicznych, a więc z wszystkimi ziemiami etnicznie polskimi, do których zaliczano, ale wymieniając je osobno, Górny Śląsk (pruski), niewielką część Dolnego Śląska oraz Księtwo Cieszyńskie . Takie podejście reprezentował zarówno polski ruch socjalistyczny, gdzie akceptowano poglądy Bolesława Limanowskiego, uznając konieczność „unarodowienia“ Górnoślązaków, jak i narodowy, który przyjmował, że odrębność etniczna „wykreśla“ granice Górnego Śląska .
Te propozycje polskie znalazły odzwierciedlenie na Konferencji Paryskiej w 1919 roku. W pierwszych postulatach terytorialnych, które Arturowi Balfourowi przedstawił Roman Dmowski w marcu i lipcu 1917 roku, wymieniono bowiem osobno, oprócz ziem polskich w granicach sprzed 1772 roku, także: Śląsk Górny, południowy pas Prus Wschodnich oraz Śląsk Cieszyński. Te ostatnie nazywano „ziemiami zagarniętymi po 1772 roku przez Austrię i Niemcy“ . Śląsk Górny we wspomnianej nocie definiowano tylko zasadniczo jako rejencję opolską, ale pod tym pojęciem strona polska rozumiała znacznie szerszy obszar aniżeli tylko pruski Górny Ślask: „Śląsk Górny jest najznaczniejszym z krajów, które nie wchodziły do Państwa Polskiego w 1772 roku, a którego przyłączenia teraz Polska żąda. Śląsk należał do Polski od początku jej istnienia do XIV wieku, w którym jego książęta z polskiego domu Piastów uznali zwierzchnictwo króla czeskiego, a później cesarstwa niemieckiego. Od XIV wieku Śląsk ulegał stopniowej germanizacji, której oprzeć się potrafiły tylko Księstwo Cieszyńskie, Śląsk Górny (Regencja Opolska) i kilka powiatów Śląska Średniego (Regencja Wrocławska). [...] Część Śląska Pruskiego, którą Polska rewindykuje, zawiera Regencję Opolską, z wyjątkiem powiatów Nisskiego-Grotkowskiego, części Niemodlińskiego, Prudnickiego, dalej powiaty Namysłowski i Sycowski, oraz część powiatu Milickiego regencji Wrocławskiej. Terytorium to obejmuje 12000 km2 i 2100000 mieszkańców (1910), z których według oficjalnej statystyki pruskiej 67% stanowią Polacy. W rzeczywistości procent Polaków jest o wiele większy; w części środkowej i wschodniej tego terytorium dosięga 90%” . Śląsk Cieszyński we wspomnianej nocie traktowano mimo to odrębnie. Pod tym pojęciem rozumiano już tylko wyłącznie część Księstwa Cieszyńskiego. Polskie aspiracje w tej mierze nie obejmowały „ze względu na stosunki narodowościowe“ powiatu frydeckiego należącego do tego Księstwa: „W ogólnych zarysach granica, której żąda Polska na terytorium Cieszyńskim, idzie od byłej granicy węgierskiej (Łomna Góra) wzdłuż granicy powiatu frydeckiego, aż do Gruszowa, gdzie wkracza na terytorium państwa pruskiego“ .
Konsekwencje podziału arbitralnego Śląska Cieszyńskiego oraz powstań i plebiscytu na pruskim Górnym Śląsku doprowadziły do ukształtowania się nowych nazw dla określenia Górnego Śląska. Po stronie polskiej (administracyjnie w województwie śląskim, nie używano w ogóle nazwy Górny Śląsk) pojawiły się dwa żywe, popularne w okresie dwudziestolecia międzywojennego pojęcia: [[Zaolzie]] i [[Śląsk Opolski]]. To pierwsze było używane na określenie tego fragmentu Śląska Cieszyńskiego, który nie został włączony do Polski w 1920 roku (stało się tylko tak na krótko w latach 1938-1939). Inaczej nowe pojęcie Zaolzia i Śląska Cieszyńskiego rozumieli i do dzisiaj rozumieją Czesi. Podkreślali oni, że termin Cieszyńskie (Teschener Land/Tešinsko) nie może być ani synonimem Zaolzia, ani oznaczać całości terenów za Olzą, ponieważ z jednej strony rozciąga się także w takim rozumieniu na powiat frydecki będący poza aspiracjami polskimi, a z drugiej strony nie obejmuje całego Księstwa Cieszyńskiego utożsamianego ze Śląskiem Cieszyńskim (Teschner Schlesien) .
Drugim nowym pojęciem używanym w polskich Katowicach był termin Śląsk Opolski, odnoszący się do historycznej nazwy piastowskiego Księstwa Opolskiego, a mający oznaczać nową niemiecką [[Prowincja Górnośląska|Prowincję Górnośląską]] (Provinz Oberschlesien). Z rzadka, ale pojawia się już wówczas również powszechnie używany po II wojnie światowej termin „Opolszczyzna”. Po stronie niemieckiej, konsekwentnie traktującej podział Górnego Śląska jako niesprawiedliwy dyktat, określenie Górny Śląsk znalazło bowiem swoje administracyjne odniesienie. Ustawa pruska w 1919 roku tworzyła nową jednostkę administracyjną – Prowincję Górnośląską, którą prezentowano jako najmłodszą prowincję pruską. Pomysły takie w rządzie Rzeszy były już rozpatrywane w 1917 roku, ale zrealizowano je dopiero w toku rozpoczynajacej sie kampanii plebiscytowej, traktując jako jeden z ważnych argumentów mających przyciągnąć Górnoślązaków do opcji proniemieckiej, ponieważ spełniał ich aspiracje regionalne . Przetrwała ona do 1938 roku jako osobna jednostka terytorialna, potem została włączona z powrotem do Prowincji Śląskiej. Bardziej skomplikowana sytuacja dotyczyła tej części rejencji opolskiej, która znalazła się po 1922 roku po stronie niemieckiej. Robert Kurpiun użył w 1922 roku propagandowego określenia oderwanego kraju (Entrissenes Land) . Otoworzyło to drogę do wspierania wizerunku „krwawiącej granicy“, dzielącej rozerwany Górny Śląsk. W publicystyce i wypowiedziach polityków niemieckich w okresie dwudziestolecia międzywojennego rzadko używano nazwy oficjalnej „[[Województwo śląskie]] – Woiwodschaft Schlesien“, najczęściej jest to Wschodni Górny Śląsk (Ost-Oberschlesien), ewentualnie Polski Wschodni Górny Śląsk (Polnisches Ost-Oberschlesien).
W czasie II wojny światowej niewiele zmieniło się w nazewnictwie. Niemcy próbowali stopniowo powracać do nazw sprzed 1919 roku. Część Górnego Śląska znajdująca się w granicach Republiki Czesko-Słowackiej została bądź wcielona do Trzeciej Rzeszy, bądź znalazła się w granicach Protektoratu Czech i Moraw jeszcze przed wybuchem II wojny światowej. Do już istniejącej pruskiej Prowincji Śląskiej przyłączono nowoutworzoną [[rejencja katowicka|rejencję katowicką]] (Regierungsbezirk Kattowitz) oraz powiększono o nowe powiaty rejencję opolską. W dwa lata później z rejencji katowickiej i opolskiej, utworzono ponownie odrębną Prowincję Górnośląską z siedzibą jej władz w Katowicach .
Tradycję zacierania historycznych podziałów zapoczątkowaną przez nazistów pogłębiły i rozwinęły powojenne władze komunistyczne. W Czechosłowacji, która odzyskała granice sprzed 1938 roku, po 1948 roku zamazano pojęcie [[Śląsk Czechosłowacki]], włączając ten obszar do województwa zwanego „północnomorawskim”. W Polsce jeszcze w latach 1945-1950 utrzymało się formalnie województwo śląskie (zwane śląsko-dąbrowskim), w skład którego wchodziło przedwojenne: polskie województwo śląskie i niemiecka rejencja opolska (zwana Śląskiem Opolskim), a także część terenów nie śląskich (przede wszystkim obszar [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębia Dąbrowskiego]]). Następne reformy administracyjne w Polsce z 1950 i 1975 roku całkowicie zerwały z historyczną tradycją nazewniczą Górnego Śląska odwołując się w nazwach województw do miast – siedzib władz administracyjnych. Górny Śląsk pozostał od tej pory tylko nazwą historyczną.

==Granice administracyjne==
Wszyscy autorzy są zgodni co do tego, iż w okresie wczesnopiastowskim brak, oprócz podziałów plemiennych wzdłuż Przesieki międzyśląskiej, podstaw do wprowadzenia jakichkolwiek rozgraniczeń między Dolnym a Górnym Śląskiem. Wszyscy też wskazują zgodnie na kluczowy dla ukształtowania się tej granicy politycznej był okres lat 1178-1202, aczkolwiek różnie kładą w tym względzie akcenty. R. Żerelik uważa, że jeżeli w epoce średniowiecza używać pojęcia Górny Śląsk, to należy go po prostu utożsamiać od XIII wieku z Księstwem Opolskim i jego genezą. Za zupełnie odrębne uznaje dzieje Opawszczyzny, która odpadła już w 1038 roku po najeździe Brzetysława i w konsekwencji została przyłączona do biskupstwa ołomunieckiego. Późniejsze przypisywanie tego księstwa do Górnego Śląska brało się ze znacznie późniejszego zacieśnienia kontaktów Przemyślidów opawskich z całym Śląskiem (sami siebie nazywali wówczas książętami śląskimi) .
Problem Opawszczyzny i jej przynależności w tym wczesnym okresie do Górnego Śląska zawsze interesował również autorów czeskich od czasu odrodzenia narodowego w XIX wieku . František Palacký, idąc śladem Jana Długosza, nazywał ten kraj Holešicko, dopiero potem zaproponowano nazwę Holasovsko, pochodzącą od grodu Holasowice . Późniejszą nazwę Opawszczyzna (Opavsko) proponowano używać od najazdów tatarskich i późniejszych licznych lokacji w XIII wieku . Autorzy czescy również konsekwentnie zaznaczali przy tym zasadniczą odrębność Opawszczyzny od Górnego Śląska, traktując późniejsze księstwo jako część całego Śląska, ukształtowaną jeszcze przed ostatecznym podziałem całej dzielnicy
R. Żerelik, współautor najnowszej polskiej syntezy historii Śląska, wskazuje również na ciągłą od XII/XIII wieku labilność nie tylko południowej granicy Górnego Śląska, ale także wschodniej. Ukształtowała się ona w 1178 roku, kiedy [[Kazimierz Sprawiedliwy]] odstąpił [[Mieszko Plątonogi|Mieszkowi Plątonogiemu]] [[kasztelania|kasztelanie: bytomską, siewierską i oświęcimską]], a następcy Mieszka przesunęli tę granicę nawet bardziej na wschód, opierając ją o linię rzek: [[Biała]], [[Wisła]], [[Przemsza]] i [[Liswarta]]. Nie okazała się ona jednak w tym kształcie trwała . Z kolei M.L. Wójcik w historii Dolnego Śląska zauważa, że co prawda niewątpliwie podział ukształtował się wzdłuż wspomnianej Przesieki, ale dla części zachodniej, rozciągającej się miedzy pasmem Sudetów na południu, Nysą Łużycką na zachodzie, Nysą Kłodzką na wschodzie i Baryczą na północy używano wyłącznie terminu Śląsk .
Te pierwotnie ukształtowane wzdłuż podziałów księstw granice Górnego Śląska okazały się bardzo niestabilne. Odbudowanie spójności Królestwa Polskiego pod władzą dwóch ostatnich Piastów i przejęcie korony przez Jagiellonów, przy jednoczesnym osłabieniu Korony czeskiej umożliwiło zmiany na granicy wschodniej. W 1442/43 biskup krakowski [[Zbigniew Oleśnicki]] kupił [[Księstwo Siewierskie]] (jako państwo biskupie dotrwało do 1790 roku, kiedy to posłowie Sejmu Wielkiego dokonali jego inkorporacji do Królestwa Polskiego), w 1454 roku król Kazimierz Jagiellończyk nabył [[Księstwo Oświęcimskie]], a w 1494 roku Jan Olbracht [[Księstwo Zatorskie]]. Ustaliła się wówczas wschodnia granica Górnego Śląska wzdłuż biegu rzek: Biała-Wisła-Przemsza-Brynica. Była to jednocześnie granica polityczna rozdzielająca Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego (którego Śląsk stał się formalnie częścią składową od 1348 roku) od Rzeczypospolitej.
Granica diecezji nadal przebiegała jednak inaczej. Do 1821 roku ziemie wcielone w XII w. do władztwa Mieszka Plątonogiego tworzyły integralną część [[diecezja krakowska|diecezji krakowskiej]]. Wtedy też pojawiają się na przełomie XV i XVI wieku pierwsze mapy Europy, na których znalazło się określenie Śląsk i odznaczone zostały wyraźnie dzielone politycznie dwie części dzielnicy: Dolny i Górny Śląsk. Ten pierwszy w okresie habsburskim XVI-XVII wieku obejmował pięć księstw i dwa tzw. [[wolne państwa stanowe]] .
Wspomniane już tutaj zmiany administracyjne w okresie pruskim: podział na powiaty (w 1742 roku) i rejencje (w 1815 roku) stworzył podstawę do ścisłego rozgraniczenia granic Górnego Śląska, nazywanego tylko tak dla jego części znajdującej sie w granicach pruskiej monarchii (późniejszej rejencji opolskiej). U Felixa Triesta znajdziemy podział tego Górnego Śląska na 3 odcinki: „polskie“ powiaty graniczne (Kluczbork, Olesno, [[Lubliniec]] i [[Bytom]]); „austriackie“ powiaty graniczne (Nysa, Prudnik, Głubczyce, Racibórz, [[Rybnik]] i [[Pszczyna]]); „region wewnętrzny“, do którego zaliczał pozostałe powiaty rejencji opolskiej . Triest opisuje także dokładnie granice polityczne Górnego Śląska. Różnicuje przy tym granice historyczne od tych, które ukształtowały się w XIX wieku. Genezę Górnego Śląska widzi tradycyjnie w kształtowaniu się Księstw Opolskiego i Raciborskiego, ale nazwa historyczna Górny Śląsk (Oberschlesien) w żadnym razie, jego zdaniem, nie pokrywa się już z rozumieniem granic mu współczesnych. Obszary rejencji opolskiej na prawym brzegu Odry, przede wszystkikm Kluczborskie i część Oleskiego, a także leżące na lewym brzegu Odry Grodkowskie należały przecież historycznie także i jego zdaniem do Śląska Dolnego . Podobnie uważał także Partsch, który mimo administracyjnych granic rejencji opolskiej „zdecydowanie“ nie zaliczał do Górnego Śląska, chociaż je wymienia w tej właśnie części, następujących powiatów: powstałych z biskupiego Księstwa Nyskiego oraz powstałego z niewielkich części Księstwa Brzeskiego i Księstwa Oleśnickiego powiatu kluczborskiego. Górny Śląsk w rozumieniu pruskiego geografa zawierał się więc w spuściźnie pierwotnych Księstw Opolskiego i Raciborskiego, bez charakteryzującej się według niego zarówno geograficzną, jak i polityczno kulturową odmiennością Opawszczyzny .
Dla Triesta linia graniczna ma przede wszystkim uzasadnienie polityczno-administracyjne – nie historyczne bądź geograficzne: „Granice Górnego Śląska opierają się w wiekszości o terytoria obce a w części [tylko – RK] o niemieckie. Tylko na południowym zachodzie rozciągają się wzdłuż granic naturalnych. Granica biegnie stąd bezpośrednio wzdłuż Biskupiej Kopy (najwyższy szczyt Altvatergebirge), która w ten sposób mocno rozdziela obszar austriacki i pruski. Tam gdzie schodząw dół do Altvatergebirge i Wyżyny Morawskiej granica biegnie dalej wzdłuż [rzeki – RK] Opawa. Przedmieścia Opawy i miedza graniczna Karniowa są jedynymi częściami austriackimi, które przekraczają tę rzeczną granicę. Potem krótkimi odcinkami granica ciągnie się wzdłuż Odry i Olzy. Tam gdzie wkracza w Przedgórze Karpackie biegnie dalej po krótkim odcinku suchej granicy, [dalej-RK] wzdłuż Wisły, a potem po ostrym skręcie na wschód w kierunku obszaru polskiego w pobliżu Oswięcimia, dalej wzdłuż jej dopływów: Przemszy i Brynicy. Potem jest odcinek przebiegający lasami i łąkami, uzyskując trwalsze oparcie dopiero znowu w dorzeczu Warty wzdłuż rzek: Liswarta i Prosna. Pruska strona linii granicznej (wewnętrzna granica rejencji Poznań, Wrocław i Opole) jest tylko potwierdzona na krótkich odcinkach linią Nysy“ .
Josef Partsch, bardzo precyzyjnie wydzielił już nie tylko granice polityczne, ale także postarał się o ich uzasadnienie geograficzne. Bez trudu wytycza granice naturalne na południu - pasmo Sudetów wschodnich i Beskidów i na wschodzie - Jura Krakowsko-Częstochowska. Wyraźnie ma problemy z ustaleniem naturalnej granicy geograficznej na zachodzie. W tym przypadku odwołuje się ponownie do historycznej Przesieki, która w XV wieku miała być podstawą do ukształtowania odrębności tego regionu. Rekonstruuje ją w pasie lasów, które jego zdaniem odcinają region opolski (używa takiego właśnie terminu - Oppelner Gebiet) od Śląska Średniego, ciągnąc się wzdłuż prawego brzegu Nysy Kłodzkiej, a potem lewego brzegu Stobrawy. Olbrzymie problemy występują też dla niego w definiowaniu geograficznej granicy północnej Górnego Śląska, którą postrzega w dolinie rozciągającej się pomiędzy górnym biegiem Widawy i rzeką Prosną. Tak zarysowane granice nazywa Partsch szerokim rozumieniem pojęcia Górny Śląsk, który w tym sensie obejmuje wg niego 18 tys. km2 .
Los pozostałej części księstw śląskich (niekiedy używano w połowie XVIII wieku pojęcia Restschlesien), których nie zajęły w 1742 roku Prusy, ale pozostały one w Cesarstwie Austriackim, potoczył się inaczej. Obszar ten obejmował 5147 km2, w tym: Księstwo Cieszyńskie, Mniejsze Wolne Państwa Stanowe: Bielsko, Frýdek, Fryštat, Némecká Lutynĕ, Petrovice, Rychvald; południową część Księstwa Opawskiego i Księstwa Karniowskiego (w tym: Mniejsze Państwa Stanowe Albrechtice i Bruntal); Mniejsze Państwo Stanowe Bohumin (część dawnego Księstwa Raciborskiego) i południową część Księstwa Nyskiego. Razem tworzyły od tej pory Księstwo Śląskie (potem Księstwo Górnego i Dolnego Śląska/Kronland Ober und Nieder-Schlesien) . W 1782 roku wcielono je do Moraw, likwidując wielusetletnią, administracyjną odrębność czeskiego Górnego Śląska. Na powrót samodzielną częścią wielonarodowościowej monarchii [[Habsburgowie|Habsburgów]] [[Śląsk Austriacki]] stał się dopiero po Wiośnie Ludów, a pełne uprawnienia autonomicznego kraju monarchii uzyskał po reformach z 1861 roku, kiedy stał się jednym z krajów koronnych (były to okręgi cieszyński i opawski, zwane coraz częściej od tej pory Śląskiem Opawskim oraz Śląskiem Cieszyńskim). Reforma administracyjna z 1867 roku i utworzenie dualistycznej monarchii było z kolei asumptem do wprowadzenia ograniczonej samodzielności tych krajów Korony .
Również i w tym przypadku rozgraniczenie budziło wątpliwości. Szczególnie dotyczyło to Opawszczyzny. Jej granice polityczne w XIX wieku czeski historyk wyznaczał następująco „I tak granica ciągnie się od Głubczyc, które należały do biskupstwa wrocławskiego wzdłuż prawego brzegu rzeki Prudnik aż do tego miejsca gdzie Prudnika zlewa się z rzeką Osobłogą. Potem granica biegnie wzdłuz prawego brzegu potoku Stradunia, aż do tego miejsca gdzie wlewa się do niego potok Milicz. Potok podąża lewym brzegiem Milicza w kierunku południowo wschodnim aż do rzeki Psina, która od Bavorova i Rakova aż po Benkovice (na południe od Raciborza), prawym swym brzegiem otacza Opawszczyznę. Od Benkovic w kierunku południowowschodnim granica wiedzie do Bohumina. Od Bohumina dalej Odrą a potem Ostrawicą aż do samej granicy węgierskiej, naturalnymi granicami między byłym Opolskim (obecnie Cieszyńskim) a Morawami. Na południu nasz kraj graniczył z Krajem Prerovskim i Krajem Ołomunieckim. I wydaje się, że duża część handlowa, łącząca Mistek, Pribor i Jicin, naeżała już do Kraju Prerovskiego bowiem wsie Skorotin koło Pribora, Jesenice i Polom koło Hranic zaliczały się już do Kraju Prerovskiego. Linia poprowadzona od Mistka do Odry w przybliżeniu rozgranicza Opawszczyznę od Priborovskiego. Dalej w kierunku północno-zachodnim jest najpierw rozgraniczeniem rzeka Odra a potem jej dopływ Budišovka, dalej od wsi Kružberka po kolei aż do swojego źródła na Śnieżce rzeka Morawa, która rozdziela Opawszczyznę od Ołomunieckiego“
Dalsza dezintegracja historycznych granic Górnego Śląska, ukształtowanych w średniowieczu, a zmienionych po wojnach śląskich zaczęła szybko postępować w rezultacie I wojnie światowej. Najpierw na skutek walki o przynależność tej dzielnicy stoczonej przez Niemcy, Polskę i Czechosłowację w latach 1918-1921 do Polski przyłączono wschodnie fragmenty pruskiej rejencji opolskiej i byłego austriackiego Śląska Cieszyńskiego, które zostały połączone w jedno województwo śląskie wolą polskiego Sejmu Ustawodawczego z lipca 1920 roku. Na jego obszarze powstała w 1925 roku nowa diecezja nazwana również śląską. Do Republiki Czechosłowackiej inkorporowano były Śląsk Austriacki, bez wschodniej części Śląska Cieszyńskiego (czyli według nomenklatury polskiej Zaolzie), a ponadto tzw. Kraik Hulczyński z pruskiej rejencji opolskiej, które złożyły się na kraj (województwo) Śląsk Czechosłowacki (Československé Slezsko). Jednak tylko do 1928 roku, kiedy został on włączony do województwa śląsko-morawskiego (Zemĕ moravskoslezska). Pozostała przy państwie niemieckim większa część rejencji opolskiej w latach 1919-1938 tworzyła formalnie samodzielną Prowincję Górnośląską (Provinz Oberschlesien), jako część Kraju Prusy (Land Preussen), składowej części Rzeszy Niemieckiej.
W czasie II wojny światowej Niemcy utworzyli w 1941 roku Prowincję Górnośląską (Provinz Oberschlesien), która po raz pierwszy od średniowiecza na powrót objęła całość historycznego Górnego Śląska (poza Opawszczyzną).
[[Plik:Rejencja.jpg|800px|thumb|right|Mapa rejencji opolskiej a jednocześnie prowincji śląskiej w 1922 roku]]

Część Górnego Śląska znajdująca się w granicach Republiki Czesko-Słowackiej została bądź wcielona do Trzeciej Rzeszy, bądź znalazła się w granicach Protektoratu Czech i Moraw jeszcze przed wybuchem II wojny światowej. Najpierw 25 listopada 1938 roku Kraik Hulczyński do niemieckiego powiatu raciborskiego rejencji opolskiej wchodzącej w skład jeszcze istniejącej Prowincji Śląskiej (Provinz Schlesien). Jednocześnie ziemie Czechosłowackiego Śląska (Bílovec, Bruntál, Frývaldov, Krnov –razem 15 powiatów) znalazły się w obwodzie Opawa (obvod Opava), który wszedł w skład Okręgu Rzeszy Sudety (Reichsgau Sudeten), utworzonego na mocy decyzji z 14 kwietnia 1939 roku z siedzibą władz tego okręgu w Libercu. Z dawnego Czechosłowackiego Śląska w 1938 roku tylko powiat frydecki pozostał w granicach republiki czechosłowackiej, dzieląc jej los po zajęciu 14 sierpnia przez wojska niemieckie. Wszedł wówczas w skład Protektoratu Czech i Moraw. Zachodnie tereny okupowane przez III Rzeszę po kampanii wrześniowej dekretem z 8 października 1939 roku wcielono do Niemiec (zajmowały one prawie połowę przedwojennego obszaru Polski). Do już istniejącej pruskiej Prowincji Śląskiej przyłączono nowoutworzoną rejencję katowicką (Regierungsbezirk Kattowitz) oraz powiększono o nowe powiaty rejencję opolską (Regierungsbezirk Oppeln). W nowych jednostkach administracyjnych znalazły się jednak oprócz powiatów z byłego województwa śląskiego (w tym anektowane kosztem Czechosłowacji powiaty frysztacki i czeskocieszyński) także powiaty z byłego tzw. Królestwa Kongresowego (województwa kieleckiego), można by było w tym przypadku mówić nawet o powrocie do epizodu związanego z istnieniem pruskiego Nowego Śląska z lat 1795-1806, i Galicji ([[województwo krakowskie|województwa krakowskiego]]). W dwa lata później z rejencji katowickiej i opolskiej, utworzono na powrót odrębną Prowincję Górnośląską (Provinz Oberschlesien) z siedzibą jej władz w Katowicach .
To połączenie ziem górnośląskich w latach 1941-1945 okazało się tylko epizodem, chociaż w latach 1945-1950 po stronie polskiej zaakceptowano istnienie [[województwo śląskie 1945-1950|województwa zwanego śląskim (śląsko-dąbrowskim)]]. Oprócz powiatów byłego polskiego województwa śląskiego (siedem powiatów: katowicki, tarnogórski, lubliniecki, pszczyński, rybnicki, bielski i cieszyński) na zachodzie na mocy decyzji zwycięskich mocarstw powiększono je o historyczny obszar byłego niemieckiego Górnego Śląska/rejencję opolską (powiaty: na prawym brzegu Odry: bytomski, gliwicki, kluczborski, oleski, opolski i strzelecki, miasta Bytom, Gliwice, Opole i Zabrze oraz na lewym brzegu Odry, w tym w części dolnośląskie powiaty: głubczycki, grodkowski, kozielski, niemodliński, nyski, prudnicki i raciborski), co pozwalało nowym władzom posługiwać się nośnym propagandowo argumentem o przezwyciężeniu sztucznego podziału, będącego rezultatem plebiscytu z 1921 roku. Na wschodzie przyłączono obszar Zagłębia Dąbrowskiego (powiaty: będziński, zawierciański oraz [[Sosnowiec]]), które już w czasie II wojny światowej do rejencji katowickiej wcielili Niemcy, a zaakceptowanie tego faktu w 1945 roku przez władze komunistyczne nastąpiło ze względów ideologicznych. Na południu w granicach nowego województwa nie znalazło się już zajęte w 1938 roku Zaolzie, które powróciło w granice państwa czechosłowackiego. W ten sposób nowa jednostka administracyjna tylko w niewielkim stopniu odpowiadała granicom województwa śląskiego sprzed 1939 roku, ale obejmowała większość historycznego Górnego Śląska. Powierzchnia tego nowego powojennego województwo śląskiego była trzykrotnie większa niż obszar przedwojennego, łącznie 15 369 km2 powierzchni, a więc aż 5% terytorium powojennej Polski .
W latach 1950-1975 obszary górnośląskie wchodziły w skład dwóch województw: [[województwo katowickie|katowickiego]] (9,5 tys. km2) i opolskiego (9,5 tys. km2). To pierwsze obejmowało 14 powiatów – z tego 2 z województwa dolnośląskiego (brzeski i namysłowski) i 12 z dawnego województwa śląskiego (głubczycki, grodkowski, kluczborski, kozielski, krapkowicki, niemodliński, nyski, oleski, opolski, prudnicki, raciborski i strzelecki oraz cztery miasta wydzielone: Opole, Brzeg, Nysa i Racibórz). Województwo katowickie składało się z 14 powiatów (będziński, bielsko-bialski, cieszyński, częstochowski, gliwicki, kłobucki, lubliniecki, myszkowski, pszczyński, rybnicki, tarnogórski, tyski, wodzisławski i zawierciański i 19 miast wydzielonych: Katowice, Będzin, Bielsko-Biała, Bytom, Chorzów, Cieszyn, Czeladź, Częstochowa, Dąbrowa Górnicza, Gliwice, Mysłowice, Ruda Śląska, Rybnik, Siemianowice Śląskie, Sosnowiec, Świętochłowice, Tychy, Zabrze i Zawiercie). Do województwa katowickiego przyłączono nie mieszczące się w historycznych granicach Górnego Śląska powiaty z byłego zaboru rosyjskiego myszkowski, kłobucki i częstochowski .
Kolejna reforma administracyjna z 1975 roku (obowiązująca do 1997 roku) doprowadziła do jeszcze większego poszatkowania historycznej, górnośląskiej dzielnicy. Utworzono wówczas aż 4 województwa: [[województwo bielskie|bielskie]] (3,7 tys. km2), katowickie (6,7 tys. km2), opolskie (8,5 tys. km2) oraz w części [[województwo częstochowskie|województwa częstochowskiego]] (powiat oleski).
W Czechosłowacji po II wojnie światowej wszystkie powiaty przedwojennego Śląska Czechosłowackiego w latach 1945-1948 należały do Regionu Morawskoostrawskiego (Moravskoostravska Expozitura Zemského národniho výboru) ze stolica w Brnie. Liczba mieszkańców czechosłowackiego Śląska sięgała wówczas 876 tys. W latach 1949-1960 nastąpił podział „śląskich powiatów” w Czechosłowacji pomiędzy Kraj Ołomuński (Olomucký Kraj), gdzie znalazły się tylko dwa z nich (Bruntál, Jesenik), oraz Kraj Ostrawski (Ostravský Kraj) gdzie pozostała większość pozostałych). Po kolejnej reformie w 1960 roku na powrót, tak jak miało to miejsce już przed wojną, cały dawny Śląsk Czechosłowacki znalazł się w granicach nowego Kraju Północnomorawskiego (Severomoravský Kraj), w którym jednak całkowicie zakłócono historyczne granice śląskich powiatów. Współcześnie, po zmianach jakie nastąpiły w latach 90-tych ubiegłego wieku dawny Śląsk Czechosłowacki tworzy większość odrębnego Kraju Morawsko-śląskiego (Moravskoslezský Kraj) .

==Bibliografia==
#Deutsche Geschichte im Osten Europas Schlesien, hrsg. V. Norbert Conrads, Berlin 1994.

#Geschichte Schlesiens, Bd. 1-2 Ludwig Petry, Josef Joachim Menzel, Winfried Irgang, Sigmaringen 1988.

#Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011.

#Historia Śląska, t.1-3, red. Karol Maleczyński, Wacław Długoborski, Stanisław Michalkiewicz, Wrocław 1960-1985.

#Marek Czapliński, Elżbieta Kaszuba, Gabriela Wąs, Rościsław Żerelik, Historia Śląska, Wrocław 2002.

#Slezsko v dĕjinách Českého Státu, pod vedením Zdeňka Jiráska, t.1-2, Opava 2012.

==Źródła on-line==

ŚBC

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/pubindex?dirids=40 Górny Śląsk]

[http://www.sbc.org.pl/publication/11836 Joachim Cureus, Gentis Silesiae Annales complectens historiam de origine, propagatione et migrationibus gentis et recitationem praecipuorum eventuum, qui in Ecclesiae et Republica usq[ue] ad necem Ludovici ...]

[http://www.sbc.org.pl/publication/3347 Felix Triest, Topographisches Handbuch von Oberschlesien. Bd.1-2, Breslau 1865]

[http://www.sbc.org.pl/publication/6678 Felix Koneczny, Dzieje Śląska : ozdobione licznymi obrazkami, Bytom 1897]

[http://www.sbc.org.pl/publication/920 Joseph Partsch, Landeskunde der Provinz Schlesien, Breslau 1918]

BC UWr

[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/8092 Friedrich Bernhard Wernher, Silesia in Compendio seu Topographia das ist Praesentatio und Beschreibung des Herzogthums Schlesiens,1750]

[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/8762 Albert Friedrich Zimmermann, Beyträge zur Beschreibung von Schlesien Bd.3 1784, Brieg 1784]

ZBC

[http://zbc.uz.zgora.pl/publication/20143 Colmar Grunhagen, Geschichte Schlesiens, Gotha 1886]

Delegatura Biskupia na Górnym Śląsku

2015-01-12T13:08:58Z

Myszorj:

[[Kategoria:Wyznania i religie]]
[[Kategoria:Historia]]
Autor:[[Anna Gudzik]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: TOM: 1 (2014)

==Aspekty utworzenia Delegatury Biskupiej na Górnym Śląsku==

Zakończenie I wojny światowej (1914-1918) miało swoje dalekosiężne skutku również w sferze religijnej. Pod koniec 1918 r. obradująca we Wrocławiu Centralna Rada Ludowa zwróciła się do kard. Adolfa Bertrama z prośbą o utworzenie Delegatury książęco-biskupiej dla Górnego Śląska. Hierarcha udzielił wówczas odpowiedzi, iż powstanie delegatury jest uzależnione od decyzji politycznych w kwestiach granicznych. Do tej sprawy powrócono w 1921 r. po zakończeniu powstań śląskich oraz podjęciu przez Ligę Narodów decyzji w sprawie podziału Górnego Śląska. 13 października 1921 r. Józef Rymer i ks. Michał Lewek skierowali petycję do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z apelem o jak najszybsze odłączenie Górnego Śląska od diecezji wrocławskiej i powołanie tutaj Administracji Apostolskiej. Samo ministerstwo skłaniało się jednak bardziej ku utworzeniu wikariatu generalnego – to pozostawiałoby Śląsk nadal pod jurysdykcją biskupa wrocławskiego - na czele z ks. Janem Kapicą. Ostateczną decyzję podjął jednak kard. Adolf Bertram, który 21 października 1921 r. wręczył ks. Kapicy nominację na delegata biskupiego – z uprawnieniami wikariusza generalnego – w części Górnego Śląska przyznanej Polsce. Mogło to dawać delegaturze sporą niezależność w stosunkach z diecezją wrocławską. Jednak już 23 października tegoż roku kard. Bertram sprawy Górnego Śląska przyznanego Polsce oddał pod zarząd wikariatu generalnego we Wrocławiu. Rozwiązanie to nawiązywało do wzoru cieszyńskiego. Tam też hierarchia wrocławska faktycznie sprawowała władzę za pośrednictwem wikariusza generalnego<ref>J. Myszor, Historia Diecezji Katowickiej, Katowice 1999, s.15-17; M. Lewek, Górnośląski Plebiscyt z roku 1921 oraz udział w nim duchowieństwa katolickiego, Chorzów 1991, s. 58; F. Maroń, Historia diecezji katowickiej, „Nasza Przeszłość” 1975, t. 44, s.10-11 i 16; H. Olszar, Duchowieństwo katolickie diecezji śląskiej (katowickiej) w Drugiej Rzeczypospolitej, Katowice 2000, s.41; Tenże, Kościół katolicki na Górnym Śląsku w życiu Kościoła katolickiego w Drugiej Rzeczypospolitej, [w:] Rola i miejsce Górnego Śląska w Drugiej Rzeczypospolitej. Materiały sesji naukowej zorganizowanej w dniach 15-16 czerwca 1992 roku w 70 rocznicę przyłączenia części odzyskanego Górnego Śląska do Macierzy, red. M.W. Wanatowicz, Bytom-Katowice 1995, s.120</ref>.

Obszar Delegatury Biskupiej na Górnym Śląsku został wyznaczony przez granicę państwową pomiędzy Polską i Niemcami, 20 października 1921 r. ustaloną przez Radę Ambasadorów.
W związku z tym były to ziemie powiatów pszczyńskiego, katowickiego miejskiego i wiejskiego, królewskohuckiego miejskiego oraz części powiatów rybnickiego, tarnogórskiego, lublinieckiego, bytomskiego, raciborskiego, toszecko-gliwickiego i zabrskiego. Po reorganizacji przeprowadzonej przez kard. Bertrama delegatura obejmowała dekanaty: dębieński, królewskohucki, lubliniecki, mikołowski, pszczyński, pogrzebieński, rudzki, tarnogórski, wodzisławski, żorski. Ostatecznie ks. Kapica swoją jurysdykcją objął 125 obwodów duszpasterskich na terenie Górnego Śląska. W sumie było to 3205,12 kilometrów kwadratowych.Na obszarze tym mieszkało 815 tys. Polaków i 164 tys. Niemców. Spośród nich katolicyzm deklarowało 922.509 osób. Hierarcha wrocławski zapowiedział również podział agend kościelnych pomiędzy delegaturę górnośląską i Książęco-Biskupi Generalny Wikariat w Cieszynie. Ponadto zatwierdził godło – Agnus Dei – oraz napis – Delegatura Episcopalis Silesiae Polonicae. Sam zaś delegat biskupi 21 maja 1922 r. złożył oświadczenie, w którym zapewnił, że przede wszystkim będzie się zajmował wzmacnianiem wiary; ale też będzie nawoływał do sumiennego spełniania obowiązków wobec ojczyzny. Sam ks. Kapica nieprzypadkowo otrzymał nominację na tenże urząd. Był bowiem duchownym, który posiadał niewątpliwy autorytet zarówno wśród wiernych polskich, jak i niemieckich. Tego wymogu nie spełniali zarówno ks. Antoni Wojciech, zaproponowany na to stanowisko przez kard. Bertrama; jak i ks. Aleksander Skowroński, za którym optowała strona polska <ref>H. Olszar, dz. cyt., s.41-45; A. Grajewski, Przywódca, doradca, przyjaciel. Ks. Jan Kapica, [w:] Z tej ziemi. Śląski kalendarz na rok 1985, Katowice 1985, s.72; L. Krzyżanowski, Kościół katolicki i inne związki wyznaniowe, [w:] Województwo śląskie (1922-1939), red. F. Serafin, Katowice 1996, s.104-107; Tenże, Kościół katolicki wobec mniejszości niemieckiej na Górnym Śląsku w latach 1922-1930, Katowice 2000, s.42</ref>.

==Kwestie polityczne związane z powołaniem delegatury==

Ks. Kapica zaraz po utworzeniu delegatury biskupiej stopniowo zaczął polonizować urzędy kościelne. Już 19 grudnia 1921 r. udało mu się usamodzielnić domy zakonne na terenie delegatury, których przełożonymi od tego momentu mieli być wyłącznie Polacy. Po długich pertraktacjach kard. Bertram zgodził się również na to, aby przyszli duchowni studiowali również na uczelniach polskich, a nie tylko na Uniwersytecie Wrocławskim. Delegat biskupi był także zwolennikiem integracji Polaków i Niemców na gruncie katolicyzmu. To m.in. było powodem zwołania przez ks. Kapicę 10 września 1922 r. pierwszego zjazdu śląskiego.

Władze polskie, aby przyśpieszyć uniezależnienie się administracji kościelnej na Śląsku od Niemiec, odsuwały w czasie uznanie delegatury i odmawiały przyznania jej subwencji. Stąd też ks. Kapica rezydował na probostwie w Tychach i nie posiadał środków finansowych na założenie i prowadzenie kancelarii; co było poważnym utrudnieniem w jego pracy. Ponadto kard. Bertram – mimo złożonej podczas nominacji obietnicy – nie określił kompetencji delegata. Dlatego ks. Kapica nie miał na przykład możliwości prowadzenia polityki personalnej zgodnej z interesem państwa polskiego; czego od niego oczekiwano.
Dlatego 27 lutego 1922 r. Naczelna Rada Ludowa podjęła decyzję o konieczności wyłączenia Górnego Śląska spod jurysdykcji kard. Bertrama. Obecny na tymże posiedzeniu ks. Lewek wygłosił referat zawierający projekt powołania odrębnej diecezji śląskiej. W tymże wystąpieniu duchowny podkreślał m.in., że Kościół katolicki ma ogromny wpływ na życie polityczne, społeczne i kulturalne. Dlatego należy zerwać więź z nieprzychylną polskości kurią wrocławską i tym samym pozbawić „zaplecza” duchowieństwo przesiąknięte wpływami niemieckimi. Wystąpienie ks. Lewka zostało powtórzone 14 marca 1922 r. w Orzeszu. W spotkaniu uczestniczyło wówczas 52 duchownych pod przewodnictwem ks. Pawła Brandysa. Z głównymi punktami referatu został także zapoznany kard. Bertram. Memoriały w tej kwestii zostały następnie zaprezentowane w Warszawie i Rzymie. Przedstawiano w nich m.in przyczyny oraz aspekty niemocy delegata biskupiego. Uzasadniano też potrzebę odłączenia Górnego Śląska od diecezji wrocławskiej z podkreśleniem kwestii narodowościowych i niechęci kard. Bertrama do polskości. W obydwu dokumentach przedstawiono też konkretne propozycje dotyczące organizacji przyszłej diecezji.

Stolica Apostolska przed ostatecznym wydzieleniem z diecezji wrocławskiej przyznanej Polsce części Śląska czekała na decyzję polsko-niemieckiej komisji obradującej w Genewie. Ta zaś 15 maja 1922 r. ogłosiła tekst Polsko-niemieckiej konwencji górnośląskiej, w której art. 84-96 dotyczyły ochrony mniejszości wyznaniowych. W art. 93 znalazł się nakaz skierowany do związków wyznaniowych – a więc także Kościoła katolickiego – dotyczący dostosowania swojej organizacji do nowej sytuacji politycznej. Dlatego podjęto starania, aby doprowadzić na Śląsku do zmian w organizacji terytorialnej zarówno Kościoła katolickiego, jak i ewangelickiego. W przypadku tego pierwszego było to powstanie Administracji Apostolskiej; drugiego – Kościoła ewangelicko-unijnego.
To nie pozostawiało już duchowieństwu niemieckiemu na Górnym Śląsku wątpliwości, iż zostanie ono oderwane od diecezji wrocławskiej. Stąd też jego przedstawiciele 31 maja
1922 r. zebrali się na probostwie w Załężu, po to, aby zastanowić się nad zasadami postępowania w nowej sytuacji kościelnej i politycznej. Przyjęto zasadę powstrzymywania się od działalności politycznej oraz zachowania posłuszeństwa wobec zwierzchnich władz kościelnych. Duchowni zebrani w Załężu - ks. Józef Kubis, ks. Ludwik Skowronek, ks. Józef Krupa, ks. Franciszek Strzyż, ks. Franciszek Sauermann - zgodzili się także z tym, że należy uwzględniać potrzeby językowe zarówno katolików narodowości niemieckiej, jak i polskiej. W podobnym tonie 3 czerwca 1922 r. zostało wydane Napomnienie pasterskie dla katolików na Górnym Śląsku, w którym kard. Bertram apelował o spokój i rozwagę równocześnie ubolewając nad utratą autorytetu przez wielu duchownych. Także delegat biskupi w wydanym w tym samym dniu apelu Do katolików województwa śląskiego pisał, że ta część Śląska, która została przyznana Polsce winna być miejscem przyjaznym zarówno dla Polaków, jak i dla Niemców. Zwracał przy tym uwagę, że im lepsze będą relacje pomiędzy Polakami i Niemcami, tym korzystniejsze będzie położenie Polaków w niemieckiej części Śląska<ref>M. Czapliński i in., Historia Śląska, Wrocław 2002, s.404; L. Krzyżanowski, Kościół katolicki i inne związki…, s.106-107</ref>.W kontekście przejęcia przez Polskę jurysdykcji nad częścią Górnego Śląska była także prowadzona korespondencja pomiędzy wojewodą Józefem Rymerem a kard. Bertramem. Ten pierwszy zwracał uwagę na zmienioną sytuację polityczną i w związku z tym zasadne utworzenie nowej organizacji diecezjalnej, obejmującej dwie części Śląska. Gdyby to jednak było niemożliwe, zdaniem wojewody wskazane było powołanie wikariatu generalnego posiadającego jurysdykcję biskupią. Kard. Bertram jednak całkowicie odrzucał możliwość dyskusji z władzami wojewódzkimi na temat podziału diecezji. Skłonny był za to dyskutować w kwestii rozszerzenia kompetencji delegata biskupiego. Ponadto hierarcha wyraził gotowość połączenia Górnego Śląska i Śląska Cieszyńskiego – obydwa zostały wyłączone z diecezji wrocławskiej – a kompetencje wikariusza generalnego w Cieszynie rozszerzenia na polską część Śląska. Funkcję tę miałby sprawować ks. Jan Kapica, zaś stanowisko kanclerza zostałoby powierzone ks. Emilowi Szramkowi. Tymczasowo – zdaniem hierarchy – siedzibą delegatury mógłby zostać dom ss. elżbietanek w Katowicach.

==Projekt uposażenia delegatury biskupiej==

Prowadząc korespondencję z wojewodą Rymerem, 20 czerwca 1922 r. kard. Bertram wysłał równocześnie pismo do ks. Kapicy, w którym przedstawił projekt tymczasowego finansowania delegatury, propozycje personalne oraz zaproponował poszerzenie kompetencji delegata. Na zaspokojenie kwestii finansowych hierarcha jednorazowo przekazał wsparcie w wysokości 100 tys. mk. Jego zdaniem stałe utrzymanie powinny były zapewnić podatek diecezjalny z terenu objętego delegaturą oraz dotacja państwowa. W tej sytuacji postanowiono działać i aby usamodzielnić delegaturę, znaleźć odpowiednie źródło finansowania. Przy poparciu wojewody Rymera, 10 sierpnia 1922 r. ks. Kapica w sprawie dotacji zwrócił się do Tymczasowej Rady Wojewódzkiej. Postulował, aby tymczasowo skarb śląski wyasygnował określone kwoty w formie zaliczki; potem zaś do wnoszenia opłat mogłyby zostać zobowiązane osoby prawne i przedsiębiorstwa na Śląsku. Delegat biskupi zaproponował także utworzenie śląskiego funduszu diecezjalnego. Zapewniał przy tym, że powstanie takiegoż umożliwiłoby ujednolicenie prawa; podobnie jak to miało miejsce na Śląsku Cieszyńskim. W związku z tym Wydział Wyznań Religijnych Tymczasowej Rady Wojewódzkiej otrzymał polecenie przygotowania projektu opodatkowania mieszkańców województwa na rzecz delegatury biskupiej. Komisja Budżetowa zaś zobowiązała tenże wydział do przedłożenia konkretnego wniosku ustawodawczego do Komisji Legislacyjnej. Opracował go ks. Eugeniusz Brzuska w porozumieniu z ks. Kapicą. Przedstawiono w nim skład i zarys funkcjonowania delegatury. Zaproponowano, aby bieżące wydatki przez dwa lata były pokrywane z funduszy skarbu śląskiego; potem zaś podlegałyby zwrotowi. Pracę w delegaturze biskupiej na województwo śląskie miało znaleźć 8-10 radców, kanclerz, referent oraz kanceliści. Przedstawiony wniosek 27 sierpnia 1922 r. został pozytywnie zaopiniowany przez Komisję Budżetowo-Skarbową. W dwa tygodnie później zaś – 11 września 1922 r. – ks. Józef Niedziela przedstawił Rozporządzenia o delegaturze książęco-biskupiej. W dokumencie, aż do utworzenia biskupstwa katowickiego przyznano Delegaturze dla Śląska Polskiego uprawnienia diecezji. Następnego dnia projektem w sprawie uchwały o delegaturze zajęła się Tymczasowa Rada Wojewódzka; uchwalając art. 4 dotyczący spraw finansowych. Pozostałymi kwestiami miała zająć się Komisja Legislacyjna. Ta natomiast 14 września 1922 r. – na kolejnym posiedzeniu – nie przystąpiła do obrad, bo jej członkowie stwierdzili, że wprawdzie nie są przeciwni finansowaniu delegatury, ale potrzebują dodatkowych wyjaśnień. W miesiąc później zaś Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego postanowiło wstrzymać ogłoszenie rozporządzenia w sprawie delegatury. W związku z tym 20 października 1922 r. naczelnik Wydziału VII, ks. Michał Lewek przesłał do wydziału skarbowego zawiadomienie, iż sprawa zaliczki na rzecz tegoż podmiotu stała się nieaktualna, gdyż nie została ogłoszona uchwała Tymczasowej Rady Narodowej ustanawiająca delegaturę biskupią<ref>J. Myszor, dz. cyt., s.34-37;http://www.encyklo.pl[odczyt 12.07.2013]</ref>. W związku z tym ostateczne zdanie należało do Stolicy Apostolskiej. Papież Pius XI 7 listopada 1922 r. dekretem Kongregacji Konsystorialnej Sanctissinus Dominus noster na ziemiach polskiego Górnego Śląska utworzył Administrację Apostolską. 23 listopada tegoż roku kard. Bertram został poinformowany o nominacji ks. Augusta Hlonda SDB – prowincjała inspektorii autro-węgiersko-niemieckiej w Wiedniu - na stanowisko administratora apostolskiego.

Delegatura Biskupia na Górnym Śląsku istniała 382 dni. Administracja Apostolska dla polskiego Górnego Śląska zastąpiła ją dokładnie w tych samych granicach. Obejmowała więc swoim zasięgiem 116 parafii, 7 kuracji i 17 lokali. Dzieliła się na 14 dekanatów. W jej obrębie mieszkało 1.010.809 katolików, wśród których pracowało 251 księży<ref>H. Olszar, dz. cyt., s.49-53</ref>.

==Bibliografia==

#Jurkiewicz J., Watykan a Polska w okresie międzywojennym 1918-1939, Warszawa 1960
#Krzyżanowski L., Kościół katolicki wobec mniejszości niemieckiej na Górnym Śląsku w latach 1922-1930, Katowice 2000
#Lewek M., Górnośląski Plebiscyt z roku 1921 oraz udział w nim duchowieństwa katolickiego, Chorzów 1991
#Maroń F., Historia diecezji katowickiej, „Nasza Przeszłość” 1975, t. 44
#Myszor J., Historia Diecezji Katowickiej, Katowice 1999
#Myszor J., Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2009
#Olszar H., Duchowieństwo katolickie diecezji śląskiej (katowickiej) w Drugiej Rzeczypospolitej, Katowice 2000
#Rola i miejsce Górnego Śląska w Drugiej Rzeczypospolitej. Materiały sesji naukowej zorganizowanej w dniach 15-16 czerwca 1992 roku w 70 rocznicę przyłączenia części odzyskanego Górnego Śląska do Macierzy, red. #M.W Wanatowicz, Bytom-Katowice 1995
#Szczepański A., Górny Śląsk w świetle wykonywania Konwencji Genewskiej, Warszawa 1929
#Szramek E., Ks. Jan Kapica. Życiorys a zarazem fragment z historii Górnego Śląska, Katowice 1931
#Województwo śląskie (1922-1939), red. F.Serafin, Katowice 1996

==Przypisy==
<references/>