https://ibrbs.pl/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Milka 2026-05-06T12:08:46Z Wkład użytkownika MediaWiki 1.43.3 https://ibrbs.pl/index.php?title=G%C3%B3rny_%C5%9Al%C4%85sk&diff=2609 2014-12-29T08:02:29Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Geografia]]<br /> [[Kategoria:Historia]]<br /> [[Kategoria:Socjologia]]<br /> [[Kategoria:Politologia]]<br /> [[Kategoria:Wyznania i religie]]<br /> <br /> Górny Śląsk (łac. Silesia Superior, czes. Horni Slezsko, niem. Oberschlesien) - region geograficzno-historyczny na południu Polski, istniejący jako pojęcie historyczne od epoki pełnego średniowiecza. <br /> <br /> ==Kształtowanie się pojęcia Górny Śląsk==<br /> Górny Śląsk to pojęcie, które ciągle zmieniało swoje znaczenie, zarówno w sensie geograficznym jak i historycznym. Silesia Superior, łacińskie określenie Górnego Śląska, to nazwa wywodząca się wprawdzie ze średniowiecza, ale w momencie tworzenia się państw słowiańskich na przełomie IX i X wieku jeszcze nie występująca. Termin Górny Śląsk (Horní Slezsko, Silesia Superior, Oberschlesien), używany dla określenia politycznej odrębności wschodniej części Śląska, pojawia się dopiero w XV wieku. <br /> We współczesnych syntezach historii [[Śląsk|Śląska]] pojawieniu się nazwy Górny Śląsk nie poświęcano zbyt wiele uwagi. W XIX wieku zajmowano się więc prawie wyłącznie etymologią nazwy Śląsk. Dla autora pierwszej polskiej monografii historycznej Górnego Śląska pod II wojnie światowej, [[Kazimierz Popiołek|Kazimierza Popiołka]], najważniejsze było uzasadnienie, że nazwa nie pochodziod wandalskich Silingów, lecz, jak wywiódł to już [[Władysław Semkowicz]], od rzeki Ślęza (ewentualnie góry Ślęż/Sobótka etymologicznie pochodzącej od słowiańskiego ślęg/śląg – wilgoć, mokrość, będącej prastarym miejscem kultowym). Uwagi Popiołka w ogóle nie zaprzątała kwestia skąd pochodziła nazwa Górny Śląsk. Posługuje się nią sporadycznie od momentu, kiedy zaczyna omawiać okres schyłku XII wieku, ale nie traktuje tego obszaru jako zwartej całości o jasno określonych granicach, a tylko jako geograficzne uściślenie. Polityczną odrębność gornośląską postrzegał dopiero od [[Wiosna Ludów|Wiosny Ludów]]. Podobną interpretację odnajdziemy także w niedokończonej polskiej wielotomowej wrocławskiej syntezie historii Śląska.<br /> W najnowszych syntezach historii Śląska również Rościsław Żerelik nie poświęca zbyt wiele uwagi genezie pojęcia Górny Śląsk/Silesia Superior. Konstatuje tylko dla epoki średniowiecza, że rozróżnienie na Dolny Śląsk i Opolszczyznę (wówczas dux Opoliensis) pojawia się już w XIII wieku i rozumie się wówczas pod tym terminem te ziemie, które leżały na wschód od [[przesieka śląska|Przesieki międzyśląskiej]]. Rozróżnienie to wg niego zaczęło zanikać w XV wieku, chociaż w nazwach dalej używano pojęć Silesia Inferior, Silesia Superior, a kiedy chciano zaznaczyć, że chodzi o cały Śląsk, to pisano Utraque Silesiae . Marek L. Wójcik omawia z kolei konsekwencje wydarzeń z 1202 roku i poprzedzających ich zmian, związanych z aspiracjami synów i wnuków [[Władysław Wygnaniec|Władysława Wygnańca]]. Pierwsza linia [[Piastowie śląscy|Piastów śląskich]] – wrocławska - konsekwentnie używała od tej pory tytułu książąt śląskich (duces Slezie lub duces Zlezie), a druga linia - książąt opolskich – tytułu książąt opolskich (duces Opoliensis lub duces de Opol) .<br /> <br /> [[Plik:Helwig.jpg|800px|thumb|left|Śląsk na mapie Helwiga z XVII wieku]]<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Wg Conradsa ukształtowanie się odrębności Górnego Śląska i jego pierwotnych granic wiązało się przede wszystkim z aspiracjami politycznymi młodszej linii Piastów śląskich. Za najważniejszy z tego punktu widzenia uznał rok 1202, który znosił do tej pory jednolite prawo dziedziczenia w jednej linii piastowskiej, dając prawo do dziedziczenia oddzielnie w liniach wrocławskiej i raciborsko-opolskiej. W miejsce używanej do tej pory jednolitej nazwy Śląsk (Schlesien), która pozostała tylko dla części północnej dzielnicy, na południu pojawilo się nowe określenie, które ukształtuje odrębność tzw. Kraju (Ziemi) Opolskiego (-iej) (Oppelner Land). Również i Conrads podkreśla jednak, że zmiana ta w średniowieczu nie była trwała. Objęcie przez państwo czeskie całego Śląska przywróciło jednolitą nazwę – Śląsk dla całego dawnego wielkiego księstwa śląskiego . <br /> Brak zainteresowania współczesnych historyków kształtowaniem się pojęcia Górny Śląsk da się wytłumaczyć przede wszystkim znacznie późniejszym pojawieniem się tej nazwy, a więc rzeczywiście wtórnym znaczeniem tego problemu w stosunku do etymologii nazwy całej dzielnicy. Nazwa Górny Śląsk (nie traktowana jednak tylko prawno-politycznie jako [[Księstwo Opolskie]]) ma bowiem genezę znacznie młodszą. Pierwszą poświadczoną źródłową wzmianką o „dwóch Śląskach” odnajdujemy w zapisach kancelaryjnych z 1427 roku . Stałe używanie tego pojęcia, traktowanego już wówczas w kategoriach administracyjnych, nastąpiło dopiero u schyłku XV wieku i jest przypisywane panowaniu na Śląsku Macieja Korwina. W 1481 roku wyznaczył on osobnych zarządców dla Dolnego Śląska (Georg von Stein) i Górnego Śląska (Johann Bielik von Kornitz). Podziały księstw śląskich za panowania Macieja Korwina nie skutkowały jednak jeszcze utrwaleniem się używania nazw Śląsk Górny i Dolny. Zmiana, która dotychczasowym podziałom administracyjnym nadała również charakter jakościowy, nastąpiła dopiero po wydaniu w 1498 roku przez [[Władysław Jagiellończyk|Władysława Jagiellończyka]] przywileju generalnego dla [[stany śląskie|stanów śląskich]] oraz w konsekwencji znacznie większego wpływu cesarskich urzędników, jaki dało się zaobserwować na księstwach górnośląskich w XVI wieku, przy pozostawieniu pełnych praw książęcych w księstwach dolnośląskich. Umacniał ponadto ten proces różnicowania nierównomierny rozwój [[reformacja|reformacji]] w obu częściach Śląska . Niebagatelnym czynnikiem katalizującym to zjawisko były również coraz bardziej widoczne w XVI wieku różnice w stosunkach etnicznych po obu stronach dawnej Przesieki międzyśląskiej. W XVI wieku pochodzący z Brzegu humanista i topograf [[Barthel Stein]], właśnie ze względu na różnice językowe pomiędzy Śląskiem Dolnym i Górnym, dla tego drugiego ukuł nawet nazwę Polonica Silesia (użył tego pojęcia w pochodzącym z 1512 roku rękopisie: Descripcio tocius Silesie et civitatis regie Vratislaviensis). Stała się ona na tyle popularna, że używano jej jeszcze w wieku XVIII .<br /> <br /> W XVI wieku nastąpiło w kręgu wykształconych humanistów trwałe upowszechnienie nazwy Silesia Superior (Oberschlesien). Było to przede wszystkim zasługą wydania w 1571 roku przez głogowskiego lekarza i humanistę [[Joachim Cureus|Joachima Cureusa]] dzieła poświęconego cesarzowi [[Maksymilian II Habsburg|Maksymilianowi II Habsburgowi]] - Gentis Silesiae annales . <br /> [[Plik:Cureus.jpg|500px|thumb|right|Strona tytułowa dzieła J. Cureusa, Gentis Silesiae Annales (1571)]]<br /> <br /> W drugim etapie panowania Habsburgów, przede wszystkim od czasu pojawienia się dążeń centralizacyjnych, a potem nasilającej się kontrreformacji nastąpił jednak pod względem administracyjnym odwrót od tej tendencji różnicowania obydwu części Śląska, mimo różnic etnicznych i religijnych podkreślano jedność całej dzielnicy, woli stanów górnośląskich okazywania swojej odrębności, czy nawet dążeń do separacji .<br /> <br /> ==Górny Śląska w epoce nowożytnej i najnowszej==<br /> Nazwa Górny Śląsk przyjęła nowe znaczenie w czasach pruskich. Część górnośląska [[Prowincja śląska|Prowincji Śląskiej]] (Provinz Schlesien) aż do 1815 roku nie stanowiła odrębnej jednostki administracyjnej na pruskim Śląsku (wchodziła w skład departamentu wrocławskiego). Nie zmieniły tej sytuacji krótkotrwałe jak się okazało zmiany wynikające z zaangażowania Prus w rozbiory Polski. Wykreowały one jednak nową nazwę – [[Nowy Śląsk]] (Neu Schlesien). W latach 1795-1807 w skład Śląska wchodziły bowiem dwa dawne powiaty małopolskie: pilicki i siewierski, uzyskane przez Prusy w III rozbiorze Polski, które uzyskały tę właśnie nazwę (Neu Schlesien). Wraz z podziałami administracyjnymi Prowincji Śląskiej na rejencje z 1815 coraz częściej w użyciu pojawia się także obok Dolnego Śląska (Niederschlesien) i Górnego Śląska (Oberschlesien) jeszcze trzecia nazwa – Śląsk Środkowy (Mittelschlesien).<br /> Podział Śląska, który nastąpił w wyniku [[wojny śląskie|pokoju wrocławskiego, a potem pokoju w Hubertsburgu]], skłaniał geografów i historyków pruskich do zawężania tego pojęcia tylko do części znajdującej sie w granicach państwa pruskiego. W swoim opisie Śląska znany geograf lipski [[Joseph Partsch]] pisał wprost, że Górny Śląsk znajduje się tylko w granicach pruskiej monarchii. Spośród terenów włączonych przez [[Fryderyk II Hohenzollern|Fryderyka II]] jako właściwy Górny Śląsk traktował: [[Księstwo Raciborskie]] z [[Rybnik|Rybnikiem]] [[Żory|Żorami]] i [[Rudy|Rudami]] (1002 km2); podzieloną już przed wiekami na wiele części pozostałą resztę historycznego Księstwa Raciborskiego (3010 km2): północną część Mniejszego Państwa Stanowego Bohumińskiego (39 km2), [[Wolne Państwo Stanowe Wodzisławskie|Wolne Mniejsze Państwo Stanowe Wodzisławskie]] (208 km2), [[Wolne Państwo Stanowe Pszczyńskie]] razem z Mysłowicami (1118 km2); [[Księstwo bytomsko-kozielskie|Wolne Państwo Stanowe Bytomskie]] (605 km2); okręg Imielin z Chełmem i Kosztowami (37 km2). Nie nazywał już Górnym Śląskiem dawnego Księstwa Opawskiego i [[Księstwo cieszyńskie|Księstwa Cieszyńskiego]]. W stosunku do tego pierwszego konsekwentnie używa już nazwy Kraju Opawski/Opawszczyzna (Oppaland), z której obszaru 1072 km2 północna część przypadła Prusom. Traktował jednak ten region razem z leżącymi już za granicą Karniowem i Opawą jako bardziej ciążacy w stronę Moraw niż Śląska, mimo nawet tego, że jego północna część znalazła się w państwie [[Hohenzollernowie|Hohenzollernów]]. Na potwierdzenie tego faktu przytaczał podziały administracyjne z 1817 roku. Wówczas to mniejszą część Opawszczyzny przyłączono do powiatu raciborskiego (wcześniej był to jednolity powiat głubczycki), ale przynależność kościelna pozostała przy [[diecezja ołomuniecka|diecezji ołomunieckiej]], co wskazywało według niego na ciążenie właśnie w stronę Moraw. Partsch konkludował, iż „W kadym razie zaleca się by z pewnych kulturalno-geograficznych względów oddzielać Kraj Opawski (Oppaland) od zasadniczej części Górnego Śląska (Oberschlesien), ponieważ na części opawskiej również pod innymi względami widać wyraźnie odrębne stosunki tam panujące“ . <br /> Partsch mimo administracyjnych granic pruskiej [[rejencja opolska|rejencji opolskiej]] (Regierungsbezirk Oppeln) utożsamianej z Górnym Śląskiem od momentu jej utworzenia, „zdecydowanie“ nie zaliczał do Górnego Śląska, chociaż je wymienia w tej właśnie części, powiatów: powstałch z biskupiego Księstwa Nyskiego oraz powiatu kluczborskiego utworzonego z niewielkich części Księstwa Brzeskiego i Księstwa Oleśnickiego. Górny Śląsk w rozumieniu pruskiego geografa zawierał się więc w spuściźnie pierwotnych księstw opolskiego i raciborskiego, bez charakteryzujących się według niego zarówno geograficzną jak i polityczno kulturową odmiennością Opawszczyzny i Nyskiego, a tym, bardziej Oleśnickiego .<br /> Po stronie austriackiej (czeskiej) podział 1742 roku dla nazewnictwa nie miał tak zasadniczego charakteru. Nadal używano konsekwentnie bądź nazw księstw (Cieszyńskiego, Opawskiego, Karniowskiego, Nyskiego, [[Państwo Stanowe Bielskie|Państwa Stanowego Bielskiego]]), tworzących [[Śląsk Austriacki]] (Österreichisch Schlesien/Rakouské Slezsko). W XVIII wieku był jednak używany również i inny termin, operujący pojęciem odwołującym się do dawnej przynależności do Korony św. Wacława – [[Czeski Śląsk]] (Böhmisch Schlesien/České Slezsko) . Obok jednak występują terminy oznaczające albo całe księstwa, ale niekiedy po prostu obszar wokół konkretnych miast: Kraj Opawski/Opawszczyzna (Troppauer Land/Opavsko), [[Śląsk Cieszyński|Kraj Cieszyński]]/Cieszyńskie (Teschener Land/Tešinsko), Kraik Bruntalski (Freudenthaler Ländchen/Bruntálsko), Obszar Karniowski (Jägerndorfer Gebiet/Krnovsko). Do tego dochodziły coraz częściej używane nazwy etnograficzne używane dla terenów na pograniczu morawsko-śląskim. Stolicą obszaru Kravařsko (Kuhländchen) leżąego na pograniczu był morawski Nový Jičin (Neutitschein). Niemcy z kolei na zachodnią część Księstwa Opawskiego i części Północnych Moraw w tym okresie, zdominowanych przez ludność niemiecka używali propagandowego terminu „Stara Ojczyzna“ (Altvaterland) po I wojnie światowej wypartego przez Kraj Sudety (Sudetenland). Jeszcze jedną nową nazwą stał się Kraik Hulczyński (Hultschiner Ländchen/Hlučinsko), rozumiany jako teren leżący na lewym brzegu Opawy, albo zamieszkany przez tzw. Morawców .<br /> W polskich dyskusjach politycznych XIX wieku od Wiosny Ludów utrwalało się odmienne traktowanie Gónego Śląska, nie w jego granicach administracyjnych, ale z punktu widzenia etnograficznego. Było to efektem zwycięstwa polskiej myśli narodowej, która tak właśnie definiowała problem ze względu na potrzebę wykreślenia granic nie tylko w oparciu o granice zaborowe, ale równocześnie odrodzoną Polskę widziano w jej nowych granicach etnicznych, a więc z wszystkimi ziemiami etnicznie polskimi, do których zaliczano, ale wymieniając je osobno, Górny Śląsk (pruski), niewielką część Dolnego Śląska oraz Księtwo Cieszyńskie . Takie podejście reprezentował zarówno polski ruch socjalistyczny, gdzie akceptowano poglądy Bolesława Limanowskiego, uznając konieczność „unarodowienia“ Górnoślązaków, jak i narodowy, który przyjmował, że odrębność etniczna „wykreśla“ granice Górnego Śląska . <br /> Te propozycje polskie znalazły odzwierciedlenie na Konferencji Paryskiej w 1919 roku. W pierwszych postulatach terytorialnych, które Arturowi Balfourowi przedstawił Roman Dmowski w marcu i lipcu 1917 roku, wymieniono bowiem osobno, oprócz ziem polskich w granicach sprzed 1772 roku, także: Śląsk Górny, południowy pas Prus Wschodnich oraz Śląsk Cieszyński. Te ostatnie nazywano „ziemiami zagarniętymi po 1772 roku przez Austrię i Niemcy“ . Śląsk Górny we wspomnianej nocie definiowano tylko zasadniczo jako rejencję opolską, ale pod tym pojęciem strona polska rozumiała znacznie szerszy obszar aniżeli tylko pruski Górny Ślask: „Śląsk Górny jest najznaczniejszym z krajów, które nie wchodziły do Państwa Polskiego w 1772 roku, a którego przyłączenia teraz Polska żąda. Śląsk należał do Polski od początku jej istnienia do XIV wieku, w którym jego książęta z polskiego domu Piastów uznali zwierzchnictwo króla czeskiego, a później cesarstwa niemieckiego. Od XIV wieku Śląsk ulegał stopniowej germanizacji, której oprzeć się potrafiły tylko Księstwo Cieszyńskie, Śląsk Górny (Regencja Opolska) i kilka powiatów Śląska Średniego (Regencja Wrocławska). [...] Część Śląska Pruskiego, którą Polska rewindykuje, zawiera Regencję Opolską, z wyjątkiem powiatów Nisskiego-Grotkowskiego, części Niemodlińskiego, Prudnickiego, dalej powiaty Namysłowski i Sycowski, oraz część powiatu Milickiego regencji Wrocławskiej. Terytorium to obejmuje 12000 km2 i 2100000 mieszkańców (1910), z których według oficjalnej statystyki pruskiej 67% stanowią Polacy. W rzeczywistości procent Polaków jest o wiele większy; w części środkowej i wschodniej tego terytorium dosięga 90%” . Śląsk Cieszyński we wspomnianej nocie traktowano mimo to odrębnie. Pod tym pojęciem rozumiano już tylko wyłącznie część Księstwa Cieszyńskiego. Polskie aspiracje w tej mierze nie obejmowały „ze względu na stosunki narodowościowe“ powiatu frydeckiego należącego do tego Księstwa: „W ogólnych zarysach granica, której żąda Polska na terytorium Cieszyńskim, idzie od byłej granicy węgierskiej (Łomna Góra) wzdłuż granicy powiatu frydeckiego, aż do Gruszowa, gdzie wkracza na terytorium państwa pruskiego“ .<br /> Konsekwencje podziału arbitralnego Śląska Cieszyńskiego oraz powstań i plebiscytu na pruskim Górnym Śląsku doprowadziły do ukształtowania się nowych nazw dla określenia Górnego Śląska. Po stronie polskiej (administracyjnie w województwie śląskim, nie używano w ogóle nazwy Górny Śląsk) pojawiły się dwa żywe, popularne w okresie dwudziestolecia międzywojennego pojęcia: [[Zaolzie]] i [[Śląsk Opolski]]. To pierwsze było używane na określenie tego fragmentu Śląska Cieszyńskiego, który nie został włączony do Polski w 1920 roku (stało się tylko tak na krótko w latach 1938-1939). Inaczej nowe pojęcie Zaolzia i Śląska Cieszyńskiego rozumieli i do dzisiaj rozumieją Czesi. Podkreślali oni, że termin Cieszyńskie (Teschener Land/Tešinsko) nie może być ani synonimem Zaolzia, ani oznaczać całości terenów za Olzą, ponieważ z jednej strony rozciąga się także w takim rozumieniu na powiat frydecki będący poza aspiracjami polskimi, a z drugiej strony nie obejmuje całego Księstwa Cieszyńskiego utożsamianego ze Śląskiem Cieszyńskim (Teschner Schlesien) .<br /> Drugim nowym pojęciem używanym w polskich Katowicach był termin Śląsk Opolski, odnoszący się do historycznej nazwy piastowskiego Księstwa Opolskiego, a mający oznaczać nową niemiecką [[Prowincja Górnośląska|Prowincję Górnośląską]] (Provinz Oberschlesien). Z rzadka, ale pojawia się już wówczas również powszechnie używany po II wojnie światowej termin „Opolszczyzna”. Po stronie niemieckiej, konsekwentnie traktującej podział Górnego Śląska jako niesprawiedliwy dyktat, określenie Górny Śląsk znalazło bowiem swoje administracyjne odniesienie. Ustawa pruska w 1919 roku tworzyła nową jednostkę administracyjną – Prowincję Górnośląską, którą prezentowano jako najmłodszą prowincję pruską. Pomysły takie w rządzie Rzeszy były już rozpatrywane w 1917 roku, ale zrealizowano je dopiero w toku rozpoczynajacej sie kampanii plebiscytowej, traktując jako jeden z ważnych argumentów mających przyciągnąć Górnoślązaków do opcji proniemieckiej, ponieważ spełniał ich aspiracje regionalne . Przetrwała ona do 1938 roku jako osobna jednostka terytorialna, potem została włączona z powrotem do Prowincji Śląskiej. Bardziej skomplikowana sytuacja dotyczyła tej części rejencji opolskiej, która znalazła się po 1922 roku po stronie niemieckiej. Robert Kurpiun użył w 1922 roku propagandowego określenia oderwanego kraju (Entrissenes Land) . Otoworzyło to drogę do wspierania wizerunku „krwawiącej granicy“, dzielącej rozerwany Górny Śląsk. W publicystyce i wypowiedziach polityków niemieckich w okresie dwudziestolecia międzywojennego rzadko używano nazwy oficjalnej „[[Województwo śląskie]] – Woiwodschaft Schlesien“, najczęściej jest to Wschodni Górny Śląsk (Ost-Oberschlesien), ewentualnie Polski Wschodni Górny Śląsk (Polnisches Ost-Oberschlesien).<br /> W czasie II wojny światowej niewiele zmieniło się w nazewnictwie. Niemcy próbowali stopniowo powracać do nazw sprzed 1919 roku. Część Górnego Śląska znajdująca się w granicach Republiki Czesko-Słowackiej została bądź wcielona do Trzeciej Rzeszy, bądź znalazła się w granicach Protektoratu Czech i Moraw jeszcze przed wybuchem II wojny światowej. Do już istniejącej pruskiej Prowincji Śląskiej przyłączono nowoutworzoną [[rejencja katowicka|rejencję katowicką]] (Regierungsbezirk Kattowitz) oraz powiększono o nowe powiaty rejencję opolską. W dwa lata później z rejencji katowickiej i opolskiej, utworzono ponownie odrębną Prowincję Górnośląską z siedzibą jej władz w Katowicach . <br /> Tradycję zacierania historycznych podziałów zapoczątkowaną przez nazistów pogłębiły i rozwinęły powojenne władze komunistyczne. W Czechosłowacji, która odzyskała granice sprzed 1938 roku, po 1948 roku zamazano pojęcie [[Śląsk Czechosłowacki]], włączając ten obszar do województwa zwanego „północnomorawskim”. W Polsce jeszcze w latach 1945-1950 utrzymało się formalnie województwo śląskie (zwane śląsko-dąbrowskim), w skład którego wchodziło przedwojenne: polskie województwo śląskie i niemiecka rejencja opolska (zwana Śląskiem Opolskim), a także część terenów nie śląskich (przede wszystkim obszar [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębia Dąbrowskiego]]). Następne reformy administracyjne w Polsce z 1950 i 1975 roku całkowicie zerwały z historyczną tradycją nazewniczą Górnego Śląska odwołując się w nazwach województw do miast – siedzib władz administracyjnych. Górny Śląsk pozostał od tej pory tylko nazwą historyczną.<br /> <br /> ==Granice administracyjne== <br /> Wszyscy autorzy są zgodni co do tego, iż w okresie wczesnopiastowskim brak, oprócz podziałów plemiennych wzdłuż Przesieki międzyśląskiej, podstaw do wprowadzenia jakichkolwiek rozgraniczeń między Dolnym a Górnym Śląskiem. Wszyscy też wskazują zgodnie na kluczowy dla ukształtowania się tej granicy politycznej był okres lat 1178-1202, aczkolwiek różnie kładą w tym względzie akcenty. R. Żerelik uważa, że jeżeli w epoce średniowiecza używać pojęcia Górny Śląsk, to należy go po prostu utożsamiać od XIII wieku z Księstwem Opolskim i jego genezą. Za zupełnie odrębne uznaje dzieje Opawszczyzny, która odpadła już w 1038 roku po najeździe Brzetysława i w konsekwencji została przyłączona do biskupstwa ołomunieckiego. Późniejsze przypisywanie tego księstwa do Górnego Śląska brało się ze znacznie późniejszego zacieśnienia kontaktów Przemyślidów opawskich z całym Śląskiem (sami siebie nazywali wówczas książętami śląskimi) . <br /> Problem Opawszczyzny i jej przynależności w tym wczesnym okresie do Górnego Śląska zawsze interesował również autorów czeskich od czasu odrodzenia narodowego w XIX wieku . František Palacký, idąc śladem Jana Długosza, nazywał ten kraj Holešicko, dopiero potem zaproponowano nazwę Holasovsko, pochodzącą od grodu Holasowice . Późniejszą nazwę Opawszczyzna (Opavsko) proponowano używać od najazdów tatarskich i późniejszych licznych lokacji w XIII wieku . Autorzy czescy również konsekwentnie zaznaczali przy tym zasadniczą odrębność Opawszczyzny od Górnego Śląska, traktując późniejsze księstwo jako część całego Śląska, ukształtowaną jeszcze przed ostatecznym podziałem całej dzielnicy<br /> R. Żerelik, współautor najnowszej polskiej syntezy historii Śląska, wskazuje również na ciągłą od XII/XIII wieku labilność nie tylko południowej granicy Górnego Śląska, ale także wschodniej. Ukształtowała się ona w 1178 roku, kiedy [[Kazimierz Sprawiedliwy]] odstąpił [[Mieszko Plątonogi|Mieszkowi Plątonogiemu]] [[kasztelania|kasztelanie: bytomską, siewierską i oświęcimską]], a następcy Mieszka przesunęli tę granicę nawet bardziej na wschód, opierając ją o linię rzek: [[Biała]], [[Wisła]], [[Przemsza]] i [[Liswarta]]. Nie okazała się ona jednak w tym kształcie trwała . Z kolei M.L. Wójcik w historii Dolnego Śląska zauważa, że co prawda niewątpliwie podział ukształtował się wzdłuż wspomnianej Przesieki, ale dla części zachodniej, rozciągającej się miedzy pasmem Sudetów na południu, Nysą Łużycką na zachodzie, Nysą Kłodzką na wschodzie i Baryczą na północy używano wyłącznie terminu Śląsk .<br /> Te pierwotnie ukształtowane wzdłuż podziałów księstw granice Górnego Śląska okazały się bardzo niestabilne. Odbudowanie spójności Królestwa Polskiego pod władzą dwóch ostatnich Piastów i przejęcie korony przez Jagiellonów, przy jednoczesnym osłabieniu Korony czeskiej umożliwiło zmiany na granicy wschodniej. W 1442/43 biskup krakowski [[Zbigniew Oleśnicki]] kupił [[Księstwo Siewierskie]] (jako państwo biskupie dotrwało do 1790 roku, kiedy to posłowie Sejmu Wielkiego dokonali jego inkorporacji do Królestwa Polskiego), w 1454 roku król Kazimierz Jagiellończyk nabył [[Księstwo Oświęcimskie]], a w 1494 roku Jan Olbracht [[Księstwo Zatorskie]]. Ustaliła się wówczas wschodnia granica Górnego Śląska wzdłuż biegu rzek: Biała-Wisła-Przemsza-Brynica. Była to jednocześnie granica polityczna rozdzielająca Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego (którego Śląsk stał się formalnie częścią składową od 1348 roku) od Rzeczypospolitej. <br /> Granica diecezji nadal przebiegała jednak inaczej. Do 1821 roku ziemie wcielone w XII w. do władztwa Mieszka Plątonogiego tworzyły integralną część [[diecezja krakowska|diecezji krakowskiej]]. Wtedy też pojawiają się na przełomie XV i XVI wieku pierwsze mapy Europy, na których znalazło się określenie Śląsk i odznaczone zostały wyraźnie dzielone politycznie dwie części dzielnicy: Dolny i Górny Śląsk. Ten pierwszy w okresie habsburskim XVI-XVII wieku obejmował pięć księstw i dwa tzw. [[wolne państwa stanowe]] . <br /> Wspomniane już tutaj zmiany administracyjne w okresie pruskim: podział na powiaty (w 1742 roku) i rejencje (w 1815 roku) stworzył podstawę do ścisłego rozgraniczenia granic Górnego Śląska, nazywanego tylko tak dla jego części znajdującej sie w granicach pruskiej monarchii (późniejszej rejencji opolskiej). U Felixa Triesta znajdziemy podział tego Górnego Śląska na 3 odcinki: „polskie“ powiaty graniczne (Kluczbork, Olesno, [[Lubliniec]] i [[Bytom]]); „austriackie“ powiaty graniczne (Nysa, Prudnik, Głubczyce, Racibórz, [[Rybnik]] i [[Pszczyna]]); „region wewnętrzny“, do którego zaliczał pozostałe powiaty rejencji opolskiej . Triest opisuje także dokładnie granice polityczne Górnego Śląska. Różnicuje przy tym granice historyczne od tych, które ukształtowały się w XIX wieku. Genezę Górnego Śląska widzi tradycyjnie w kształtowaniu się Księstw Opolskiego i Raciborskiego, ale nazwa historyczna Górny Śląsk (Oberschlesien) w żadnym razie, jego zdaniem, nie pokrywa się już z rozumieniem granic mu współczesnych. Obszary rejencji opolskiej na prawym brzegu Odry, przede wszystkikm Kluczborskie i część Oleskiego, a także leżące na lewym brzegu Odry Grodkowskie należały przecież historycznie także i jego zdaniem do Śląska Dolnego . Podobnie uważał także Partsch, który mimo administracyjnych granic rejencji opolskiej „zdecydowanie“ nie zaliczał do Górnego Śląska, chociaż je wymienia w tej właśnie części, następujących powiatów: powstałych z biskupiego Księstwa Nyskiego oraz powstałego z niewielkich części Księstwa Brzeskiego i Księstwa Oleśnickiego powiatu kluczborskiego. Górny Śląsk w rozumieniu pruskiego geografa zawierał się więc w spuściźnie pierwotnych Księstw Opolskiego i Raciborskiego, bez charakteryzującej się według niego zarówno geograficzną, jak i polityczno kulturową odmiennością Opawszczyzny .<br /> Dla Triesta linia graniczna ma przede wszystkim uzasadnienie polityczno-administracyjne – nie historyczne bądź geograficzne: „Granice Górnego Śląska opierają się w wiekszości o terytoria obce a w części [tylko – RK] o niemieckie. Tylko na południowym zachodzie rozciągają się wzdłuż granic naturalnych. Granica biegnie stąd bezpośrednio wzdłuż Biskupiej Kopy (najwyższy szczyt Altvatergebirge), która w ten sposób mocno rozdziela obszar austriacki i pruski. Tam gdzie schodząw dół do Altvatergebirge i Wyżyny Morawskiej granica biegnie dalej wzdłuż [rzeki – RK] Opawa. Przedmieścia Opawy i miedza graniczna Karniowa są jedynymi częściami austriackimi, które przekraczają tę rzeczną granicę. Potem krótkimi odcinkami granica ciągnie się wzdłuż Odry i Olzy. Tam gdzie wkracza w Przedgórze Karpackie biegnie dalej po krótkim odcinku suchej granicy, [dalej-RK] wzdłuż Wisły, a potem po ostrym skręcie na wschód w kierunku obszaru polskiego w pobliżu Oswięcimia, dalej wzdłuż jej dopływów: Przemszy i Brynicy. Potem jest odcinek przebiegający lasami i łąkami, uzyskując trwalsze oparcie dopiero znowu w dorzeczu Warty wzdłuż rzek: Liswarta i Prosna. Pruska strona linii granicznej (wewnętrzna granica rejencji Poznań, Wrocław i Opole) jest tylko potwierdzona na krótkich odcinkach linią Nysy“ .<br /> Josef Partsch, bardzo precyzyjnie wydzielił już nie tylko granice polityczne, ale także postarał się o ich uzasadnienie geograficzne. Bez trudu wytycza granice naturalne na południu - pasmo Sudetów wschodnich i Beskidów i na wschodzie - Jura Krakowsko-Częstochowska. Wyraźnie ma problemy z ustaleniem naturalnej granicy geograficznej na zachodzie. W tym przypadku odwołuje się ponownie do historycznej Przesieki, która w XV wieku miała być podstawą do ukształtowania odrębności tego regionu. Rekonstruuje ją w pasie lasów, które jego zdaniem odcinają region opolski (używa takiego właśnie terminu - Oppelner Gebiet) od Śląska Średniego, ciągnąc się wzdłuż prawego brzegu Nysy Kłodzkiej, a potem lewego brzegu Stobrawy. Olbrzymie problemy występują też dla niego w definiowaniu geograficznej granicy północnej Górnego Śląska, którą postrzega w dolinie rozciągającej się pomiędzy górnym biegiem Widawy i rzeką Prosną. Tak zarysowane granice nazywa Partsch szerokim rozumieniem pojęcia Górny Śląsk, który w tym sensie obejmuje wg niego 18 tys. km2 .<br /> Los pozostałej części księstw śląskich (niekiedy używano w połowie XVIII wieku pojęcia Restschlesien), których nie zajęły w 1742 roku Prusy, ale pozostały one w Cesarstwie Austriackim, potoczył się inaczej. Obszar ten obejmował 5147 km2, w tym: Księstwo Cieszyńskie, Mniejsze Wolne Państwa Stanowe: Bielsko, Frýdek, Fryštat, Némecká Lutynĕ, Petrovice, Rychvald; południową część Księstwa Opawskiego i Księstwa Karniowskiego (w tym: Mniejsze Państwa Stanowe Albrechtice i Bruntal); Mniejsze Państwo Stanowe Bohumin (część dawnego Księstwa Raciborskiego) i południową część Księstwa Nyskiego. Razem tworzyły od tej pory Księstwo Śląskie (potem Księstwo Górnego i Dolnego Śląska/Kronland Ober und Nieder-Schlesien) . W 1782 roku wcielono je do Moraw, likwidując wielusetletnią, administracyjną odrębność czeskiego Górnego Śląska. Na powrót samodzielną częścią wielonarodowościowej monarchii [[Habsburgowie|Habsburgów]] [[Śląsk Austriacki]] stał się dopiero po Wiośnie Ludów, a pełne uprawnienia autonomicznego kraju monarchii uzyskał po reformach z 1861 roku, kiedy stał się jednym z krajów koronnych (były to okręgi cieszyński i opawski, zwane coraz częściej od tej pory Śląskiem Opawskim oraz Śląskiem Cieszyńskim). Reforma administracyjna z 1867 roku i utworzenie dualistycznej monarchii było z kolei asumptem do wprowadzenia ograniczonej samodzielności tych krajów Korony . <br /> Również i w tym przypadku rozgraniczenie budziło wątpliwości. Szczególnie dotyczyło to Opawszczyzny. Jej granice polityczne w XIX wieku czeski historyk wyznaczał następująco „I tak granica ciągnie się od Głubczyc, które należały do biskupstwa wrocławskiego wzdłuż prawego brzegu rzeki Prudnik aż do tego miejsca gdzie Prudnika zlewa się z rzeką Osobłogą. Potem granica biegnie wzdłuz prawego brzegu potoku Stradunia, aż do tego miejsca gdzie wlewa się do niego potok Milicz. Potok podąża lewym brzegiem Milicza w kierunku południowo wschodnim aż do rzeki Psina, która od Bavorova i Rakova aż po Benkovice (na południe od Raciborza), prawym swym brzegiem otacza Opawszczyznę. Od Benkovic w kierunku południowowschodnim granica wiedzie do Bohumina. Od Bohumina dalej Odrą a potem Ostrawicą aż do samej granicy węgierskiej, naturalnymi granicami między byłym Opolskim (obecnie Cieszyńskim) a Morawami. Na południu nasz kraj graniczył z Krajem Prerovskim i Krajem Ołomunieckim. I wydaje się, że duża część handlowa, łącząca Mistek, Pribor i Jicin, naeżała już do Kraju Prerovskiego bowiem wsie Skorotin koło Pribora, Jesenice i Polom koło Hranic zaliczały się już do Kraju Prerovskiego. Linia poprowadzona od Mistka do Odry w przybliżeniu rozgranicza Opawszczyznę od Priborovskiego. Dalej w kierunku północno-zachodnim jest najpierw rozgraniczeniem rzeka Odra a potem jej dopływ Budišovka, dalej od wsi Kružberka po kolei aż do swojego źródła na Śnieżce rzeka Morawa, która rozdziela Opawszczyznę od Ołomunieckiego“ <br /> Dalsza dezintegracja historycznych granic Górnego Śląska, ukształtowanych w średniowieczu, a zmienionych po wojnach śląskich zaczęła szybko postępować w rezultacie I wojnie światowej. Najpierw na skutek walki o przynależność tej dzielnicy stoczonej przez Niemcy, Polskę i Czechosłowację w latach 1918-1921 do Polski przyłączono wschodnie fragmenty pruskiej rejencji opolskiej i byłego austriackiego Śląska Cieszyńskiego, które zostały połączone w jedno województwo śląskie wolą polskiego Sejmu Ustawodawczego z lipca 1920 roku. Na jego obszarze powstała w 1925 roku nowa diecezja nazwana również śląską. Do Republiki Czechosłowackiej inkorporowano były Śląsk Austriacki, bez wschodniej części Śląska Cieszyńskiego (czyli według nomenklatury polskiej Zaolzie), a ponadto tzw. Kraik Hulczyński z pruskiej rejencji opolskiej, które złożyły się na kraj (województwo) Śląsk Czechosłowacki (Československé Slezsko). Jednak tylko do 1928 roku, kiedy został on włączony do województwa śląsko-morawskiego (Zemĕ moravskoslezska). Pozostała przy państwie niemieckim większa część rejencji opolskiej w latach 1919-1938 tworzyła formalnie samodzielną Prowincję Górnośląską (Provinz Oberschlesien), jako część Kraju Prusy (Land Preussen), składowej części Rzeszy Niemieckiej. <br /> W czasie II wojny światowej Niemcy utworzyli w 1941 roku Prowincję Górnośląską (Provinz Oberschlesien), która po raz pierwszy od średniowiecza na powrót objęła całość historycznego Górnego Śląska (poza Opawszczyzną). <br /> [[Plik:Rejencja.jpg|800px|thumb|right|Mapa rejencji opolskiej a jednocześnie prowincji śląskiej w 1922 roku]]<br /> <br /> <br /> <br /> Część Górnego Śląska znajdująca się w granicach Republiki Czesko-Słowackiej została bądź wcielona do Trzeciej Rzeszy, bądź znalazła się w granicach Protektoratu Czech i Moraw jeszcze przed wybuchem II wojny światowej. Najpierw 25 listopada 1938 roku Kraik Hulczyński do niemieckiego powiatu raciborskiego rejencji opolskiej wchodzącej w skład jeszcze istniejącej Prowincji Śląskiej (Provinz Schlesien). Jednocześnie ziemie Czechosłowackiego Śląska (Bílovec, Bruntál, Frývaldov, Krnov –razem 15 powiatów) znalazły się w obwodzie Opawa (obvod Opava), który wszedł w skład Okręgu Rzeszy Sudety (Reichsgau Sudeten), utworzonego na mocy decyzji z 14 kwietnia 1939 roku z siedzibą władz tego okręgu w Libercu. Z dawnego Czechosłowackiego Śląska w 1938 roku tylko powiat frydecki pozostał w granicach republiki czechosłowackiej, dzieląc jej los po zajęciu 14 sierpnia przez wojska niemieckie. Wszedł wówczas w skład Protektoratu Czech i Moraw. Zachodnie tereny okupowane przez III Rzeszę po kampanii wrześniowej dekretem z 8 października 1939 roku wcielono do Niemiec (zajmowały one prawie połowę przedwojennego obszaru Polski). Do już istniejącej pruskiej Prowincji Śląskiej przyłączono nowoutworzoną rejencję katowicką (Regierungsbezirk Kattowitz) oraz powiększono o nowe powiaty rejencję opolską (Regierungsbezirk Oppeln). W nowych jednostkach administracyjnych znalazły się jednak oprócz powiatów z byłego województwa śląskiego (w tym anektowane kosztem Czechosłowacji powiaty frysztacki i czeskocieszyński) także powiaty z byłego tzw. Królestwa Kongresowego (województwa kieleckiego), można by było w tym przypadku mówić nawet o powrocie do epizodu związanego z istnieniem pruskiego Nowego Śląska z lat 1795-1806, i Galicji ([[województwo krakowskie|województwa krakowskiego]]). W dwa lata później z rejencji katowickiej i opolskiej, utworzono na powrót odrębną Prowincję Górnośląską (Provinz Oberschlesien) z siedzibą jej władz w Katowicach . <br /> To połączenie ziem górnośląskich w latach 1941-1945 okazało się tylko epizodem, chociaż w latach 1945-1950 po stronie polskiej zaakceptowano istnienie [[województwo śląskie 1945-1950|województwa zwanego śląskim (śląsko-dąbrowskim)]]. Oprócz powiatów byłego polskiego województwa śląskiego (siedem powiatów: katowicki, tarnogórski, lubliniecki, pszczyński, rybnicki, bielski i cieszyński) na zachodzie na mocy decyzji zwycięskich mocarstw powiększono je o historyczny obszar byłego niemieckiego Górnego Śląska/rejencję opolską (powiaty: na prawym brzegu Odry: bytomski, gliwicki, kluczborski, oleski, opolski i strzelecki, miasta Bytom, Gliwice, Opole i Zabrze oraz na lewym brzegu Odry, w tym w części dolnośląskie powiaty: głubczycki, grodkowski, kozielski, niemodliński, nyski, prudnicki i raciborski), co pozwalało nowym władzom posługiwać się nośnym propagandowo argumentem o przezwyciężeniu sztucznego podziału, będącego rezultatem plebiscytu z 1921 roku. Na wschodzie przyłączono obszar Zagłębia Dąbrowskiego (powiaty: będziński, zawierciański oraz [[Sosnowiec]]), które już w czasie II wojny światowej do rejencji katowickiej wcielili Niemcy, a zaakceptowanie tego faktu w 1945 roku przez władze komunistyczne nastąpiło ze względów ideologicznych. Na południu w granicach nowego województwa nie znalazło się już zajęte w 1938 roku Zaolzie, które powróciło w granice państwa czechosłowackiego. W ten sposób nowa jednostka administracyjna tylko w niewielkim stopniu odpowiadała granicom województwa śląskiego sprzed 1939 roku, ale obejmowała większość historycznego Górnego Śląska. Powierzchnia tego nowego powojennego województwo śląskiego była trzykrotnie większa niż obszar przedwojennego, łącznie 15 369 km2 powierzchni, a więc aż 5% terytorium powojennej Polski . <br /> W latach 1950-1975 obszary górnośląskie wchodziły w skład dwóch województw: [[województwo katowickie|katowickiego]] (9,5 tys. km2) i opolskiego (9,5 tys. km2). To pierwsze obejmowało 14 powiatów – z tego 2 z województwa dolnośląskiego (brzeski i namysłowski) i 12 z dawnego województwa śląskiego (głubczycki, grodkowski, kluczborski, kozielski, krapkowicki, niemodliński, nyski, oleski, opolski, prudnicki, raciborski i strzelecki oraz cztery miasta wydzielone: Opole, Brzeg, Nysa i Racibórz). Województwo katowickie składało się z 14 powiatów (będziński, bielsko-bialski, cieszyński, częstochowski, gliwicki, kłobucki, lubliniecki, myszkowski, pszczyński, rybnicki, tarnogórski, tyski, wodzisławski i zawierciański i 19 miast wydzielonych: Katowice, Będzin, Bielsko-Biała, Bytom, Chorzów, Cieszyn, Czeladź, Częstochowa, Dąbrowa Górnicza, Gliwice, Mysłowice, Ruda Śląska, Rybnik, Siemianowice Śląskie, Sosnowiec, Świętochłowice, Tychy, Zabrze i Zawiercie). Do województwa katowickiego przyłączono nie mieszczące się w historycznych granicach Górnego Śląska powiaty z byłego zaboru rosyjskiego myszkowski, kłobucki i częstochowski .<br /> Kolejna reforma administracyjna z 1975 roku (obowiązująca do 1997 roku) doprowadziła do jeszcze większego poszatkowania historycznej, górnośląskiej dzielnicy. Utworzono wówczas aż 4 województwa: [[województwo bielskie|bielskie]] (3,7 tys. km2), katowickie (6,7 tys. km2), opolskie (8,5 tys. km2) oraz w części [[województwo częstochowskie|województwa częstochowskiego]] (powiat oleski).<br /> W Czechosłowacji po II wojnie światowej wszystkie powiaty przedwojennego Śląska Czechosłowackiego w latach 1945-1948 należały do Regionu Morawskoostrawskiego (Moravskoostravska Expozitura Zemského národniho výboru) ze stolica w Brnie. Liczba mieszkańców czechosłowackiego Śląska sięgała wówczas 876 tys. W latach 1949-1960 nastąpił podział „śląskich powiatów” w Czechosłowacji pomiędzy Kraj Ołomuński (Olomucký Kraj), gdzie znalazły się tylko dwa z nich (Bruntál, Jesenik), oraz Kraj Ostrawski (Ostravský Kraj) gdzie pozostała większość pozostałych). Po kolejnej reformie w 1960 roku na powrót, tak jak miało to miejsce już przed wojną, cały dawny Śląsk Czechosłowacki znalazł się w granicach nowego Kraju Północnomorawskiego (Severomoravský Kraj), w którym jednak całkowicie zakłócono historyczne granice śląskich powiatów. Współcześnie, po zmianach jakie nastąpiły w latach 90-tych ubiegłego wieku dawny Śląsk Czechosłowacki tworzy większość odrębnego Kraju Morawsko-śląskiego (Moravskoslezský Kraj) .<br /> <br /> <br /> Autor: [[Prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> #Deutsche Geschichte im Osten Europas Schlesien, hrsg. V. Norbert Conrads, Berlin 1994.<br /> <br /> #Geschichte Schlesiens, Bd. 1-2 Ludwig Petry, Josef Joachim Menzel, Winfried Irgang, Sigmaringen 1988.<br /> <br /> #Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011.<br /> <br /> #Historia Śląska, t.1-3, red. Karol Maleczyński, Wacław Długoborski, Stanisław Michalkiewicz, Wrocław 1960-1985.<br /> <br /> #Marek Czapliński, Elżbieta Kaszuba, Gabriela Wąs, Rościsław Żerelik, Historia Śląska, Wrocław 2002.<br /> <br /> #Slezsko v dĕjinách Českého Státu, pod vedením Zdeňka Jiráska, t.1-2, Opava 2012.<br /> <br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> ŚBC<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/dlibra/pubindex?dirids=40 Górny Śląsk]<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/11836 Joachim Cureus, Gentis Silesiae Annales complectens historiam de origine, propagatione et migrationibus gentis et recitationem praecipuorum eventuum, qui in Ecclesiae et Republica usq[ue] ad necem Ludovici ...]<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/3347 Felix Triest, Topographisches Handbuch von Oberschlesien. Bd.1-2, Breslau 1865]<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/6678 Felix Koneczny, Dzieje Śląska : ozdobione licznymi obrazkami, Bytom 1897]<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/920 Joseph Partsch, Landeskunde der Provinz Schlesien, Breslau 1918]<br /> <br /> <br /> BC UWr<br /> <br /> [http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/8092 Friedrich Bernhard Wernher, Silesia in Compendio seu Topographia das ist Praesentatio und Beschreibung des Herzogthums Schlesiens,1750]<br /> <br /> [http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/8762 Albert Friedrich Zimmermann, Beyträge zur Beschreibung von Schlesien Bd.3 1784, Brieg 1784]<br /> <br /> ZBC<br /> <br /> [http://zbc.uz.zgora.pl/publication/20143 Colmar Grunhagen, Geschichte Schlesiens, Gotha 1886]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Kategoria:Portrety&diff=2608 2014-12-23T11:44:08Z

<p>Milka: Utworzono nową stronę &quot;Kategoria:EWoŚ&quot;</p> <hr /> <div>[[Kategoria:EWoŚ]]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Plik:1_Zdj%C4%99cie_R_III_Daisy.jpg&diff=2607 2014-12-23T11:43:44Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>Daisy, ze zbiorów R. Kaczmarek<br /> <br /> [[Kategoria:Portrety]]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Plik:Przechwytywanie.PNG&diff=2606 2014-12-23T11:39:08Z

<p>Milka: http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=50483&amp;from=publication Kategoria:Dokumenty</p> <hr /> <div>http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=50483&amp;from=publication<br /> <br /> [[Kategoria:Dokumenty]]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Metropolia_g%C3%B3rno%C5%9Bl%C4%85ska&diff=2601 2014-12-22T11:20:31Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Wyznania i religie]]<br /> [[Kategoria:Historia]]<br /> <br /> Metropolia katowicka zwana najczęściej „górnośląską” jest jedną z 14 metropolii Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce. W jej skład wchodzą: [[Archidiecezja katowicka|archidiecezja katowicka]], [[Diecezja gliwicka|diecezja gliwicka]], [[Diecezja opolska|diecezja opolska]].<br /> Organizacja Kościoła katolickiego w Polsce po [[Druga wojna światowa|II wojnie światowej]], biorąc pod uwagę zmiany granic politycznych, została w poważnym stopniu zakłócona na ziemiach, które zostały włączone w granice republik sowieckich. Natomiast w wyniku ustaleń w Jałcie i Poczdamie w granice Polski zostały włączone [[Ziemie Zachodnie]] i [[Ziemie Północne|Północne]], które kościelne dotychczas należały do Kościoła niemieckiego. Stan tymczasowości na Ziemiach Północnych i Zachodnich trwał do 1970 roku, a na ziemiach wschodnich Polski aż do 1992 roku. Okolicznością sprzyjającą uporządkowaniu organizacji terytorialnej Kościoła było umowa, między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec o podstawach normalizacji wzajemnych stosunków, podpisana w Warszawie 7 grudnia 1970 roku oraz ustawa z 17 maja 1989 roku regulująca status Kościoła w Polsce, w tym także przywrócenie hierarchii kościelnej w dawnych republikach sowieckich oraz powstanie diecezji w Białymstoku. Oficjalnie proces reorganizacji rozpoczął się pod koniec 1991 roku.<br /> Papież Jan Paweł II w liście do prymasa Polski kard. Józefa Glempa (4 października 1991) postulował tworzenie nowych diecezji; w mniejszym stopniu brano pod uwagę granice historyczne, a w większym kryterium ilościowe. <br /> Idea podziału, zakładająca w najbardziej ogólnym zarysie podział dużych diecezji, zarówno pod względem terytorialnym jak i ludnościowym, mieściła się w nauce soboru watykańskiego II. Celem zmian było „pełniejsze dostosowanie misji Kościoła — czyli wszechstronnie pojętej ewangelizacji — do warunków i wymagań, jakie stawiają czasy, w których żyjemy, i w których wypadnie żyć następnym pokoleniom na naszej ojczystej ziemi&quot;&lt;ref&gt;Piotr Libera, Prawno-organizacyjne aspekty utworzenia metropolii katowickiej, [w:] Metropolia Katowicko-Górnośląska. [...], red. W. Świątkiewicz, J. Wycisło, Katowice 1994, s. 22-29 &lt;/ref&gt;. <br /> 10 października 1991 roku Konferencja Episkopatu Polski powołała Komisję do Spraw Podziału Administracyjnego Kościoła w Polsce pod przewodnictwem kardynała Franciszka Macharskiego. 30 października 1991 roku w czasie rozmów na temat reorganizacji Kościoła padła propozycja, aby [[Górny Śląsk]] otrzymał metropolię. W [[Kuria katowicka|kurii katowickiej]] opracowano założenia nowej organizacji terytorialnej Kościoła na Górnym Śląsku, zakładające podział diecezji katowickiej i powstanie dwóch nowych: gliwickiej i bielskiej. Projektowane zmiany były zbieżne z programem regionalizacji opracowanym w odniesieniu do Górnego Śląska przez Urząd Wojewódzki w Katowicach, a także konsultowane z władzami państwowymi. Ludność - ok. 4 mln.<br /> Papież Jan Paweł II bullą Totus Tuus Poloniae Populus z 25 marca 1992 zreorganizował dotychczas istniejącą strukturę metropolitalną, do 5 istniejących metropolii doszło 9 nowych, w tym katowicka zwaną też metropolią górnośląską. W skład metropolii katowickiej jako sufraganie weszły diecezje: opolska i gliwicka. Podniósł jednocześnie do godności arcybiskupa metropolity katowickiego biskupa [[Damian Zimoń|Damiana Zimonia]].<br /> <br /> ===Archidiecezja katowicka===<br /> <br /> Zgodnie z ideą kierującą zmianami w Kościele polskim, z liczebnie dużej diecezji katowickiej (patrz archidiecezja katowicka) wyłączono 13 dekanatów. Dekanaty: Lubliniec, Woźniki, Sadów, Tarnowskie Góry-Centrum, Tarnowskie Góry-Zachód i część dekanatu piekarskiego (parafie: N. Chechło, Świerklaniec, Orzech i Sucha Góra) weszły w skład nowo utworzonej diecezji gliwickiej. W sumie, diecezja katowicka oddała diecezji gliwickiej 48 parafii z ok. 200 tys. wiernych, ok. 800 km kw. czyli blisko 1/4 obszaru diecezji. W ramach archidiecezji katowickiej pozostały Piekary, centrum pielgrzymkowe przemysłowego Śląska.<br /> Dalsze 8 dekanatów: Bielsko-Centrum, Bielsko-Zachód, Cieszyn, Czechowice, Istebna, Skoczów, Strumień, Wisła weszło w skład innej, nowo utworzonej diecezji na południu Polski - diecezji bielsko-żywieckiej. Diecezji bielsko-żywieckiej diecezja katowicka oddała 84 parafie, ok. 1000 km. kw., z 350 tyś. wiernych. Stanowi to pod względem terytorialnym ok. 1/4 dotychczasowego obszaru diecezji katowickiej. Obecnie na terenie archidiecezji katowickiej podzielonej na 30 dekanatów mieszka ok. 1450 tys. wiernych. Terytorialnie, prócz kilku dekanatów południowo - zachodnich, archidiecezja katowicka obejmuje przede wszystkim obszar przemysłowego Śląska.<br /> <br /> ===Diecezja opolska===<br /> <br /> Konferencja w Poczdamie (17 lipca- 2 sierpnia 1945) ustaliła granice Polski. Nowe granice państwowe pozostawiły po stronie polskiej całą diecezję gdańską i wolną prałaturę w Pile, diecezję warmińską, prawie całą archidiecezję wrocławską, dużą część diecezji berlińskiej, a także niewielką część archidiecezji praskiej (okręg Kłodzka), ołomunieckiej (okręg Głubczyc) i skrawek diecezji miśnieńskiej (okręg Bogatyni). Z kolei po stronie czeskiej diecezja wrocławska pozostawiała Zaolzie a po stronie niemieckiej niewielki obszar w okolicach Görlitz - Zgorzelec.<br /> Posługując specjalnymi pełnomocnictwami udzielonymi przez Stolice Apostolską w dniu 8 lipca 1945 roku , kard. August Hlond dekretem z dnia 15 sierpnia 1945 roku ustanowił nowe jednostki terytorialne – administratury apostolskie i zamianował ich rządców. We Wrocławiu – administratorem apostolskim został ustanowiony ks. dr Karol Milik, dla okręgu opolskiego – ks. dr Bolesław Kominek, w Gorzowie Wlkp. - ks. dr Edmund Nowicki. Wszyscy administratorzy otrzymali uprawnienia jurysdykcyjne biskupów rezydencjalnych.<br /> Decyzją władz politycznych 26 stycznia 1951 zostali usunięci administratorzy apostolscy mianowani przez kard. Hlonda. Powołując się na punkt 3 porozumienia między Rządem a Episkopatem z 14 kwietnia 1950 rząd zarządził likwidację &quot;stanu tymczasowości&quot; w administracji kościelnej na Ziemiach Zachodnich w postaci administratur apostolskich i polecił usunięcie dotychczasowych rządców a na ich miejsce nakazał wybrać wikariuszy kapitulnych. 6 lutego prymas Stefan Wyszyński zmuszony sytuacją polityczną udzielił jurysdykcji kanonicznej wskazanemu przez konsultorów diecezjalnych w Opolu - ks. Emilowi Kobierzyckiemu.<br /> Wynik wyborów do Bundestagu 1969 roku zmienił sytuację polityczną w samych Zachodnich Niemczech, a pośrednio wpłynął na zmianę stosunków polsko- niemieckich. Mimo, że Polska nie graniczyła z Niemcami zachodnimi, to jednak rządowi polskiemu zależało na uregulowaniu granic z obydwa pastwami niemieckimi. 20 listopada 1970 parafowano, a 8 grudnia 1970 w Warszawie podpisane zostało porozumienie potwierdzające zachodnie granice Polski. To porozumienie z kolei umożliwiało uregulowanie także statusu organizacji kościelnej na Ziemiach Zachodnich i Północnych<br /> Papież Paweł VI bullą „Episcoporum Poloniae” z 28 czerwca 1972, ustanowił na Ziemiach Zachodnich nowe diecezje. Poza określeniem nowych granic archidiecezji wrocławskiej powstały nowe: Szczecińsko-Kamieńska z siedzibą w Szczecinie, Gorzowska z siedzibą w Gorzowie Wlkp., Koszalińsko-Kołobrzeska z siedzibą w Koszalinie i diecezja Opolska z siedzibą w Opolu.<br /> Erygowana przez papieża Pawła VI diecezja opolska początkowo wchodziła w skład metropolii wrocławskiej. Od 1992 roku wraz z diecezją gliwicką i archidiecezją katowicką wchodzi w skład metropolii górnośląskiej. <br /> Obszar diecezji opolskiej liczy 8033 km kwadratowych. Mieszka na nim : 888 000 ludności, w tym 848000 katolików. Diecezja składa się z 398 parafii, ujętych w 36 dekanatów. <br /> <br /> <br /> Diecezja opolska, statystyka (stan 2013 r.)<br /> <br /> {|class=&quot;wikitable&quot;<br /> |Powierzchnia diecezji <br /> |8033 km²<br /> |-<br /> |Liczba mieszkańców<br /> |900 000<br /> |-<br /> |Liczba katolików <br /> Liczba kościołów i kaplic parafialnych<br /> |860 000<br /> 398<br /> |-<br /> |Liczba kościołów nieparafialnych<br /> |209<br /> |-<br /> |Liczba dekanatów<br /> |36<br /> |-<br /> |Liczba parafii<br /> |398<br /> |-<br /> |Liczba księży diecezjalnych <br /> |704<br /> |-<br /> |Zgromadzeń zakonnych męskich <br /> |15<br /> |-<br /> |Zgromadzeń zakonnych żeńskich <br /> |20<br /> |}<br /> <br /> W duszpasterstwie zaangażowanych jest 707 księży diecezjalnych i 137 – zakonnych. Diecezja opolska dotychczas kierowali Franciszek Jop (1972–1976), a po jego śmierci bp Alfons Nossol (1976–2009). Obecnie od 2009 roku diecezją kieruje bp Andrzej Czaja. <br /> W 1994 roku powstał w Opolu z Wydziałem Teologicznym, w którego struktury weszło również Wyższe Seminarium Duchowne, które z dniem 15 VIII 1997 r. przeniesione zostało z Nysy do Opola. W latach 2002 – 2005 obradował w diecezji I Synod Diecezji Opolskiej. Na terenie diecezji znajduje się Góra św. Anny oraz Sanktuarium św. Jacka w Kamieniu Śląskim. W 1994 roku powstał Wydział Teologiczny wchodzący w skład państwowego uniwersytetu, z tej racji w 1997 roku z Nysy do Opola zostało przeniesione Seminarium Duchowne, w którym studiują zarówno klerycy z diecezji opolskiej, jak i gliwickiej. W seminarium duchownym studiuje 73 alumnów, którzy studia filozoficzne i teologiczne odbywają na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Opolskiego. <br /> Diecezja posiada diecezjalne radio &quot;Góra św. Anny” - aktualna nazwa: Radio PLUS Opole. Diecezja posiada własne wydawnictwo i drukarnię św. Krzyża, a na terenie diecezji kolportowany jest Gość Niedzielny (tzw. wersja opolska).<br /> Caritas Diecezji Opolskiej uruchomił Centrum Opieki Paliatywnej w ramach, którego działa: Hospicjum Stacjonarne; Oddział Medycyny Paliatywnej; Poradnia Opieki Paliatywnej; Zakład Opiekuńczo-Leczniczy dla Pacjentów w Stanie Wegetatywno-Apalicznym. Ponadto Caritas prowadzi Warsztaty Terapii Zajęciowej; Ośrodek Formacyjno-Rehabilitacyjno-Wypoczynkowy „Skowronek” oraz Centrum Rehabilitacji dla Dzieci z Porażeniem Mózgowym im. Ks. Bpa Józefa Nathana. W Kamieniu Ślaskim otwarto zespół Turystyczno-Wypoczynkowo-Rehabilitacyjny &lt;ref&gt;Rocznik Diecezji Opolskiej 2006, s. 48-54&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ===Diecezja gliwicka===<br /> <br /> Przy tworzeniu diecezji papież Jan Paweł II kierował się ideą „ aby w każdej diecezji istota Kościoła stała się bardzo przejrzysta, a także by biskup mógł stosownie i skutecznie wypełniać wszystkie swoje obowiązki, jak tego coraz bardziej wymagają potrzeby religijne, duchowe i moralne oraz zmiany społeczne i kulturalne, dokonujące się w dzisiejszych czasach.”<br /> Utworzenie diecezji dokonało się poprzez terytorialne wydzielenie jej z Diecezji Opolskiej i przyłączenie dodatkowo pięciu dekanatów z Diecezji Katowickiej. Do diecezji gliwickiej włączono także miejscowość Herby Polskie z Diecezji Częstochowskiej. Te trzy diecezje tworzą dziś metropolię górnośląską z abpem metropolitą Wiktorem Skworcem na czele. Na mocy breve apostolskiego z 7 października 1993 patronami nowej diecezji zostali święci Piotr i Paweł – równocześnie są oni patronami gliwickiej katedry; NMP Matka Sprawiedliwości i Miłości Społecznej oraz święta Anna. Pierwszym biskupem na mocy tej samej bulli mianowany został ks. bp Jan Wieczorek.<br /> W chwili utworzenia diecezji, liczyła ona 18 dekanatów – 147 parafii. Wśród nich do największych należą dekanaty gliwickie i bytomskie. Na terenie Gliwic znajduje się również parafia obrządku ormiańskiego przy kościele św. Trójcy oraz parafia wojskowa św. Barbary. Na terenie diecezji swoje placówki posiada obecnie 11 zakonów i zgromadzeń zakonnych - męskich oraz 18 zakonów i zgromadzeń zakonnych – żeńskich <br /> Na siedzibę kurii zostały wybrany dawny gmach konwiktu biskupiego „Albertinum”&lt;ref&gt;Bonczol, Stosunki wyznaniowe, s. 535-541&lt;/ref&gt;. <br /> Od 29 grudnia 2011 roku diecezją biskup Jan Kopiec, dotychczasowy biskup pomocniczy diecezji opolskiej i jest po biskupie Janie Wieczorku (1992-2011) drugim biskupem gliwickim. Ingres do katedry Św. Apostołów Piotra i Pawła w Gliwicach odbył się 28 stycznia 2012 roku. <br /> Diecezja gliwicka obejmuje obszar 2 250 km2, z którego 60,6 proc. należało wcześniej do diecezji opolskiej, a 39,4 proc. do diecezji katowickiej. Według danych z 2010 roku diecezję zamieszkuje 714 855 mieszkańców, w tym 637 584 katolików. Stanowiło to około 89 proc. ogółu ludności diecezji.<br /> <br /> <br /> Diecezja gliwicka, statystyka (stan 2013 r.)<br /> {|class=&quot;wikitable&quot;<br /> |Liczba mieszkańców <br /> |style=&quot;text-align:right&quot;|697 753<br /> |-<br /> |Liczba wiernych<br /> |style=&quot;text-align:right&quot;|636 195<br /> |-<br /> |Dekanaty<br /> |style=&quot;text-align:right&quot;|18<br /> |-<br /> |Parafie<br /> |style=&quot;text-align:right&quot;|155<br /> |-<br /> |Kościoły parafialne<br /> |style=&quot;text-align:right&quot;|155<br /> |-<br /> |Kościoły filialne<br /> |style=&quot;text-align:right&quot;|21<br /> |-<br /> |Kościoły w budowie<br /> |style=&quot;text-align:right&quot;|3<br /> |-<br /> |Kaplice publiczne i półpubliczne <br /> |style=&quot;text-align:right&quot;|56<br /> |-<br /> |Księża diecezjalni <br /> |style=&quot;text-align:right&quot;|388<br /> |-<br /> |Duchowieństwo zakonne<br /> |style=&quot;text-align:right&quot;|153<br /> |-<br /> |Zgromadzenia zakonne, żeńskie<br /> |style=&quot;text-align:right&quot;|38<br /> |-<br /> |Siostry zakonne<br /> |style=&quot;text-align:right&quot;|210<br /> |}<br /> <br /> Po powstaniu wydziału teologicznego w uniwersytecie opolskim i klerycy przygotowujący się do kapłaństwa a pochodzący z diecezji gliwickiej ( 54) mieszkają w Wyższym Międzydiecezjalnym Seminarium Duchownym w Opolu, a swoje studia teologiczne odbywają na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Opolskiego.<br /> Głównym sanktuarium diecezji są Rudy Raciborskie, gdzie znajduje się obraz Matki Bożej Pokornej. <br /> Działalność charytatywną w diecezji gliwickiej realizuje Caritas Diecezji Gliwickiej, powołana do życia 9 lipca 1992 roku. Caritas Diecezji Gliwickiej prowadzi 18 stacji Stacji Opieki. Jednym z najbardziej znanych jest Ośrodek Rehabilitacyjno – Edukacyjny dla Dzieci i Młodzieży w Rusinowicach, Dom Pomocy Społecznej w Wiśniczach, Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej. Ponadto w zakres działalności Caritas wchodzą warsztaty terapii zajęciowej, kuchnie, jadłodajnie oraz świetlice środowiskowe.<br /> Na terenie diecezji działa od 1994 roku Katolickie Centrum Edukacji Młodzieży KANA. Podnosi kwalifikacje zawodowe wielu tysięcy młodych ludzi, których nie stać na odpłatne szkolenia&lt;ref&gt;Rocznik Diecezji Gliwickiej 2010, s. 36-41&lt;/ref&gt; . Młodzież pozaszkolna stoi w centrum zainteresowania Centrum Kształcenia i Dialogu „Theotokos” prowadzonego przez jezuitów. Natomiast Centrum Informatyki Diecezji Gliwickiej zajmuję się prowadzeniem Centrum zajmuje się m.in. obsługą kościelnego sprzętu komputerowego i oprogramowania, koordynowaniem prac zespołów, które tworzą nowe oprogramowania służące celom religijnym. Prowadzi też stronę www diecezji gliwickiej. W Gliwicach opracowano bazę danych dla kurii, obecnie wykorzystywaną w kilku diecezjach polskich.<br /> <br /> <br /> Autor: [[ks.prof.dr hab. Jerzy Myszor]]<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Piotr Libera, Prawno-organizacyjne aspekty utworzenia metropolii katowickiej, [w:] Metropolia Katowicko-Górnośląska. [...], red. W. Świątkiewicz, J. Wycisło, Katowice 1994, s. 22-29.<br /> #Jan Paweł II, Bulla „Totus Tuus Poloniae populus”, Wiadomości Archidiecezjalne (katowickie) 1992, nr 6, s. 233-244,<br /> #J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999, s. 599-602.<br /> #[http://www.episkopat.pl/diecezje/dane_diecezji/9.1,diecezja.html Diecezja gliwicka](dostęp 2.10.2013) <br /> #[http://www.episkopat.pl/diecezje/dane_diecezji/21.1,diecezja.html Diecezja opolska] (dostęp 2.10.2013) <br /> #[http://www.kuria.gliwice.pl/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=75&amp;Itemid=475 Diecezja gliwicka]<br /> #Informator Diecezjalny Diecezji Gliwickiej 1993; <br /> #Rocznik Diecezji Gliwickiej 2006, 2010.<br /> #Rocznik diecezjalny Diecezji Gliwickiej 1992<br /> #Biskup gliwicki Jan Wieczorek o swojej diecezji, [w:] Leksykon Kościoła Katolickiego w Polsce, red. M. Igielski, Warszawa 2003, s. 55. <br /> #Wiadomości KAI (25 III 2012).<br /> #J. Kopiec, Diecezja Gliwicka: dzieje i współczesność, Gliwice 1999.<br /> #Józef Bonczol, Stosunki wyznaniowe, [w:] Historia Gliwic, pr. zb. Pod red. Jana Drabiny, Gliwice 1995, s. 525-539.<br /> <br /> == Przypisy ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/1226 &quot;Gość Niedzielny&quot;. Tygodnik dla Ludu Katolickiego Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego 1923-1925]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Krajobraz_przyrodniczy&diff=2600 2014-12-22T11:18:04Z

<p>Milka: Utworzono nową stronę &quot;Kategoria:EWoŚ&quot;</p> <hr /> <div>[[Kategoria:EWoŚ]]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Plik:1024px-Gliwice_-_Panorama_01.jpg&diff=2599 2014-12-22T11:16:44Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>Gliwice<br /> <br /> By Lestat (Jan Mehlich) (Own work) [GFDL (http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html), CC-BY-SA-3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/) or CC-BY-SA-2.5 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.5)], via Wikimedia Commons<br /> <br /> [[Kategoria:Krajobraz kulturowy]]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Kategoria:Budownictwo&diff=2598 2014-12-22T11:15:15Z

<p>Milka: Utworzono nową stronę &quot;Kategoria:EWoŚ&quot;</p> <hr /> <div>[[Kategoria:EWoŚ]]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Plik:441px-Miot%C5%82a.jpg&diff=2597 2014-12-22T10:49:22Z

<p>Milka: ...</p> <hr /> <div>...</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Ma%C5%82opolska&diff=2594 2014-12-17T11:43:44Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Geografia]]<br /> <br /> Małopolska to pojęcie historyczne, które pojawiło się po raz pierwszy w 1411 r. (Polonia Minor) dla odróżnienia od Wielkopolski (Polonia Maior). <br /> <br /> <br /> ==Geneza pojęcia i jego wieloznaczność==<br /> <br /> Wejście Małopolski w X wieku skład państwa polskiego, jak i przeniesienie stolicy Polski do Krakowa doprowadziło do szybkiego ukształtowania się terytorium Małopolski jako dzielnicy senioralnej. Obszar Małopolski objął dwie prowincje – krakowską i sandomierską, które w XIV wieku przybrały formalną nazwę województw. W 1474 roku z części województwa sandomierskiego utworzono województwo lubelskie. Tym samym Małopolska rozciągała się od linii [[Przemsza|Przemszy]] i [[Brynica|Brynicy]] na zachodzie, przez tereny obecnego województwa małopolskiego, podkarpackiego, po lubelskie. W okresie rozbiorów za Małopolskę uważano tereny zajęte przez Austriaków, tj. Galicję, przy czym dzielono ją na zachodnią ze stolicą w Krakowie oraz wschodnią ze stolicą we Lwowie. Takie pojecie Małopolski przetrwało do lat międzywojennych (Starkel, 2002). <br /> Powojenna rzeczywistość, w tym zmiany w przebiegu granic państwowych, jak i kilkakrotne modyfikacje podziału administracyjnego kraju doprowadziły do odejścia od historycznie utrwalonych nazw i zamieszania pojęciowego. Rzecz dotyczy nie tylko tego obszaru Polski, ale także innych województw. Wprowadzając kolejne podziały administracyjne zasadniczo „zamknięto” historyczną Małopolskę w obszarze między Krakowem a Tarnowem, przyjmując zarazem nazwę województwa pochodzącą od jego największego miasta. Swoistym kuriozum była obowiązująca nazwa tego województwa w latach 1975-1998 – miejskie krakowskie, którego terytorium niewiele wybiegało poza teren aglomeracji krakowskiej sugerując, iż cały obszar to zbiór miast. <br /> <br /> [[Plik:Polen in den Grenzen vor 1660.jpg|200px|mały|Małopolska (niem. Kleinpolen, napisana małymi literami) przed rokiem 1660, fragment mapy austriackiego towarzystwa bibliograficznego z 1892 r.]]<br /> <br /> [[Plik:Malopolska 1.jpg|200px|mały|prawo|Opis Małopolski Antoniego Sujkowskiego, 1921 rok]]<br /> <br /> [[Plik:Mapa dla Małopolski.png|200px|mały|prawo|Obszar Małopolski do XVIII wieku na tle współczesnego podziału administracyjnego Polski]]<br /> <br /> [[Plik:Physico-Geographical Regionalization of Poland.png|200px|mały|prawo|Polska - regiony fizycznogeografincze, według Jerzego Kondrackiego]]<br /> <br /> Reforma podziału administracyjnego kraju z 1999 r. co prawda przywróciła cześć dawnych nazw, ale ich terytoria tylko w części odpowiadają obszarom historycznym. Obecne województwo małopolskie tylko fragmentarycznie opiera się na zachodzie na dawnej granicy miedzy [[Śląsk|Śląskiem]] a Małopolską. Jeszcze dobitniej różnice te są widoczne na pozostałych granicach (północ, wschód). <br /> <br /> Historyczna Małopolska od 1999r. znajduje się w obrębie aż sześciu województw:<br /> * małopolskiego,<br /> * świętokrzyskiego (południowa część),<br /> * podkarpackiego (zachodnia część),<br /> * łódzkiego (wschodnia część),<br /> * mazowieckiego (południowa część),<br /> * śląskiego (wschodnia i południowo-wschodnia część).<br /> <br /> Podobną niezgodność granic historycznych z przebiegiem granic administracyjnych posiada sąsiadujący z Małopolską Śląsk. Jego granice historyczne sięgają na zachód aż po Łużyce (dzisiejsze Niemcy), zaś na terenie Polski w obecnym podziale administracyjnym spotykamy aż trzy województwa:<br /> * dolnośląskie – które po II wojnie światowej cechowało się wymianą ludności, w związku z czym trudno mówić o śląskości tego województwa;<br /> * opolskie – województwo uznawane przez wielu badaczy za swego rodzaju matecznik Górnoślązaków. Z racji wieloletniej zagranicznej emigracji zarobkowej do Niemiec znaczna część mieszkańców tego silnie wyludniającego się województwa posiada obywatelstwo zarówno polskie., jak i niemieckie;<br /> * śląskie – które tylko w części położonej zasadniczo na zachód od linii Przemszy i Brynicy jest śląskie. Znaczne powojenne migracje do pracy do rozwijających się ośrodków przemysłowych [[Konurbacja katowicka|Konurbacji katowickiej]] i [[Konurbacja rybnicka|rybnickiej]] z innych województwa kraju doprowadziły do spadku udziału ludności autochtonicznej w strukturze mieszkańców śląskich miast. <br /> <br /> Ponadto na terenie Republiki Czeskiej także spotykamy [[Ślązak|Ślązaków]] ([[Śląsk Cieszyński]]), co dodatkowo podkreśla fakt rozbieżności terytoriów etniczno-kulturowych z przebiegiem granic administracyjnych (Kłosowski, Runge, 1999). <br /> Kolejnym polem różnic jest geograficzne ujęcie tego obszaru, w tym odrębnie w geografii fizycznej oraz w geografii społeczno-ekonomicznej.<br /> <br /> ==Małopolska w ujęciu fizycznogeograficznym==<br /> <br /> Traktując Małopolskę jako jednostkę fizycznogeograficznego podziału Polski należy mieć na uwadze zwłaszcza podział J. Kondrackiego (1967, 1976), który w obrębie zasadniczo równoleżnikowego pasa wyżyn południowej Polski wyodrębnił – idąc z zachodu na wschód – kolejno: Wyżynę Śląską, Wyżynę Krakowsko-Częstochowską, Nieckę Nidziańską, Wyżynę Lubelską i Roztocze. Wyżyna Małopolska stanowi tutaj centralną część, przy czym część badaczy łączy ją z [[Wyżyna Śląska|Wyżyną Śląską]] w jedną całość (Wyżyna Śląsko-Małopolska), której wschodnią granicę stanowi dolina Wisły. Biorąc pod uwagę budowę geologiczną , klimat, zróżnicowanie roślinności w kontekście granicy między Europą Zachodnią a Wschodnią, to obszar wyżynny pomiędzy Wisłą, Wieprzem a górną Notecią nie należy do Europy Wschodniej jak kiedyś zakładano w piśmiennictwie geologicznym i geograficznym, ale wiąże się z wielką jednostką strukturalną (świętokrzyską), która stopniowo obniża się w kierunku północno-wschodnim. <br /> Tym samym takie rozumienie Wyżyny Małopolskiej powoduje, iż składa się ona z trzech jednostek wewnętrznych – Wyżyny Przedborskiej, Niecki Nidziańskiej i Wyżyny Kieleckiej. Każda z nich zawiera jednostki niższego rzędu. Są to odpowiednio:<br /> <br /> a) w obrębie Wyżyny Przedborskiej <br /> * Wzgórza Radomszczańskie<br /> * Wzgórza Opoczyńskie<br /> * Próg Lelowski<br /> * Niecka Włoszczowska<br /> * Pasmo Przedborsko-Małogoskie<br /> * Wzgórza Łopuszańskie<br /> <br /> b) w obrębie Niecki Nidziańskiej <br /> * Płaskowyż Jędrzejowski<br /> * Wyżyna Miechowska<br /> * Płaskowyż Proszowicki<br /> * Garb Wodzisławski<br /> * Dolina Nidy<br /> * Niecka Solecka<br /> * Garb Pińczowski<br /> * Niecka Połaniecka<br /> <br /> c) oraz w obrębie Wyżyny Kieleckiej <br /> * Płaskowyż Suchedniowski<br /> * Garb Gielniowski<br /> * Przedgórze Iłżeckie<br /> * Góry Świętokrzyskie<br /> * Wyżyna Sandomierska<br /> * Pogórze Szydłowskie<br /> Najwyższą kulminacją Wyżyny Małopolskiej jest Łysica (612 m n.p.m) usytuowana w obrębie Gór Świętokrzyskich. <br /> <br /> Niezależnie od argumentów za takim, czy innym wyodrębnianiem Wyżyny Małopolskiej w dotychczasowym piśmiennictwie, jej centralne położenia w obrębie pasa wyżyn południowej Polski nie budzi zastrzeżeń. Chociaż nie wszędzie jej granice rysują się wyraźnie, to charakterystyczne są dla niej trzy typy krajobrazu:<br /> * krajobraz wyżynny węglanowy – z rozwojem form krasowych z glebami typu rędziny;<br /> * krajobraz wyżynny krzemianowy z glebami typu bielicowego lub brunatnego;<br /> * oraz krajobraz lessowy z glebami pyłowymi, należącymi do typu czarnoziemów lub gleb brunatnych.<br /> <br /> W konsekwencji spotykamy tu znaczną różnorodność świata roślinnego i zwierzęcego, jak i zmienność warunków klimatycznych.<br /> <br /> ==Małopolska w ujęciu administracyjnym oraz społeczno-gospodarczym==<br /> <br /> Biorąc pod uwagę wyżej przedstawione niezgodności między historycznym przebiegiem granic, a linią podziałów administracyjnych, to najczęstszym rozwiązaniem pozwalającym analizować obszar pod względem społeczno-gospodarczym jest przyjęcie regionu administracyjnego jako układu odniesienia. Należy jednak pamiętać o ułomności takiego rozwiązania. <br /> <br /> Aktualnie istniejące województwo małopolskie składa się zarówno z fragmentu zachodniej części historycznej Małopolski, części Wyżyny Małopolskiej, jak i fragmentu Spisza i Orawy usytuowanych na pograniczu polsko-słowackim. Porównując obszar województwa miejskiego krakowskiego (lata 1975-1998) z obowiązującym od 1999 r., to obecne zawiera:<br /> * byłe miejskie krakowskie i nowosądeckie w całości,<br /> * byłe tarnowskie – poza gminami powiatu dębickiego oraz gminami Radomyśl Wlk. i Wadowice Górne z powiatu mieleckiego,<br /> * z byłego bielskiego tylko gminy powiatu suskiego, wadowickiego i oświęcimskiego,<br /> * z byłego katowickiego – gminy powiatu olkuskiego i chrzanowskiego oraz gmina Brzeszcze z powiatu oświęcimskiego,<br /> * z byłego kieleckiego – gminy powiatu miechowskiego oraz gmina Pałecznica i Koszyce z powiatu proszowickiego,<br /> * z z byłego krośnieńskiego – gminy Biecz i Lipinki z powiatu gorlickiego.<br /> <br /> Tym samym w obowiązującej rzeczywistości podziału administracyjnego kraju województwo małopolskie graniczy z: <br /> * województwem śląskim od zachodu<br /> * podkarpackim od wschodu,<br /> * świętokrzyskim od północy,<br /> * oraz Słowacją od południa. <br /> <br /> Tak określone granice powodują iż krajobraz województwa jest silnie urozmaicony, z równoleżnikowym układem zróżnicowań terenu, od typowo wyżynnego na północy, przez obniżenie w części środkowej (dolina Wisły). po wyżyny i góry na południu. Kulminację stanowią tutaj Rysy, sięgające 2499 m. n.p.m w masywie Tatr. <br /> <br /> Wyodrębnienie w południowej Polsce regionu administracyjnego ze stolicą w Krakowie jako jednostki reprezentującej historyczną Małopolskę nie budziło najmniejszej wątpliwości po odrodzeniu państwa polskiego po zakończeniu I wojny światowej. Wynikało to nie tylko z wielowiekowych uwarunkowań rozwojowych miasta i jego zaplecza, ale także ze struktury osadniczej południowej części Polski. Między konurbacją katowicką a Rzeszowem znajdujemy wyraźną dominantę w postaci Krakowa, liczącego aktualnie 750,0 tys. mieszkańców. Na terytorium województwa małopolskiego – liczącego 15182 km2 powierzchni zamieszkuje 3,2 mln mieszkańców, co daje przeciętną gęstość zaludnienia rzędu 217 osób / 1 km2 przy średniej ogólnokrajowej wynoszącej 122 osób / 1 km2 . Tak znaczna koncentracja ludności stanowi pochodną ogólnie większego zaludnienia południowego pasa województw Polski w porównaniu z innymi regionami. <br /> <br /> Jeśli rozpatrywać strukturę osadniczą województwa małopolskiego w kontekście klasycznego podziału na miasta małe (&lt; 20 tys. mieszkańców, miasta średnie (20 – 100 tys. mieszkańców) oraz miasta duże (liczące &gt; 100 tys. mieszkańców), to w okresie powojennym notujemy tutaj interesujące tendencje. I tak, przy ogólnym wzroście liczby ośrodków miejskich z 40 w 1950 r. do 57 w 2008 r. (zwłaszcza miast małych z 36 do 48) ich udział w koncentracji zaludnienia zmalał z 31,3% do 28,1%. Przy jednoczesnym spadku roli Krakowa w tym względzie z 55,2% do 46,7%, to okazuje się, iż w latach powojennych wzrosła przede wszystkim ranga miast średniej wielkości (wzrost liczby miast tego typu z 3 do 8, a zarazem wzrost udziału w ogólnowojewódzkim zaludnieniu z 13,5% do 25,2%) – (Runge A, 2013). <br /> Historyczny szlak handlowy łączący Europę Zachodnią ze Wschodem przebiegający między innymi przez Wrocław, Bytom, Będzin, Olkusz, Kraków, Przemyśl, sprzyjając nie tylko rozwojowi osadnictwa, ale także działalności gospodarczej (górnictwo kruszcowe, rolnictwo, transport). Terytorium województwa małopolskiego to obszar występowania wielu surowców naturalnych, często o długich, historycznych tradycjach ich eksploatacji (m.in. sól kamienna, rudy cynku i ołowiu, węgiel kamienny, gaz ziemny, surowce budowlane). Licznie występują tu także wody mineralne i geotermalne stanowiące podstawę dla funkcjonowania placówek sanatoryjnych oraz spa (zwłaszcza Krynica, Muszyna, Szczawnica). <br /> <br /> Struktura przestrzenna działalności gospodarczej w województwie małopolskim pozwala na wyodrębnienie czterech okręgów przemysłowych. Są nimi okręg krakowski, jaworznicko-chrzanowski, tarnowski i karpacki. <br /> <br /> Kraków jest obecnie drugim co do liczby ludności miastem w Polsce po, Warszawie (blisko 2 mln osób). Proces depopulacji będący konsekwencją między innymi II przejścia demograficznego, zagranicznej emigracji zarobkowej, suburbanizacji, czy też spadku znaczenia dotychczasowych działalności gospodarczych spowodowały, iż poszczególne miasta z różnym tempem zaczęły nie tylko zmniejszać zaludnienie, ale także wykazywać niepokojące tendencje zmian strukturalnych (starzenie demograficzne, wzrost feminizacji szczególnie w starszych przedziałach wieku). Łódź, która zajmowała drugie miejsce w kraju pod względem zaludnienia wymienione tendencje depopulacyjne odczuwa w ostatnich latach szczególnie dotkliwie. W konsekwencji zaludnienie Łodzi zmniejszyło się do poziomu 722 tys. mieszkańców, co spowodowało jego spadek na trzecie miejsce w hierarchii wielkościowej, a awans na drugie Krakowa. Spadek zaludnienia Krakowa przebiega wolniej niż Łodzi, co niewątpliwie wiąże się z sytuacja gospodarczą miasta. Łódź przez lata była monofunkcyjnym ośrodkiem włókienniczym, ściśle uzależnionym w swoim rozwoju od wschodnich rynków zbytu. Każde zachwianie koniunktury powodowało problemy rozwojowe tego miasta. Ponadto bliskie położenie stolicy kraju utrudniało proces restrukturyzacji i modernizacji gospodarki (Łódź jako obszar oddziaływania Warszawy). W przypadku Krakowa mamy do czynienia nie tylko z silnie zróżnicowaną strukturą gospodarczą, ale także brakiem istotniejszej konkurencji innych ośrodków przemysłowych. Konurbacja katowicka – odległa od Krakowa o około 100 km – jest innym typem struktury gospodarczej, w dużej mierze z własną strefą oddziaływania. Wybudowanie w latach powojennych Huty Sędzimira w Krakowie, czy też Huty Katowice w Dąbrowie Górniczej wzmocniło przemysł hutniczy w południowej części kraju, skalę powiązań między zakładami hutniczymi, czy też przestrzenną strukturę powiązań rynku pracy między konurbacją katowicką a aglomeracją krakowską. <br /> <br /> Pomimo wysokiego poziomu zurbanizaowania, rozwiniętej infrastruktury gospodarczej, technicznej i społecznej widoczne są tutaj różnego rodzaju problemy dalszych przemian O niektórych z nich była już mowa. Kwestia ta wymaga jednak nieco szerszego spojrzenia – fizycznogeograficznego, demograficzno-społecznego, gospodarczo-infrastrukturalnego, jak i przestrzennego.<br /> <br /> Znacząca obecność działalności gospodarczych człowieka w tak silnie urozmaiconym i cennym przyrodniczo krajobrazie powoduje konieczność zapewnienia ładu przestrzennego, zwłaszcza w obszarach górskich, atrakcyjnych uzdrowiskowo i turystycznie. Bliskie sąsiedztwo gospodarstw rolnych o stosunkowo małej powierzchni wymusza z kolei dbałość o racjonalną gospodarkę zasobami wody, funkcjonowanie kanalizacji, jak i dbałość o ochronę terenu przed zanieczyszczeniami (German, 2002). Z kolei depopulacja i starzenie demograficzne stawia problem odnowy zasobów pracy, funkcjonowania lokalnych oraz regionalnego rynku pracy, jak i społecznych konsekwencji istotnego wzrostu ludności w wieku 60 i więcej lat Bański, 2002, Zborowski, 2002). Próbą zwrócenia uwagi na te oraz inne zagrożenia w obszarze województwa małopolskiego jest praca Z. Górki i A. Jelonka (2002). Wskazane prze Autorów czynniki przemian wymagają jeszcze jednego istotnego uzupełnienia. Województwo małopolskie jest województwem przygranicznym. Obecne tutaj międzynarodowe przejścia graniczne stwarzają nie tylko możliwość tranzytu, ale są szansą współpracy transgranicznej. Na południowej granicy województwa funkcjonują trzy Euroregiony – Beskidy, Tatry i Euroregion Karpacki realizujące taką działalność. <br /> <br /> <br /> Autor:[[prof. dr hab. Jerzy Runge]]<br /> <br /> <br /> ===Bibliografia===<br /> <br /> #Bański J, Obszary problemowe Małopolski, [w:] Red. Z. Górka, A. Jelonek, Geograficzne uwarunkowania rozwoju Małopolski, Instytut Geografii UJ Kraków, Instytut Geografii Akademii Pedagogicznej w Krakowie, s. 495-504, 2002.<br /> #German K, Przyrodnicze możliwości i bariery rozwoju gospodarczego Małopolski, [w:] Red. Z. Górka, A. Jelonek, Geograficzne uwarunkowania rozwoju Małopolski, Instytut Geografii UJ Kraków, Instytut Geografii Akademii Pedagogicznej w Krakowie, s. 27-35, 2002.<br /> #Górka Z, Jelonek A, Geograficzne uwarunkowania rozwoju Małopolski, Instytut Geografii UJ Kraków, Instytut Geografii Akademii Pedagogicznej w Krakowie, 2002.<br /> #Kłosowski F, Runge J, Podziały obszaru województwa katowickiego w kształtowaniu się zróżnicowań demograficzno-społecznych, Czasopismo Geograficzne, Wrocław, z. 3-4, s. 59-75, 1999. <br /> #Kondracki J, Geografia fizyczna Polski, PWN, Warszawa, 1967.<br /> #Kondracki J, Podstawy regionalizacji fizyczno-geograficznej, PWN, Warszawa, 1976. <br /> #Runge A, Rola miast średnich w kształtowaniu systemu osadniczego Polski, Uniwersytet Śląski, Katowice, 2013. <br /> #Starkel L, Regiony geograficzne południowo-wschodniej Polski a nazwy województw, [w:] Red. Z. Górka, A. Jelonek, Geograficzne uwarunkowania rozwoju Małopolski, Instytut Geografii UJ Kraków, Instytut Geografii Akademii Pedagogicznej w Krakowie, s. 299-231, 2002.<br /> #Zborowski A, Obszary zagrożeń demograficzno-społecznych w województwie małopolskim na przełomie XX i XXI wieku, [w:] Red. Z. Górka, A. Jelonek, Geograficzne uwarunkowania rozwoju Małopolski, Instytut Geografii UJ Kraków, Instytut Geografii Akademii Pedagogicznej w Krakowie, s. 495-504, 2002.</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Deglomeracja&diff=2593 2014-12-17T11:41:42Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Geografia]]<br /> <br /> Deglomeracja to najogólniej rozrzedzanie, rozpraszanie. Oznacza proces odwrotny do aglomeracji (skupianie, koncentrowanie). W badaniach geograficznych pod pojęciem deglomeracji rozumiemy rozpraszanie różnego typu form działalności człowieka w przestrzeni. Znaczna koncentracja mieszkańców i aktywności gospodarczych powoduje zarówno wysoką gęstość zaludnienia jak i obecność licznych terenów przemysłowych przypadających statystycznie na jednostkę powierzchni, najczęściej na 1 km². Niedostatek bądź brak terenów do dalszego inwestowania skłania decydentów do przenoszenia zarówno budownictwa mieszkaniowego, jak i działalności gospodarczych poza centrum, na obrzeża miasta bądź zespołu miejskiego. Istotny wpływ na proces deglomeracji mają:<br /> * prawo renty gruntowej i budowlanej<br /> * proces urbanizacji i jego fazy<br /> <br /> ==Prawo renty gruntowej i budowlanej==<br /> <br /> Jak dowodził D. Ricardo - jeden z twórców nauk ekonomicznych początku XIX stulecia - dochody uzyskiwane z gospodarowania w rolnictwie są podwójnie zróżnicowane. Po pierwsze wynikają z uwarunkowań przyrodniczych (wysokość nad poziomem morza, określona klasa bonitacyjna gleby, klimat, itp.), zaś po drugie są konsekwencją wielkości nakładów pozwalających dodatkowo zwiększyć wielkość plonów w rolnictwie (melioracja, nawożenie, mechanizacja). Tym samym cena ziemi jest zróżnicowana przestrzennie, będąc pochodną czynnika środowiskowego, jak i dodatkowego wkładu kapitału. Idea owego zróżnicowania wartości ziemi została określona przez Autora mianem teorii renty gruntowej.<br /> Różnicowanie się wartości ziemi dotyczy zarówno obszarów wiejskich, jak i miast. Wysokie zainwestowanie centrów powoduje, iż ceny działek w śródmieściu są wyraźnie wyższe w porównaniu z terenami podmiejskimi, gdzie dostęp do takich mediów technicznych jak woda, kanalizacja, elektryczność, itp. jest wyraźnie słabszy. Prawidłowość tę opisał w 1903 r. R.M. Hurt w postaci tzw. renty budowlanej. Cena ziemi – zdaniem Autora – zależy od odległości od śródmieścia, które odpowiada pojęciu rynku zbytu w teorii renty gruntowej. W miarę rozwoju gospodarczego miasta oraz wzrostu jego wielkości, tereny położone coraz dalej od centrum nabierają stopniowo wartości, doprowadzając do stałego wypierania funkcji rolniczej. Granicę między oddziaływaniem rynku terenów miejskich od terenów wiejskich wyznacza linia, na której ceny terenów ustalone przez rynek są do siebie zbliżone. Rozróżnienie renty budowlanej od renty gruntowej doprowadziło do odrębnego traktowania rynku terenów miejskich i rynku terenów wiejskich.<br /> Rozwój komunikacji publicznej w drugiej połowie XIX wieku na początku następnego stulecia zintensyfikował proces deglomeracji miast, zaś najbardziej znaną koncepcją próbującą wyjaśnić zachodzące zmiany jest teoria urbanizacji.<br /> <br /> ==Teoria i model urbanizacji==<br /> <br /> Wprowadzenie pojęcia urbanizacja przypisuje się hiszpańskiemu inżynierowi, urbaniście i politykowi I. Cerdà Suñer, który w 1867 r. opublikował pracę pt. Ogólna teoria urbanizacji. Przedmiotem zainteresowania Autora był proces rozwoju gospodarczego i demograficznego miast i wynikających z niego potrzeb porządkowania oraz ulepszania przestrzeni miejskiej. Celem działań planisty powinno być zdaniem I. Cerdý Suñera polepszenie warunków życia całej społeczności między innymi poprzez przyjęcie regularnego, geometrycznego układu szerokich arterii drogowych, obecności terenów zielonych, jak i sprawnego układu komunikacyjnego. Wyburzenie murów miejskich i potrzeba nowej organizacji przestrzeni miejskiej dzielnicy Eixamle w Barcelonie dały możliwość praktycznej weryfikacji koncepcji I. Cerdý Suñera.<br /> Rozwinięciem poglądów Autora są przede wszystkim XX wieczne koncepcje struktury przestrzennej miasta (tzw. szkoła chicagowska), jak i geograficzno-społeczne ujęcie urbanizacji. Jeśli za J. Węgleńskim (2002) przyjmiemy, iż urbanizacja to proces koncentracji ludności w przestrzeni geograficznej, głównie na obszarach miejskich, to w długim okresie czasu charakterystyczne jest przechodzenie z fazy urbanizacji, przez suburbanizację, do dezurbanizacji O ile pierwsza z nich oznacza wzrost koncentracji zaludnienia w centrum, o tyle dwie następne fazy mogą być interpretowane w kategoriach decentralizacji obszaru centralnego. Suburbanizacja inicjuje spadek zaludnienia centrum i szybszy jej wzrost strefie otaczającej. Dezurbanizacja oznacza dalsze nasilanie większej dynamiki zaludnienia poza centrum aż do pojawienia się bezwzględnego przewyższenia liczby mieszkańców strefy otaczającej w stosunku do śródmieścia. Szczegółowo model owych zmian zaproponowali w 1978 r. L.H. Klasseen i J.H.S. Paelinck, zajmując się problematyką perspektyw rozwojowych dużych miast.<br /> W przypadku złożonych układów osadniczych typu konurbacji proces urbanizacji jest bardziej złożony, bowiem istotny wpływ na ujawnianie się kolejnych etapów przemian wywiera zarówno kontekst polityczny, jak i przestrzenny. W przypadku województwa śląskiego mamy do czynienia ze stykowymi układami osadniczymi, tj. powstałymi na styku zarówno granic historyczno-geograficznych, jak i politycznych, których czynniki rozwojowe były mocno zróżnicowane.<br /> <br /> ==Historyczny proces urbanizacji obszaru województwa śląskiego==<br /> <br /> <br /> Wnikliwą analizę podobieństw, jak rozróżnić w przemianach urbanizacyjnych wymienionych wyżej złożonych układóww osadniczych w konfrontacji z modelem L.H. Klasseena i J.H.S. Paelincka (1978) przeprowadzili [[prof. dr hab. Jerzy Runge|J. Runge]] i [[dr hab. Franciszek|F. Kłosowski]] (2008), (patrz Ryc. 1).<br /> <br /> Na Ryc. 1 dla każdego rozważanego układu osadniczego wskazano podstawowe cechy kolejnych etapów kształtowania się struktury przestrzennej, jak i główne kierunki migracji ludności<br /> <br /> [[Plik:Fig.1..jpg|300px|mały|Ryc. 1. Historyczne modele urbanizacji złożonych układów osadniczych województwa śląskiego A – konurbacja katowicka, B – konurbacja rybnicka, C – aglomeracja Bielska-Białej, D – aglomeracja Częstochowy; 1 – obszary intensywnej urbanizacji, 2 – miasta intensywnej urbanizacji, 3 – dominujące kierunki migracji, 4 – pozostałe kierunki migracji]]<br /> <br /> ===Konurbacja katowicka===<br /> <br /> Obszar ten zmieniał się generalnie nie od centrum w stronę obszarów zewnętrznych lecz wyraźnie odwrotnie. Już przed fazą uprzemysłowienia na obrzeżach późniejszej konurbacji rozwijały się średniowieczne ośrodki miejskie (m.in. [[Tarnowskie Góry]], [[Toszek]], [[Gliwice]], zaś ówczesny obszar [[Katowice|Katowic]] to leśno-bagienne tereny, utrudniające przemieszczanie się z zachodu na wschód. Odkrycie darniowych rud żelaza, jak i XIX wieczna działalność [[Winclerowie|rodziny Winclerów]] spowodowało, iż obecna stolica regionu uzyskała prawa miejskie w 1865 r. Do tego momentu rozwój przemysłu, jak i napływ migracyjny koncentrował się w takich miejscowościach jak [[Bytom]], Gliwice, Tarnowskie Góry, tj. w północno-zachodnim i zachodnim fragmencie zewnętrznej strefy współczesnej konurbacji katowickiej. Dopiero w drugim etapie przemian (lata 1865-1939) mamy zgodność z modelem faz urbanizacji. Katowice nie tylko niwelują dystans w tym zakresie w stosunku innych miejscowości, ale wysuwają się na czoło w zakresie koncentracji czynników rozwojowych. Z uwagi na znaczne zagospodarowanie miast centralnych konurbacji tkanką mieszkaniową, gospodarczą, czy też infrastrukturalną (Katowice, Bytom, [[Chorzów]], [[Siemianowice Śl]], [[Świętochłowice]]) konieczne stało się ich rozrzedzenie. Decyzja o rozpoczęciu procesu deglomeracji – zawarta w pierwszym, powojennym planie regionalnym dla województwa – zakładała rozwój głównie funkcji mieszkaniowej w miejscowościach usytuowanych w zewnętrznej strefie konurbacji. Tym samym oznacza to przejście z fazy aglomeracji do suburbanizacji zewnętrznej. O ile suburbanizacja to spadek roli centrum na rzecz obszarów otaczających, o tyle w złożonych układach osadniczych należy wyraźniej rozróżnić jej dwie formy – wewnętrzną i zewnętrzną. Tę pierwszą interpretujemy jako stopniowe przejmowanie maksimum gęstości zaludnienia, jak zagospodarowania przez miejscowości bezpośrednio sąsiadujące z dotychczasowym centrum układu. Z kolei suburbanizacja zewnętrzna to intensywny rozwój dalej położonych ośrodków wchodzących w skład tego układu osadniczego. Suburbanizacja zewnętrzna ujawniała się po 1945 roku w konurbacji katowickiej w różnych okresach i z różnym nasileniem, generalnie jednak dotykając: a) lat 50. i 60. – [[Tychy]], b) lat 70. – [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowy Górniczej]]. Jednocześnie coraz bardziej widoczny stał się odtąd krater malejącej gęstości zaludnienia. Chorzów usytuowany centralnie w konurbacji, cechuje się regresem demograficznym. Liczba mieszkańców po 2000 r. była taka jak na początku lat 50. XX wieku. Po transformacji ustrojowo-gospodarczej wyraźnemu poszerzeniu ulega krater ludnościowy. Już nie tylko Chorzów, ale także miasta sąsiednie miejscowości wykazywały trwały regres demograficzny. Jednocześnie konurbacja katowicka jako całość przestała być atrakcyjna dla potencjalnych migrantów (m.in. Runge A, 2008; Runge, Krzysztofik, Spórna, 2011; Spórna, 2012). <br /> <br /> ===Konurbacja rybnicka===<br /> <br /> Czynniki środowiskowe takie jak dobre warunki dla rolnictwa, obecność cieków i zbiorników wodnych, warunki topoklimatyczne, czy też usytuowanie na szlaku komunikacyjnym łączącym ziemie polskie i czeskie, sprzyjały osadnictwu. Już w średniowieczu nastąpiła lokalizacja [[Żory|Żor]] i [[Rybnik|Rybnika]], zaś nieco później [[Wodzisław Śląski|Wodzisławia Śląskiego]] Odkrycie zasobów węgla kamiennego wzmocniło dotychczasowe procesy urbanizacyjne. Tym samym XIX wiek to przede wszystkim rozwój centralnej części formującej się konurbacji. Ruchy migracyjne mają w dużej mierze charakter dośrodkowy. Lata 1850-1939 to z jednej strony kontynuacja procesów urbanizacyjnych, zaś z drugiej - wraz z poszerzaniem węglowych pól eksploatacyjnych – tworzenie przesłanek do wzmacniania wielkoprzestrzennego charakteru przemian. Lata 50. XX wieku to nowa jakość w dotychczasowym obrazie urbanizacji. Decyzja o przekształceniu [[Jastrzębie Zdrój|Jastrzębia Zdroju]] z niewielkiego ośrodka sanatoryjnego w duże miasto przemysłowe zmieniła w sposób istotny strukturę przestrzenną obszaru. Można mówić już o stabilizacji formy morfologicznej układu osadniczego. Tym samym w latach 60. i 70. nastąpiło „przejście” z fazy urbanizacji do suburbanizacji pośredniej. Rozwijają się nie tylko miejscowości bezpośrednio stykające się z głównymi miastami, ale także miejscowości dalej położone. Podobnie jak w przypadku konurbacji katowickiej, po 1989 roku odnotowujemy tutaj ubytek zaludnienia, wynikający z jednej strony z niewielkiego ubytku naturalnego, zaś z drugiej strony z niedostatku czynników przyciągających migrantów. <br /> <br /> ===Aglomeracja Bielska-Białej===<br /> <br /> Do 1950 roku była przedzielona granicą, najpierw państwową, później wojewódzką. Zachodnia część miasta, tj. [[Bielsko]], uzyskało prawa miejskie już w drugiej połowie XVIII wieku, zaś wschodnia część dopiero w 1723 roku. Granicę między nimi stanowiła rzeka [[Biała]], która paradoksalnie obu częściom stwarzała warunki rozwoju gospodarczego (Bielsko – przemysł włókienniczy; [[Biała]] – tkactwo). W 1772 roku dotychczasowa granica państwowa między Austrią a Rzeczpospolitą przekształciła się w granicę wewnątrz austriacką - Biała weszła w skład austriackiej Galicji. W 1784 roku została zniesiona granica celna. Krótkim epizodem komplikującym tę sytuację było wcielenie Białej wraz z obszarem [[Księstwo oświęcimskie|Księstwa oświęcimskiego]] do [[Związek Niemiecki|Związku Niemieckiego]] (1820-1850), co miało swój wcześniejszy odpowiednik w konurbacji katowickiej (Nowy Śląsk (lata 1795-1807), a wynikało z wzmocnienia militarnego Prus i poszerzenia roszczeń terytorialnych na intensywniej na wschód w stosunku do uzyskanych terytoriów jeszcze w trakcie [[Wojny śląskie|Wojen śląskich]] (połowa XVIII w). Prusy wraz z trzecim rozbiorem Polski wkraczają na obszary usytuowane na wschód od linii [[Przemsza|Przemszy]] i [[Brynica|Brynicy]], tworząc tzw. [[Zagłębie Dąbrowskie|Nowy Śląsk]]. W 1850 roku Biała wraz z [[Małopolska|Małopolską]] wróciły do Austrii, zaś granica między Bielskiem a Białą ponownie przybrała status wewnątrz państwowej granicy administracyjnej. Dopiero w 1950 roku nastąpiło formalne połączenie obu organizmów w jedno miasto, a tym samym rozpoczął się proces odpowiedniego dostosowywania struktury przestrzenno-funkcjonalnej. Przejęcie w 1975 roku funkcji stolicy województwa sprzyjało rozwojowi zaludnienia, jak i gospodarki, zwłaszcza przemysłu samochodowego. Rozpoczął się proces suburbanizacji pośredniej, widoczny zwłaszcza w zachodniej części zaplecza miasta. Po 1989 roku tendencja ta została wzmocniona, zaś jedną z jej konsekwencji stanowi szybko rozwijające się [[Jaworze]]. <br /> <br /> ===Aglomeracja Częstochowy===<br /> <br /> Tak naprawdę najbardziej zbliżonym do klasycznego modelu urbanizacji jest ten odnoszący się do [[Częstochowa|Częstochowy]]. Uzyskała ona prawa miejskie w 1356 roku, zaś w 1502 odbyło się ich ponowienie na prawie magdeburskim. Peryferyjność położenia w stosunku do centrum administracyjnego państwa powodowało, iż miasto wielokrotnie zmieniało swoją przynależność państwową, przechodząc wraz z drugim rozbiorem Polski w 1793 roku w ręce Prus, wracając do Polski (1807), by od lat 30. XIX aż do I wojny światowej stanowić część zaboru rosyjskiego. Dopiero w okresie międzywojennym nastąpił powrót do Polski. Co prawda w porównaniu z innymi układami osadniczymi województwa aglomeracja Częstochowy cechowała się relatywnie najsłabszą siłą przyciągania migrantów, jednak dla mieszkańców północnej części regionu stanowiła istotny biegun aktywności społeczno-gospodarczej. Ponadto znacząca różnica między wielkością ośrodka a pozostałymi miastami byłego województwa – w decydującej mierze pochodna rozbiorowego, transgranicznego usytuowania obszaru – powoduje swego rodzaju „nadreprezentację” roli migracji w rozwoju miasta. Bliskość atrakcyjnych dla rekreacji terenów Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej w południowo-wschodniej części zaplecza aglomeracji Częstochowy spowodowało powstanie ośrodków sezonowego lub całorocznego pobytu. Przykładowo, miejscowości takie jak [[Żarki]], [[Kroczyce]], [[Myszków]] uzyskały rangę biegunów w tym względzie. Podobnie jak we wcześniejszych przypadkach, po 1989 roku tendencje odśrodkowe w przemieszczeniach ludności wyraźnie uległy wzmocnieniu. <br /> <br /> ==Plany i działania deglomeracyjne w obszarze województwa śląskiego==<br /> <br /> Jak wynika z przedstawionych faktów deglomeracja jest elementem nie tylko następstwa faz urbanizacji, ale może stanowić przedmiot ściśle określonych zamierzeń planistycznych. Z takimi przypadkami mieliśmy do czynienia już na początku XX wieku. Są nimi:<br /> * niezrealizowana niemiecka koncepcja deglomeracji Bytomia poprzez utworzenie tzw. Trójmiasta (Bytom – Gliwice – [[Zabrze]]) w obrębie [[Rokitnica|Zabrza-Rokitnicy]] (1927-1929);<br /> * niezrealizowany niemiecki plan deglomeracji obszaru konurbacji katowickiej (1939-1945). Zakładał on między innymi rozwój Tychów do około 150 tys. mieszkańców, utworzenie dużego ośrodka miejskiego na północny – wschód od Dąbrowy Górniczej (rzędu 200 tys. mieszkańców), rozbudowę Pyskowic, Łabęd, Tarnowskich Gór. Największe ograniczenie zaludnienia miało dotyczyć Bytomia i Chorzowa (redukcja do 70 tys. mieszkańców), [[Sosnowiec|Sosnowca]] (do 50 tys. ) i [[Będzin|Będzina]] (do 15 tys. );<br /> * polska powojenna koncepcja deglomeracji konurbacji katowickiej poprzez budowę nowych miast, głównie o funkcji mieszkaniowej. Powstały w 1953 r. I Plan Regionalny R. Pieńkowskiego nawiązywał w wielu elementach do koncepcji niemieckich. Zakładano zmniejszenie dysproporcji w rozmieszczeniu ludności między rdzeniem konurbacji (strefa A), a jej otoczeniem (strefa B). Miastami rozwojowymi, bądź nowymi miały być: Będzin, Dąbrowa Górnicza, [[Mikołów]], [[Mysłowice]], [[Piekary Śląskie]], [[Pyskowice]], [[Radzionków]], Tarnowskie Góry, Tychy. Najbardziej spektakularnym przejawem deglomeracji stały się jednak Tychy. Ta licząca jeszcze w 1939 r. 12,9 tys. mieszkańców niewielka gmina leżąca około 30 km na południe od Katowic rozwinęła do blisko 200 tysięcznego ośrodka miejskiego (prawa miejskie w 1951 r.). W znacznie mniejszym stopniu deglomeracja lat 50. XX wieku dotknęła [[Gołonóg]], Pyskowice, czy też Radzionków.<br /> Zmniejszenie koncentracji zaludnienia w rdzeniu konurbacji i kreowanie ośrodków satelitarnych o funkcjach mieszkaniowych było zadaniem trudnym z wielu przyczyn. Presja przemysłów ciężkich, problemy finansowe, materiałowe, komunikacyjne, atrakcyjność wielu ośrodków miejskich – zwłaszcza w sferze usług – nie sprzyjało decyzjom o migracji poza rdzeń konurbacji. Brak było zwłaszcza zgodności w realizacji budownictwa mieszkaniowego z towarzyszącą infrastrukturą handlowo-usługową. Widać to było przez lata w porównaniach poszczególnych dzielnic Tychów. W północnej najstarszej części miasta owa zgodność była znaczna, zaś malała wraz z budową nowych osiedli w centralnej i południowej części miasta.<br /> Zwiększenie dystansu między miejscem pracy a miejscem zamieszkania powodowało także wzrost potrzeb transportowych. Dopiero w ramach industrializacji lat 70. XX wieku odnotowano pewne złagodzenie dysproporcji w wyposażeniu infrastrukturalnym między starymi miastami a ośrodkami, jak i dzielnicami nowymi. Dekadę lat 70. ubiegłego wieku można także rozpatrywać w kategoriach deglomeracji działalności gospodarczej. Lokalizacja [[Huta Katowice|Huty Katowice]], FSM w Tychach i Bielsku-Białej, czy tez kopalń w konurbacji katowickiej miały miejsce w strefie otaczającej rdzeń konurbacji katowickiej, bądź daleko poza nią. O ile jednak deglomeracja lat 50. XX wieku wiązała się przede wszystkim z dywersyfikacją zaludnienia, o tyle lata 70. XX wieku to głównie przejaw dywersyfikacji gospodarczej. Powstanie dwóch największych w skali regionu zakładów przemysłowych przyczyniło się nie tylko do wzrostu zaludnienia, ale dzięki funkcji przemysłowej upodobniło Tychy do innych ośrodków miejskich konurbacji, zaś w Dąbrowie Górniczej wzmocniło ową funkcję. Jednocześnie w dużej mierze wyczerpane zostały potencjalne możliwości dalszego rozwoju ludnościowego w strefie zewnętrznej konurbacji. Dowodem jest bardzo skromny wymiar suburbanizacji po 1989 r. Jedynie powiat bieruńsko-lędziński i mikołowski wykazują jak i wykazywać będą do 2035 roku niewielkie tendencje wzrostu zaludnienia.<br /> <br /> <br /> Autor: [[prof. dr hab. Jerzy Runge]]<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Klasseen L.H, Paelinck J.H.S, The future of large towns, Envirinment and Planninbg, A, 11 (10), pp. 1095-1104, 1978. <br /> #Runge A, Przemiany demograficzne w miastach Górnośląskiego Związku Metropolitalnego. [w:] Red. R. Dulias, A. Hibszer, Górnośląski Związek Metropolitalny. Zarys geograficzny, Wyd. Polskie Towarzystwo Geograficzne, Oddział Katowicki, Wydział Nauk o Ziemi UŚ, Sosnowiec, 2008. <br /> #Runge J, Kłosowski F, Changes in population and economy in śląskie voivodship in the context of the suburbanization process, Bulletin of Geography. Socio-economic series, UMK Toruń, no 16/ 2011, pp. 89-106, 2011. <br /> #Runge J, Krzysztofik R, Spórna T, Cechy specyficzne umiastowienia województwa śląskiego na przełomie XX i XXI wieku, [w:] Red. K. Marciniak, K. Sikora, D. Sokołowski, Koncepcje i problemy badawcze geografii, Wyższa Szkoła Gospodarki, Bydgoszcz, s. 251-264, 2011. <br /> #Spórna T, Modele przemian urbanizacyjnych w województwie śląskim, Wydział Nauk o Ziemi UŚ, Sosnowiec, 2012. <br /> #Węgleński J, Urbanizacja bez modernizacji, PWN, Warszawa, 1992. <br /> <br /> ==Spis rycin==<br /> <br /> Runge J, Kłosowski F, Changes in population and economy in śląskie voivodship in the context of the suburbanization process, Bulletin of Geography. Socio-economic series, UMK Toruń, no 16/ 2011, s. 95, 2011.<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> [http://www.bulletinofgeography.umk.pl/16_2011/06_Runge.html Runge J, Kłosowski F, Changes in population and economy in śląskie voivodship in the context of the suburbanization process, Bulletin of Geography. Socio-economic series, UMK Toruń, no 16/ 2011]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Tarnowskie_G%C3%B3ry&diff=2588 2014-12-12T13:44:11Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>Tarnowskie Góry (niem. Tarnowitz, czes.: Tarnovské Hory, Tarnovice, łac. Montes Tarnovicenses) – miasto i gmina w południowo-zachodniej Polsce, w województwie śląskim, siedziba powiatu tarnogórskiego.<br /> <br /> ==Położenie geograficzne==<br /> <br /> Tarnowskie Góry leżą w środkowej części województwa śląskiego, na północnym obrzeżu [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]] ([[Konurbacja katowicka|Konurbacji katowickiej]]). Graniczą z [[Miasteczko Śląskie|Miasteczkiem Śląskim]], [[Radzionków|Radzionkowem]] i [[Bytom|Bytomiem]] oraz trzema gminami wiejskimi: Świerklańcem, Zbrosławicami i Twarogiem. Miasto położone jest na styku dwóch mezoregionów fizycznogeograficznych: [[Garb Tarnogórski|Garbu Tarnogórskiego]], należącego do [[Wyżyna Śląska|Wyżyny Śląskiej]] oraz [[Równina Opolska|Równiny Opolskiej]], wchodzącej w skład [[Nizina Śląska|Niziny Śląskiej]]. <br /> <br /> Współrzędne geograficzne Śródmieścia wynoszą 50°27’ szerokości geograficznej północnej i 18°52’ długości geograficznej wschodniej. Tarnowskie Góry zajmują obszar 8347 ha. &lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, p. red. prof. Jana Drabiny, Tarnowskie Góry 2000, s.695.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Przez gminę przebiega kilka ważnych tras komunikacyjnych:<br /> *droga krajowa nr 11 relacji Kołobrzeg – Bytom;<br /> *droga krajowa nr 78 relacji Chałupki – Jędrzejów;<br /> *droga wojewódzka nr 908 relacji Częstochowa – Tarnowskie Góry.<br /> <br /> Tarnowskie Góry leżą również na szlaku magistrali węglowej (Gdynia – Chorzów Batory), na szlaku kolejowym relacji Katowice – Lubliniec oraz na szlaku kolejowym relacji Opole - Tarnowskie Góry&lt;ref&gt;[http://www.tarnowskiegory.pl/files/environments/696/poS_tarnowskie_gory.pdf#page=13&amp;zoom=auto,-274,435]&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ===Rzeźba i krajobraz terenu===<br /> <br /> Ukształtowanie powierzchni Tarnowskich Gór jest dość zróżnicowane. W ukształtowaniu i krajobrazie gminy wyraźnie wyróżniają się dwie odmienne części - północna, o płaskiej powierzchni, porośnięta lasami i południowa pagórkowata z licznymi polami. Najwyższymi wzniesieniami są Sucha Góra (352 m n.p.m.), a najniżej położone są Dolina [[Soła|Soły]](254 m n.p.m) i jej dopływ Graniczna Woda (255 m n.p.m). Krajobraz rejonu tarnogórskiego jest w dużej mierze związany z budową geologiczną. Dominują tutaj dwie grupy skał: pierwsza to piaskowce, wapienie i dolomity, a druga - luźne piaski przemieszane ze żwirami i glinami. Przez południowo-wschodni kraniec gminy przebiega dział wodny oddzielający dorzecza Wisły i Odry. Północną część gminy zajmują rozległe tereny leśne, sosnowe i świerkowe, stanowiące fragment Lasów Lubliniecko-Świerklanieckich. Część południowa natomiast to ciepłolubne łąki i lasy bukowe. <br /> <br /> ==Historia==<br /> ===Tarnowskie Góry do 1740 roku===<br /> <br /> Miasto Tarnowskie Góry swoją genezą sięga XIV wieku, kiedy pojawia się pierwsza wzmianka w 1338 roku o wsi Tarnowice&lt;ref&gt;Dokument datowany na 13 kwietnia 1338 roku wymienia Adama z Tarnowitz jako świadka.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Tarnowskie Góry wchodziły w skład księstwa bytomskiego. Jan II w 1498 roku włączył bytom w skład księstwa opolskiego. Po śmierci Jana II Dobrego w 1532 roku miasto wraz z księstwem opolsko-raciborskim przechodzi pod panowanie Hohenzollernów. Po trwających dwa lata procesach sądowych Hohenzollernowie obejmują spadek po Janie II Dobrym. Jednak Habsburgowie wysuwają ciągłe roszczenia do tych terenów. W 1620 roku po bitwie pod Białą Górą Habsburgowie skonfiskowali dobra Hohenzollernów, ziemia bytomska została sprzedana Donnersmarckom. <br /> <br /> W końcu XV wieku odkryto w okolicach Tarnowskich Gór galeny (łac. ''galena'' oznacza rudę ołowiu, jest to minerał zawierający do 86% ołowiu i do 1% srebra), co spowodowało napływ ludności i rozwój urbanizacyjny terenów w obrębie Garbu Tarnogórskiego. Wcześniej teren ten był osadniczo mało atrakcyjny ze względu na nieurodzajne gleby. Nie dysponujemy dokumentem lokacyjnym Tarnowic, ale dla początków historii miasta znane są dwa dokumenty potwierdzające znaczenie górnictwa rudnego dla jego rozwoju. Pierwszym jest akt wolności górniczej nadany przez księcia z linii opolsko-raciborskiej Jana II Dobrego w 1526 roku, chociaż nie pojawia się w nim bezpośrednio nazwa Tarnowskie Góry. W roku 1528 Jan II ogłosił zaś tzw. Ordunek Gorny, ustanawiał on atrakcyjne warunki pracy w kopalniach i nadawał miastu status wolnego miasta górniczego co zaowocowało napływem nowych osadników i rozwojem górnictwa srebra i ołowiu. Herb miastu nadano w 1529 roku. Umieszczono na nim skrzydło orła i skrzyżowane narzędzia górnicze żelazko i pyrlik (żelazko było rodzajem dłuta, często na stylu, a pyrlik był młotem górniczym. Powszechnie używane do końca XIX wieku.)<br /> <br /> Od roku 1529 roku Tarnowskie Góry są siedzibą urzędu górniczego, ustanowionego przez Jana II Dobrego. Urząd oprócz funkcji gospodarczych pełnił też funkcje administracyjne. W 1543 roku dochodzi do buntu gwarków (gwarkowie byli pracownikami kopalń, ta grupa ludności cieszyła się wieloma przywilejami i wolnością osobistą. Do Tarnowskich Gór napływali z terenów Rzeczpospolitej i z Frankonii, Turyngii oraz Czech) w Tarnowskich Górach na tle narodowościowym i ekonomicznym. Przyczyną zamieszek było sprowadzanie gwarków z Frankonii i dawanie im lepszych warunków zatrudnienia. Zamieszki stłumiło wojsko, a prowodyrów wygnano, dla uspokojenia sytuacji władze dofinansowały miejscowy szpital.<br /> <br /> Co ciekawe Jerzy Hohenzollern-Ansbach nie lubił [[Bytom|Bytomia]], jeśli można użyć takiego stwierdzenia, spory miedzy miastami rozstrzygał na korzyść Tarnowskich Gór i nadawał miastu liczne przywileje, można nawet spotkać teorie że miasto powstało by umniejszyć znaczenie Bytomia.<br /> <br /> Miasto rozwijało się dzięki górnictwu bardzo dynamicznie. Do połowy XVI wieku liczba mieszkańców mogła wynosić 2000 osób, a na początku XVII wieku nawet 3000 osób. Tarnowskie Góry był więc jednym z większych miast Górnego Śląska&lt;ref&gt; Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.103.&lt;/ref&gt;. O bogactwie miasta w XVI wieku świadczy to, że w wieży zboru ewangelickiego w 1586 roku zamontowano jeden z pierwszych zegarów na Górnym Śląsku.<br /> <br /> Wojna trzydziestoletnia (1618-1648) bardzo dotkliwie wpłynęła na pauperyzację mieszkańców miasta i zatrzymała jego rozwój. W 1620 przez miasto przechodzili wysłani przez króla Polski na pomoc Ferdynandowi Habsburgowi lisowczycy i wymusili 250 talarów kontrybucji. W 1631 roku miasto musiało z kolei zapłacić 600 talarów kary Habsburgom za sprzyjanie Duńczykom. Okres wojny trzydziestoletniej, ciągłe przemarsze wojsk i nakładane kontrybucje bardzo zubożyły i wyniszczyły miasto. Nastąpił totalny regres w handlu i górnictwie. <br /> <br /> Wojna trzydziestoletnia i kryzys w górnictwie sprawiły że liczba ludność pod koniec XVII wieku zmniejszyła się prawie trzykrotnie, do ok. 1000 osób. W 1676 roku w mieście wybuchła zaraz. Za cud uważano, że ustąpiła po modlitwach i procesji do Piekar Śląskich. Od tej pory tradycja tej pielgrzymki jest kultywowana do dziś, co roku po 2. lipca pątnicy z Tarnowskich Gór podążają do [[Sanktuarium Matki Boskiej Piekarskiej]]. <br /> <br /> Zniszczenia wojny trzydziestoletniej zbiegły się z wyczerpywaniem złóż srebra i ubożeniem miasta. W 1561 roku wydobycie wynosiło ok. 864 ton ołowiu i 3 tony srebra. Sprzyjało to wtedy nie tylko zwiększaniu zatrudnienia w górnictwie, ale także rozwojowi hutnictwa ołowiu (metalu niezbędnego w produkcji amunicji do szybo rozwijającej się wówczas broni palnej). W latach 1530-1568 powstało 12 hut, a w ślad za tym rozwijało się rzemiosło i handel (co tydzień targ i cztery wielkie jarmarki rocznie). Zmniejszanie produkcji po wyczerpaniu złóż wpłynęło na spadek znaczenia miasta i jego regres gospodarczy. Dodatkowo zapaść pogłębiły wielkie zarazy w latach: 1715, 1723, 1728 i 1737 roku oraz niszczące miasto, w większości nadal o zabudowie drewnianej, w latach: 1701, 1734, 1742 i 1746. W roku 1764 ludność miasta wynosiła 946 osób z czego tylko 50 zajmowało się górnictwem&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.170.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ===1740-1918===<br /> <br /> 16 grudnia 1740 roku wybucha I wojna śląska, po podpisaniu pokoju we Wrocławiu 11. czerwca 1742 roku, Tarnowskie Góry przechodzą pod panowanie pruskie. Austria nie pogodziła się z utratą śląska. Dopiero pokój w Hubertsburgu podpisany w 1763 roku po zakończeniu III wojny śląskiej oddawał Śląsk prusakom na stałe. Do roku 1768 Tarnowskie Góry były własnością Donnersmarcków. Administracyjnie miasto należało do bytomskiego państwa stanowego. W 1816 roku Tarnowskie Góry po nowym podziale administracyjnym wraz z powiatem bytomskim weszły w skład rejencji opolskiej.<br /> <br /> Prusy po przejęciu tego terenu w celu odnowy górnictwa kruszcowego zniosły wymusiły na Donnersmarckach zrzeczenie się opłat od wydobywanego kruszcu (jedna dziewiąta część wydobycia plus opłata 3 talary od każdej marki srebra) pozwalając partycypować im w królewskiej dziesięcinie od wydobycia. <br /> <br /> Postęp technologiczny i poczynione inwestycje pozwoliły wydobywać niedostępne wcześniej pokłady galeny. <br /> <br /> W roku 1750 Fryderyk II potwierdza przywileje Tarnowski Gór. Lata 80. Wieku XVIII przynoszą ożywienie w dziedzinie górnictwa, za sprawą interwencji ministra Fryderyka Antoniego Heinitza i dyrektora Wyższego Urzędu Górniczego Fryderyka Wilhelma Redena. Zaciągnięte pożyczki od króla i sprowadzeni z Saksonii górnicy pozwolili wznowić wydobycie.<br /> <br /> W latach 1784-1787 powstają kopalnie i huta Fryderyk. Była to jedyna huta srebra i ołowiu na Śląsku. Wykorzystywała do działania nurt wody z kanałów odwadniających kopalnie.<br /> <br /> W roku 1788 zainstalowano tu pierwszą na kontynencie europejskim maszynę parową do odwadniania sprowadzoną z Anglii. W 1793 roku powstał w Tarnowskich górach [[Główny Urząd Górniczy]]&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.170.&lt;/ref&gt;. Ciągły postęp technologiczny sprawiał, że lokalne zakłady ciągle modyfikowano. Opracowano metodę prażenia rudy ołowiu, zwaną metodą tarnogórską. Tarnowskie Góry już w roku 1797 uruchomiły wodociąg dostarczający wodę do domów w mieście.<br /> <br /> Dzięki poczynionym inwestycja wydobycie galeny wzrosło z 50 ton w 1784 roku przez 1810 ton w roku 1815 aż do 52572 ton w roku 1913.<br /> <br /> W 1803 powstała szkoła górnicza, była pierwszą tego typu instytucją na Górnym Śląsku i obecnych ziemiach Polski. W roku 1806 miasto zdobywają Francuzi, pomimo braku większych walk miasto przechodzi z rąk do rąk, a zdobywcy za każdym razem nakładają kontrybucje. Do 10 lipca 1807 roku koszty kontrybucji jakie poniosły Tarnowskie Góry to 7854 talarów&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.155.&lt;/ref&gt;. W 1813 roku na odezwę cesarza do walki z francuzami zgłosiło się tylko 61 ochotników a po ogłoszeniu mobilizacji połowa rekrutów nie zgłosiła się&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.156.&lt;/ref&gt;. W roku 1847 na skutek nieurodzaju doszło do epidemii tyfusu głodowego.<br /> <br /> W roku 1808 król pruski wydał nowa ordynacje miejska znosząca feudalna zależność miast i podział na miasta królewskie i prywatne. Podzielono je zgodnie z liczba mieszkańców.<br /> <br /> W 1856 powstała Spółka Bracka z siedzibą w Tarnowskich Górach, była organizacja zapewniającą renty górnikom ich rodzinom, finansowaną ze składek. W rok po powstaniu objęła swym działaniem 800 inwalidów, 1229 wdów i 1428 sierot. W 1909 Spółka Bracka wypłacono wsparcie, 14 228 inwalidom, 11 274 wdowom i 13 805 sierotom. Ożywienie w górnictwie owocuje powrotem Tarnowskich Gór do roli naczelnego ośrodka Górnego Śląska. W 1900 roku istnieją w mięście 23 zakłady przemysłowe oprócz przemysłu ciężkiego między innymi wapiennik, cementowania, fabryka mydła i tartak.<br /> <br /> W 1848 roku podczas wiosny ludów doszło w Tarnowskich Górach do zamieszek. Tłum ubogich domagał się zniesienia podatków. Powołano milicję (Związek Bezpieczeństwa z niem. Sicherheits Verein) która miała pilnować porządku. Pokłosiem protestów były publiczne obrady rady miejskiej, przeznaczenie funduszy na walkę z ubóstwem i co ciekawe warunek by kandydat na burmistrza znał język polski&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.160.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> W 1849 roku w wyborach do sejmu pruskiego przeniesiono Tarnowskie Góry z bytomskiego okręgu wyborczego do gliwickiego, a w 1861 z powrotem do bytomskiego. W roku 1871 był to okręg Bytom-Tarnowskie Góry.<br /> <br /> Na ożywienie handlu i rozwoju miasta wpływ miało stworzenie połączenia kolejowego do Opola w 1858 roku. W niedługim czasie Tarnowskie Góry stają się głównym węzłem kolejowy Górnego Śląska.<br /> <br /> W czasie kulturkampfu ograniczano prawa polaków zamieszkujących teren powiatu tarnogórskiego.<br /> W roku 1873 wydzielono Tarnowskie Góry z powiatu bytomskiego i utworzono powiat tarnogórski.<br /> W 1872 roku zakazano nauczania języka polskie w szkołach ludowych. W roku 1876 wprowadzono jako jedyny język urzędowy niemiecki. Ostoją polskości był kościół katolicki.<br /> W 1889 roku utworzono w Bytomiu Związek Wzajemnej Pomocy Chrześcijańskich Robotników Górnośląskich.<br /> <br /> W roku 1916 Tarnowskie Góry nadały honorowe obywatelstwo Paulowi von Hindenburgowi.<br /> <br /> ===Od 1918 roku===<br /> <br /> W powiecie tarnogórskim POW działało bardzo prężnie, należało do niego 1041 osób&lt;ref&gt;Dane na 1 sierpnia 1919 roku [w:] Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.345.&lt;/ref&gt; jednak zaopatrzenie w broń było mizerne. Strona niemiecka była przygotowana i wybuch I powstania śląskiego w Tarnowskich Górach skończył się klęska. Powstańcy zostali odparci, sukcesy odnieśli jedynie w [[Radzionków|Radzionkowie]] i [[Piekary Rudne|Piekarach Rudnych]].<br /> <br /> W czasie II powstania śląskiego powstańcy zdobyli Piekary Rudne, [[Bobrowniki]], [[Repty]]. Tarnowskie Góry otoczono by odciąć przebywające tam bojówki niemiecki. 20 marca 1921 roku w plebiscycie w powiecie tarnogórskim tylko 2 z 35 gmin głosowały za Niemcami, inaczej sytuacja wyglądała w miastach gdzie przewagę miał żywioł niemiecki.<br /> <br /> Na wieść o planowanych niekorzystnych dla Polski rozstrzygnięciach obszarowych, doszło do wybuchu III powstania śląskiego. Powstańcy zajęli obszary większość gmin a Tarnowskie Góry po nieudanym szturmie na skutek interwencji wojsk rozjemczych zostały otoczone. Do dnia 3 maja 1921 roku cały powiat był w rekach powstańców. Decyzją rady ambasadorów Tarnowskie góry przekazano Polsce ale powiat został podzielony.<br /> <br /> 26 czerwca 1922 odbyło się uroczyste przekazanie Tarnowskich Gór polskim władzom. Był to czas migracji, wielu Niemców (około 20% mieszkańców) wyjechało z miasta a na ich miejsce przybyli Polacy z [[Rejencja opolska|rejenci opolskiej]]&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.355&lt;/ref&gt;. Wkrótce wśród byłych powstańców zaczęło narastać niezadowolone gdyż władze centralne nie obsadziły nimi stanowisk opuszczonych przez Niemców ale przysłały ludzi z zewnątrz gdyż powstańcy jako klasa wcześniej dyskryminowana rzadko mieli odpowiednie kompetencje do sprawowania władzy.<br /> <br /> ===II woja światowa===<br /> <br /> Na terenie Tarnowskich Gór stacjonowały 11 Pułk piechoty pod dowództwem płk dypl. Henryka Gorgonia i 3 Pułk Ułanów pod dowództwem płk Czesława Chmielewskiego oraz odział Obrony narodowej 57 batalion 203. Pułku piechoty pod dowództwem mjr Franciszka Książka.<br /> <br /> Miasto zostało zaatakowane 1 września 1939 roku, choć już w nocy doszło do napadu na posterunek straży granicznej w Tarnowicach Starych. Miasto broniło się do wieczora, a w nocy zarządzono ewakuację następnego dnia w skutek groźby okrążenia wojska opuściły teren okręgu przemysłowego. Doszło do tarć miedzy polakami, a mniejszością niemiecką, mszczono się za dawne zatargi. Byli powstańcy stawiali bierny opór wobec okupanta, Niemcy witali Wehrmacht entuzjastycznie. W 1939 roku tereny Tarnowskich Gór wcielono do Rzeszy w ramach Rejencji Katowickiej jako Landkreis Tarnowitz. Od czerwca 1941 roku jako powiat Beuthen-Tarnowitz. Administratorem Tarnowskich Gór był baron Aleksander von Wangenheim. Burmistrzem miasta był Victor Tschauder. Wprowadzono zakaz używania języka polskiego i Volkslistę.<br /> <br /> Terror okupacji na terenach wcielonych do Rzeszy nie przybrał form tak ostrych jak w Generalnym Gubernatorstwie. Ważnym czynnikiem był też fakt że większość mieszkańców pracowała w przemyśle i byli potrzebni dla wzmocnienia potencjału militarnego III Rzeszy. <br /> <br /> Armia czerwona do Tarnowski Gór wkroczyła 23 stycznia 1945 roku po walkach ulicznych prowadzonych z niemieckim garnizonem. Co ciekawe tarnogórski obwód AK w ramach akcji Burza wspierał armie czerwoną w walkach o miasto&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.509.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ===1945-1989===<br /> <br /> Po zakończeniu wojny starano się jak najszybciej przywrócić produkcję w fabrykach. Już w lutym 1945 ruszyła obecna fabryka „Tagor” produkująca maszyny dla górnictwa. Jeszcze w 1945 roku uruchomiono „Chemet” a rok później na terenach byłej huty ołowiu zakłady „Zamet”.<br /> <br /> W roku 1946 włączono gminy Lasowice, Sowice, Tarnowice Stare oraz dzielnice Puferki. W 1972 gminę Bobrowniki Śląskie i Repty. W 1975 miasto Strzybnicę i Miasteczko Śląskie oraz gmin Boruszowice i Żyglin. W 1977 odłączono cześć Boruszowic.<br /> <br /> W latach 80. XX wieku w mieście było 87 zakładów przemysłowych. Największe z nich to Huta Cynku „Miasteczko Śląskie”, Fabryka Zmechanizowanych Obudów Ścianowych „Fazos”, Fabryka Sprzętu Ratunkowego i Lamp Górniczych „Faser”, Fabryka Urządzeń Górniczych „Tagor”, Zakłady Chemiczne, Zakłady Aparatury Chemicznej „Chemet”, Electrocarbon, Zakłady Mechaniczne Przemysłu Metali Nieżelaznych „Zamet”, Zakłady Konstrukcji i Elementów Żelbetonowych „Konsbet” Zakłady Instalacji i Okuć Budowlanych. Zakłady Przemysłu Odzieżowego „Termilo”.<br /> <br /> ==Mieszkańcy==<br /> <br /> ===Demografia===<br /> <br /> '''Liczba ludności:'''<br /> <br /> *1765 rok – 946 osoby<br /> *1783 rok - 1282 osoby<br /> *1843 rok - 3802 osoby<br /> *1855 rok - 4577 osoby<br /> *1861 rok - 5538 osoby<br /> *1910 rok - 15794 osoby<br /> *1931 rok - 15773 osoby<br /> *1950 rok - 22519 osoby<br /> *1960 rok - 27939 osoby<br /> *2012 rok - 61 002 osoby<br /> <br /> ===Wyznania===<br /> <br /> Powstawanie miasta w okresie reformacji i jego znaczenie jako ośrodka kulturowego i napływ wykwalifikowanych kadr sprawił że w życiu religijnym miasta przeważał protestantyzm aż do XVII wieku. Przejście miasta pod panowanie Hohenzollernów wzmocniło jeszcze pozycje protestantów. Pod panowaniem Hohenzollernów korzystne warunki do rozwoju zyskuje kościół reformowany. Choć i wcześniej w 1529 roku protestanci zbudowali kościół w Tarnowskich Górach. W 1531 roku założono szkołę różnowierczą. Schyłek wieku XVI przynosi tarcia religijne i dopiero wydana w 1599 roku konfesja ewangelicko-augsburską rozwiązała jednoznacznie spory, a część katolików opuściła miasto. Dopiero kontrreformacja i wojna trzydziestoletnia zmieniła ten stan rzeczy. W chwili przejścia miast pod panowanie Habsburgów władze przestają wspierać protestantów, lecz lokalna społeczność trzyma się mocno. W 1629 roku odebrano protestantom dwa kościoły w mieście&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.116.&lt;/ref&gt;. Nowi właściciele Habsburgowie byli wrodzy miastu ze względu na utrzymujący się tu protestantyzm.<br /> <br /> Żydów w Tarnowskich Górach było bardzo mało, spowodowane było to zakazem osiedlania się wydanym przez Jana Dobrego i późniejszym edyktem cesarskim z 1559 roku nakazującego opuścić Żydom tereny Habsburgów. Zakaz z mieście obowiązywał aż do 1812 roku. Po 1812 roku Żydzi mogli osiedlać się w mieście pod warunkiem że przybrali nowe nazwiska i używali języka niemieckiego. Pewna ilość Żydów przybywała do miasta ze względu na kwitnący handel, mogli oni jednak przebywać tylko czasowo i po wniesieniu specjalnej opłaty. W roku 1939 liczba Żydów w powiecie tarnogórski wynosiła około 6 tysięcy. W roku 1940 spadła praktycznie do zera z powodu emigracji i przesiedleni do gett w zagłębiu dąbrowskim. <br /> <br /> ===Stosunki Narodowościowe===<br /> <br /> Dynamiczny rozwój miasta w XVI wieku i duża liczba ludności napływowej sprawiły ze struktura ludności była mocno zróżnicowana, napływający osadnicy najczęściej mówili po polsku. Zapisy w księgach sadowych, nazwy szybów kopalni i zachowane dokumenty potwierdzają tą tezę. Nazwiska najbogatszych rodów w miecie to Meiniger, Prasoł, Kremski, Sedlaczek, Namysłowski i Dzielawski. Atrakcyjność Tarnowskich Gór przyciągała osadników z niedalekiej Rzeczpospolitej. Przewaga żywiołu polskiego sprawiła że reszta polonizowała się. <br /> <br /> ===Sławni mieszkańcy===<br /> <br /> *'''[[Karl von Koschutzky]]''', (Karol Kosicki) właściciel ziemski z Wilkowic działa aktywnie w Towarzystwie dla oświaty ludu górnośląskiego<br /> *'''[[Józef Piernikarczyk]]''', działacz społeczno kulturowy, fotograf<br /> *'''[[Feliks Piestrak]]''', dyrektor szkoły górniczej w Tarnowskich Górach<br /> *'''[[Jan Zejer]]''', komendant POW w powiecie tarnogórskim<br /> *'''[[Bronisław Hager]]''', działacz niepodległościowy, lekarz i organizator służby zdrowia w powiecie tarnogórskim<br /> <br /> <br /> ==Gospodarka==<br /> <br /> Gospodarka Tarnowskich Gór ma niejednolity charakter. Gmina, tak jak cały region, związana jest historycznie z przemysłem ciężkim. W Tarnowskich Górach rozwinął się przemysł dostarczający maszyny i urządzenia dla przedsiębiorstw z branży górniczej, hutniczej i chemicznej. U boku dużych firm w latach 90-tych prężnie rozwinęły się małe i średnie przedsiębiorstwa, które przejęły rolę motoru lokalnej gospodarki. W Tarnowskich Górach rozwijają się firmy działające m.in. w branży budowlanej, instalacyjnej, papierniczej, elektronicznej, przemyśle lekkim. Ważną gałęzią gospodarki są także usługi i handel&lt;ref&gt;<br /> Sytuację gospodarczą gminy Tarnowskie Góry przedstawiono na podstawie danych z lat 2008 – 2011 publikowanych przez Główny Urząd Statystyczny oraz danych pochodzących ze strony Internetowej Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach (http://www.tarnowskiegory.pl/).&lt;/ref&gt; <br /> <br /> Do największych firm działających w gminie należy zaliczyć: Fabrykę Sprzętu Ratunkowego i Lamp Górniczych „Faser”, Fabrykę Maszyn i Urządzeń „Tagor”, Zakład Aparatury Chemicznej „Chemet”, „ZAMET - Budowa Maszyn”, Fabrykę Zmechanizowanych Obudów Ścianowych „Fazos” S.A., a także Zakłady Odzieżowe „Bytom”, Fabryka Podzespołów Elektrotechnicznych „Electrocarbon”&lt;ref&gt;[http://www.tarnowskiegory.pl/files/environments/696/poS_tarnowskie_gory.pdf Program ochrony środowiska gminy Tarnowskie Góry na lata 2012 - 2015 z perspektywą na lata 2016 – 2019]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Z sytuacją gospodarczą ściśle związany jest rynek pracy. Według danych pochodzących z Głównego Urzędu Statystycznego na terenie powiatu tarnogórskiego w 2010 roku najwięcej osób zatrudnionych było w przemyśle i budownictwie (36,30%), najmniej natomiast zatrudnionych było w usługach z zakresu działalności finansowej i ubezpieczeniowej, obsługi rynku nieruchomości (2,73%) oraz w rolnictwie (6,73%).<br /> <br /> ==Władze miasta==<br /> <br /> Urzędującym burmistrzem jest od 2006 Arkadiusz Czech. W wyborach samorządowych 2006 uzyskał w I turze wynik 23,68%, a w II – 51%.<br /> W kolejnych, w 2010 uzyskał w I turze wynik 41,04%, a w II – 69,33%. Zarówno w wyborach 2006, jak i w 2010 jego głównym kontrkandydatem był poprzedni burmistrz – Kazimierz Szczerba&lt;ref&gt;[http://wybory2010.pkw.gov.pl/geo/pl/240000/241304.html Wybbory Samorządowe 2010]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Burmistrz Tarnowskich Gór ma dwóch zastępców. W kadencji (2010-2014) wiceburmistrzami są:<br /> *Piotr Skrabaczewski, zastępca burmistrza ds. gospodarczych<br /> *Jolanta Tuszyńska, zastępca burmistrza ds. społecznych<br /> <br /> ==Kultura==<br /> <br /> ===Cykliczne imprezy kulturalne===<br /> <br /> *Dni Gwarków – trzydniowy festyn organizowany od 1957. Charakterystyczną częścią tej imprezy jest barwny pochód ulicami miasta, podczas którego przebierańcy wcielają się w historyczne lub legendarne postacie. Odbywają się one we wrześniu.<br /> *Piknik Gwarecki – organizowany przez Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej na terenie Skansenu Maszyn Parowych i Kopalni Zabytkowej w czerwcu.<br /> *Ogólnopolskie Warsztaty Twórcze Osób Niepełnosprawnych – trzydniowa impreza na przełomie września i października, organizowana z inicjatywy Urzędu Miasta i Zakładu Rehabilitacji Zawodowej Inwalidów dla niepełnosprawnych plastyków amatorów.<br /> *Tarnogórskie Wieczory Muzyki Organowej i Kameralnej – cykl koncertów organowych i kameralnych odbywających się we wrześniu i w październiku w kościele ewangelicko-augsburskim.<br /> *Dzień Kultury Ulicznej<br /> *Tarnogórskie Spotkania Jazzowe</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Tarnowskie_G%C3%B3ry&diff=2587 2014-12-12T13:43:21Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>Tarnowskie Góry (niem. Tarnowitz, czes.: Tarnovské Hory, Tarnovice, łac. Montes Tarnovicenses) – miasto i gmina w południowo-zachodniej Polsce, w województwie śląskim, siedziba powiatu tarnogórskiego.<br /> <br /> ==Położenie geograficzne==<br /> <br /> Tarnowskie Góry leżą w środkowej części województwa śląskiego, na północnym obrzeżu [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]] ([[Konurbacja katowicka|Konurbacji katowickiej]]). Graniczą z [[Miasteczko Śląskie|Miasteczkiem Śląskim]], [[Radzionków|Radzionkowem]] i [[Bytom|Bytomiem]] oraz trzema gminami wiejskimi: Świerklańcem, Zbrosławicami i Twarogiem. Miasto położone jest na styku dwóch mezoregionów fizycznogeograficznych: [[Garb Tarnogórski|Garbu Tarnogórskiego]], należącego do [[Wyżyna Śląska|Wyżyny Śląskiej]] oraz [[Równina Opolska|Równiny Opolskiej]], wchodzącej w skład [[Nizina Śląska|Niziny Śląskiej]]. <br /> <br /> Współrzędne geograficzne Śródmieścia wynoszą 50°27’ szerokości geograficznej północnej i 18°52’ długości geograficznej wschodniej. Tarnowskie Góry zajmują obszar 8347 ha. &lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, p. red. prof. Jana Drabiny, Tarnowskie Góry 2000, s.695.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Przez gminę przebiega kilka ważnych tras komunikacyjnych:<br /> *droga krajowa nr 11 relacji Kołobrzeg – Bytom;<br /> *droga krajowa nr 78 relacji Chałupki – Jędrzejów;<br /> *droga wojewódzka nr 908 relacji Częstochowa – Tarnowskie Góry.<br /> <br /> Tarnowskie Góry leżą również na szlaku magistrali węglowej (Gdynia – Chorzów Batory), na szlaku kolejowym relacji Katowice – Lubliniec oraz na szlaku kolejowym relacji Opole - Tarnowskie Góry&lt;ref&gt;[http://www.tarnowskiegory.pl/files/environments/696/poS_tarnowskie_gory.pdf#page=13&amp;zoom=auto,-274,435]&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ===Rzeźba i krajobraz terenu===<br /> <br /> Ukształtowanie powierzchni Tarnowskich Gór jest dość zróżnicowane. W ukształtowaniu i krajobrazie gminy wyraźnie wyróżniają się dwie odmienne części - północna, o płaskiej powierzchni, porośnięta lasami i południowa pagórkowata z licznymi polami. Najwyższymi wzniesieniami są Sucha Góra (352 m n.p.m.), a najniżej położone są Dolina [[Soła|Soły]](254 m n.p.m) i jej dopływ Graniczna Woda (255 m n.p.m). Krajobraz rejonu tarnogórskiego jest w dużej mierze związany z budową geologiczną. Dominują tutaj dwie grupy skał: pierwsza to piaskowce, wapienie i dolomity, a druga - luźne piaski przemieszane ze żwirami i glinami. Przez południowo-wschodni kraniec gminy przebiega dział wodny oddzielający dorzecza Wisły i Odry. Północną część gminy zajmują rozległe tereny leśne, sosnowe i świerkowe, stanowiące fragment Lasów Lubliniecko-Świerklanieckich. Część południowa natomiast to ciepłolubne łąki i lasy bukowe. <br /> <br /> ==Historia==<br /> ===Tarnowskie Góry do 1740 roku===<br /> <br /> Miasto Tarnowskie Góry swoją genezą sięga XIV wieku, kiedy pojawia się pierwsza wzmianka w 1338 roku o wsi Tarnowice&lt;ref&gt;Dokument datowany na 13 kwietnia 1338 roku wymienia Adama z Tarnowitz jako świadka.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Tarnowskie Góry wchodziły w skład księstwa bytomskiego. Jan II w 1498 roku włączył bytom w skład księstwa opolskiego. Po śmierci Jana II Dobrego w 1532 roku miasto wraz z księstwem opolsko-raciborskim przechodzi pod panowanie Hohenzollernów. Po trwających dwa lata procesach sądowych Hohenzollernowie obejmują spadek po Janie II Dobrym. Jednak Habsburgowie wysuwają ciągłe roszczenia do tych terenów. W 1620 roku po bitwie pod Białą Górą Habsburgowie skonfiskowali dobra Hohenzollernów, ziemia bytomska została sprzedana Donnersmarckom. <br /> <br /> W końcu XV wieku odkryto w okolicach Tarnowskich Gór galeny (łac. ''galena'' oznacza rudę ołowiu, jest to minerał zawierający do 86% ołowiu i do 1% srebra), co spowodowało napływ ludności i rozwój urbanizacyjny terenów w obrębie Garbu Tarnogórskiego. Wcześniej teren ten był osadniczo mało atrakcyjny ze względu na nieurodzajne gleby. Nie dysponujemy dokumentem lokacyjnym Tarnowic, ale dla początków historii miasta znane są dwa dokumenty potwierdzające znaczenie górnictwa rudnego dla jego rozwoju. Pierwszym jest akt wolności górniczej nadany przez księcia z linii opolsko-raciborskiej Jana II Dobrego w 1526 roku, chociaż nie pojawia się w nim bezpośrednio nazwa Tarnowskie Góry. W roku 1528 Jan II ogłosił zaś tzw. Ordunek Gorny, ustanawiał on atrakcyjne warunki pracy w kopalniach i nadawał miastu status wolnego miasta górniczego co zaowocowało napływem nowych osadników i rozwojem górnictwa srebra i ołowiu. Herb miastu nadano w 1529 roku. Umieszczono na nim skrzydło orła i skrzyżowane narzędzia górnicze żelazko i pyrlik (żelazko było rodzajem dłuta, często na stylu, a pyrlik był młotem górniczym. Powszechnie używane do końca XIX wieku.)<br /> <br /> Od roku 1529 roku Tarnowskie Góry są siedzibą urzędu górniczego, ustanowionego przez Jana II Dobrego. Urząd oprócz funkcji gospodarczych pełnił też funkcje administracyjne. W 1543 roku dochodzi do buntu gwarków (gwarkowie byli pracownikami kopalń, ta grupa ludności cieszyła się wieloma przywilejami i wolnością osobistą. Do Tarnowskich Gór napływali z terenów Rzeczpospolitej i z Frankonii, Turyngii oraz Czech) w Tarnowskich Górach na tle narodowościowym i ekonomicznym. Przyczyną zamieszek było sprowadzanie gwarków z Frankonii i dawanie im lepszych warunków zatrudnienia. Zamieszki stłumiło wojsko, a prowodyrów wygnano, dla uspokojenia sytuacji władze dofinansowały miejscowy szpital.<br /> <br /> Co ciekawe Jerzy Hohenzollern-Ansbach nie lubił [[Bytom|Bytomia]], jeśli można użyć takiego stwierdzenia, spory miedzy miastami rozstrzygał na korzyść Tarnowskich Gór i nadawał miastu liczne przywileje, można nawet spotkać teorie że miasto powstało by umniejszyć znaczenie Bytomia.<br /> <br /> Miasto rozwijało się dzięki górnictwu bardzo dynamicznie. Do połowy XVI wieku liczba mieszkańców mogła wynosić 2000 osób, a na początku XVII wieku nawet 3000 osób. Tarnowskie Góry był więc jednym z większych miast Górnego Śląska&lt;ref&gt; Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.103.&lt;/ref&gt;. O bogactwie miasta w XVI wieku świadczy to, że w wieży zboru ewangelickiego w 1586 roku zamontowano jeden z pierwszych zegarów na Górnym Śląsku.<br /> <br /> Wojna trzydziestoletnia (1618-1648) bardzo dotkliwie wpłynęła na pauperyzację mieszkańców miasta i zatrzymała jego rozwój. W 1620 przez miasto przechodzili wysłani przez króla Polski na pomoc Ferdynandowi Habsburgowi lisowczycy i wymusili 250 talarów kontrybucji. W 1631 roku miasto musiało z kolei zapłacić 600 talarów kary Habsburgom za sprzyjanie Duńczykom. Okres wojny trzydziestoletniej, ciągłe przemarsze wojsk i nakładane kontrybucje bardzo zubożyły i wyniszczyły miasto. Nastąpił totalny regres w handlu i górnictwie. <br /> <br /> Wojna trzydziestoletnia i kryzys w górnictwie sprawiły że liczba ludność pod koniec XVII wieku zmniejszyła się prawie trzykrotnie, do ok. 1000 osób. W 1676 roku w mieście wybuchła zaraz. Za cud uważano, że ustąpiła po modlitwach i procesji do Piekar Śląskich. Od tej pory tradycja tej pielgrzymki jest kultywowana do dziś, co roku po 2. lipca pątnicy z Tarnowskich Gór podążają do [[Sanktuarium Matki Boskiej Piekarskiej]]. <br /> <br /> Zniszczenia wojny trzydziestoletniej zbiegły się z wyczerpywaniem złóż srebra i ubożeniem miasta. W 1561 roku wydobycie wynosiło ok. 864 ton ołowiu i 3 tony srebra. Sprzyjało to wtedy nie tylko zwiększaniu zatrudnienia w górnictwie, ale także rozwojowi hutnictwa ołowiu (metalu niezbędnego w produkcji amunicji do szybo rozwijającej się wówczas broni palnej). W latach 1530-1568 powstało 12 hut, a w ślad za tym rozwijało się rzemiosło i handel (co tydzień targ i cztery wielkie jarmarki rocznie). Zmniejszanie produkcji po wyczerpaniu złóż wpłynęło na spadek znaczenia miasta i jego regres gospodarczy. Dodatkowo zapaść pogłębiły wielkie zarazy w latach: 1715, 1723, 1728 i 1737 roku oraz niszczące miasto, w większości nadal o zabudowie drewnianej, w latach: 1701, 1734, 1742 i 1746. W roku 1764 ludność miasta wynosiła 946 osób z czego tylko 50 zajmowało się górnictwem&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.170.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ===1740-1918===<br /> <br /> 16 grudnia 1740 roku wybucha I wojna śląska, po podpisaniu pokoju we Wrocławiu 11. czerwca 1742 roku, Tarnowskie Góry przechodzą pod panowanie pruskie. Austria nie pogodziła się z utratą śląska. Dopiero pokój w Hubertsburgu podpisany w 1763 roku po zakończeniu III wojny śląskiej oddawał Śląsk prusakom na stałe. Do roku 1768 Tarnowskie Góry były własnością Donnersmarcków. Administracyjnie miasto należało do bytomskiego państwa stanowego. W 1816 roku Tarnowskie Góry po nowym podziale administracyjnym wraz z powiatem bytomskim weszły w skład rejencji opolskiej.<br /> <br /> Prusy po przejęciu tego terenu w celu odnowy górnictwa kruszcowego zniosły wymusiły na Donnersmarckach zrzeczenie się opłat od wydobywanego kruszcu (jedna dziewiąta część wydobycia plus opłata 3 talary od każdej marki srebra) pozwalając partycypować im w królewskiej dziesięcinie od wydobycia. <br /> <br /> Postęp technologiczny i poczynione inwestycje pozwoliły wydobywać niedostępne wcześniej pokłady galeny. <br /> <br /> W roku 1750 Fryderyk II potwierdza przywileje Tarnowski Gór. Lata 80. Wieku XVIII przynoszą ożywienie w dziedzinie górnictwa, za sprawą interwencji ministra Fryderyka Antoniego Heinitza i dyrektora Wyższego Urzędu Górniczego Fryderyka Wilhelma Redena. Zaciągnięte pożyczki od króla i sprowadzeni z Saksonii górnicy pozwolili wznowić wydobycie.<br /> <br /> W latach 1784-1787 powstają kopalnie i huta Fryderyk. Była to jedyna huta srebra i ołowiu na Śląsku. Wykorzystywała do działania nurt wody z kanałów odwadniających kopalnie.<br /> <br /> W roku 1788 zainstalowano tu pierwszą na kontynencie europejskim maszynę parową do odwadniania sprowadzoną z Anglii. W 1793 roku powstał w Tarnowskich górach [[Główny Urząd Górniczy]]&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.170.&lt;/ref&gt;. Ciągły postęp technologiczny sprawiał, że lokalne zakłady ciągle modyfikowano. Opracowano metodę prażenia rudy ołowiu, zwaną metodą tarnogórską. Tarnowskie Góry już w roku 1797 uruchomiły wodociąg dostarczający wodę do domów w mieście.<br /> <br /> Dzięki poczynionym inwestycja wydobycie galeny wzrosło z 50 ton w 1784 roku przez 1810 ton w roku 1815 aż do 52572 ton w roku 1913.<br /> <br /> W 1803 powstała szkoła górnicza, była pierwszą tego typu instytucją na Górnym Śląsku i obecnych ziemiach Polski. W roku 1806 miasto zdobywają Francuzi, pomimo braku większych walk miasto przechodzi z rąk do rąk, a zdobywcy za każdym razem nakładają kontrybucje. Do 10 lipca 1807 roku koszty kontrybucji jakie poniosły Tarnowskie Góry to 7854 talarów&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.155.&lt;/ref&gt;. W 1813 roku na odezwę cesarza do walki z francuzami zgłosiło się tylko 61 ochotników a po ogłoszeniu mobilizacji połowa rekrutów nie zgłosiła się&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.156.&lt;/ref&gt;. W roku 1847 na skutek nieurodzaju doszło do epidemii tyfusu głodowego.<br /> <br /> W roku 1808 król pruski wydał nowa ordynacje miejska znosząca feudalna zależność miast i podział na miasta królewskie i prywatne. Podzielono je zgodnie z liczba mieszkańców.<br /> <br /> W 1856 powstała Spółka Bracka z siedzibą w Tarnowskich Górach, była organizacja zapewniającą renty górnikom ich rodzinom, finansowaną ze składek. W rok po powstaniu objęła swym działaniem 800 inwalidów, 1229 wdów i 1428 sierot. W 1909 Spółka Bracka wypłacono wsparcie, 14 228 inwalidom, 11 274 wdowom i 13 805 sierotom. Ożywienie w górnictwie owocuje powrotem Tarnowskich Gór do roli naczelnego ośrodka Górnego Śląska. W 1900 roku istnieją w mięście 23 zakłady przemysłowe oprócz przemysłu ciężkiego między innymi wapiennik, cementowania, fabryka mydła i tartak.<br /> <br /> W 1848 roku podczas wiosny ludów doszło w Tarnowskich Górach do zamieszek. Tłum ubogich domagał się zniesienia podatków. Powołano milicję (Związek Bezpieczeństwa z niem. Sicherheits Verein) która miała pilnować porządku. Pokłosiem protestów były publiczne obrady rady miejskiej, przeznaczenie funduszy na walkę z ubóstwem i co ciekawe warunek by kandydat na burmistrza znał język polski&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.160.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> W 1849 roku w wyborach do sejmu pruskiego przeniesiono Tarnowskie Góry z bytomskiego okręgu wyborczego do gliwickiego, a w 1861 z powrotem do bytomskiego. W roku 1871 był to okręg Bytom-Tarnowskie Góry.<br /> <br /> Na ożywienie handlu i rozwoju miasta wpływ miało stworzenie połączenia kolejowego do Opola w 1858 roku. W niedługim czasie Tarnowskie Góry stają się głównym węzłem kolejowy Górnego Śląska.<br /> <br /> W czasie kulturkampfu ograniczano prawa polaków zamieszkujących teren powiatu tarnogórskiego.<br /> W roku 1873 wydzielono Tarnowskie Góry z powiatu bytomskiego i utworzono powiat tarnogórski.<br /> W 1872 roku zakazano nauczania języka polskie w szkołach ludowych. W roku 1876 wprowadzono jako jedyny język urzędowy niemiecki. Ostoją polskości był kościół katolicki.<br /> W 1889 roku utworzono w Bytomiu Związek Wzajemnej Pomocy Chrześcijańskich Robotników Górnośląskich.<br /> <br /> W roku 1916 Tarnowskie Góry nadały honorowe obywatelstwo Paulowi von Hindenburgowi.<br /> <br /> ===Od 1918 roku===<br /> <br /> W powiecie tarnogórskim POW działało bardzo prężnie, należało do niego 1041 osób&lt;ref&gt;Dane na 1 sierpnia 1919 roku [w:] Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.345.&lt;/ref&gt; jednak zaopatrzenie w broń było mizerne. Strona niemiecka była przygotowana i wybuch I powstania śląskiego w Tarnowskich Górach skończył się klęska. Powstańcy zostali odparci, sukcesy odnieśli jedynie w [[Radzionków|Radzionkowie]] i [[Piekary Rudne|Piekarach Rudnych]].<br /> <br /> W czasie II powstania śląskiego powstańcy zdobyli Piekary Rudne, [[Bobrowniki]], [[Repty]]. Tarnowskie Góry otoczono by odciąć przebywające tam bojówki niemiecki. 20 marca 1921 roku w plebiscycie w powiecie tarnogórskim tylko 2 z 35 gmin głosowały za Niemcami, inaczej sytuacja wyglądała w miastach gdzie przewagę miał żywioł niemiecki.<br /> <br /> Na wieść o planowanych niekorzystnych dla Polski rozstrzygnięciach obszarowych, doszło do wybuchu III powstania śląskiego. Powstańcy zajęli obszary większość gmin a Tarnowskie Góry po nieudanym szturmie na skutek interwencji wojsk rozjemczych zostały otoczone. Do dnia 3 maja 1921 roku cały powiat był w rekach powstańców. Decyzją rady ambasadorów Tarnowskie góry przekazano Polsce ale powiat został podzielony.<br /> <br /> 26 czerwca 1922 odbyło się uroczyste przekazanie Tarnowskich Gór polskim władzom. Był to czas migracji, wielu Niemców (około 20% mieszkańców) wyjechało z miasta a na ich miejsce przybyli Polacy z [[Rejencja opolska|rejenci opolskiej]]&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.355&lt;/ref&gt;. Wkrótce wśród byłych powstańców zaczęło narastać niezadowolone gdyż władze centralne nie obsadziły nimi stanowisk opuszczonych przez Niemców ale przysłały ludzi z zewnątrz gdyż powstańcy jako klasa wcześniej dyskryminowana rzadko mieli odpowiednie kompetencje do sprawowania władzy.<br /> <br /> ===II woja światowa===<br /> <br /> Na terenie Tarnowskich Gór stacjonowały 11 Pułk piechoty pod dowództwem płk dypl. Henryka Gorgonia i 3 Pułk Ułanów pod dowództwem płk Czesława Chmielewskiego oraz odział Obrony narodowej 57 batalion 203. Pułku piechoty pod dowództwem mjr Franciszka Książka.<br /> <br /> Miasto zostało zaatakowane 1 września 1939 roku, choć już w nocy doszło do napadu na posterunek straży granicznej w Tarnowicach Starych. Miasto broniło się do wieczora, a w nocy zarządzono ewakuację następnego dnia w skutek groźby okrążenia wojska opuściły teren okręgu przemysłowego. Doszło do tarć miedzy polakami, a mniejszością niemiecką, mszczono się za dawne zatargi. Byli powstańcy stawiali bierny opór wobec okupanta, Niemcy witali Wehrmacht entuzjastycznie. W 1939 roku tereny Tarnowskich Gór wcielono do Rzeszy w ramach Rejencji Katowickiej jako Landkreis Tarnowitz. Od czerwca 1941 roku jako powiat Beuthen-Tarnowitz. Administratorem Tarnowskich Gór był baron Aleksander von Wangenheim. Burmistrzem miasta był Victor Tschauder. Wprowadzono zakaz używania języka polskiego i Volkslistę.<br /> <br /> Terror okupacji na terenach wcielonych do Rzeszy nie przybrał form tak ostrych jak w Generalnym Gubernatorstwie. Ważnym czynnikiem był też fakt że większość mieszkańców pracowała w przemyśle i byli potrzebni dla wzmocnienia potencjału militarnego III Rzeszy. <br /> <br /> Armia czerwona do Tarnowski Gór wkroczyła 23 stycznia 1945 roku po walkach ulicznych prowadzonych z niemieckim garnizonem. Co ciekawe tarnogórski obwód AK w ramach akcji Burza wspierał armie czerwoną w walkach o miasto&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.509.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ===1945-1989===<br /> <br /> Po zakończeniu wojny starano się jak najszybciej przywrócić produkcję w fabrykach. Już w lutym 1945 ruszyła obecna fabryka „Tagor” produkująca maszyny dla górnictwa. Jeszcze w 1945 roku uruchomiono „Chemet” a rok później na terenach byłej huty ołowiu zakłady „Zamet”.<br /> <br /> W roku 1946 włączono gminy Lasowice, Sowice, Tarnowice Stare oraz dzielnice Puferki. W 1972 gminę Bobrowniki Śląskie i Repty. W 1975 miasto Strzybnicę i Miasteczko Śląskie oraz gmin Boruszowice i Żyglin. W 1977 odłączono cześć Boruszowic.<br /> <br /> W latach 80. XX wieku w mieście było 87 zakładów przemysłowych. Największe z nich to Huta Cynku „Miasteczko Śląskie”, Fabryka Zmechanizowanych Obudów Ścianowych „Fazos”, Fabryka Sprzętu Ratunkowego i Lamp Górniczych „Faser”, Fabryka Urządzeń Górniczych „Tagor”, Zakłady Chemiczne, Zakłady Aparatury Chemicznej „Chemet”, Electrocarbon, Zakłady Mechaniczne Przemysłu Metali Nieżelaznych „Zamet”, Zakłady Konstrukcji i Elementów Żelbetonowych „Konsbet” Zakłady Instalacji i Okuć Budowlanych. Zakłady Przemysłu Odzieżowego „Termilo”.<br /> <br /> ==Mieszkańcy==<br /> <br /> ===Demografia===<br /> <br /> '''Liczba ludności:'''<br /> <br /> *1765 rok – 946 osoby<br /> *1783 rok - 1282 osoby<br /> *1843 rok - 3802 osoby<br /> *1855 rok - 4577 osoby<br /> *1861 rok - 5538 osoby<br /> *1910 rok - 15794 osoby<br /> *1931 rok - 15773 osoby<br /> *1950 rok - 22519 osoby<br /> *1960 rok - 27939 osoby<br /> *2012 rok - 61 002 osoby<br /> <br /> ===Wyznania===<br /> <br /> Powstawanie miasta w okresie reformacji i jego znaczenie jako ośrodka kulturowego i napływ wykwalifikowanych kadr sprawił że w życiu religijnym miasta przeważał protestantyzm aż do XVII wieku. Przejście miasta pod panowanie Hohenzollernów wzmocniło jeszcze pozycje protestantów. Pod panowaniem Hohenzollernów korzystne warunki do rozwoju zyskuje kościół reformowany. Choć i wcześniej w 1529 roku protestanci zbudowali kościół w Tarnowskich Górach. W 1531 roku założono szkołę różnowierczą. Schyłek wieku XVI przynosi tarcia religijne i dopiero wydana w 1599 roku konfesja ewangelicko-augsburską rozwiązała jednoznacznie spory, a część katolików opuściła miasto. Dopiero kontrreformacja i wojna trzydziestoletnia zmieniła ten stan rzeczy. W chwili przejścia miast pod panowanie Habsburgów władze przestają wspierać protestantów, lecz lokalna społeczność trzyma się mocno. W 1629 roku odebrano protestantom dwa kościoły w mieście&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.116.&lt;/ref&gt;. Nowi właściciele Habsburgowie byli wrodzy miastu ze względu na utrzymujący się tu protestantyzm.<br /> <br /> Żydów w Tarnowskich Górach było bardzo mało, spowodowane było to zakazem osiedlania się wydanym przez Jana Dobrego i późniejszym edyktem cesarskim z 1559 roku nakazującego opuścić Żydom tereny Habsburgów. Zakaz z mieście obowiązywał aż do 1812 roku. Po 1812 roku Żydzi mogli osiedlać się w mieście pod warunkiem że przybrali nowe nazwiska i używali języka niemieckiego. Pewna ilość Żydów przybywała do miasta ze względu na kwitnący handel, mogli oni jednak przebywać tylko czasowo i po wniesieniu specjalnej opłaty. W roku 1939 liczba Żydów w powiecie tarnogórski wynosiła około 6 tysięcy. W roku 1940 spadła praktycznie do zera z powodu emigracji i przesiedleni do gett w zagłębiu dąbrowskim. <br /> <br /> ===Stosunki Narodowościowe===<br /> <br /> Dynamiczny rozwój miasta w XVI wieku i duża liczba ludności napływowej sprawiły ze struktura ludności była mocno zróżnicowana, napływający osadnicy najczęściej mówili po polsku. Zapisy w księgach sadowych, nazwy szybów kopalni i zachowane dokumenty potwierdzają tą tezę. Nazwiska najbogatszych rodów w miecie to Meiniger, Prasoł, Kremski, Sedlaczek, Namysłowski i Dzielawski. Atrakcyjność Tarnowskich Gór przyciągała osadników z niedalekiej Rzeczpospolitej. Przewaga żywiołu polskiego sprawiła że reszta polonizowała się. <br /> <br /> ===Sławni mieszkańcy===<br /> <br /> *'''Karl von Koschutzky''', (Karol Kosicki) właściciel ziemski z Wilkowic działa aktywnie w Towarzystwie dla oświaty ludu górnośląskiego<br /> *'''Józef Piernikarczyk''', działacz społeczno kulturowy, fotograf<br /> *'''Feliks Piestrak''', dyrektor szkoły górniczej w Tarnowskich Górach<br /> *'''Jan Zejer''', komendant POW w powiecie tarnogórskim<br /> *'''Bronisław Hager''', działacz niepodległościowy, lekarz i organizator służby zdrowia w powiecie tarnogórskim<br /> <br /> <br /> ==Gospodarka==<br /> <br /> Gospodarka Tarnowskich Gór ma niejednolity charakter. Gmina, tak jak cały region, związana jest historycznie z przemysłem ciężkim. W Tarnowskich Górach rozwinął się przemysł dostarczający maszyny i urządzenia dla przedsiębiorstw z branży górniczej, hutniczej i chemicznej. U boku dużych firm w latach 90-tych prężnie rozwinęły się małe i średnie przedsiębiorstwa, które przejęły rolę motoru lokalnej gospodarki. W Tarnowskich Górach rozwijają się firmy działające m.in. w branży budowlanej, instalacyjnej, papierniczej, elektronicznej, przemyśle lekkim. Ważną gałęzią gospodarki są także usługi i handel&lt;ref&gt;<br /> Sytuację gospodarczą gminy Tarnowskie Góry przedstawiono na podstawie danych z lat 2008 – 2011 publikowanych przez Główny Urząd Statystyczny oraz danych pochodzących ze strony Internetowej Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach (http://www.tarnowskiegory.pl/).&lt;/ref&gt; <br /> <br /> Do największych firm działających w gminie należy zaliczyć: Fabrykę Sprzętu Ratunkowego i Lamp Górniczych „Faser”, Fabrykę Maszyn i Urządzeń „Tagor”, Zakład Aparatury Chemicznej „Chemet”, „ZAMET - Budowa Maszyn”, Fabrykę Zmechanizowanych Obudów Ścianowych „Fazos” S.A., a także Zakłady Odzieżowe „Bytom”, Fabryka Podzespołów Elektrotechnicznych „Electrocarbon”&lt;ref&gt;[http://www.tarnowskiegory.pl/files/environments/696/poS_tarnowskie_gory.pdf Program ochrony środowiska gminy Tarnowskie Góry na lata 2012 - 2015 z perspektywą na lata 2016 – 2019]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Z sytuacją gospodarczą ściśle związany jest rynek pracy. Według danych pochodzących z Głównego Urzędu Statystycznego na terenie powiatu tarnogórskiego w 2010 roku najwięcej osób zatrudnionych było w przemyśle i budownictwie (36,30%), najmniej natomiast zatrudnionych było w usługach z zakresu działalności finansowej i ubezpieczeniowej, obsługi rynku nieruchomości (2,73%) oraz w rolnictwie (6,73%).<br /> <br /> ==Władze miasta==<br /> <br /> Urzędującym burmistrzem jest od 2006 Arkadiusz Czech. W wyborach samorządowych 2006 uzyskał w I turze wynik 23,68%, a w II – 51%.<br /> W kolejnych, w 2010 uzyskał w I turze wynik 41,04%, a w II – 69,33%. Zarówno w wyborach 2006, jak i w 2010 jego głównym kontrkandydatem był poprzedni burmistrz – Kazimierz Szczerba&lt;ref&gt;[http://wybory2010.pkw.gov.pl/geo/pl/240000/241304.html Wybbory Samorządowe 2010]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Burmistrz Tarnowskich Gór ma dwóch zastępców. W kadencji (2010-2014) wiceburmistrzami są:<br /> *Piotr Skrabaczewski, zastępca burmistrza ds. gospodarczych<br /> *Jolanta Tuszyńska, zastępca burmistrza ds. społecznych<br /> <br /> ==Kultura==<br /> <br /> ===Cykliczne imprezy kulturalne===<br /> <br /> *Dni Gwarków – trzydniowy festyn organizowany od 1957. Charakterystyczną częścią tej imprezy jest barwny pochód ulicami miasta, podczas którego przebierańcy wcielają się w historyczne lub legendarne postacie. Odbywają się one we wrześniu.<br /> *Piknik Gwarecki – organizowany przez Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej na terenie Skansenu Maszyn Parowych i Kopalni Zabytkowej w czerwcu.<br /> *Ogólnopolskie Warsztaty Twórcze Osób Niepełnosprawnych – trzydniowa impreza na przełomie września i października, organizowana z inicjatywy Urzędu Miasta i Zakładu Rehabilitacji Zawodowej Inwalidów dla niepełnosprawnych plastyków amatorów.<br /> *Tarnogórskie Wieczory Muzyki Organowej i Kameralnej – cykl koncertów organowych i kameralnych odbywających się we wrześniu i w październiku w kościele ewangelicko-augsburskim.<br /> *Dzień Kultury Ulicznej<br /> *Tarnogórskie Spotkania Jazzowe</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Tarnowskie_G%C3%B3ry&diff=2586 2014-12-12T13:33:01Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>Tarnowskie Góry (niem. Tarnowitz, czes.: Tarnovské Hory, Tarnovice, łac. Montes Tarnovicenses) – miasto i gmina w południowo-zachodniej Polsce, w województwie śląskim, siedziba powiatu tarnogórskiego.<br /> <br /> ==Położenie geograficzne==<br /> <br /> Tarnowskie Góry leżą w środkowej części województwa śląskiego, na północnym obrzeżu [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]] ([[Konurbacja katowicka|Konurbacji katowickiej]]). Graniczą z [[Miasteczko Śląskie|Miasteczkiem Śląskim]], [[Radzionków|Radzionkowem]] i [[Bytom|Bytomiem]] oraz trzema gminami wiejskimi: Świerklańcem, Zbrosławicami i Twarogiem. Miasto położone jest na styku dwóch mezoregionów fizycznogeograficznych: [[Garb Tarnogórski|Garbu Tarnogórskiego]], należącego do [[Wyżyna Śląska|Wyżyny Śląskiej]] oraz [[Równina Opolska|Równiny Opolskiej]], wchodzącej w skład [[Nizina Śląska|Niziny Śląskiej]]. <br /> <br /> Współrzędne geograficzne Śródmieścia wynoszą 50°27’ szerokości geograficznej północnej i 18°52’ długości geograficznej wschodniej. Tarnowskie Góry zajmują obszar 8347 ha. &lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, p. red. prof. Jana Drabiny, Tarnowskie Góry 2000, s.695.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Przez gminę przebiega kilka ważnych tras komunikacyjnych:<br /> *droga krajowa nr 11 relacji Kołobrzeg – Bytom;<br /> *droga krajowa nr 78 relacji Chałupki – Jędrzejów;<br /> *droga wojewódzka nr 908 relacji Częstochowa – Tarnowskie Góry.<br /> <br /> Tarnowskie Góry leżą również na szlaku magistrali węglowej (Gdynia – Chorzów Batory), na szlaku kolejowym relacji Katowice – Lubliniec oraz na szlaku kolejowym relacji Opole - Tarnowskie Góry&lt;ref&gt;[http://www.tarnowskiegory.pl/files/environments/696/poS_tarnowskie_gory.pdf#page=13&amp;zoom=auto,-274,435]&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ===Rzeźba i krajobraz terenu===<br /> <br /> Ukształtowanie powierzchni Tarnowskich Gór jest dość zróżnicowane. W ukształtowaniu i krajobrazie gminy wyraźnie wyróżniają się dwie odmienne części - północna, o płaskiej powierzchni, porośnięta lasami i południowa pagórkowata z licznymi polami. Najwyższymi wzniesieniami są Sucha Góra (352 m n.p.m.), a najniżej położone są Dolina [[Soła|Soły]](254 m n.p.m) i jej dopływ Graniczna Woda (255 m n.p.m). Krajobraz rejonu tarnogórskiego jest w dużej mierze związany z budową geologiczną. Dominują tutaj dwie grupy skał: pierwsza to piaskowce, wapienie i dolomity, a druga - luźne piaski przemieszane ze żwirami i glinami. Przez południowo-wschodni kraniec gminy przebiega dział wodny oddzielający dorzecza Wisły i Odry. Północną część gminy zajmują rozległe tereny leśne, sosnowe i świerkowe, stanowiące fragment Lasów Lubliniecko-Świerklanieckich. Część południowa natomiast to ciepłolubne łąki i lasy bukowe. <br /> <br /> ==Historia==<br /> ===Tarnowskie Góry do 1740 roku===<br /> <br /> Miasto Tarnowskie Góry swoją genezą sięga XIV wieku, kiedy pojawia się pierwsza wzmianka w 1338 roku o wsi Tarnowice&lt;ref&gt;Dokument datowany na 13 kwietnia 1338 roku wymienia Adama z Tarnowitz jako świadka.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Tarnowskie Góry wchodziły w skład księstwa bytomskiego. Jan II w 1498 roku włączył bytom w skład księstwa opolskiego. Po śmierci Jana II Dobrego w 1532 roku miasto wraz z księstwem opolsko-raciborskim przechodzi pod panowanie Hohenzollernów. Po trwających dwa lata procesach sądowych Hohenzollernowie obejmują spadek po Janie II Dobrym. Jednak Habsburgowie wysuwają ciągłe roszczenia do tych terenów. W 1620 roku po bitwie pod Białą Górą Habsburgowie skonfiskowali dobra Hohenzollernów, ziemia bytomska została sprzedana Donnersmarckom. <br /> <br /> W końcu XV wieku odkryto w okolicach Tarnowskich Gór galeny (łac. ''galena'' oznacza rudę ołowiu, jest to minerał zawierający do 86% ołowiu i do 1% srebra), co spowodowało napływ ludności i rozwój urbanizacyjny terenów w obrębie Garbu Tarnogórskiego. Wcześniej teren ten był osadniczo mało atrakcyjny ze względu na nieurodzajne gleby. Nie dysponujemy dokumentem lokacyjnym Tarnowic, ale dla początków historii miasta znane są dwa dokumenty potwierdzające znaczenie górnictwa rudnego dla jego rozwoju. Pierwszym jest akt wolności górniczej nadany przez księcia z linii opolsko-raciborskiej Jana II Dobrego w 1526 roku, chociaż nie pojawia się w nim bezpośrednio nazwa Tarnowskie Góry. W roku 1528 Jan II ogłosił zaś tzw. Ordunek Gorny, ustanawiał on atrakcyjne warunki pracy w kopalniach i nadawał miastu status wolnego miasta górniczego co zaowocowało napływem nowych osadników i rozwojem górnictwa srebra i ołowiu. Herb miastu nadano w 1529 roku. Umieszczono na nim skrzydło orła i skrzyżowane narzędzia górnicze żelazko i pyrlik (żelazko było rodzajem dłuta, często na stylu, a pyrlik był młotem górniczym. Powszechnie używane do końca XIX wieku.)<br /> <br /> Od roku 1529 roku Tarnowskie Góry są siedzibą urzędu górniczego, ustanowionego przez Jana II Dobrego. Urząd oprócz funkcji gospodarczych pełnił też funkcje administracyjne. W 1543 roku dochodzi do buntu gwarków (gwarkowie byli pracownikami kopalń, ta grupa ludności cieszyła się wieloma przywilejami i wolnością osobistą. Do Tarnowskich Gór napływali z terenów Rzeczpospolitej i z Frankonii, Turyngii oraz Czech) w Tarnowskich Górach na tle narodowościowym i ekonomicznym. Przyczyną zamieszek było sprowadzanie gwarków z Frankonii i dawanie im lepszych warunków zatrudnienia. Zamieszki stłumiło wojsko, a prowodyrów wygnano, dla uspokojenia sytuacji władze dofinansowały miejscowy szpital.<br /> <br /> Co ciekawe Jerzy Hohenzollern-Ansbach nie lubił [[Bytom|Bytomia]], jeśli można użyć takiego stwierdzenia, spory miedzy miastami rozstrzygał na korzyść Tarnowskich Gór i nadawał miastu liczne przywileje, można nawet spotkać teorie że miasto powstało by umniejszyć znaczenie Bytomia.<br /> <br /> Miasto rozwijało się dzięki górnictwu bardzo dynamicznie. Do połowy XVI wieku liczba mieszkańców mogła wynosić 2000 osób, a na początku XVII wieku nawet 3000 osób. Tarnowskie Góry był więc jednym z większych miast Górnego Śląska&lt;ref&gt; Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.103.&lt;/ref&gt;. O bogactwie miasta w XVI wieku świadczy to, że w wieży zboru ewangelickiego w 1586 roku zamontowano jeden z pierwszych zegarów na Górnym Śląsku.<br /> <br /> Wojna trzydziestoletnia (1618-1648) bardzo dotkliwie wpłynęła na pauperyzację mieszkańców miasta i zatrzymała jego rozwój. W 1620 przez miasto przechodzili wysłani przez króla Polski na pomoc Ferdynandowi Habsburgowi lisowczycy i wymusili 250 talarów kontrybucji. W 1631 roku miasto musiało z kolei zapłacić 600 talarów kary Habsburgom za sprzyjanie Duńczykom. Okres wojny trzydziestoletniej, ciągłe przemarsze wojsk i nakładane kontrybucje bardzo zubożyły i wyniszczyły miasto. Nastąpił totalny regres w handlu i górnictwie. <br /> <br /> Wojna trzydziestoletnia i kryzys w górnictwie sprawiły że liczba ludność pod koniec XVII wieku zmniejszyła się prawie trzykrotnie, do ok. 1000 osób. W 1676 roku w mieście wybuchła zaraz. Za cud uważano, że ustąpiła po modlitwach i procesji do Piekar Śląskich. Od tej pory tradycja tej pielgrzymki jest kultywowana do dziś, co roku po 2. lipca pątnicy z Tarnowskich Gór podążają do [[Sanktuarium Matki Boskiej Piekarskiej]]. <br /> <br /> Zniszczenia wojny trzydziestoletniej zbiegły się z wyczerpywaniem złóż srebra i ubożeniem miasta. W 1561 roku wydobycie wynosiło ok. 864 ton ołowiu i 3 tony srebra. Sprzyjało to wtedy nie tylko zwiększaniu zatrudnienia w górnictwie, ale także rozwojowi hutnictwa ołowiu (metalu niezbędnego w produkcji amunicji do szybo rozwijającej się wówczas broni palnej). W latach 1530-1568 powstało 12 hut, a w ślad za tym rozwijało się rzemiosło i handel (co tydzień targ i cztery wielkie jarmarki rocznie). Zmniejszanie produkcji po wyczerpaniu złóż wpłynęło na spadek znaczenia miasta i jego regres gospodarczy. Dodatkowo zapaść pogłębiły wielkie zarazy w latach: 1715, 1723, 1728 i 1737 roku oraz niszczące miasto, w większości nadal o zabudowie drewnianej, w latach: 1701, 1734, 1742 i 1746. W roku 1764 ludność miasta wynosiła 946 osób z czego tylko 50 zajmowało się górnictwem&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.170.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ===1740-1918===<br /> <br /> 16 grudnia 1740 roku wybucha I wojna śląska, po podpisaniu pokoju we Wrocławiu 11. czerwca 1742 roku, Tarnowskie Góry przechodzą pod panowanie pruskie. Austria nie pogodziła się z utratą śląska. Dopiero pokój w Hubertsburgu podpisany w 1763 roku po zakończeniu III wojny śląskiej oddawał Śląsk prusakom na stałe. Do roku 1768 Tarnowskie Góry były własnością Donnersmarcków. Administracyjnie miasto należało do bytomskiego państwa stanowego. W 1816 roku Tarnowskie Góry po nowym podziale administracyjnym wraz z powiatem bytomskim weszły w skład rejencji opolskiej.<br /> <br /> Prusy po przejęciu tego terenu w celu odnowy górnictwa kruszcowego zniosły wymusiły na Donnersmarckach zrzeczenie się opłat od wydobywanego kruszcu (jedna dziewiąta część wydobycia plus opłata 3 talary od każdej marki srebra) pozwalając partycypować im w królewskiej dziesięcinie od wydobycia. <br /> <br /> Postęp technologiczny i poczynione inwestycje pozwoliły wydobywać niedostępne wcześniej pokłady galeny. <br /> <br /> W roku 1750 Fryderyk II potwierdza przywileje Tarnowski Gór. Lata 80. Wieku XVIII przynoszą ożywienie w dziedzinie górnictwa, za sprawą interwencji ministra Fryderyka Antoniego Heinitza i dyrektora Wyższego Urzędu Górniczego Fryderyka Wilhelma Redena. Zaciągnięte pożyczki od króla i sprowadzeni z Saksonii górnicy pozwolili wznowić wydobycie.<br /> <br /> W latach 1784-1787 powstają kopalnie i huta Fryderyk. Była to jedyna huta srebra i ołowiu na Śląsku. Wykorzystywała do działania nurt wody z kanałów odwadniających kopalnie.<br /> <br /> W roku 1788 zainstalowano tu pierwszą na kontynencie europejskim maszynę parową do odwadniania sprowadzoną z Anglii. W 1793 roku powstał w Tarnowskich górach [[Główny Urząd Górniczy]]&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.170.&lt;/ref&gt;. Ciągły postęp technologiczny sprawiał, że lokalne zakłady ciągle modyfikowano. Opracowano metodę prażenia rudy ołowiu, zwaną metodą tarnogórską. Tarnowskie Góry już w roku 1797 uruchomiły wodociąg dostarczający wodę do domów w mieście.<br /> <br /> Dzięki poczynionym inwestycja wydobycie galeny wzrosło z 50 ton w 1784 roku przez 1810 ton w roku 1815 aż do 52572 ton w roku 1913.<br /> <br /> W 1803 powstała szkoła górnicza, była pierwszą tego typu instytucją na Górnym Śląsku i obecnych ziemiach Polski. W roku 1806 miasto zdobywają Francuzi, pomimo braku większych walk miasto przechodzi z rąk do rąk, a zdobywcy za każdym razem nakładają kontrybucje. Do 10 lipca 1807 roku koszty kontrybucji jakie poniosły Tarnowskie Góry to 7854 talarów&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.155.&lt;/ref&gt;. W 1813 roku na odezwę cesarza do walki z francuzami zgłosiło się tylko 61 ochotników a po ogłoszeniu mobilizacji połowa rekrutów nie zgłosiła się&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.156.&lt;/ref&gt;. W roku 1847 na skutek nieurodzaju doszło do epidemii tyfusu głodowego.<br /> <br /> W roku 1808 król pruski wydał nowa ordynacje miejska znosząca feudalna zależność miast i podział na miasta królewskie i prywatne. Podzielono je zgodnie z liczba mieszkańców.<br /> <br /> W 1856 powstała Spółka Bracka z siedzibą w Tarnowskich Górach, była organizacja zapewniającą renty górnikom ich rodzinom, finansowaną ze składek. W rok po powstaniu objęła swym działaniem 800 inwalidów, 1229 wdów i 1428 sierot. W 1909 Spółka Bracka wypłacono wsparcie, 14 228 inwalidom, 11 274 wdowom i 13 805 sierotom. Ożywienie w górnictwie owocuje powrotem Tarnowskich Gór do roli naczelnego ośrodka Górnego Śląska. W 1900 roku istnieją w mięście 23 zakłady przemysłowe oprócz przemysłu ciężkiego między innymi wapiennik, cementowania, fabryka mydła i tartak.<br /> <br /> W 1848 roku podczas wiosny ludów doszło w Tarnowskich Górach do zamieszek. Tłum ubogich domagał się zniesienia podatków. Powołano milicję (Związek Bezpieczeństwa z niem. Sicherheits Verein) która miała pilnować porządku. Pokłosiem protestów były publiczne obrady rady miejskiej, przeznaczenie funduszy na walkę z ubóstwem i co ciekawe warunek by kandydat na burmistrza znał język polski&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.160.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> W 1849 roku w wyborach do sejmu pruskiego przeniesiono Tarnowskie Góry z bytomskiego okręgu wyborczego do gliwickiego, a w 1861 z powrotem do bytomskiego. W roku 1871 był to okręg Bytom-Tarnowskie Góry.<br /> <br /> Na ożywienie handlu i rozwoju miasta wpływ miało stworzenie połączenia kolejowego do Opola w 1858 roku. W niedługim czasie Tarnowskie Góry stają się głównym węzłem kolejowy Górnego Śląska.<br /> <br /> W czasie kulturkampfu ograniczano prawa polaków zamieszkujących teren powiatu tarnogórskiego.<br /> W roku 1873 wydzielono Tarnowskie Góry z powiatu bytomskiego i utworzono powiat tarnogórski.<br /> W 1872 roku zakazano nauczania języka polskie w szkołach ludowych. W roku 1876 wprowadzono jako jedyny język urzędowy niemiecki. Ostoją polskości był kościół katolicki.<br /> W 1889 roku utworzono w Bytomiu Związek Wzajemnej Pomocy Chrześcijańskich Robotników Górnośląskich.<br /> <br /> W roku 1916 Tarnowskie Góry nadały honorowe obywatelstwo Paulowi von Hindenburgowi.<br /> <br /> ===Od 1918 roku===<br /> <br /> W powiecie tarnogórskim POW działało bardzo prężnie, należało do niego 1041 osób&lt;ref&gt;Dane na 1 sierpnia 1919 roku [w:] Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.345.&lt;/ref&gt; jednak zaopatrzenie w broń było mizerne. Strona niemiecka była przygotowana i wybuch I powstania śląskiego w Tarnowskich Górach skończył się klęska. Powstańcy zostali odparci, sukcesy odnieśli jedynie w [[Radzionków|Radzionkowie]] i [[Piekary Rudne|Piekarach Rudnych]].<br /> <br /> W czasie II powstania śląskiego powstańcy zdobyli Piekary Rudne, [[Bobrowniki]], [[Repty]]. Tarnowskie Góry otoczono by odciąć przebywające tam bojówki niemiecki. 20 marca 1921 roku w plebiscycie w powiecie tarnogórskim tylko 2 z 35 gmin głosowały za Niemcami, inaczej sytuacja wyglądała w miastach gdzie przewagę miał żywioł niemiecki.<br /> <br /> Na wieść o planowanych niekorzystnych dla Polski rozstrzygnięciach obszarowych, doszło do wybuchu III powstania śląskiego. Powstańcy zajęli obszary większość gmin a Tarnowskie Góry po nieudanym szturmie na skutek interwencji wojsk rozjemczych zostały otoczone. Do dnia 3 maja 1921 roku cały powiat był w rekach powstańców. Decyzją rady ambasadorów Tarnowskie góry przekazano Polsce ale powiat został podzielony.<br /> <br /> 26 czerwca 1922 odbyło się uroczyste przekazanie Tarnowskich Gór polskim władzom. Był to czas migracji, wielu Niemców (około 20% mieszkańców) wyjechało z miasta a na ich miejsce przybyli Polacy z [[Rejencja opolska|rejenci opolskiej]]&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.355&lt;/ref&gt;. Wkrótce wśród byłych powstańców zaczęło narastać niezadowolone gdyż władze centralne nie obsadziły nimi stanowisk opuszczonych przez Niemców ale przysłały ludzi z zewnątrz gdyż powstańcy jako klasa wcześniej dyskryminowana rzadko mieli odpowiednie kompetencje do sprawowania władzy.<br /> <br /> ===II woja światowa===<br /> <br /> Na terenie Tarnowskich Gór stacjonowały 11 Pułk piechoty pod dowództwem płk dypl. Henryka Gorgonia i 3 Pułk Ułanów pod dowództwem płk Czesława Chmielewskiego oraz odział Obrony narodowej 57 batalion 203. Pułku piechoty pod dowództwem mjr Franciszka Książka.<br /> <br /> Miasto zostało zaatakowane 1 września 1939 roku, choć już w nocy doszło do napadu na posterunek straży granicznej w Tarnowicach Starych. Miasto broniło się do wieczora, a w nocy zarządzono ewakuację następnego dnia w skutek groźby okrążenia wojska opuściły teren okręgu przemysłowego. Doszło do tarć miedzy polakami, a mniejszością niemiecką, mszczono się za dawne zatargi. Byli powstańcy stawiali bierny opór wobec okupanta, Niemcy witali Wehrmacht entuzjastycznie. W 1939 roku tereny Tarnowskich Gór wcielono do Rzeszy w ramach Rejencji Katowickiej jako Landkreis Tarnowitz. Od czerwca 1941 roku jako powiat Beuthen-Tarnowitz. Administratorem Tarnowskich Gór był baron Aleksander von Wangenheim. Burmistrzem miasta był Victor Tschauder. Wprowadzono zakaz używania języka polskiego i Volkslistę.<br /> <br /> Terror okupacji na terenach wcielonych do Rzeszy nie przybrał form tak ostrych jak w Generalnym Gubernatorstwie. Ważnym czynnikiem był też fakt że większość mieszkańców pracowała w przemyśle i byli potrzebni dla wzmocnienia potencjału militarnego III Rzeszy. <br /> <br /> Armia czerwona do Tarnowski Gór wkroczyła 23 stycznia 1945 roku po walkach ulicznych prowadzonych z niemieckim garnizonem. Co ciekawe tarnogórski obwód AK w ramach akcji Burza wspierał armie czerwoną w walkach o miasto&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.509.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ===1945-1989===<br /> <br /> Po zakończeniu wojny starano się jak najszybciej przywrócić produkcję w fabrykach. Już w lutym 1945 ruszyła obecna fabryka „Tagor” produkująca maszyny dla górnictwa. Jeszcze w 1945 roku uruchomiono „Chemet” a rok później na terenach byłej huty ołowiu zakłady „Zamet”.<br /> <br /> W roku 1946 włączono gminy Lasowice, Sowice, Tarnowice Stare oraz dzielnice Puferki. W 1972 gminę Bobrowniki Śląskie i Repty. W 1975 miasto Strzybnicę i Miasteczko Śląskie oraz gmin Boruszowice i Żyglin. W 1977 odłączono cześć Boruszowic.<br /> <br /> W latach 80. XX wieku w mieście było 87 zakładów przemysłowych. Największe z nich to Huta Cynku „Miasteczko Śląskie”, Fabryka Zmechanizowanych Obudów Ścianowych „Fazos”, Fabryka Sprzętu Ratunkowego i Lamp Górniczych „Faser”, Fabryka Urządzeń Górniczych „Tagor”, Zakłady Chemiczne, Zakłady Aparatury Chemicznej „Chemet”, Electrocarbon, Zakłady Mechaniczne Przemysłu Metali Nieżelaznych „Zamet”, Zakłady Konstrukcji i Elementów Żelbetonowych „Konsbet” Zakłady Instalacji i Okuć Budowlanych. Zakłady Przemysłu Odzieżowego „Termilo”.<br /> <br /> ==Mieszkańcy==<br /> <br /> ===Demografia===<br /> <br /> '''Liczba ludności:'''<br /> <br /> *1765 rok – 946 osoby<br /> *1783 rok - 1282 osoby<br /> *1843 rok - 3802 osoby<br /> *1855 rok - 4577 osoby<br /> *1861 rok - 5538 osoby<br /> *1910 rok - 15794 osoby<br /> *1931 rok - 15773 osoby<br /> *1950 rok - 22519 osoby<br /> *1960 rok - 27939 osoby<br /> *2012 rok - 61 002 osoby<br /> <br /> <br /> <br /> ==Gospodarka==<br /> <br /> Gospodarka Tarnowskich Gór ma niejednolity charakter. Gmina, tak jak cały region, związana jest historycznie z przemysłem ciężkim. W Tarnowskich Górach rozwinął się przemysł dostarczający maszyny i urządzenia dla przedsiębiorstw z branży górniczej, hutniczej i chemicznej. U boku dużych firm w latach 90-tych prężnie rozwinęły się małe i średnie przedsiębiorstwa, które przejęły rolę motoru lokalnej gospodarki. W Tarnowskich Górach rozwijają się firmy działające m.in. w branży budowlanej, instalacyjnej, papierniczej, elektronicznej, przemyśle lekkim. Ważną gałęzią gospodarki są także usługi i handel&lt;ref&gt;<br /> Sytuację gospodarczą gminy Tarnowskie Góry przedstawiono na podstawie danych z lat 2008 – 2011 publikowanych przez Główny Urząd Statystyczny oraz danych pochodzących ze strony Internetowej Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach (http://www.tarnowskiegory.pl/).&lt;/ref&gt; <br /> <br /> Do największych firm działających w gminie należy zaliczyć: Fabrykę Sprzętu Ratunkowego i Lamp Górniczych „Faser”, Fabrykę Maszyn i Urządzeń „Tagor”, Zakład Aparatury Chemicznej „Chemet”, „ZAMET - Budowa Maszyn”, Fabrykę Zmechanizowanych Obudów Ścianowych „Fazos” S.A., a także Zakłady Odzieżowe „Bytom”, Fabryka Podzespołów Elektrotechnicznych „Electrocarbon”&lt;ref&gt;[http://www.tarnowskiegory.pl/files/environments/696/poS_tarnowskie_gory.pdf Program ochrony środowiska gminy Tarnowskie Góry na lata 2012 - 2015 z perspektywą na lata 2016 – 2019]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Z sytuacją gospodarczą ściśle związany jest rynek pracy. Według danych pochodzących z Głównego Urzędu Statystycznego na terenie powiatu tarnogórskiego w 2010 roku najwięcej osób zatrudnionych było w przemyśle i budownictwie (36,30%), najmniej natomiast zatrudnionych było w usługach z zakresu działalności finansowej i ubezpieczeniowej, obsługi rynku nieruchomości (2,73%) oraz w rolnictwie (6,73%).<br /> <br /> ==Władze miasta==<br /> <br /> Urzędującym burmistrzem jest od 2006 Arkadiusz Czech. W wyborach samorządowych 2006 uzyskał w I turze wynik 23,68%, a w II – 51%.<br /> W kolejnych, w 2010 uzyskał w I turze wynik 41,04%, a w II – 69,33%. Zarówno w wyborach 2006, jak i w 2010 jego głównym kontrkandydatem był poprzedni burmistrz – Kazimierz Szczerba&lt;ref&gt;[http://wybory2010.pkw.gov.pl/geo/pl/240000/241304.html Wybbory Samorządowe 2010]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Burmistrz Tarnowskich Gór ma dwóch zastępców. W kadencji (2010-2014) wiceburmistrzami są:<br /> *Piotr Skrabaczewski, zastępca burmistrza ds. gospodarczych<br /> *Jolanta Tuszyńska, zastępca burmistrza ds. społecznych<br /> <br /> ==Kultura==<br /> <br /> ===Cykliczne imprezy kulturalne===<br /> <br /> *Dni Gwarków – trzydniowy festyn organizowany od 1957. Charakterystyczną częścią tej imprezy jest barwny pochód ulicami miasta, podczas którego przebierańcy wcielają się w historyczne lub legendarne postacie. Odbywają się one we wrześniu.<br /> *Piknik Gwarecki – organizowany przez Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej na terenie Skansenu Maszyn Parowych i Kopalni Zabytkowej w czerwcu.<br /> *Ogólnopolskie Warsztaty Twórcze Osób Niepełnosprawnych – trzydniowa impreza na przełomie września i października, organizowana z inicjatywy Urzędu Miasta i Zakładu Rehabilitacji Zawodowej Inwalidów dla niepełnosprawnych plastyków amatorów.<br /> *Tarnogórskie Wieczory Muzyki Organowej i Kameralnej – cykl koncertów organowych i kameralnych odbywających się we wrześniu i w październiku w kościele ewangelicko-augsburskim.<br /> *Dzień Kultury Ulicznej<br /> *Tarnogórskie Spotkania Jazzowe</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Tarnowskie_G%C3%B3ry&diff=2585 2014-12-12T13:30:48Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>Tarnowskie Góry (niem. Tarnowitz, czes.: Tarnovské Hory, Tarnovice, łac. Montes Tarnovicenses) – miasto i gmina w południowo-zachodniej Polsce, w województwie śląskim, siedziba powiatu tarnogórskiego.<br /> <br /> ==Położenie geograficzne==<br /> <br /> Tarnowskie Góry leżą w środkowej części województwa śląskiego, na północnym obrzeżu [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]] ([[Konurbacja katowicka|Konurbacji katowickiej]]). Graniczą z [[Miasteczko Śląskie|Miasteczkiem Śląskim]], [[Radzionków|Radzionkowem]] i [[Bytom|Bytomiem]] oraz trzema gminami wiejskimi: Świerklańcem, Zbrosławicami i Twarogiem. Miasto położone jest na styku dwóch mezoregionów fizycznogeograficznych: [[Garb Tarnogórski|Garbu Tarnogórskiego]], należącego do [[Wyżyna Śląska|Wyżyny Śląskiej]] oraz [[Równina Opolska|Równiny Opolskiej]], wchodzącej w skład [[Nizina Śląska|Niziny Śląskiej]]. <br /> <br /> Współrzędne geograficzne Śródmieścia wynoszą 50°27’ szerokości geograficznej północnej i 18°52’ długości geograficznej wschodniej. Tarnowskie Góry zajmują obszar 8347 ha. &lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, p. red. prof. Jana Drabiny, Tarnowskie Góry 2000, s.695.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Przez gminę przebiega kilka ważnych tras komunikacyjnych:<br /> *droga krajowa nr 11 relacji Kołobrzeg – Bytom;<br /> *droga krajowa nr 78 relacji Chałupki – Jędrzejów;<br /> *droga wojewódzka nr 908 relacji Częstochowa – Tarnowskie Góry.<br /> <br /> Tarnowskie Góry leżą również na szlaku magistrali węglowej (Gdynia – Chorzów Batory), na szlaku kolejowym relacji Katowice – Lubliniec oraz na szlaku kolejowym relacji Opole - Tarnowskie Góry&lt;ref&gt;[http://www.tarnowskiegory.pl/files/environments/696/poS_tarnowskie_gory.pdf#page=13&amp;zoom=auto,-274,435]&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ===Rzeźba i krajobraz terenu===<br /> <br /> Ukształtowanie powierzchni Tarnowskich Gór jest dość zróżnicowane. W ukształtowaniu i krajobrazie gminy wyraźnie wyróżniają się dwie odmienne części - północna, o płaskiej powierzchni, porośnięta lasami i południowa pagórkowata z licznymi polami. Najwyższymi wzniesieniami są Sucha Góra (352 m n.p.m.), a najniżej położone są Dolina [[Soła|Soły]](254 m n.p.m) i jej dopływ Graniczna Woda (255 m n.p.m). Krajobraz rejonu tarnogórskiego jest w dużej mierze związany z budową geologiczną. Dominują tutaj dwie grupy skał: pierwsza to piaskowce, wapienie i dolomity, a druga - luźne piaski przemieszane ze żwirami i glinami. Przez południowo-wschodni kraniec gminy przebiega dział wodny oddzielający dorzecza Wisły i Odry. Północną część gminy zajmują rozległe tereny leśne, sosnowe i świerkowe, stanowiące fragment Lasów Lubliniecko-Świerklanieckich. Część południowa natomiast to ciepłolubne łąki i lasy bukowe. <br /> <br /> ==Historia==<br /> ===Tarnowskie Góry do 1740 roku===<br /> <br /> Miasto Tarnowskie Góry swoją genezą sięga XIV wieku, kiedy pojawia się pierwsza wzmianka w 1338 roku o wsi Tarnowice&lt;ref&gt;Dokument datowany na 13 kwietnia 1338 roku wymienia Adama z Tarnowitz jako świadka.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Tarnowskie Góry wchodziły w skład księstwa bytomskiego. Jan II w 1498 roku włączył bytom w skład księstwa opolskiego. Po śmierci Jana II Dobrego w 1532 roku miasto wraz z księstwem opolsko-raciborskim przechodzi pod panowanie Hohenzollernów. Po trwających dwa lata procesach sądowych Hohenzollernowie obejmują spadek po Janie II Dobrym. Jednak Habsburgowie wysuwają ciągłe roszczenia do tych terenów. W 1620 roku po bitwie pod Białą Górą Habsburgowie skonfiskowali dobra Hohenzollernów, ziemia bytomska została sprzedana Donnersmarckom. <br /> <br /> W końcu XV wieku odkryto w okolicach Tarnowskich Gór galeny (łac. ''galena'' oznacza rudę ołowiu, jest to minerał zawierający do 86% ołowiu i do 1% srebra), co spowodowało napływ ludności i rozwój urbanizacyjny terenów w obrębie Garbu Tarnogórskiego. Wcześniej teren ten był osadniczo mało atrakcyjny ze względu na nieurodzajne gleby. Nie dysponujemy dokumentem lokacyjnym Tarnowic, ale dla początków historii miasta znane są dwa dokumenty potwierdzające znaczenie górnictwa rudnego dla jego rozwoju. Pierwszym jest akt wolności górniczej nadany przez księcia z linii opolsko-raciborskiej Jana II Dobrego w 1526 roku, chociaż nie pojawia się w nim bezpośrednio nazwa Tarnowskie Góry. W roku 1528 Jan II ogłosił zaś tzw. Ordunek Gorny, ustanawiał on atrakcyjne warunki pracy w kopalniach i nadawał miastu status wolnego miasta górniczego co zaowocowało napływem nowych osadników i rozwojem górnictwa srebra i ołowiu. Herb miastu nadano w 1529 roku. Umieszczono na nim skrzydło orła i skrzyżowane narzędzia górnicze żelazko i pyrlik (żelazko było rodzajem dłuta, często na stylu, a pyrlik był młotem górniczym. Powszechnie używane do końca XIX wieku.)<br /> <br /> Od roku 1529 roku Tarnowskie Góry są siedzibą urzędu górniczego, ustanowionego przez Jana II Dobrego. Urząd oprócz funkcji gospodarczych pełnił też funkcje administracyjne. W 1543 roku dochodzi do buntu gwarków (gwarkowie byli pracownikami kopalń, ta grupa ludności cieszyła się wieloma przywilejami i wolnością osobistą. Do Tarnowskich Gór napływali z terenów Rzeczpospolitej i z Frankonii, Turyngii oraz Czech) w Tarnowskich Górach na tle narodowościowym i ekonomicznym. Przyczyną zamieszek było sprowadzanie gwarków z Frankonii i dawanie im lepszych warunków zatrudnienia. Zamieszki stłumiło wojsko, a prowodyrów wygnano, dla uspokojenia sytuacji władze dofinansowały miejscowy szpital.<br /> <br /> Co ciekawe Jerzy Hohenzollern-Ansbach nie lubił [[Bytom|Bytomia]], jeśli można użyć takiego stwierdzenia, spory miedzy miastami rozstrzygał na korzyść Tarnowskich Gór i nadawał miastu liczne przywileje, można nawet spotkać teorie że miasto powstało by umniejszyć znaczenie Bytomia.<br /> <br /> Miasto rozwijało się dzięki górnictwu bardzo dynamicznie. Do połowy XVI wieku liczba mieszkańców mogła wynosić 2000 osób, a na początku XVII wieku nawet 3000 osób. Tarnowskie Góry był więc jednym z większych miast Górnego Śląska&lt;ref&gt; Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.103.&lt;/ref&gt;. O bogactwie miasta w XVI wieku świadczy to, że w wieży zboru ewangelickiego w 1586 roku zamontowano jeden z pierwszych zegarów na Górnym Śląsku.<br /> <br /> Wojna trzydziestoletnia (1618-1648) bardzo dotkliwie wpłynęła na pauperyzację mieszkańców miasta i zatrzymała jego rozwój. W 1620 przez miasto przechodzili wysłani przez króla Polski na pomoc Ferdynandowi Habsburgowi lisowczycy i wymusili 250 talarów kontrybucji. W 1631 roku miasto musiało z kolei zapłacić 600 talarów kary Habsburgom za sprzyjanie Duńczykom. Okres wojny trzydziestoletniej, ciągłe przemarsze wojsk i nakładane kontrybucje bardzo zubożyły i wyniszczyły miasto. Nastąpił totalny regres w handlu i górnictwie. <br /> <br /> Wojna trzydziestoletnia i kryzys w górnictwie sprawiły że liczba ludność pod koniec XVII wieku zmniejszyła się prawie trzykrotnie, do ok. 1000 osób. W 1676 roku w mieście wybuchła zaraz. Za cud uważano, że ustąpiła po modlitwach i procesji do Piekar Śląskich. Od tej pory tradycja tej pielgrzymki jest kultywowana do dziś, co roku po 2. lipca pątnicy z Tarnowskich Gór podążają do [[Sanktuarium Matki Boskiej Piekarskiej]]. <br /> <br /> Zniszczenia wojny trzydziestoletniej zbiegły się z wyczerpywaniem złóż srebra i ubożeniem miasta. W 1561 roku wydobycie wynosiło ok. 864 ton ołowiu i 3 tony srebra. Sprzyjało to wtedy nie tylko zwiększaniu zatrudnienia w górnictwie, ale także rozwojowi hutnictwa ołowiu (metalu niezbędnego w produkcji amunicji do szybo rozwijającej się wówczas broni palnej). W latach 1530-1568 powstało 12 hut, a w ślad za tym rozwijało się rzemiosło i handel (co tydzień targ i cztery wielkie jarmarki rocznie). Zmniejszanie produkcji po wyczerpaniu złóż wpłynęło na spadek znaczenia miasta i jego regres gospodarczy. Dodatkowo zapaść pogłębiły wielkie zarazy w latach: 1715, 1723, 1728 i 1737 roku oraz niszczące miasto, w większości nadal o zabudowie drewnianej, w latach: 1701, 1734, 1742 i 1746. W roku 1764 ludność miasta wynosiła 946 osób z czego tylko 50 zajmowało się górnictwem&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.170.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ===1740-1918===<br /> <br /> 16 grudnia 1740 roku wybucha I wojna śląska, po podpisaniu pokoju we Wrocławiu 11. czerwca 1742 roku, Tarnowskie Góry przechodzą pod panowanie pruskie. Austria nie pogodziła się z utratą śląska. Dopiero pokój w Hubertsburgu podpisany w 1763 roku po zakończeniu III wojny śląskiej oddawał Śląsk prusakom na stałe. Do roku 1768 Tarnowskie Góry były własnością Donnersmarcków. Administracyjnie miasto należało do bytomskiego państwa stanowego. W 1816 roku Tarnowskie Góry po nowym podziale administracyjnym wraz z powiatem bytomskim weszły w skład rejencji opolskiej.<br /> <br /> Prusy po przejęciu tego terenu w celu odnowy górnictwa kruszcowego zniosły wymusiły na Donnersmarckach zrzeczenie się opłat od wydobywanego kruszcu (jedna dziewiąta część wydobycia plus opłata 3 talary od każdej marki srebra) pozwalając partycypować im w królewskiej dziesięcinie od wydobycia. <br /> <br /> Postęp technologiczny i poczynione inwestycje pozwoliły wydobywać niedostępne wcześniej pokłady galeny. <br /> <br /> W roku 1750 Fryderyk II potwierdza przywileje Tarnowski Gór. Lata 80. Wieku XVIII przynoszą ożywienie w dziedzinie górnictwa, za sprawą interwencji ministra Fryderyka Antoniego Heinitza i dyrektora Wyższego Urzędu Górniczego Fryderyka Wilhelma Redena. Zaciągnięte pożyczki od króla i sprowadzeni z Saksonii górnicy pozwolili wznowić wydobycie.<br /> <br /> W latach 1784-1787 powstają kopalnie i huta Fryderyk. Była to jedyna huta srebra i ołowiu na Śląsku. Wykorzystywała do działania nurt wody z kanałów odwadniających kopalnie.<br /> <br /> W roku 1788 zainstalowano tu pierwszą na kontynencie europejskim maszynę parową do odwadniania sprowadzoną z Anglii. W 1793 roku powstał w Tarnowskich górach [[Główny Urząd Górniczy]]&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.170.&lt;/ref&gt;. Ciągły postęp technologiczny sprawiał, że lokalne zakłady ciągle modyfikowano. Opracowano metodę prażenia rudy ołowiu, zwaną metodą tarnogórską. Tarnowskie Góry już w roku 1797 uruchomiły wodociąg dostarczający wodę do domów w mieście.<br /> <br /> Dzięki poczynionym inwestycja wydobycie galeny wzrosło z 50 ton w 1784 roku przez 1810 ton w roku 1815 aż do 52572 ton w roku 1913.<br /> <br /> W 1803 powstała szkoła górnicza, była pierwszą tego typu instytucją na Górnym Śląsku i obecnych ziemiach Polski. W roku 1806 miasto zdobywają Francuzi, pomimo braku większych walk miasto przechodzi z rąk do rąk, a zdobywcy za każdym razem nakładają kontrybucje. Do 10 lipca 1807 roku koszty kontrybucji jakie poniosły Tarnowskie Góry to 7854 talarów&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.155.&lt;/ref&gt;. W 1813 roku na odezwę cesarza do walki z francuzami zgłosiło się tylko 61 ochotników a po ogłoszeniu mobilizacji połowa rekrutów nie zgłosiła się&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.156.&lt;/ref&gt;. W roku 1847 na skutek nieurodzaju doszło do epidemii tyfusu głodowego.<br /> <br /> W roku 1808 król pruski wydał nowa ordynacje miejska znosząca feudalna zależność miast i podział na miasta królewskie i prywatne. Podzielono je zgodnie z liczba mieszkańców.<br /> <br /> W 1856 powstała Spółka Bracka z siedzibą w Tarnowskich Górach, była organizacja zapewniającą renty górnikom ich rodzinom, finansowaną ze składek. W rok po powstaniu objęła swym działaniem 800 inwalidów, 1229 wdów i 1428 sierot. W 1909 Spółka Bracka wypłacono wsparcie, 14 228 inwalidom, 11 274 wdowom i 13 805 sierotom. Ożywienie w górnictwie owocuje powrotem Tarnowskich Gór do roli naczelnego ośrodka Górnego Śląska. W 1900 roku istnieją w mięście 23 zakłady przemysłowe oprócz przemysłu ciężkiego między innymi wapiennik, cementowania, fabryka mydła i tartak.<br /> <br /> W 1848 roku podczas wiosny ludów doszło w Tarnowskich Górach do zamieszek. Tłum ubogich domagał się zniesienia podatków. Powołano milicję (Związek Bezpieczeństwa z niem. Sicherheits Verein) która miała pilnować porządku. Pokłosiem protestów były publiczne obrady rady miejskiej, przeznaczenie funduszy na walkę z ubóstwem i co ciekawe warunek by kandydat na burmistrza znał język polski&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.160.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> W 1849 roku w wyborach do sejmu pruskiego przeniesiono Tarnowskie Góry z bytomskiego okręgu wyborczego do gliwickiego, a w 1861 z powrotem do bytomskiego. W roku 1871 był to okręg Bytom-Tarnowskie Góry.<br /> <br /> Na ożywienie handlu i rozwoju miasta wpływ miało stworzenie połączenia kolejowego do Opola w 1858 roku. W niedługim czasie Tarnowskie Góry stają się głównym węzłem kolejowy Górnego Śląska.<br /> <br /> W czasie kulturkampfu ograniczano prawa polaków zamieszkujących teren powiatu tarnogórskiego.<br /> W roku 1873 wydzielono Tarnowskie Góry z powiatu bytomskiego i utworzono powiat tarnogórski.<br /> W 1872 roku zakazano nauczania języka polskie w szkołach ludowych. W roku 1876 wprowadzono jako jedyny język urzędowy niemiecki. Ostoją polskości był kościół katolicki.<br /> W 1889 roku utworzono w Bytomiu Związek Wzajemnej Pomocy Chrześcijańskich Robotników Górnośląskich.<br /> <br /> W roku 1916 Tarnowskie Góry nadały honorowe obywatelstwo Paulowi von Hindenburgowi.<br /> <br /> ===Od 1918 roku===<br /> <br /> W powiecie tarnogórskim POW działało bardzo prężnie, należało do niego 1041 osób&lt;ref&gt;Dane na 1 sierpnia 1919 roku [w:] Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.345.&lt;/ref&gt; jednak zaopatrzenie w broń było mizerne. Strona niemiecka była przygotowana i wybuch I powstania śląskiego w Tarnowskich Górach skończył się klęska. Powstańcy zostali odparci, sukcesy odnieśli jedynie w [[Radzionków|Radzionkowie]] i [[Piekary Rudne|Piekarach Rudnych]].<br /> <br /> W czasie II powstania śląskiego powstańcy zdobyli Piekary Rudne, [[Bobrowniki]], [[Repty]]. Tarnowskie Góry otoczono by odciąć przebywające tam bojówki niemiecki. 20 marca 1921 roku w plebiscycie w powiecie tarnogórskim tylko 2 z 35 gmin głosowały za Niemcami, inaczej sytuacja wyglądała w miastach gdzie przewagę miał żywioł niemiecki.<br /> <br /> Na wieść o planowanych niekorzystnych dla Polski rozstrzygnięciach obszarowych, doszło do wybuchu III powstania śląskiego. Powstańcy zajęli obszary większość gmin a Tarnowskie Góry po nieudanym szturmie na skutek interwencji wojsk rozjemczych zostały otoczone. Do dnia 3 maja 1921 roku cały powiat był w rekach powstańców. Decyzją rady ambasadorów Tarnowskie góry przekazano Polsce ale powiat został podzielony.<br /> <br /> 26 czerwca 1922 odbyło się uroczyste przekazanie Tarnowskich Gór polskim władzom. Był to czas migracji, wielu Niemców (około 20% mieszkańców) wyjechało z miasta a na ich miejsce przybyli Polacy z [[Rejencja opolska|rejenci opolskiej]]&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.355&lt;/ref&gt;. Wkrótce wśród byłych powstańców zaczęło narastać niezadowolone gdyż władze centralne nie obsadziły nimi stanowisk opuszczonych przez Niemców ale przysłały ludzi z zewnątrz gdyż powstańcy jako klasa wcześniej dyskryminowana rzadko mieli odpowiednie kompetencje do sprawowania władzy.<br /> <br /> ===II woja światowa===<br /> <br /> Na terenie Tarnowskich Gór stacjonowały 11 Pułk piechoty pod dowództwem płk dypl. Henryka Gorgonia i 3 Pułk Ułanów pod dowództwem płk Czesława Chmielewskiego oraz odział Obrony narodowej 57 batalion 203. Pułku piechoty pod dowództwem mjr Franciszka Książka.<br /> <br /> Miasto zostało zaatakowane 1 września 1939 roku, choć już w nocy doszło do napadu na posterunek straży granicznej w Tarnowicach Starych. Miasto broniło się do wieczora, a w nocy zarządzono ewakuację następnego dnia w skutek groźby okrążenia wojska opuściły teren okręgu przemysłowego. Doszło do tarć miedzy polakami, a mniejszością niemiecką, mszczono się za dawne zatargi. Byli powstańcy stawiali bierny opór wobec okupanta, Niemcy witali Wehrmacht entuzjastycznie. W 1939 roku tereny Tarnowskich Gór wcielono do Rzeszy w ramach Rejencji Katowickiej jako Landkreis Tarnowitz. Od czerwca 1941 roku jako powiat Beuthen-Tarnowitz. Administratorem Tarnowskich Gór był baron Aleksander von Wangenheim. Burmistrzem miasta był Victor Tschauder. Wprowadzono zakaz używania języka polskiego i Volkslistę.<br /> <br /> Terror okupacji na terenach wcielonych do Rzeszy nie przybrał form tak ostrych jak w Generalnym Gubernatorstwie. Ważnym czynnikiem był też fakt że większość mieszkańców pracowała w przemyśle i byli potrzebni dla wzmocnienia potencjału militarnego III Rzeszy. <br /> <br /> Armia czerwona do Tarnowski Gór wkroczyła 23 stycznia 1945 roku po walkach ulicznych prowadzonych z niemieckim garnizonem. Co ciekawe tarnogórski obwód AK w ramach akcji Burza wspierał armie czerwoną w walkach o miasto&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.509.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ===1945-1989===<br /> <br /> Po zakończeniu wojny starano się jak najszybciej przywrócić produkcję w fabrykach. Już w lutym 1945 ruszyła obecna fabryka „Tagor” produkująca maszyny dla górnictwa. Jeszcze w 1945 roku uruchomiono „Chemet” a rok później na terenach byłej huty ołowiu zakłady „Zamet”.<br /> <br /> W roku 1946 włączono gminy Lasowice, Sowice, Tarnowice Stare oraz dzielnice Puferki. W 1972 gminę Bobrowniki Śląskie i Repty. W 1975 miasto Strzybnicę i Miasteczko Śląskie oraz gmin Boruszowice i Żyglin. W 1977 odłączono cześć Boruszowic.<br /> <br /> W latach 80. XX wieku w mieście było 87 zakładów przemysłowych. Największe z nich to Huta Cynku „Miasteczko Śląskie”, Fabryka Zmechanizowanych Obudów Ścianowych „Fazos”, Fabryka Sprzętu Ratunkowego i Lamp Górniczych „Faser”, Fabryka Urządzeń Górniczych „Tagor”, Zakłady Chemiczne, Zakłady Aparatury Chemicznej „Chemet”, Electrocarbon, Zakłady Mechaniczne Przemysłu Metali Nieżelaznych „Zamet”, Zakłady Konstrukcji i Elementów Żelbetonowych „Konsbet” Zakłady Instalacji i Okuć Budowlanych. Zakłady Przemysłu Odzieżowego „Termilo”.<br /> <br /> ==Gospodarka==<br /> <br /> Gospodarka Tarnowskich Gór ma niejednolity charakter. Gmina, tak jak cały region, związana jest historycznie z przemysłem ciężkim. W Tarnowskich Górach rozwinął się przemysł dostarczający maszyny i urządzenia dla przedsiębiorstw z branży górniczej, hutniczej i chemicznej. U boku dużych firm w latach 90-tych prężnie rozwinęły się małe i średnie przedsiębiorstwa, które przejęły rolę motoru lokalnej gospodarki. W Tarnowskich Górach rozwijają się firmy działające m.in. w branży budowlanej, instalacyjnej, papierniczej, elektronicznej, przemyśle lekkim. Ważną gałęzią gospodarki są także usługi i handel&lt;ref&gt;<br /> Sytuację gospodarczą gminy Tarnowskie Góry przedstawiono na podstawie danych z lat 2008 – 2011 publikowanych przez Główny Urząd Statystyczny oraz danych pochodzących ze strony Internetowej Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach (http://www.tarnowskiegory.pl/).&lt;/ref&gt; <br /> <br /> Do największych firm działających w gminie należy zaliczyć: Fabrykę Sprzętu Ratunkowego i Lamp Górniczych „Faser”, Fabrykę Maszyn i Urządzeń „Tagor”, Zakład Aparatury Chemicznej „Chemet”, „ZAMET - Budowa Maszyn”, Fabrykę Zmechanizowanych Obudów Ścianowych „Fazos” S.A., a także Zakłady Odzieżowe „Bytom”, Fabryka Podzespołów Elektrotechnicznych „Electrocarbon”&lt;ref&gt;[http://www.tarnowskiegory.pl/files/environments/696/poS_tarnowskie_gory.pdf Program ochrony środowiska gminy Tarnowskie Góry na lata 2012 - 2015 z perspektywą na lata 2016 – 2019]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Z sytuacją gospodarczą ściśle związany jest rynek pracy. Według danych pochodzących z Głównego Urzędu Statystycznego na terenie powiatu tarnogórskiego w 2010 roku najwięcej osób zatrudnionych było w przemyśle i budownictwie (36,30%), najmniej natomiast zatrudnionych było w usługach z zakresu działalności finansowej i ubezpieczeniowej, obsługi rynku nieruchomości (2,73%) oraz w rolnictwie (6,73%).<br /> <br /> ==Władze miasta==<br /> <br /> Urzędującym burmistrzem jest od 2006 Arkadiusz Czech. W wyborach samorządowych 2006 uzyskał w I turze wynik 23,68%, a w II – 51%.<br /> W kolejnych, w 2010 uzyskał w I turze wynik 41,04%, a w II – 69,33%. Zarówno w wyborach 2006, jak i w 2010 jego głównym kontrkandydatem był poprzedni burmistrz – Kazimierz Szczerba&lt;ref&gt;[http://wybory2010.pkw.gov.pl/geo/pl/240000/241304.html Wybbory Samorządowe 2010]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Burmistrz Tarnowskich Gór ma dwóch zastępców. W kadencji (2010-2014) wiceburmistrzami są:<br /> *Piotr Skrabaczewski, zastępca burmistrza ds. gospodarczych<br /> *Jolanta Tuszyńska, zastępca burmistrza ds. społecznych<br /> <br /> ==Kultura==<br /> <br /> ===Cykliczne imprezy kulturalne===<br /> <br /> *Dni Gwarków – trzydniowy festyn organizowany od 1957. Charakterystyczną częścią tej imprezy jest barwny pochód ulicami miasta, podczas którego przebierańcy wcielają się w historyczne lub legendarne postacie. Odbywają się one we wrześniu.<br /> *Piknik Gwarecki – organizowany przez Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej na terenie Skansenu Maszyn Parowych i Kopalni Zabytkowej w czerwcu.<br /> *Ogólnopolskie Warsztaty Twórcze Osób Niepełnosprawnych – trzydniowa impreza na przełomie września i października, organizowana z inicjatywy Urzędu Miasta i Zakładu Rehabilitacji Zawodowej Inwalidów dla niepełnosprawnych plastyków amatorów.<br /> *Tarnogórskie Wieczory Muzyki Organowej i Kameralnej – cykl koncertów organowych i kameralnych odbywających się we wrześniu i w październiku w kościele ewangelicko-augsburskim.<br /> *Dzień Kultury Ulicznej<br /> *Tarnogórskie Spotkania Jazzowe</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Tarnowskie_G%C3%B3ry&diff=2584 2014-12-12T13:28:55Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>Tarnowskie Góry (niem. Tarnowitz, czes.: Tarnovské Hory, Tarnovice, łac. Montes Tarnovicenses) – miasto i gmina w południowo-zachodniej Polsce, w województwie śląskim, siedziba powiatu tarnogórskiego.<br /> <br /> ==Położenie geograficzne==<br /> <br /> Tarnowskie Góry leżą w środkowej części województwa śląskiego, na północnym obrzeżu [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]] ([[Konurbacja katowicka|Konurbacji katowickiej]]). Graniczą z [[Miasteczko Śląskie|Miasteczkiem Śląskim]], [[Radzionków|Radzionkowem]] i [[Bytom|Bytomiem]] oraz trzema gminami wiejskimi: Świerklańcem, Zbrosławicami i Twarogiem. Miasto położone jest na styku dwóch mezoregionów fizycznogeograficznych: [[Garb Tarnogórski|Garbu Tarnogórskiego]], należącego do [[Wyżyna Śląska|Wyżyny Śląskiej]] oraz [[Równina Opolska|Równiny Opolskiej]], wchodzącej w skład [[Nizina Śląska|Niziny Śląskiej]]. <br /> <br /> Współrzędne geograficzne Śródmieścia wynoszą 50°27’ szerokości geograficznej północnej i 18°52’ długości geograficznej wschodniej. Tarnowskie Góry zajmują obszar 8347 ha. &lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, p. red. prof. Jana Drabiny, Tarnowskie Góry 2000, s.695.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Przez gminę przebiega kilka ważnych tras komunikacyjnych:<br /> *droga krajowa nr 11 relacji Kołobrzeg – Bytom;<br /> *droga krajowa nr 78 relacji Chałupki – Jędrzejów;<br /> *droga wojewódzka nr 908 relacji Częstochowa – Tarnowskie Góry.<br /> <br /> Tarnowskie Góry leżą również na szlaku magistrali węglowej (Gdynia – Chorzów Batory), na szlaku kolejowym relacji Katowice – Lubliniec oraz na szlaku kolejowym relacji Opole - Tarnowskie Góry&lt;ref&gt;[http://www.tarnowskiegory.pl/files/environments/696/poS_tarnowskie_gory.pdf#page=13&amp;zoom=auto,-274,435]&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ===Rzeźba i krajobraz terenu===<br /> <br /> Ukształtowanie powierzchni Tarnowskich Gór jest dość zróżnicowane. W ukształtowaniu i krajobrazie gminy wyraźnie wyróżniają się dwie odmienne części - północna, o płaskiej powierzchni, porośnięta lasami i południowa pagórkowata z licznymi polami. Najwyższymi wzniesieniami są Sucha Góra (352 m n.p.m.), a najniżej położone są Dolina [[Soła|Soły]](254 m n.p.m) i jej dopływ Graniczna Woda (255 m n.p.m). Krajobraz rejonu tarnogórskiego jest w dużej mierze związany z budową geologiczną. Dominują tutaj dwie grupy skał: pierwsza to piaskowce, wapienie i dolomity, a druga - luźne piaski przemieszane ze żwirami i glinami. Przez południowo-wschodni kraniec gminy przebiega dział wodny oddzielający dorzecza Wisły i Odry. Północną część gminy zajmują rozległe tereny leśne, sosnowe i świerkowe, stanowiące fragment Lasów Lubliniecko-Świerklanieckich. Część południowa natomiast to ciepłolubne łąki i lasy bukowe. <br /> <br /> ==Historia==<br /> ===Tarnowskie Góry do 1740 roku===<br /> <br /> Miasto Tarnowskie Góry swoją genezą sięga XIV wieku, kiedy pojawia się pierwsza wzmianka w 1338 roku o wsi Tarnowice&lt;ref&gt;Dokument datowany na 13 kwietnia 1338 roku wymienia Adama z Tarnowitz jako świadka.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Tarnowskie Góry wchodziły w skład księstwa bytomskiego. Jan II w 1498 roku włączył bytom w skład księstwa opolskiego. Po śmierci Jana II Dobrego w 1532 roku miasto wraz z księstwem opolsko-raciborskim przechodzi pod panowanie Hohenzollernów. Po trwających dwa lata procesach sądowych Hohenzollernowie obejmują spadek po Janie II Dobrym. Jednak Habsburgowie wysuwają ciągłe roszczenia do tych terenów. W 1620 roku po bitwie pod Białą Górą Habsburgowie skonfiskowali dobra Hohenzollernów, ziemia bytomska została sprzedana Donnersmarckom. <br /> <br /> W końcu XV wieku odkryto w okolicach Tarnowskich Gór galeny (łac. ''galena'' oznacza rudę ołowiu, jest to minerał zawierający do 86% ołowiu i do 1% srebra), co spowodowało napływ ludności i rozwój urbanizacyjny terenów w obrębie Garbu Tarnogórskiego. Wcześniej teren ten był osadniczo mało atrakcyjny ze względu na nieurodzajne gleby. Nie dysponujemy dokumentem lokacyjnym Tarnowic, ale dla początków historii miasta znane są dwa dokumenty potwierdzające znaczenie górnictwa rudnego dla jego rozwoju. Pierwszym jest akt wolności górniczej nadany przez księcia z linii opolsko-raciborskiej Jana II Dobrego w 1526 roku, chociaż nie pojawia się w nim bezpośrednio nazwa Tarnowskie Góry. W roku 1528 Jan II ogłosił zaś tzw. Ordunek Gorny, ustanawiał on atrakcyjne warunki pracy w kopalniach i nadawał miastu status wolnego miasta górniczego co zaowocowało napływem nowych osadników i rozwojem górnictwa srebra i ołowiu. Herb miastu nadano w 1529 roku. Umieszczono na nim skrzydło orła i skrzyżowane narzędzia górnicze żelazko i pyrlik (żelazko było rodzajem dłuta, często na stylu, a pyrlik był młotem górniczym. Powszechnie używane do końca XIX wieku.)<br /> <br /> Od roku 1529 roku Tarnowskie Góry są siedzibą urzędu górniczego, ustanowionego przez Jana II Dobrego. Urząd oprócz funkcji gospodarczych pełnił też funkcje administracyjne. W 1543 roku dochodzi do buntu gwarków (gwarkowie byli pracownikami kopalń, ta grupa ludności cieszyła się wieloma przywilejami i wolnością osobistą. Do Tarnowskich Gór napływali z terenów Rzeczpospolitej i z Frankonii, Turyngii oraz Czech) w Tarnowskich Górach na tle narodowościowym i ekonomicznym. Przyczyną zamieszek było sprowadzanie gwarków z Frankonii i dawanie im lepszych warunków zatrudnienia. Zamieszki stłumiło wojsko, a prowodyrów wygnano, dla uspokojenia sytuacji władze dofinansowały miejscowy szpital.<br /> <br /> Co ciekawe Jerzy Hohenzollern-Ansbach nie lubił [[Bytom|Bytomia]], jeśli można użyć takiego stwierdzenia, spory miedzy miastami rozstrzygał na korzyść Tarnowskich Gór i nadawał miastu liczne przywileje, można nawet spotkać teorie że miasto powstało by umniejszyć znaczenie Bytomia.<br /> <br /> Miasto rozwijało się dzięki górnictwu bardzo dynamicznie. Do połowy XVI wieku liczba mieszkańców mogła wynosić 2000 osób, a na początku XVII wieku nawet 3000 osób. Tarnowskie Góry był więc jednym z większych miast Górnego Śląska&lt;ref&gt; Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.103.&lt;/ref&gt;. O bogactwie miasta w XVI wieku świadczy to, że w wieży zboru ewangelickiego w 1586 roku zamontowano jeden z pierwszych zegarów na Górnym Śląsku.<br /> <br /> Wojna trzydziestoletnia (1618-1648) bardzo dotkliwie wpłynęła na pauperyzację mieszkańców miasta i zatrzymała jego rozwój. W 1620 przez miasto przechodzili wysłani przez króla Polski na pomoc Ferdynandowi Habsburgowi lisowczycy i wymusili 250 talarów kontrybucji. W 1631 roku miasto musiało z kolei zapłacić 600 talarów kary Habsburgom za sprzyjanie Duńczykom. Okres wojny trzydziestoletniej, ciągłe przemarsze wojsk i nakładane kontrybucje bardzo zubożyły i wyniszczyły miasto. Nastąpił totalny regres w handlu i górnictwie. <br /> <br /> Wojna trzydziestoletnia i kryzys w górnictwie sprawiły że liczba ludność pod koniec XVII wieku zmniejszyła się prawie trzykrotnie, do ok. 1000 osób. W 1676 roku w mieście wybuchła zaraz. Za cud uważano, że ustąpiła po modlitwach i procesji do Piekar Śląskich. Od tej pory tradycja tej pielgrzymki jest kultywowana do dziś, co roku po 2. lipca pątnicy z Tarnowskich Gór podążają do [[Sanktuarium Matki Boskiej Piekarskiej]]. <br /> <br /> Zniszczenia wojny trzydziestoletniej zbiegły się z wyczerpywaniem złóż srebra i ubożeniem miasta. W 1561 roku wydobycie wynosiło ok. 864 ton ołowiu i 3 tony srebra. Sprzyjało to wtedy nie tylko zwiększaniu zatrudnienia w górnictwie, ale także rozwojowi hutnictwa ołowiu (metalu niezbędnego w produkcji amunicji do szybo rozwijającej się wówczas broni palnej). W latach 1530-1568 powstało 12 hut, a w ślad za tym rozwijało się rzemiosło i handel (co tydzień targ i cztery wielkie jarmarki rocznie). Zmniejszanie produkcji po wyczerpaniu złóż wpłynęło na spadek znaczenia miasta i jego regres gospodarczy. Dodatkowo zapaść pogłębiły wielkie zarazy w latach: 1715, 1723, 1728 i 1737 roku oraz niszczące miasto, w większości nadal o zabudowie drewnianej, w latach: 1701, 1734, 1742 i 1746. W roku 1764 ludność miasta wynosiła 946 osób z czego tylko 50 zajmowało się górnictwem&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.170.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ===1740-1918===<br /> <br /> 16 grudnia 1740 roku wybucha I wojna śląska, po podpisaniu pokoju we Wrocławiu 11. czerwca 1742 roku, Tarnowskie Góry przechodzą pod panowanie pruskie. Austria nie pogodziła się z utratą śląska. Dopiero pokój w Hubertsburgu podpisany w 1763 roku po zakończeniu III wojny śląskiej oddawał Śląsk prusakom na stałe. Do roku 1768 Tarnowskie Góry były własnością Donnersmarcków. Administracyjnie miasto należało do bytomskiego państwa stanowego. W 1816 roku Tarnowskie Góry po nowym podziale administracyjnym wraz z powiatem bytomskim weszły w skład rejencji opolskiej.<br /> <br /> Prusy po przejęciu tego terenu w celu odnowy górnictwa kruszcowego zniosły wymusiły na Donnersmarckach zrzeczenie się opłat od wydobywanego kruszcu (jedna dziewiąta część wydobycia plus opłata 3 talary od każdej marki srebra) pozwalając partycypować im w królewskiej dziesięcinie od wydobycia. <br /> <br /> Postęp technologiczny i poczynione inwestycje pozwoliły wydobywać niedostępne wcześniej pokłady galeny. <br /> <br /> W roku 1750 Fryderyk II potwierdza przywileje Tarnowski Gór. Lata 80. Wieku XVIII przynoszą ożywienie w dziedzinie górnictwa, za sprawą interwencji ministra Fryderyka Antoniego Heinitza i dyrektora Wyższego Urzędu Górniczego Fryderyka Wilhelma Redena. Zaciągnięte pożyczki od króla i sprowadzeni z Saksonii górnicy pozwolili wznowić wydobycie.<br /> <br /> W latach 1784-1787 powstają kopalnie i huta Fryderyk. Była to jedyna huta srebra i ołowiu na Śląsku. Wykorzystywała do działania nurt wody z kanałów odwadniających kopalnie.<br /> <br /> W roku 1788 zainstalowano tu pierwszą na kontynencie europejskim maszynę parową do odwadniania sprowadzoną z Anglii. W 1793 roku powstał w Tarnowskich górach [[Główny Urząd Górniczy]]&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.170.&lt;/ref&gt;. Ciągły postęp technologiczny sprawiał, że lokalne zakłady ciągle modyfikowano. Opracowano metodę prażenia rudy ołowiu, zwaną metodą tarnogórską. Tarnowskie Góry już w roku 1797 uruchomiły wodociąg dostarczający wodę do domów w mieście.<br /> <br /> Dzięki poczynionym inwestycja wydobycie galeny wzrosło z 50 ton w 1784 roku przez 1810 ton w roku 1815 aż do 52572 ton w roku 1913.<br /> <br /> W 1803 powstała szkoła górnicza, była pierwszą tego typu instytucją na Górnym Śląsku i obecnych ziemiach Polski. W roku 1806 miasto zdobywają Francuzi, pomimo braku większych walk miasto przechodzi z rąk do rąk, a zdobywcy za każdym razem nakładają kontrybucje. Do 10 lipca 1807 roku koszty kontrybucji jakie poniosły Tarnowskie Góry to 7854 talarów&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.155.&lt;/ref&gt;. W 1813 roku na odezwę cesarza do walki z francuzami zgłosiło się tylko 61 ochotników a po ogłoszeniu mobilizacji połowa rekrutów nie zgłosiła się&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.156.&lt;/ref&gt;. W roku 1847 na skutek nieurodzaju doszło do epidemii tyfusu głodowego.<br /> <br /> W roku 1808 król pruski wydał nowa ordynacje miejska znosząca feudalna zależność miast i podział na miasta królewskie i prywatne. Podzielono je zgodnie z liczba mieszkańców.<br /> <br /> W 1856 powstała Spółka Bracka z siedzibą w Tarnowskich Górach, była organizacja zapewniającą renty górnikom ich rodzinom, finansowaną ze składek. W rok po powstaniu objęła swym działaniem 800 inwalidów, 1229 wdów i 1428 sierot. W 1909 Spółka Bracka wypłacono wsparcie, 14 228 inwalidom, 11 274 wdowom i 13 805 sierotom. Ożywienie w górnictwie owocuje powrotem Tarnowskich Gór do roli naczelnego ośrodka Górnego Śląska. W 1900 roku istnieją w mięście 23 zakłady przemysłowe oprócz przemysłu ciężkiego między innymi wapiennik, cementowania, fabryka mydła i tartak.<br /> <br /> W 1848 roku podczas wiosny ludów doszło w Tarnowskich Górach do zamieszek. Tłum ubogich domagał się zniesienia podatków. Powołano milicję (Związek Bezpieczeństwa z niem. Sicherheits Verein) która miała pilnować porządku. Pokłosiem protestów były publiczne obrady rady miejskiej, przeznaczenie funduszy na walkę z ubóstwem i co ciekawe warunek by kandydat na burmistrza znał język polski&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.160.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> W 1849 roku w wyborach do sejmu pruskiego przeniesiono Tarnowskie Góry z bytomskiego okręgu wyborczego do gliwickiego, a w 1861 z powrotem do bytomskiego. W roku 1871 był to okręg Bytom-Tarnowskie Góry.<br /> <br /> Na ożywienie handlu i rozwoju miasta wpływ miało stworzenie połączenia kolejowego do Opola w 1858 roku. W niedługim czasie Tarnowskie Góry stają się głównym węzłem kolejowy Górnego Śląska.<br /> <br /> W czasie kulturkampfu ograniczano prawa polaków zamieszkujących teren powiatu tarnogórskiego.<br /> W roku 1873 wydzielono Tarnowskie Góry z powiatu bytomskiego i utworzono powiat tarnogórski.<br /> W 1872 roku zakazano nauczania języka polskie w szkołach ludowych. W roku 1876 wprowadzono jako jedyny język urzędowy niemiecki. Ostoją polskości był kościół katolicki.<br /> W 1889 roku utworzono w Bytomiu Związek Wzajemnej Pomocy Chrześcijańskich Robotników Górnośląskich.<br /> <br /> W roku 1916 Tarnowskie Góry nadały honorowe obywatelstwo Paulowi von Hindenburgowi.<br /> <br /> ===Od 1918 roku===<br /> <br /> W powiecie tarnogórskim POW działało bardzo prężnie, należało do niego 1041 osób&lt;ref&gt;Dane na 1 sierpnia 1919 roku [w:] Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.345.&lt;/ref&gt; jednak zaopatrzenie w broń było mizerne. Strona niemiecka była przygotowana i wybuch I powstania śląskiego w Tarnowskich Górach skończył się klęska. Powstańcy zostali odparci, sukcesy odnieśli jedynie w [[Radzionków|Radzionkowie]] i [[Piekary Rudne|Piekarach Rudnych]].<br /> <br /> W czasie II powstania śląskiego powstańcy zdobyli Piekary Rudne, [[Bobrowniki]], [[Repty]]. Tarnowskie Góry otoczono by odciąć przebywające tam bojówki niemiecki. 20 marca 1921 roku w plebiscycie w powiecie tarnogórskim tylko 2 z 35 gmin głosowały za Niemcami, inaczej sytuacja wyglądała w miastach gdzie przewagę miał żywioł niemiecki.<br /> <br /> Na wieść o planowanych niekorzystnych dla Polski rozstrzygnięciach obszarowych, doszło do wybuchu III powstania śląskiego. Powstańcy zajęli obszary większość gmin a Tarnowskie Góry po nieudanym szturmie na skutek interwencji wojsk rozjemczych zostały otoczone. Do dnia 3 maja 1921 roku cały powiat był w rekach powstańców. Decyzją rady ambasadorów Tarnowskie góry przekazano Polsce ale powiat został podzielony.<br /> <br /> 26 czerwca 1922 odbyło się uroczyste przekazanie Tarnowskich Gór polskim władzom. Był to czas migracji, wielu Niemców (około 20% mieszkańców) wyjechało z miasta a na ich miejsce przybyli Polacy z [[Rejencja opolska|rejenci opolskiej]]&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.355&lt;/ref&gt;. Wkrótce wśród byłych powstańców zaczęło narastać niezadowolone gdyż władze centralne nie obsadziły nimi stanowisk opuszczonych przez Niemców ale przysłały ludzi z zewnątrz gdyż powstańcy jako klasa wcześniej dyskryminowana rzadko mieli odpowiednie kompetencje do sprawowania władzy.<br /> <br /> ===II woja światowa===<br /> <br /> Na terenie Tarnowskich Gór stacjonowały 11 Pułk piechoty pod dowództwem płk dypl. Henryka Gorgonia i 3 Pułk Ułanów pod dowództwem płk Czesława Chmielewskiego oraz odział Obrony narodowej 57 batalion 203. Pułku piechoty pod dowództwem mjr Franciszka Książka.<br /> <br /> Miasto zostało zaatakowane 1 września 1939 roku, choć już w nocy doszło do napadu na posterunek straży granicznej w Tarnowicach Starych. Miasto broniło się do wieczora, a w nocy zarządzono ewakuację następnego dnia w skutek groźby okrążenia wojska opuściły teren okręgu przemysłowego. Doszło do tarć miedzy polakami, a mniejszością niemiecką, mszczono się za dawne zatargi. Byli powstańcy stawiali bierny opór wobec okupanta, Niemcy witali Wehrmacht entuzjastycznie. W 1939 roku tereny Tarnowskich Gór wcielono do Rzeszy w ramach Rejencji Katowickiej jako Landkreis Tarnowitz. Od czerwca 1941 roku jako powiat Beuthen-Tarnowitz. Administratorem Tarnowskich Gór był baron Aleksander von Wangenheim. Burmistrzem miasta był Victor Tschauder. Wprowadzono zakaz używania języka polskiego i Volkslistę.<br /> <br /> Terror okupacji na terenach wcielonych do Rzeszy nie przybrał form tak ostrych jak w Generalnym Gubernatorstwie. Ważnym czynnikiem był też fakt że większość mieszkańców pracowała w przemyśle i byli potrzebni dla wzmocnienia potencjału militarnego III Rzeszy. <br /> <br /> Armia czerwona do Tarnowski Gór wkroczyła 23 stycznia 1945 roku po walkach ulicznych prowadzonych z niemieckim garnizonem. Co ciekawe tarnogórski obwód AK w ramach akcji Burza wspierał armie czerwoną w walkach o miasto&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.509.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ===1945-1989===<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> ==Gospodarka==<br /> <br /> Gospodarka Tarnowskich Gór ma niejednolity charakter. Gmina, tak jak cały region, związana jest historycznie z przemysłem ciężkim. W Tarnowskich Górach rozwinął się przemysł dostarczający maszyny i urządzenia dla przedsiębiorstw z branży górniczej, hutniczej i chemicznej. U boku dużych firm w latach 90-tych prężnie rozwinęły się małe i średnie przedsiębiorstwa, które przejęły rolę motoru lokalnej gospodarki. W Tarnowskich Górach rozwijają się firmy działające m.in. w branży budowlanej, instalacyjnej, papierniczej, elektronicznej, przemyśle lekkim. Ważną gałęzią gospodarki są także usługi i handel&lt;ref&gt;<br /> Sytuację gospodarczą gminy Tarnowskie Góry przedstawiono na podstawie danych z lat 2008 – 2011 publikowanych przez Główny Urząd Statystyczny oraz danych pochodzących ze strony Internetowej Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach (http://www.tarnowskiegory.pl/).&lt;/ref&gt; <br /> <br /> Do największych firm działających w gminie należy zaliczyć: Fabrykę Sprzętu Ratunkowego i Lamp Górniczych „Faser”, Fabrykę Maszyn i Urządzeń „Tagor”, Zakład Aparatury Chemicznej „Chemet”, „ZAMET - Budowa Maszyn”, Fabrykę Zmechanizowanych Obudów Ścianowych „Fazos” S.A., a także Zakłady Odzieżowe „Bytom”, Fabryka Podzespołów Elektrotechnicznych „Electrocarbon”&lt;ref&gt;[http://www.tarnowskiegory.pl/files/environments/696/poS_tarnowskie_gory.pdf Program ochrony środowiska gminy Tarnowskie Góry na lata 2012 - 2015 z perspektywą na lata 2016 – 2019]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Z sytuacją gospodarczą ściśle związany jest rynek pracy. Według danych pochodzących z Głównego Urzędu Statystycznego na terenie powiatu tarnogórskiego w 2010 roku najwięcej osób zatrudnionych było w przemyśle i budownictwie (36,30%), najmniej natomiast zatrudnionych było w usługach z zakresu działalności finansowej i ubezpieczeniowej, obsługi rynku nieruchomości (2,73%) oraz w rolnictwie (6,73%).<br /> <br /> ==Władze miasta==<br /> <br /> Urzędującym burmistrzem jest od 2006 Arkadiusz Czech. W wyborach samorządowych 2006 uzyskał w I turze wynik 23,68%, a w II – 51%.<br /> W kolejnych, w 2010 uzyskał w I turze wynik 41,04%, a w II – 69,33%. Zarówno w wyborach 2006, jak i w 2010 jego głównym kontrkandydatem był poprzedni burmistrz – Kazimierz Szczerba&lt;ref&gt;[http://wybory2010.pkw.gov.pl/geo/pl/240000/241304.html Wybbory Samorządowe 2010]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Burmistrz Tarnowskich Gór ma dwóch zastępców. W kadencji (2010-2014) wiceburmistrzami są:<br /> *Piotr Skrabaczewski, zastępca burmistrza ds. gospodarczych<br /> *Jolanta Tuszyńska, zastępca burmistrza ds. społecznych<br /> <br /> ==Kultura==<br /> <br /> ===Cykliczne imprezy kulturalne===<br /> <br /> *Dni Gwarków – trzydniowy festyn organizowany od 1957. Charakterystyczną częścią tej imprezy jest barwny pochód ulicami miasta, podczas którego przebierańcy wcielają się w historyczne lub legendarne postacie. Odbywają się one we wrześniu.<br /> *Piknik Gwarecki – organizowany przez Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej na terenie Skansenu Maszyn Parowych i Kopalni Zabytkowej w czerwcu.<br /> *Ogólnopolskie Warsztaty Twórcze Osób Niepełnosprawnych – trzydniowa impreza na przełomie września i października, organizowana z inicjatywy Urzędu Miasta i Zakładu Rehabilitacji Zawodowej Inwalidów dla niepełnosprawnych plastyków amatorów.<br /> *Tarnogórskie Wieczory Muzyki Organowej i Kameralnej – cykl koncertów organowych i kameralnych odbywających się we wrześniu i w październiku w kościele ewangelicko-augsburskim.<br /> *Dzień Kultury Ulicznej<br /> *Tarnogórskie Spotkania Jazzowe</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Tarnowskie_G%C3%B3ry&diff=2583 2014-12-12T13:24:43Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>Tarnowskie Góry (niem. Tarnowitz, czes.: Tarnovské Hory, Tarnovice, łac. Montes Tarnovicenses) – miasto i gmina w południowo-zachodniej Polsce, w województwie śląskim, siedziba powiatu tarnogórskiego.<br /> <br /> ==Położenie geograficzne==<br /> <br /> Tarnowskie Góry leżą w środkowej części województwa śląskiego, na północnym obrzeżu [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]] ([[Konurbacja katowicka|Konurbacji katowickiej]]). Graniczą z [[Miasteczko Śląskie|Miasteczkiem Śląskim]], [[Radzionków|Radzionkowem]] i [[Bytom|Bytomiem]] oraz trzema gminami wiejskimi: Świerklańcem, Zbrosławicami i Twarogiem. Miasto położone jest na styku dwóch mezoregionów fizycznogeograficznych: [[Garb Tarnogórski|Garbu Tarnogórskiego]], należącego do [[Wyżyna Śląska|Wyżyny Śląskiej]] oraz [[Równina Opolska|Równiny Opolskiej]], wchodzącej w skład [[Nizina Śląska|Niziny Śląskiej]]. <br /> <br /> Współrzędne geograficzne Śródmieścia wynoszą 50°27’ szerokości geograficznej północnej i 18°52’ długości geograficznej wschodniej. Tarnowskie Góry zajmują obszar 8347 ha. &lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, p. red. prof. Jana Drabiny, Tarnowskie Góry 2000, s.695.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Przez gminę przebiega kilka ważnych tras komunikacyjnych:<br /> *droga krajowa nr 11 relacji Kołobrzeg – Bytom;<br /> *droga krajowa nr 78 relacji Chałupki – Jędrzejów;<br /> *droga wojewódzka nr 908 relacji Częstochowa – Tarnowskie Góry.<br /> <br /> Tarnowskie Góry leżą również na szlaku magistrali węglowej (Gdynia – Chorzów Batory), na szlaku kolejowym relacji Katowice – Lubliniec oraz na szlaku kolejowym relacji Opole - Tarnowskie Góry&lt;ref&gt;[http://www.tarnowskiegory.pl/files/environments/696/poS_tarnowskie_gory.pdf#page=13&amp;zoom=auto,-274,435]&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ===Rzeźba i krajobraz terenu===<br /> <br /> Ukształtowanie powierzchni Tarnowskich Gór jest dość zróżnicowane. W ukształtowaniu i krajobrazie gminy wyraźnie wyróżniają się dwie odmienne części - północna, o płaskiej powierzchni, porośnięta lasami i południowa pagórkowata z licznymi polami. Najwyższymi wzniesieniami są Sucha Góra (352 m n.p.m.), a najniżej położone są Dolina [[Soła|Soły]](254 m n.p.m) i jej dopływ Graniczna Woda (255 m n.p.m). Krajobraz rejonu tarnogórskiego jest w dużej mierze związany z budową geologiczną. Dominują tutaj dwie grupy skał: pierwsza to piaskowce, wapienie i dolomity, a druga - luźne piaski przemieszane ze żwirami i glinami. Przez południowo-wschodni kraniec gminy przebiega dział wodny oddzielający dorzecza Wisły i Odry. Północną część gminy zajmują rozległe tereny leśne, sosnowe i świerkowe, stanowiące fragment Lasów Lubliniecko-Świerklanieckich. Część południowa natomiast to ciepłolubne łąki i lasy bukowe. <br /> <br /> ==Historia==<br /> ===Tarnowskie Góry do 1740 roku===<br /> <br /> Miasto Tarnowskie Góry swoją genezą sięga XIV wieku, kiedy pojawia się pierwsza wzmianka w 1338 roku o wsi Tarnowice&lt;ref&gt;Dokument datowany na 13 kwietnia 1338 roku wymienia Adama z Tarnowitz jako świadka.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Tarnowskie Góry wchodziły w skład księstwa bytomskiego. Jan II w 1498 roku włączył bytom w skład księstwa opolskiego. Po śmierci Jana II Dobrego w 1532 roku miasto wraz z księstwem opolsko-raciborskim przechodzi pod panowanie Hohenzollernów. Po trwających dwa lata procesach sądowych Hohenzollernowie obejmują spadek po Janie II Dobrym. Jednak Habsburgowie wysuwają ciągłe roszczenia do tych terenów. W 1620 roku po bitwie pod Białą Górą Habsburgowie skonfiskowali dobra Hohenzollernów, ziemia bytomska została sprzedana Donnersmarckom. <br /> <br /> W końcu XV wieku odkryto w okolicach Tarnowskich Gór galeny (łac. ''galena'' oznacza rudę ołowiu, jest to minerał zawierający do 86% ołowiu i do 1% srebra), co spowodowało napływ ludności i rozwój urbanizacyjny terenów w obrębie Garbu Tarnogórskiego. Wcześniej teren ten był osadniczo mało atrakcyjny ze względu na nieurodzajne gleby. Nie dysponujemy dokumentem lokacyjnym Tarnowic, ale dla początków historii miasta znane są dwa dokumenty potwierdzające znaczenie górnictwa rudnego dla jego rozwoju. Pierwszym jest akt wolności górniczej nadany przez księcia z linii opolsko-raciborskiej Jana II Dobrego w 1526 roku, chociaż nie pojawia się w nim bezpośrednio nazwa Tarnowskie Góry. W roku 1528 Jan II ogłosił zaś tzw. Ordunek Gorny, ustanawiał on atrakcyjne warunki pracy w kopalniach i nadawał miastu status wolnego miasta górniczego co zaowocowało napływem nowych osadników i rozwojem górnictwa srebra i ołowiu. Herb miastu nadano w 1529 roku. Umieszczono na nim skrzydło orła i skrzyżowane narzędzia górnicze żelazko i pyrlik (żelazko było rodzajem dłuta, często na stylu, a pyrlik był młotem górniczym. Powszechnie używane do końca XIX wieku.)<br /> <br /> Od roku 1529 roku Tarnowskie Góry są siedzibą urzędu górniczego, ustanowionego przez Jana II Dobrego. Urząd oprócz funkcji gospodarczych pełnił też funkcje administracyjne. W 1543 roku dochodzi do buntu gwarków (gwarkowie byli pracownikami kopalń, ta grupa ludności cieszyła się wieloma przywilejami i wolnością osobistą. Do Tarnowskich Gór napływali z terenów Rzeczpospolitej i z Frankonii, Turyngii oraz Czech) w Tarnowskich Górach na tle narodowościowym i ekonomicznym. Przyczyną zamieszek było sprowadzanie gwarków z Frankonii i dawanie im lepszych warunków zatrudnienia. Zamieszki stłumiło wojsko, a prowodyrów wygnano, dla uspokojenia sytuacji władze dofinansowały miejscowy szpital.<br /> <br /> Co ciekawe Jerzy Hohenzollern-Ansbach nie lubił [[Bytom|Bytomia]], jeśli można użyć takiego stwierdzenia, spory miedzy miastami rozstrzygał na korzyść Tarnowskich Gór i nadawał miastu liczne przywileje, można nawet spotkać teorie że miasto powstało by umniejszyć znaczenie Bytomia.<br /> <br /> Miasto rozwijało się dzięki górnictwu bardzo dynamicznie. Do połowy XVI wieku liczba mieszkańców mogła wynosić 2000 osób, a na początku XVII wieku nawet 3000 osób. Tarnowskie Góry był więc jednym z większych miast Górnego Śląska&lt;ref&gt; Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.103.&lt;/ref&gt;. O bogactwie miasta w XVI wieku świadczy to, że w wieży zboru ewangelickiego w 1586 roku zamontowano jeden z pierwszych zegarów na Górnym Śląsku.<br /> <br /> Wojna trzydziestoletnia (1618-1648) bardzo dotkliwie wpłynęła na pauperyzację mieszkańców miasta i zatrzymała jego rozwój. W 1620 przez miasto przechodzili wysłani przez króla Polski na pomoc Ferdynandowi Habsburgowi lisowczycy i wymusili 250 talarów kontrybucji. W 1631 roku miasto musiało z kolei zapłacić 600 talarów kary Habsburgom za sprzyjanie Duńczykom. Okres wojny trzydziestoletniej, ciągłe przemarsze wojsk i nakładane kontrybucje bardzo zubożyły i wyniszczyły miasto. Nastąpił totalny regres w handlu i górnictwie. <br /> <br /> Wojna trzydziestoletnia i kryzys w górnictwie sprawiły że liczba ludność pod koniec XVII wieku zmniejszyła się prawie trzykrotnie, do ok. 1000 osób. W 1676 roku w mieście wybuchła zaraz. Za cud uważano, że ustąpiła po modlitwach i procesji do Piekar Śląskich. Od tej pory tradycja tej pielgrzymki jest kultywowana do dziś, co roku po 2. lipca pątnicy z Tarnowskich Gór podążają do [[Sanktuarium Matki Boskiej Piekarskiej]]. <br /> <br /> Zniszczenia wojny trzydziestoletniej zbiegły się z wyczerpywaniem złóż srebra i ubożeniem miasta. W 1561 roku wydobycie wynosiło ok. 864 ton ołowiu i 3 tony srebra. Sprzyjało to wtedy nie tylko zwiększaniu zatrudnienia w górnictwie, ale także rozwojowi hutnictwa ołowiu (metalu niezbędnego w produkcji amunicji do szybo rozwijającej się wówczas broni palnej). W latach 1530-1568 powstało 12 hut, a w ślad za tym rozwijało się rzemiosło i handel (co tydzień targ i cztery wielkie jarmarki rocznie). Zmniejszanie produkcji po wyczerpaniu złóż wpłynęło na spadek znaczenia miasta i jego regres gospodarczy. Dodatkowo zapaść pogłębiły wielkie zarazy w latach: 1715, 1723, 1728 i 1737 roku oraz niszczące miasto, w większości nadal o zabudowie drewnianej, w latach: 1701, 1734, 1742 i 1746. W roku 1764 ludność miasta wynosiła 946 osób z czego tylko 50 zajmowało się górnictwem&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.170.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ===1740-1918===<br /> <br /> 16 grudnia 1740 roku wybucha I wojna śląska, po podpisaniu pokoju we Wrocławiu 11. czerwca 1742 roku, Tarnowskie Góry przechodzą pod panowanie pruskie. Austria nie pogodziła się z utratą śląska. Dopiero pokój w Hubertsburgu podpisany w 1763 roku po zakończeniu III wojny śląskiej oddawał Śląsk prusakom na stałe. Do roku 1768 Tarnowskie Góry były własnością Donnersmarcków. Administracyjnie miasto należało do bytomskiego państwa stanowego. W 1816 roku Tarnowskie Góry po nowym podziale administracyjnym wraz z powiatem bytomskim weszły w skład rejencji opolskiej.<br /> <br /> Prusy po przejęciu tego terenu w celu odnowy górnictwa kruszcowego zniosły wymusiły na Donnersmarckach zrzeczenie się opłat od wydobywanego kruszcu (jedna dziewiąta część wydobycia plus opłata 3 talary od każdej marki srebra) pozwalając partycypować im w królewskiej dziesięcinie od wydobycia. <br /> <br /> Postęp technologiczny i poczynione inwestycje pozwoliły wydobywać niedostępne wcześniej pokłady galeny. <br /> <br /> W roku 1750 Fryderyk II potwierdza przywileje Tarnowski Gór. Lata 80. Wieku XVIII przynoszą ożywienie w dziedzinie górnictwa, za sprawą interwencji ministra Fryderyka Antoniego Heinitza i dyrektora Wyższego Urzędu Górniczego Fryderyka Wilhelma Redena. Zaciągnięte pożyczki od króla i sprowadzeni z Saksonii górnicy pozwolili wznowić wydobycie.<br /> <br /> W latach 1784-1787 powstają kopalnie i huta Fryderyk. Była to jedyna huta srebra i ołowiu na Śląsku. Wykorzystywała do działania nurt wody z kanałów odwadniających kopalnie.<br /> <br /> W roku 1788 zainstalowano tu pierwszą na kontynencie europejskim maszynę parową do odwadniania sprowadzoną z Anglii. W 1793 roku powstał w Tarnowskich górach [[Główny Urząd Górniczy]]&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.170.&lt;/ref&gt;. Ciągły postęp technologiczny sprawiał, że lokalne zakłady ciągle modyfikowano. Opracowano metodę prażenia rudy ołowiu, zwaną metodą tarnogórską. Tarnowskie Góry już w roku 1797 uruchomiły wodociąg dostarczający wodę do domów w mieście.<br /> <br /> Dzięki poczynionym inwestycja wydobycie galeny wzrosło z 50 ton w 1784 roku przez 1810 ton w roku 1815 aż do 52572 ton w roku 1913.<br /> <br /> W 1803 powstała szkoła górnicza, była pierwszą tego typu instytucją na Górnym Śląsku i obecnych ziemiach Polski. W roku 1806 miasto zdobywają Francuzi, pomimo braku większych walk miasto przechodzi z rąk do rąk, a zdobywcy za każdym razem nakładają kontrybucje. Do 10 lipca 1807 roku koszty kontrybucji jakie poniosły Tarnowskie Góry to 7854 talarów&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.155.&lt;/ref&gt;. W 1813 roku na odezwę cesarza do walki z francuzami zgłosiło się tylko 61 ochotników a po ogłoszeniu mobilizacji połowa rekrutów nie zgłosiła się&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.156.&lt;/ref&gt;. W roku 1847 na skutek nieurodzaju doszło do epidemii tyfusu głodowego.<br /> <br /> W roku 1808 król pruski wydał nowa ordynacje miejska znosząca feudalna zależność miast i podział na miasta królewskie i prywatne. Podzielono je zgodnie z liczba mieszkańców.<br /> <br /> W 1856 powstała Spółka Bracka z siedzibą w Tarnowskich Górach, była organizacja zapewniającą renty górnikom ich rodzinom, finansowaną ze składek. W rok po powstaniu objęła swym działaniem 800 inwalidów, 1229 wdów i 1428 sierot. W 1909 Spółka Bracka wypłacono wsparcie, 14 228 inwalidom, 11 274 wdowom i 13 805 sierotom. Ożywienie w górnictwie owocuje powrotem Tarnowskich Gór do roli naczelnego ośrodka Górnego Śląska. W 1900 roku istnieją w mięście 23 zakłady przemysłowe oprócz przemysłu ciężkiego między innymi wapiennik, cementowania, fabryka mydła i tartak.<br /> <br /> W 1848 roku podczas wiosny ludów doszło w Tarnowskich Górach do zamieszek. Tłum ubogich domagał się zniesienia podatków. Powołano milicję (Związek Bezpieczeństwa z niem. Sicherheits Verein) która miała pilnować porządku. Pokłosiem protestów były publiczne obrady rady miejskiej, przeznaczenie funduszy na walkę z ubóstwem i co ciekawe warunek by kandydat na burmistrza znał język polski&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.160.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> W 1849 roku w wyborach do sejmu pruskiego przeniesiono Tarnowskie Góry z bytomskiego okręgu wyborczego do gliwickiego, a w 1861 z powrotem do bytomskiego. W roku 1871 był to okręg Bytom-Tarnowskie Góry.<br /> <br /> Na ożywienie handlu i rozwoju miasta wpływ miało stworzenie połączenia kolejowego do Opola w 1858 roku. W niedługim czasie Tarnowskie Góry stają się głównym węzłem kolejowy Górnego Śląska.<br /> <br /> W czasie kulturkampfu ograniczano prawa polaków zamieszkujących teren powiatu tarnogórskiego.<br /> W roku 1873 wydzielono Tarnowskie Góry z powiatu bytomskiego i utworzono powiat tarnogórski.<br /> W 1872 roku zakazano nauczania języka polskie w szkołach ludowych. W roku 1876 wprowadzono jako jedyny język urzędowy niemiecki. Ostoją polskości był kościół katolicki.<br /> W 1889 roku utworzono w Bytomiu Związek Wzajemnej Pomocy Chrześcijańskich Robotników Górnośląskich.<br /> <br /> W roku 1916 Tarnowskie Góry nadały honorowe obywatelstwo Paulowi von Hindenburgowi.<br /> <br /> ===Od 1918 roku===<br /> <br /> <br /> <br /> ==Gospodarka==<br /> <br /> Gospodarka Tarnowskich Gór ma niejednolity charakter. Gmina, tak jak cały region, związana jest historycznie z przemysłem ciężkim. W Tarnowskich Górach rozwinął się przemysł dostarczający maszyny i urządzenia dla przedsiębiorstw z branży górniczej, hutniczej i chemicznej. U boku dużych firm w latach 90-tych prężnie rozwinęły się małe i średnie przedsiębiorstwa, które przejęły rolę motoru lokalnej gospodarki. W Tarnowskich Górach rozwijają się firmy działające m.in. w branży budowlanej, instalacyjnej, papierniczej, elektronicznej, przemyśle lekkim. Ważną gałęzią gospodarki są także usługi i handel&lt;ref&gt;<br /> Sytuację gospodarczą gminy Tarnowskie Góry przedstawiono na podstawie danych z lat 2008 – 2011 publikowanych przez Główny Urząd Statystyczny oraz danych pochodzących ze strony Internetowej Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach (http://www.tarnowskiegory.pl/).&lt;/ref&gt; <br /> <br /> Do największych firm działających w gminie należy zaliczyć: Fabrykę Sprzętu Ratunkowego i Lamp Górniczych „Faser”, Fabrykę Maszyn i Urządzeń „Tagor”, Zakład Aparatury Chemicznej „Chemet”, „ZAMET - Budowa Maszyn”, Fabrykę Zmechanizowanych Obudów Ścianowych „Fazos” S.A., a także Zakłady Odzieżowe „Bytom”, Fabryka Podzespołów Elektrotechnicznych „Electrocarbon”&lt;ref&gt;[http://www.tarnowskiegory.pl/files/environments/696/poS_tarnowskie_gory.pdf Program ochrony środowiska gminy Tarnowskie Góry na lata 2012 - 2015 z perspektywą na lata 2016 – 2019]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Z sytuacją gospodarczą ściśle związany jest rynek pracy. Według danych pochodzących z Głównego Urzędu Statystycznego na terenie powiatu tarnogórskiego w 2010 roku najwięcej osób zatrudnionych było w przemyśle i budownictwie (36,30%), najmniej natomiast zatrudnionych było w usługach z zakresu działalności finansowej i ubezpieczeniowej, obsługi rynku nieruchomości (2,73%) oraz w rolnictwie (6,73%).<br /> <br /> ==Władze miasta==<br /> <br /> Urzędującym burmistrzem jest od 2006 Arkadiusz Czech. W wyborach samorządowych 2006 uzyskał w I turze wynik 23,68%, a w II – 51%.<br /> W kolejnych, w 2010 uzyskał w I turze wynik 41,04%, a w II – 69,33%. Zarówno w wyborach 2006, jak i w 2010 jego głównym kontrkandydatem był poprzedni burmistrz – Kazimierz Szczerba&lt;ref&gt;[http://wybory2010.pkw.gov.pl/geo/pl/240000/241304.html Wybbory Samorządowe 2010]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Burmistrz Tarnowskich Gór ma dwóch zastępców. W kadencji (2010-2014) wiceburmistrzami są:<br /> *Piotr Skrabaczewski, zastępca burmistrza ds. gospodarczych<br /> *Jolanta Tuszyńska, zastępca burmistrza ds. społecznych<br /> <br /> ==Kultura==<br /> <br /> ===Cykliczne imprezy kulturalne===<br /> <br /> *Dni Gwarków – trzydniowy festyn organizowany od 1957. Charakterystyczną częścią tej imprezy jest barwny pochód ulicami miasta, podczas którego przebierańcy wcielają się w historyczne lub legendarne postacie. Odbywają się one we wrześniu.<br /> *Piknik Gwarecki – organizowany przez Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej na terenie Skansenu Maszyn Parowych i Kopalni Zabytkowej w czerwcu.<br /> *Ogólnopolskie Warsztaty Twórcze Osób Niepełnosprawnych – trzydniowa impreza na przełomie września i października, organizowana z inicjatywy Urzędu Miasta i Zakładu Rehabilitacji Zawodowej Inwalidów dla niepełnosprawnych plastyków amatorów.<br /> *Tarnogórskie Wieczory Muzyki Organowej i Kameralnej – cykl koncertów organowych i kameralnych odbywających się we wrześniu i w październiku w kościele ewangelicko-augsburskim.<br /> *Dzień Kultury Ulicznej<br /> *Tarnogórskie Spotkania Jazzowe</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Tarnowskie_G%C3%B3ry&diff=2582 2014-12-12T13:23:51Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>Tarnowskie Góry (niem. Tarnowitz, czes.: Tarnovské Hory, Tarnovice, łac. Montes Tarnovicenses) – miasto i gmina w południowo-zachodniej Polsce, w województwie śląskim, siedziba powiatu tarnogórskiego.<br /> <br /> ==Położenie geograficzne==<br /> <br /> Tarnowskie Góry leżą w środkowej części województwa śląskiego, na północnym obrzeżu [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]] ([[Konurbacja katowicka|Konurbacji katowickiej]]). Graniczą z [[Miasteczko Śląskie|Miasteczkiem Śląskim]], [[Radzionków|Radzionkowem]] i [[Bytom|Bytomiem]] oraz trzema gminami wiejskimi: Świerklańcem, Zbrosławicami i Twarogiem. Miasto położone jest na styku dwóch mezoregionów fizycznogeograficznych: [[Garb Tarnogórski|Garbu Tarnogórskiego]], należącego do [[Wyżyna Śląska|Wyżyny Śląskiej]] oraz [[Równina Opolska|Równiny Opolskiej]], wchodzącej w skład [[Nizina Śląska|Niziny Śląskiej]]. <br /> <br /> Współrzędne geograficzne Śródmieścia wynoszą 50°27’ szerokości geograficznej północnej i 18°52’ długości geograficznej wschodniej. Tarnowskie Góry zajmują obszar 8347 ha. &lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, p. red. prof. Jana Drabiny, Tarnowskie Góry 2000, s.695.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Przez gminę przebiega kilka ważnych tras komunikacyjnych:<br /> *droga krajowa nr 11 relacji Kołobrzeg – Bytom;<br /> *droga krajowa nr 78 relacji Chałupki – Jędrzejów;<br /> *droga wojewódzka nr 908 relacji Częstochowa – Tarnowskie Góry.<br /> <br /> Tarnowskie Góry leżą również na szlaku magistrali węglowej (Gdynia – Chorzów Batory), na szlaku kolejowym relacji Katowice – Lubliniec oraz na szlaku kolejowym relacji Opole - Tarnowskie Góry&lt;ref&gt;[http://www.tarnowskiegory.pl/files/environments/696/poS_tarnowskie_gory.pdf#page=13&amp;zoom=auto,-274,435]&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ===Rzeźba i krajobraz terenu===<br /> <br /> Ukształtowanie powierzchni Tarnowskich Gór jest dość zróżnicowane. W ukształtowaniu i krajobrazie gminy wyraźnie wyróżniają się dwie odmienne części - północna, o płaskiej powierzchni, porośnięta lasami i południowa pagórkowata z licznymi polami. Najwyższymi wzniesieniami są Sucha Góra (352 m n.p.m.), a najniżej położone są Dolina [[Soła|Soły]](254 m n.p.m) i jej dopływ Graniczna Woda (255 m n.p.m). Krajobraz rejonu tarnogórskiego jest w dużej mierze związany z budową geologiczną. Dominują tutaj dwie grupy skał: pierwsza to piaskowce, wapienie i dolomity, a druga - luźne piaski przemieszane ze żwirami i glinami. Przez południowo-wschodni kraniec gminy przebiega dział wodny oddzielający dorzecza Wisły i Odry. Północną część gminy zajmują rozległe tereny leśne, sosnowe i świerkowe, stanowiące fragment Lasów Lubliniecko-Świerklanieckich. Część południowa natomiast to ciepłolubne łąki i lasy bukowe. <br /> <br /> ==Historia==<br /> ===Tarnowskie Góry do 1740 roku===<br /> <br /> Miasto Tarnowskie Góry swoją genezą sięga XIV wieku, kiedy pojawia się pierwsza wzmianka w 1338 roku o wsi Tarnowice&lt;ref&gt;Dokument datowany na 13 kwietnia 1338 roku wymienia Adama z Tarnowitz jako świadka.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Tarnowskie Góry wchodziły w skład księstwa bytomskiego. Jan II w 1498 roku włączył bytom w skład księstwa opolskiego. Po śmierci Jana II Dobrego w 1532 roku miasto wraz z księstwem opolsko-raciborskim przechodzi pod panowanie Hohenzollernów. Po trwających dwa lata procesach sądowych Hohenzollernowie obejmują spadek po Janie II Dobrym. Jednak Habsburgowie wysuwają ciągłe roszczenia do tych terenów. W 1620 roku po bitwie pod Białą Górą Habsburgowie skonfiskowali dobra Hohenzollernów, ziemia bytomska została sprzedana Donnersmarckom. <br /> <br /> W końcu XV wieku odkryto w okolicach Tarnowskich Gór galeny (łac. ''galena'' oznacza rudę ołowiu, jest to minerał zawierający do 86% ołowiu i do 1% srebra), co spowodowało napływ ludności i rozwój urbanizacyjny terenów w obrębie Garbu Tarnogórskiego. Wcześniej teren ten był osadniczo mało atrakcyjny ze względu na nieurodzajne gleby. Nie dysponujemy dokumentem lokacyjnym Tarnowic, ale dla początków historii miasta znane są dwa dokumenty potwierdzające znaczenie górnictwa rudnego dla jego rozwoju. Pierwszym jest akt wolności górniczej nadany przez księcia z linii opolsko-raciborskiej Jana II Dobrego w 1526 roku, chociaż nie pojawia się w nim bezpośrednio nazwa Tarnowskie Góry. W roku 1528 Jan II ogłosił zaś tzw. Ordunek Gorny, ustanawiał on atrakcyjne warunki pracy w kopalniach i nadawał miastu status wolnego miasta górniczego co zaowocowało napływem nowych osadników i rozwojem górnictwa srebra i ołowiu. Herb miastu nadano w 1529 roku. Umieszczono na nim skrzydło orła i skrzyżowane narzędzia górnicze żelazko i pyrlik (żelazko było rodzajem dłuta, często na stylu, a pyrlik był młotem górniczym. Powszechnie używane do końca XIX wieku.)<br /> <br /> Od roku 1529 roku Tarnowskie Góry są siedzibą urzędu górniczego, ustanowionego przez Jana II Dobrego. Urząd oprócz funkcji gospodarczych pełnił też funkcje administracyjne. W 1543 roku dochodzi do buntu gwarków (gwarkowie byli pracownikami kopalń, ta grupa ludności cieszyła się wieloma przywilejami i wolnością osobistą. Do Tarnowskich Gór napływali z terenów Rzeczpospolitej i z Frankonii, Turyngii oraz Czech) w Tarnowskich Górach na tle narodowościowym i ekonomicznym. Przyczyną zamieszek było sprowadzanie gwarków z Frankonii i dawanie im lepszych warunków zatrudnienia. Zamieszki stłumiło wojsko, a prowodyrów wygnano, dla uspokojenia sytuacji władze dofinansowały miejscowy szpital.<br /> <br /> Co ciekawe Jerzy Hohenzollern-Ansbach nie lubił [[Bytom|Bytomia]], jeśli można użyć takiego stwierdzenia, spory miedzy miastami rozstrzygał na korzyść Tarnowskich Gór i nadawał miastu liczne przywileje, można nawet spotkać teorie że miasto powstało by umniejszyć znaczenie Bytomia.<br /> <br /> Miasto rozwijało się dzięki górnictwu bardzo dynamicznie. Do połowy XVI wieku liczba mieszkańców mogła wynosić 2000 osób, a na początku XVII wieku nawet 3000 osób. Tarnowskie Góry był więc jednym z większych miast Górnego Śląska&lt;ref&gt; Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.103.&lt;/ref&gt;. O bogactwie miasta w XVI wieku świadczy to, że w wieży zboru ewangelickiego w 1586 roku zamontowano jeden z pierwszych zegarów na Górnym Śląsku.<br /> <br /> Wojna trzydziestoletnia (1618-1648) bardzo dotkliwie wpłynęła na pauperyzację mieszkańców miasta i zatrzymała jego rozwój. W 1620 przez miasto przechodzili wysłani przez króla Polski na pomoc Ferdynandowi Habsburgowi lisowczycy i wymusili 250 talarów kontrybucji. W 1631 roku miasto musiało z kolei zapłacić 600 talarów kary Habsburgom za sprzyjanie Duńczykom. Okres wojny trzydziestoletniej, ciągłe przemarsze wojsk i nakładane kontrybucje bardzo zubożyły i wyniszczyły miasto. Nastąpił totalny regres w handlu i górnictwie. <br /> <br /> Wojna trzydziestoletnia i kryzys w górnictwie sprawiły że liczba ludność pod koniec XVII wieku zmniejszyła się prawie trzykrotnie, do ok. 1000 osób. W 1676 roku w mieście wybuchła zaraz. Za cud uważano, że ustąpiła po modlitwach i procesji do Piekar Śląskich. Od tej pory tradycja tej pielgrzymki jest kultywowana do dziś, co roku po 2. lipca pątnicy z Tarnowskich Gór podążają do [[Sanktuarium Matki Boskiej Piekarskiej]]. <br /> <br /> Zniszczenia wojny trzydziestoletniej zbiegły się z wyczerpywaniem złóż srebra i ubożeniem miasta. W 1561 roku wydobycie wynosiło ok. 864 ton ołowiu i 3 tony srebra. Sprzyjało to wtedy nie tylko zwiększaniu zatrudnienia w górnictwie, ale także rozwojowi hutnictwa ołowiu (metalu niezbędnego w produkcji amunicji do szybo rozwijającej się wówczas broni palnej). W latach 1530-1568 powstało 12 hut, a w ślad za tym rozwijało się rzemiosło i handel (co tydzień targ i cztery wielkie jarmarki rocznie). Zmniejszanie produkcji po wyczerpaniu złóż wpłynęło na spadek znaczenia miasta i jego regres gospodarczy. Dodatkowo zapaść pogłębiły wielkie zarazy w latach: 1715, 1723, 1728 i 1737 roku oraz niszczące miasto, w większości nadal o zabudowie drewnianej, w latach: 1701, 1734, 1742 i 1746. W roku 1764 ludność miasta wynosiła 946 osób z czego tylko 50 zajmowało się górnictwem&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.170.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ===1740-1918===<br /> <br /> 16 grudnia 1740 roku wybucha I wojna śląska, po podpisaniu pokoju we Wrocławiu 11. czerwca 1742 roku, Tarnowskie Góry przechodzą pod panowanie pruskie. Austria nie pogodziła się z utratą śląska. Dopiero pokój w Hubertsburgu podpisany w 1763 roku po zakończeniu III wojny śląskiej oddawał Śląsk prusakom na stałe. Do roku 1768 Tarnowskie Góry były własnością Donnersmarcków. Administracyjnie miasto należało do bytomskiego państwa stanowego. W 1816 roku Tarnowskie Góry po nowym podziale administracyjnym wraz z powiatem bytomskim weszły w skład rejencji opolskiej.<br /> <br /> Prusy po przejęciu tego terenu w celu odnowy górnictwa kruszcowego zniosły wymusiły na Donnersmarckach zrzeczenie się opłat od wydobywanego kruszcu (jedna dziewiąta część wydobycia plus opłata 3 talary od każdej marki srebra) pozwalając partycypować im w królewskiej dziesięcinie od wydobycia. <br /> <br /> Postęp technologiczny i poczynione inwestycje pozwoliły wydobywać niedostępne wcześniej pokłady galeny. <br /> <br /> W roku 1750 Fryderyk II potwierdza przywileje Tarnowski Gór. Lata 80. Wieku XVIII przynoszą ożywienie w dziedzinie górnictwa, za sprawą interwencji ministra Fryderyka Antoniego Heinitza i dyrektora Wyższego Urzędu Górniczego Fryderyka Wilhelma Redena. Zaciągnięte pożyczki od króla i sprowadzeni z Saksonii górnicy pozwolili wznowić wydobycie.<br /> <br /> W latach 1784-1787 powstają kopalnie i huta Fryderyk. Była to jedyna huta srebra i ołowiu na Śląsku. Wykorzystywała do działania nurt wody z kanałów odwadniających kopalnie.<br /> <br /> W roku 1788 zainstalowano tu pierwszą na kontynencie europejskim maszynę parową do odwadniania sprowadzoną z Anglii. W 1793 roku powstał w Tarnowskich górach [[Główny Urząd Górniczy]]&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.170.&lt;/ref&gt;. Ciągły postęp technologiczny sprawiał, że lokalne zakłady ciągle modyfikowano. Opracowano metodę prażenia rudy ołowiu, zwaną metodą tarnogórską. Tarnowskie Góry już w roku 1797 uruchomiły wodociąg dostarczający wodę do domów w mieście.<br /> <br /> Dzięki poczynionym inwestycja wydobycie galeny wzrosło z 50 ton w 1784 roku przez 1810 ton w roku 1815 aż do 52572 ton w roku 1913.<br /> <br /> W 1803 powstała szkoła górnicza, była pierwszą tego typu instytucją na Górnym Śląsku i obecnych ziemiach Polski. W roku 1806 miasto zdobywają Francuzi, pomimo braku większych walk miasto przechodzi z rąk do rąk, a zdobywcy za każdym razem nakładają kontrybucje. Do 10 lipca 1807 roku koszty kontrybucji jakie poniosły Tarnowskie Góry to 7854 talarów&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.155.&lt;/ref&gt;. W 1813 roku na odezwę cesarza do walki z francuzami zgłosiło się tylko 61 ochotników a po ogłoszeniu mobilizacji połowa rekrutów nie zgłosiła się&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.156.&lt;/ref&gt;. W roku 1847 na skutek nieurodzaju doszło do epidemii tyfusu głodowego.<br /> <br /> W roku 1808 król pruski wydał nowa ordynacje miejska znosząca feudalna zależność miast i podział na miasta królewskie i prywatne. Podzielono je zgodnie z liczba mieszkańców.<br /> <br /> W 1856 powstała Spółka Bracka z siedzibą w Tarnowskich Górach, była organizacja zapewniającą renty górnikom ich rodzinom, finansowaną ze składek. W rok po powstaniu objęła swym działaniem 800 inwalidów, 1229 wdów i 1428 sierot. W 1909 Spółka Bracka wypłacono wsparcie, 14 228 inwalidom, 11 274 wdowom i 13 805 sierotom. Ożywienie w górnictwie owocuje powrotem Tarnowskich Gór do roli naczelnego ośrodka Górnego Śląska. W 1900 roku istnieją w mięście 23 zakłady przemysłowe oprócz przemysłu ciężkiego między innymi wapiennik, cementowania, fabryka mydła i tartak.<br /> <br /> W 1848 roku podczas wiosny ludów doszło w Tarnowskich Górach do zamieszek. Tłum ubogich domagał się zniesienia podatków. Powołano milicję (Związek Bezpieczeństwa z niem. Sicherheits Verein) która miała pilnować porządku. Pokłosiem protestów były publiczne obrady rady miejskiej, przeznaczenie funduszy na walkę z ubóstwem i co ciekawe warunek by kandydat na burmistrza znał język polski&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.160.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> W 1849 roku w wyborach do sejmu pruskiego przeniesiono Tarnowskie Góry z bytomskiego okręgu wyborczego do gliwickiego, a w 1861 z powrotem do bytomskiego. W roku 1871 był to okręg Bytom-Tarnowskie Góry.<br /> <br /> Na ożywienie handlu i rozwoju miasta wpływ miało stworzenie połączenia kolejowego do Opola w 1858 roku. W niedługim czasie Tarnowskie Góry stają się głównym węzłem kolejowy Górnego Śląska.<br /> <br /> W czasie kulturkampfu ograniczano prawa polaków zamieszkujących teren powiatu tarnogórskiego.<br /> W roku 1873 wydzielono Tarnowskie Góry z powiatu bytomskiego i utworzono powiat tarnogórski.<br /> W 1872 roku zakazano nauczania języka polskie w szkołach ludowych. W roku 1876 wprowadzono jako jedyny język urzędowy niemiecki. Ostoją polskości był kościół katolicki.<br /> W 1889 roku utworzono w Bytomiu Związek Wzajemnej Pomocy Chrześcijańskich Robotników Górnośląskich.<br /> <br /> W roku 1916 Tarnowskie Góry nadały honorowe obywatelstwo Paulowi von Hindenburgowi.<br /> <br /> <br /> <br /> ==Gospodarka==<br /> <br /> Gospodarka Tarnowskich Gór ma niejednolity charakter. Gmina, tak jak cały region, związana jest historycznie z przemysłem ciężkim. W Tarnowskich Górach rozwinął się przemysł dostarczający maszyny i urządzenia dla przedsiębiorstw z branży górniczej, hutniczej i chemicznej. U boku dużych firm w latach 90-tych prężnie rozwinęły się małe i średnie przedsiębiorstwa, które przejęły rolę motoru lokalnej gospodarki. W Tarnowskich Górach rozwijają się firmy działające m.in. w branży budowlanej, instalacyjnej, papierniczej, elektronicznej, przemyśle lekkim. Ważną gałęzią gospodarki są także usługi i handel&lt;ref&gt;<br /> Sytuację gospodarczą gminy Tarnowskie Góry przedstawiono na podstawie danych z lat 2008 – 2011 publikowanych przez Główny Urząd Statystyczny oraz danych pochodzących ze strony Internetowej Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach (http://www.tarnowskiegory.pl/).&lt;/ref&gt; <br /> <br /> Do największych firm działających w gminie należy zaliczyć: Fabrykę Sprzętu Ratunkowego i Lamp Górniczych „Faser”, Fabrykę Maszyn i Urządzeń „Tagor”, Zakład Aparatury Chemicznej „Chemet”, „ZAMET - Budowa Maszyn”, Fabrykę Zmechanizowanych Obudów Ścianowych „Fazos” S.A., a także Zakłady Odzieżowe „Bytom”, Fabryka Podzespołów Elektrotechnicznych „Electrocarbon”&lt;ref&gt;[http://www.tarnowskiegory.pl/files/environments/696/poS_tarnowskie_gory.pdf Program ochrony środowiska gminy Tarnowskie Góry na lata 2012 - 2015 z perspektywą na lata 2016 – 2019]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Z sytuacją gospodarczą ściśle związany jest rynek pracy. Według danych pochodzących z Głównego Urzędu Statystycznego na terenie powiatu tarnogórskiego w 2010 roku najwięcej osób zatrudnionych było w przemyśle i budownictwie (36,30%), najmniej natomiast zatrudnionych było w usługach z zakresu działalności finansowej i ubezpieczeniowej, obsługi rynku nieruchomości (2,73%) oraz w rolnictwie (6,73%).<br /> <br /> ==Władze miasta==<br /> <br /> Urzędującym burmistrzem jest od 2006 Arkadiusz Czech. W wyborach samorządowych 2006 uzyskał w I turze wynik 23,68%, a w II – 51%.<br /> W kolejnych, w 2010 uzyskał w I turze wynik 41,04%, a w II – 69,33%. Zarówno w wyborach 2006, jak i w 2010 jego głównym kontrkandydatem był poprzedni burmistrz – Kazimierz Szczerba&lt;ref&gt;[http://wybory2010.pkw.gov.pl/geo/pl/240000/241304.html Wybbory Samorządowe 2010]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Burmistrz Tarnowskich Gór ma dwóch zastępców. W kadencji (2010-2014) wiceburmistrzami są:<br /> *Piotr Skrabaczewski, zastępca burmistrza ds. gospodarczych<br /> *Jolanta Tuszyńska, zastępca burmistrza ds. społecznych<br /> <br /> ==Kultura==<br /> <br /> ===Cykliczne imprezy kulturalne===<br /> <br /> *Dni Gwarków – trzydniowy festyn organizowany od 1957. Charakterystyczną częścią tej imprezy jest barwny pochód ulicami miasta, podczas którego przebierańcy wcielają się w historyczne lub legendarne postacie. Odbywają się one we wrześniu.<br /> *Piknik Gwarecki – organizowany przez Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej na terenie Skansenu Maszyn Parowych i Kopalni Zabytkowej w czerwcu.<br /> *Ogólnopolskie Warsztaty Twórcze Osób Niepełnosprawnych – trzydniowa impreza na przełomie września i października, organizowana z inicjatywy Urzędu Miasta i Zakładu Rehabilitacji Zawodowej Inwalidów dla niepełnosprawnych plastyków amatorów.<br /> *Tarnogórskie Wieczory Muzyki Organowej i Kameralnej – cykl koncertów organowych i kameralnych odbywających się we wrześniu i w październiku w kościele ewangelicko-augsburskim.<br /> *Dzień Kultury Ulicznej<br /> *Tarnogórskie Spotkania Jazzowe</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Tarnowskie_G%C3%B3ry&diff=2581 2014-12-12T13:21:32Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>Tarnowskie Góry (niem. Tarnowitz, czes.: Tarnovské Hory, Tarnovice, łac. Montes Tarnovicenses) – miasto i gmina w południowo-zachodniej Polsce, w województwie śląskim, siedziba powiatu tarnogórskiego.<br /> <br /> ==Położenie geograficzne==<br /> <br /> Tarnowskie Góry leżą w środkowej części województwa śląskiego, na północnym obrzeżu [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]] ([[Konurbacja katowicka|Konurbacji katowickiej]]). Graniczą z [[Miasteczko Śląskie|Miasteczkiem Śląskim]], [[Radzionków|Radzionkowem]] i [[Bytom|Bytomiem]] oraz trzema gminami wiejskimi: Świerklańcem, Zbrosławicami i Twarogiem. Miasto położone jest na styku dwóch mezoregionów fizycznogeograficznych: [[Garb Tarnogórski|Garbu Tarnogórskiego]], należącego do [[Wyżyna Śląska|Wyżyny Śląskiej]] oraz [[Równina Opolska|Równiny Opolskiej]], wchodzącej w skład [[Nizina Śląska|Niziny Śląskiej]]. <br /> <br /> Współrzędne geograficzne Śródmieścia wynoszą 50°27’ szerokości geograficznej północnej i 18°52’ długości geograficznej wschodniej. Tarnowskie Góry zajmują obszar 8347 ha. &lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, p. red. prof. Jana Drabiny, Tarnowskie Góry 2000, s.695.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Przez gminę przebiega kilka ważnych tras komunikacyjnych:<br /> *droga krajowa nr 11 relacji Kołobrzeg – Bytom;<br /> *droga krajowa nr 78 relacji Chałupki – Jędrzejów;<br /> *droga wojewódzka nr 908 relacji Częstochowa – Tarnowskie Góry.<br /> <br /> Tarnowskie Góry leżą również na szlaku magistrali węglowej (Gdynia – Chorzów Batory), na szlaku kolejowym relacji Katowice – Lubliniec oraz na szlaku kolejowym relacji Opole - Tarnowskie Góry&lt;ref&gt;[http://www.tarnowskiegory.pl/files/environments/696/poS_tarnowskie_gory.pdf#page=13&amp;zoom=auto,-274,435]&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ===Rzeźba i krajobraz terenu===<br /> <br /> Ukształtowanie powierzchni Tarnowskich Gór jest dość zróżnicowane. W ukształtowaniu i krajobrazie gminy wyraźnie wyróżniają się dwie odmienne części - północna, o płaskiej powierzchni, porośnięta lasami i południowa pagórkowata z licznymi polami. Najwyższymi wzniesieniami są Sucha Góra (352 m n.p.m.), a najniżej położone są Dolina [[Soła|Soły]](254 m n.p.m) i jej dopływ Graniczna Woda (255 m n.p.m). Krajobraz rejonu tarnogórskiego jest w dużej mierze związany z budową geologiczną. Dominują tutaj dwie grupy skał: pierwsza to piaskowce, wapienie i dolomity, a druga - luźne piaski przemieszane ze żwirami i glinami. Przez południowo-wschodni kraniec gminy przebiega dział wodny oddzielający dorzecza Wisły i Odry. Północną część gminy zajmują rozległe tereny leśne, sosnowe i świerkowe, stanowiące fragment Lasów Lubliniecko-Świerklanieckich. Część południowa natomiast to ciepłolubne łąki i lasy bukowe. <br /> <br /> ==Historia==<br /> ===Tarnowskie Góry do 1740 roku===<br /> <br /> Miasto Tarnowskie Góry swoją genezą sięga XIV wieku, kiedy pojawia się pierwsza wzmianka w 1338 roku o wsi Tarnowice&lt;ref&gt;Dokument datowany na 13 kwietnia 1338 roku wymienia Adama z Tarnowitz jako świadka.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Tarnowskie Góry wchodziły w skład księstwa bytomskiego. Jan II w 1498 roku włączył bytom w skład księstwa opolskiego. Po śmierci Jana II Dobrego w 1532 roku miasto wraz z księstwem opolsko-raciborskim przechodzi pod panowanie Hohenzollernów. Po trwających dwa lata procesach sądowych Hohenzollernowie obejmują spadek po Janie II Dobrym. Jednak Habsburgowie wysuwają ciągłe roszczenia do tych terenów. W 1620 roku po bitwie pod Białą Górą Habsburgowie skonfiskowali dobra Hohenzollernów, ziemia bytomska została sprzedana Donnersmarckom. <br /> <br /> W końcu XV wieku odkryto w okolicach Tarnowskich Gór galeny (łac. ''galena'' oznacza rudę ołowiu, jest to minerał zawierający do 86% ołowiu i do 1% srebra), co spowodowało napływ ludności i rozwój urbanizacyjny terenów w obrębie Garbu Tarnogórskiego. Wcześniej teren ten był osadniczo mało atrakcyjny ze względu na nieurodzajne gleby. Nie dysponujemy dokumentem lokacyjnym Tarnowic, ale dla początków historii miasta znane są dwa dokumenty potwierdzające znaczenie górnictwa rudnego dla jego rozwoju. Pierwszym jest akt wolności górniczej nadany przez księcia z linii opolsko-raciborskiej Jana II Dobrego w 1526 roku, chociaż nie pojawia się w nim bezpośrednio nazwa Tarnowskie Góry. W roku 1528 Jan II ogłosił zaś tzw. Ordunek Gorny, ustanawiał on atrakcyjne warunki pracy w kopalniach i nadawał miastu status wolnego miasta górniczego co zaowocowało napływem nowych osadników i rozwojem górnictwa srebra i ołowiu. Herb miastu nadano w 1529 roku. Umieszczono na nim skrzydło orła i skrzyżowane narzędzia górnicze żelazko i pyrlik (żelazko było rodzajem dłuta, często na stylu, a pyrlik był młotem górniczym. Powszechnie używane do końca XIX wieku.)<br /> <br /> Od roku 1529 roku Tarnowskie Góry są siedzibą urzędu górniczego, ustanowionego przez Jana II Dobrego. Urząd oprócz funkcji gospodarczych pełnił też funkcje administracyjne. W 1543 roku dochodzi do buntu gwarków (gwarkowie byli pracownikami kopalń, ta grupa ludności cieszyła się wieloma przywilejami i wolnością osobistą. Do Tarnowskich Gór napływali z terenów Rzeczpospolitej i z Frankonii, Turyngii oraz Czech) w Tarnowskich Górach na tle narodowościowym i ekonomicznym. Przyczyną zamieszek było sprowadzanie gwarków z Frankonii i dawanie im lepszych warunków zatrudnienia. Zamieszki stłumiło wojsko, a prowodyrów wygnano, dla uspokojenia sytuacji władze dofinansowały miejscowy szpital.<br /> <br /> Co ciekawe Jerzy Hohenzollern-Ansbach nie lubił [[Bytom|Bytomia]], jeśli można użyć takiego stwierdzenia, spory miedzy miastami rozstrzygał na korzyść Tarnowskich Gór i nadawał miastu liczne przywileje, można nawet spotkać teorie że miasto powstało by umniejszyć znaczenie Bytomia.<br /> <br /> Miasto rozwijało się dzięki górnictwu bardzo dynamicznie. Do połowy XVI wieku liczba mieszkańców mogła wynosić 2000 osób, a na początku XVII wieku nawet 3000 osób. Tarnowskie Góry był więc jednym z większych miast Górnego Śląska&lt;ref&gt; Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.103.&lt;/ref&gt;. O bogactwie miasta w XVI wieku świadczy to, że w wieży zboru ewangelickiego w 1586 roku zamontowano jeden z pierwszych zegarów na Górnym Śląsku.<br /> <br /> Wojna trzydziestoletnia (1618-1648) bardzo dotkliwie wpłynęła na pauperyzację mieszkańców miasta i zatrzymała jego rozwój. W 1620 przez miasto przechodzili wysłani przez króla Polski na pomoc Ferdynandowi Habsburgowi lisowczycy i wymusili 250 talarów kontrybucji. W 1631 roku miasto musiało z kolei zapłacić 600 talarów kary Habsburgom za sprzyjanie Duńczykom. Okres wojny trzydziestoletniej, ciągłe przemarsze wojsk i nakładane kontrybucje bardzo zubożyły i wyniszczyły miasto. Nastąpił totalny regres w handlu i górnictwie. <br /> <br /> Wojna trzydziestoletnia i kryzys w górnictwie sprawiły że liczba ludność pod koniec XVII wieku zmniejszyła się prawie trzykrotnie, do ok. 1000 osób. W 1676 roku w mieście wybuchła zaraz. Za cud uważano, że ustąpiła po modlitwach i procesji do Piekar Śląskich. Od tej pory tradycja tej pielgrzymki jest kultywowana do dziś, co roku po 2. lipca pątnicy z Tarnowskich Gór podążają do [[Sanktuarium Matki Boskiej Piekarskiej]]. <br /> <br /> Zniszczenia wojny trzydziestoletniej zbiegły się z wyczerpywaniem złóż srebra i ubożeniem miasta. W 1561 roku wydobycie wynosiło ok. 864 ton ołowiu i 3 tony srebra. Sprzyjało to wtedy nie tylko zwiększaniu zatrudnienia w górnictwie, ale także rozwojowi hutnictwa ołowiu (metalu niezbędnego w produkcji amunicji do szybo rozwijającej się wówczas broni palnej). W latach 1530-1568 powstało 12 hut, a w ślad za tym rozwijało się rzemiosło i handel (co tydzień targ i cztery wielkie jarmarki rocznie). Zmniejszanie produkcji po wyczerpaniu złóż wpłynęło na spadek znaczenia miasta i jego regres gospodarczy. Dodatkowo zapaść pogłębiły wielkie zarazy w latach: 1715, 1723, 1728 i 1737 roku oraz niszczące miasto, w większości nadal o zabudowie drewnianej, w latach: 1701, 1734, 1742 i 1746. W roku 1764 ludność miasta wynosiła 946 osób z czego tylko 50 zajmowało się górnictwem&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.170.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ===1740-1918===<br /> <br /> 16 grudnia 1740 roku wybucha I wojna śląska, po podpisaniu pokoju we Wrocławiu 11. czerwca 1742 roku, Tarnowskie Góry przechodzą pod panowanie pruskie. Austria nie pogodziła się z utratą śląska. Dopiero pokój w Hubertsburgu podpisany w 1763 roku po zakończeniu III wojny śląskiej oddawał Śląsk prusakom na stałe. Do roku 1768 Tarnowskie Góry były własnością Donnersmarcków. Administracyjnie miasto należało do bytomskiego państwa stanowego. W 1816 roku Tarnowskie Góry po nowym podziale administracyjnym wraz z powiatem bytomskim weszły w skład rejencji opolskiej.<br /> <br /> Prusy po przejęciu tego terenu w celu odnowy górnictwa kruszcowego zniosły wymusiły na Donnersmarckach zrzeczenie się opłat od wydobywanego kruszcu (jedna dziewiąta część wydobycia plus opłata 3 talary od każdej marki srebra) pozwalając partycypować im w królewskiej dziesięcinie od wydobycia. <br /> <br /> Postęp technologiczny i poczynione inwestycje pozwoliły wydobywać niedostępne wcześniej pokłady galeny. <br /> <br /> W roku 1750 Fryderyk II potwierdza przywileje Tarnowski Gór. Lata 80. Wieku XVIII przynoszą ożywienie w dziedzinie górnictwa, za sprawą interwencji ministra Fryderyka Antoniego Heinitza i dyrektora Wyższego Urzędu Górniczego Fryderyka Wilhelma Redena. Zaciągnięte pożyczki od króla i sprowadzeni z Saksonii górnicy pozwolili wznowić wydobycie.<br /> <br /> W latach 1784-1787 powstają kopalnie i huta Fryderyk. Była to jedyna huta srebra i ołowiu na Śląsku. Wykorzystywała do działania nurt wody z kanałów odwadniających kopalnie.<br /> <br /> W roku 1788 zainstalowano tu pierwszą na kontynencie europejskim maszynę parową do odwadniania sprowadzoną z Anglii. W 1793 roku powstał w Tarnowskich górach [[Główny Urząd Górniczy]]&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.170.&lt;/ref&gt;. Ciągły postęp technologiczny sprawiał, że lokalne zakłady ciągle modyfikowano. Opracowano metodę prażenia rudy ołowiu, zwaną metodą tarnogórską. Tarnowskie Góry już w roku 1797 uruchomiły wodociąg dostarczający wodę do domów w mieście.<br /> <br /> Dzięki poczynionym inwestycja wydobycie galeny wzrosło z 50 ton w 1784 roku przez 1810 ton w roku 1815 aż do 52572 ton w roku 1913.<br /> <br /> W 1803 powstała szkoła górnicza, była pierwszą tego typu instytucją na Górnym Śląsku i obecnych ziemiach Polski. W roku 1806 miasto zdobywają Francuzi, pomimo braku większych walk miasto przechodzi z rąk do rąk, a zdobywcy za każdym razem nakładają kontrybucje. Do 10 lipca 1807 roku koszty kontrybucji jakie poniosły Tarnowskie Góry to 7854 talarów&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.155.&lt;/ref&gt;. W 1813 roku na odezwę cesarza do walki z francuzami zgłosiło się tylko 61 ochotników a po ogłoszeniu mobilizacji połowa rekrutów nie zgłosiła się&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.156.&lt;/ref&gt;. <br /> ==Gospodarka==<br /> <br /> Gospodarka Tarnowskich Gór ma niejednolity charakter. Gmina, tak jak cały region, związana jest historycznie z przemysłem ciężkim. W Tarnowskich Górach rozwinął się przemysł dostarczający maszyny i urządzenia dla przedsiębiorstw z branży górniczej, hutniczej i chemicznej. U boku dużych firm w latach 90-tych prężnie rozwinęły się małe i średnie przedsiębiorstwa, które przejęły rolę motoru lokalnej gospodarki. W Tarnowskich Górach rozwijają się firmy działające m.in. w branży budowlanej, instalacyjnej, papierniczej, elektronicznej, przemyśle lekkim. Ważną gałęzią gospodarki są także usługi i handel&lt;ref&gt;<br /> Sytuację gospodarczą gminy Tarnowskie Góry przedstawiono na podstawie danych z lat 2008 – 2011 publikowanych przez Główny Urząd Statystyczny oraz danych pochodzących ze strony Internetowej Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach (http://www.tarnowskiegory.pl/).&lt;/ref&gt; <br /> <br /> Do największych firm działających w gminie należy zaliczyć: Fabrykę Sprzętu Ratunkowego i Lamp Górniczych „Faser”, Fabrykę Maszyn i Urządzeń „Tagor”, Zakład Aparatury Chemicznej „Chemet”, „ZAMET - Budowa Maszyn”, Fabrykę Zmechanizowanych Obudów Ścianowych „Fazos” S.A., a także Zakłady Odzieżowe „Bytom”, Fabryka Podzespołów Elektrotechnicznych „Electrocarbon”&lt;ref&gt;[http://www.tarnowskiegory.pl/files/environments/696/poS_tarnowskie_gory.pdf Program ochrony środowiska gminy Tarnowskie Góry na lata 2012 - 2015 z perspektywą na lata 2016 – 2019]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Z sytuacją gospodarczą ściśle związany jest rynek pracy. Według danych pochodzących z Głównego Urzędu Statystycznego na terenie powiatu tarnogórskiego w 2010 roku najwięcej osób zatrudnionych było w przemyśle i budownictwie (36,30%), najmniej natomiast zatrudnionych było w usługach z zakresu działalności finansowej i ubezpieczeniowej, obsługi rynku nieruchomości (2,73%) oraz w rolnictwie (6,73%).<br /> <br /> ==Władze miasta==<br /> <br /> Urzędującym burmistrzem jest od 2006 Arkadiusz Czech. W wyborach samorządowych 2006 uzyskał w I turze wynik 23,68%, a w II – 51%.<br /> W kolejnych, w 2010 uzyskał w I turze wynik 41,04%, a w II – 69,33%. Zarówno w wyborach 2006, jak i w 2010 jego głównym kontrkandydatem był poprzedni burmistrz – Kazimierz Szczerba&lt;ref&gt;[http://wybory2010.pkw.gov.pl/geo/pl/240000/241304.html Wybbory Samorządowe 2010]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Burmistrz Tarnowskich Gór ma dwóch zastępców. W kadencji (2010-2014) wiceburmistrzami są:<br /> *Piotr Skrabaczewski, zastępca burmistrza ds. gospodarczych<br /> *Jolanta Tuszyńska, zastępca burmistrza ds. społecznych<br /> <br /> ==Kultura==<br /> <br /> ===Cykliczne imprezy kulturalne===<br /> <br /> *Dni Gwarków – trzydniowy festyn organizowany od 1957. Charakterystyczną częścią tej imprezy jest barwny pochód ulicami miasta, podczas którego przebierańcy wcielają się w historyczne lub legendarne postacie. Odbywają się one we wrześniu.<br /> *Piknik Gwarecki – organizowany przez Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej na terenie Skansenu Maszyn Parowych i Kopalni Zabytkowej w czerwcu.<br /> *Ogólnopolskie Warsztaty Twórcze Osób Niepełnosprawnych – trzydniowa impreza na przełomie września i października, organizowana z inicjatywy Urzędu Miasta i Zakładu Rehabilitacji Zawodowej Inwalidów dla niepełnosprawnych plastyków amatorów.<br /> *Tarnogórskie Wieczory Muzyki Organowej i Kameralnej – cykl koncertów organowych i kameralnych odbywających się we wrześniu i w październiku w kościele ewangelicko-augsburskim.<br /> *Dzień Kultury Ulicznej<br /> *Tarnogórskie Spotkania Jazzowe</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Tarnowskie_G%C3%B3ry&diff=2580 2014-12-12T13:15:46Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>Tarnowskie Góry (niem. Tarnowitz, czes.: Tarnovské Hory, Tarnovice, łac. Montes Tarnovicenses) – miasto i gmina w południowo-zachodniej Polsce, w województwie śląskim, siedziba powiatu tarnogórskiego.<br /> <br /> ==Położenie geograficzne==<br /> <br /> Tarnowskie Góry leżą w środkowej części województwa śląskiego, na północnym obrzeżu [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]] ([[Konurbacja katowicka|Konurbacji katowickiej]]). Graniczą z [[Miasteczko Śląskie|Miasteczkiem Śląskim]], [[Radzionków|Radzionkowem]] i [[Bytom|Bytomiem]] oraz trzema gminami wiejskimi: Świerklańcem, Zbrosławicami i Twarogiem. Miasto położone jest na styku dwóch mezoregionów fizycznogeograficznych: [[Garb Tarnogórski|Garbu Tarnogórskiego]], należącego do [[Wyżyna Śląska|Wyżyny Śląskiej]] oraz [[Równina Opolska|Równiny Opolskiej]], wchodzącej w skład [[Nizina Śląska|Niziny Śląskiej]]. <br /> <br /> Współrzędne geograficzne Śródmieścia wynoszą 50°27’ szerokości geograficznej północnej i 18°52’ długości geograficznej wschodniej. Tarnowskie Góry zajmują obszar 8347 ha. &lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, p. red. prof. Jana Drabiny, Tarnowskie Góry 2000, s.695.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Przez gminę przebiega kilka ważnych tras komunikacyjnych:<br /> *droga krajowa nr 11 relacji Kołobrzeg – Bytom;<br /> *droga krajowa nr 78 relacji Chałupki – Jędrzejów;<br /> *droga wojewódzka nr 908 relacji Częstochowa – Tarnowskie Góry.<br /> <br /> Tarnowskie Góry leżą również na szlaku magistrali węglowej (Gdynia – Chorzów Batory), na szlaku kolejowym relacji Katowice – Lubliniec oraz na szlaku kolejowym relacji Opole - Tarnowskie Góry&lt;ref&gt;[http://www.tarnowskiegory.pl/files/environments/696/poS_tarnowskie_gory.pdf#page=13&amp;zoom=auto,-274,435]&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ===Rzeźba i krajobraz terenu===<br /> <br /> Ukształtowanie powierzchni Tarnowskich Gór jest dość zróżnicowane. W ukształtowaniu i krajobrazie gminy wyraźnie wyróżniają się dwie odmienne części - północna, o płaskiej powierzchni, porośnięta lasami i południowa pagórkowata z licznymi polami. Najwyższymi wzniesieniami są Sucha Góra (352 m n.p.m.), a najniżej położone są Dolina [[Soła|Soły]](254 m n.p.m) i jej dopływ Graniczna Woda (255 m n.p.m). Krajobraz rejonu tarnogórskiego jest w dużej mierze związany z budową geologiczną. Dominują tutaj dwie grupy skał: pierwsza to piaskowce, wapienie i dolomity, a druga - luźne piaski przemieszane ze żwirami i glinami. Przez południowo-wschodni kraniec gminy przebiega dział wodny oddzielający dorzecza Wisły i Odry. Północną część gminy zajmują rozległe tereny leśne, sosnowe i świerkowe, stanowiące fragment Lasów Lubliniecko-Świerklanieckich. Część południowa natomiast to ciepłolubne łąki i lasy bukowe. <br /> <br /> ==Historia==<br /> ===Tarnowskie Góry do 1740 roku===<br /> <br /> Miasto Tarnowskie Góry swoją genezą sięga XIV wieku, kiedy pojawia się pierwsza wzmianka w 1338 roku o wsi Tarnowice&lt;ref&gt;Dokument datowany na 13 kwietnia 1338 roku wymienia Adama z Tarnowitz jako świadka.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Tarnowskie Góry wchodziły w skład księstwa bytomskiego. Jan II w 1498 roku włączył bytom w skład księstwa opolskiego. Po śmierci Jana II Dobrego w 1532 roku miasto wraz z księstwem opolsko-raciborskim przechodzi pod panowanie Hohenzollernów. Po trwających dwa lata procesach sądowych Hohenzollernowie obejmują spadek po Janie II Dobrym. Jednak Habsburgowie wysuwają ciągłe roszczenia do tych terenów. W 1620 roku po bitwie pod Białą Górą Habsburgowie skonfiskowali dobra Hohenzollernów, ziemia bytomska została sprzedana Donnersmarckom. <br /> <br /> W końcu XV wieku odkryto w okolicach Tarnowskich Gór galeny (łac. ''galena'' oznacza rudę ołowiu, jest to minerał zawierający do 86% ołowiu i do 1% srebra), co spowodowało napływ ludności i rozwój urbanizacyjny terenów w obrębie Garbu Tarnogórskiego. Wcześniej teren ten był osadniczo mało atrakcyjny ze względu na nieurodzajne gleby. Nie dysponujemy dokumentem lokacyjnym Tarnowic, ale dla początków historii miasta znane są dwa dokumenty potwierdzające znaczenie górnictwa rudnego dla jego rozwoju. Pierwszym jest akt wolności górniczej nadany przez księcia z linii opolsko-raciborskiej Jana II Dobrego w 1526 roku, chociaż nie pojawia się w nim bezpośrednio nazwa Tarnowskie Góry. W roku 1528 Jan II ogłosił zaś tzw. Ordunek Gorny, ustanawiał on atrakcyjne warunki pracy w kopalniach i nadawał miastu status wolnego miasta górniczego co zaowocowało napływem nowych osadników i rozwojem górnictwa srebra i ołowiu. Herb miastu nadano w 1529 roku. Umieszczono na nim skrzydło orła i skrzyżowane narzędzia górnicze żelazko i pyrlik (żelazko było rodzajem dłuta, często na stylu, a pyrlik był młotem górniczym. Powszechnie używane do końca XIX wieku.)<br /> <br /> Od roku 1529 roku Tarnowskie Góry są siedzibą urzędu górniczego, ustanowionego przez Jana II Dobrego. Urząd oprócz funkcji gospodarczych pełnił też funkcje administracyjne. W 1543 roku dochodzi do buntu gwarków (gwarkowie byli pracownikami kopalń, ta grupa ludności cieszyła się wieloma przywilejami i wolnością osobistą. Do Tarnowskich Gór napływali z terenów Rzeczpospolitej i z Frankonii, Turyngii oraz Czech) w Tarnowskich Górach na tle narodowościowym i ekonomicznym. Przyczyną zamieszek było sprowadzanie gwarków z Frankonii i dawanie im lepszych warunków zatrudnienia. Zamieszki stłumiło wojsko, a prowodyrów wygnano, dla uspokojenia sytuacji władze dofinansowały miejscowy szpital.<br /> <br /> Co ciekawe Jerzy Hohenzollern-Ansbach nie lubił [[Bytom|Bytomia]], jeśli można użyć takiego stwierdzenia, spory miedzy miastami rozstrzygał na korzyść Tarnowskich Gór i nadawał miastu liczne przywileje, można nawet spotkać teorie że miasto powstało by umniejszyć znaczenie Bytomia.<br /> <br /> Miasto rozwijało się dzięki górnictwu bardzo dynamicznie. Do połowy XVI wieku liczba mieszkańców mogła wynosić 2000 osób, a na początku XVII wieku nawet 3000 osób. Tarnowskie Góry był więc jednym z większych miast Górnego Śląska&lt;ref&gt; Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.103.&lt;/ref&gt;. O bogactwie miasta w XVI wieku świadczy to, że w wieży zboru ewangelickiego w 1586 roku zamontowano jeden z pierwszych zegarów na Górnym Śląsku.<br /> <br /> Wojna trzydziestoletnia (1618-1648) bardzo dotkliwie wpłynęła na pauperyzację mieszkańców miasta i zatrzymała jego rozwój. W 1620 przez miasto przechodzili wysłani przez króla Polski na pomoc Ferdynandowi Habsburgowi lisowczycy i wymusili 250 talarów kontrybucji. W 1631 roku miasto musiało z kolei zapłacić 600 talarów kary Habsburgom za sprzyjanie Duńczykom. Okres wojny trzydziestoletniej, ciągłe przemarsze wojsk i nakładane kontrybucje bardzo zubożyły i wyniszczyły miasto. Nastąpił totalny regres w handlu i górnictwie. <br /> <br /> Wojna trzydziestoletnia i kryzys w górnictwie sprawiły że liczba ludność pod koniec XVII wieku zmniejszyła się prawie trzykrotnie, do ok. 1000 osób. W 1676 roku w mieście wybuchła zaraz. Za cud uważano, że ustąpiła po modlitwach i procesji do Piekar Śląskich. Od tej pory tradycja tej pielgrzymki jest kultywowana do dziś, co roku po 2. lipca pątnicy z Tarnowskich Gór podążają do [[Sanktuarium Matki Boskiej Piekarskiej]]. <br /> <br /> Zniszczenia wojny trzydziestoletniej zbiegły się z wyczerpywaniem złóż srebra i ubożeniem miasta. W 1561 roku wydobycie wynosiło ok. 864 ton ołowiu i 3 tony srebra. Sprzyjało to wtedy nie tylko zwiększaniu zatrudnienia w górnictwie, ale także rozwojowi hutnictwa ołowiu (metalu niezbędnego w produkcji amunicji do szybo rozwijającej się wówczas broni palnej). W latach 1530-1568 powstało 12 hut, a w ślad za tym rozwijało się rzemiosło i handel (co tydzień targ i cztery wielkie jarmarki rocznie). Zmniejszanie produkcji po wyczerpaniu złóż wpłynęło na spadek znaczenia miasta i jego regres gospodarczy. Dodatkowo zapaść pogłębiły wielkie zarazy w latach: 1715, 1723, 1728 i 1737 roku oraz niszczące miasto, w większości nadal o zabudowie drewnianej, w latach: 1701, 1734, 1742 i 1746. W roku 1764 ludność miasta wynosiła 946 osób z czego tylko 50 zajmowało się górnictwem&lt;ref&gt;Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000, s.170.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Gospodarka==<br /> <br /> Gospodarka Tarnowskich Gór ma niejednolity charakter. Gmina, tak jak cały region, związana jest historycznie z przemysłem ciężkim. W Tarnowskich Górach rozwinął się przemysł dostarczający maszyny i urządzenia dla przedsiębiorstw z branży górniczej, hutniczej i chemicznej. U boku dużych firm w latach 90-tych prężnie rozwinęły się małe i średnie przedsiębiorstwa, które przejęły rolę motoru lokalnej gospodarki. W Tarnowskich Górach rozwijają się firmy działające m.in. w branży budowlanej, instalacyjnej, papierniczej, elektronicznej, przemyśle lekkim. Ważną gałęzią gospodarki są także usługi i handel&lt;ref&gt;<br /> Sytuację gospodarczą gminy Tarnowskie Góry przedstawiono na podstawie danych z lat 2008 – 2011 publikowanych przez Główny Urząd Statystyczny oraz danych pochodzących ze strony Internetowej Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach (http://www.tarnowskiegory.pl/).&lt;/ref&gt; <br /> <br /> Do największych firm działających w gminie należy zaliczyć: Fabrykę Sprzętu Ratunkowego i Lamp Górniczych „Faser”, Fabrykę Maszyn i Urządzeń „Tagor”, Zakład Aparatury Chemicznej „Chemet”, „ZAMET - Budowa Maszyn”, Fabrykę Zmechanizowanych Obudów Ścianowych „Fazos” S.A., a także Zakłady Odzieżowe „Bytom”, Fabryka Podzespołów Elektrotechnicznych „Electrocarbon”&lt;ref&gt;[http://www.tarnowskiegory.pl/files/environments/696/poS_tarnowskie_gory.pdf Program ochrony środowiska gminy Tarnowskie Góry na lata 2012 - 2015 z perspektywą na lata 2016 – 2019]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Z sytuacją gospodarczą ściśle związany jest rynek pracy. Według danych pochodzących z Głównego Urzędu Statystycznego na terenie powiatu tarnogórskiego w 2010 roku najwięcej osób zatrudnionych było w przemyśle i budownictwie (36,30%), najmniej natomiast zatrudnionych było w usługach z zakresu działalności finansowej i ubezpieczeniowej, obsługi rynku nieruchomości (2,73%) oraz w rolnictwie (6,73%).<br /> <br /> ==Władze miasta==<br /> <br /> Urzędującym burmistrzem jest od 2006 Arkadiusz Czech. W wyborach samorządowych 2006 uzyskał w I turze wynik 23,68%, a w II – 51%.<br /> W kolejnych, w 2010 uzyskał w I turze wynik 41,04%, a w II – 69,33%. Zarówno w wyborach 2006, jak i w 2010 jego głównym kontrkandydatem był poprzedni burmistrz – Kazimierz Szczerba&lt;ref&gt;[http://wybory2010.pkw.gov.pl/geo/pl/240000/241304.html Wybbory Samorządowe 2010]&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Burmistrz Tarnowskich Gór ma dwóch zastępców. W kadencji (2010-2014) wiceburmistrzami są:<br /> *Piotr Skrabaczewski, zastępca burmistrza ds. gospodarczych<br /> *Jolanta Tuszyńska, zastępca burmistrza ds. społecznych<br /> <br /> ==Kultura==<br /> <br /> ===Cykliczne imprezy kulturalne===<br /> <br /> *Dni Gwarków – trzydniowy festyn organizowany od 1957. Charakterystyczną częścią tej imprezy jest barwny pochód ulicami miasta, podczas którego przebierańcy wcielają się w historyczne lub legendarne postacie. Odbywają się one we wrześniu.<br /> *Piknik Gwarecki – organizowany przez Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej na terenie Skansenu Maszyn Parowych i Kopalni Zabytkowej w czerwcu.<br /> *Ogólnopolskie Warsztaty Twórcze Osób Niepełnosprawnych – trzydniowa impreza na przełomie września i października, organizowana z inicjatywy Urzędu Miasta i Zakładu Rehabilitacji Zawodowej Inwalidów dla niepełnosprawnych plastyków amatorów.<br /> *Tarnogórskie Wieczory Muzyki Organowej i Kameralnej – cykl koncertów organowych i kameralnych odbywających się we wrześniu i w październiku w kościele ewangelicko-augsburskim.<br /> *Dzień Kultury Ulicznej<br /> *Tarnogórskie Spotkania Jazzowe</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Robotnicy&diff=2579 2014-12-11T11:59:56Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Socjologia]]<br /> [[Kategoria:Historia]]<br /> <br /> [[Plik:Robotnicy.png|300px|thumb|right|[http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=93967&amp;from=&amp;dirids=1&amp;ver_id=&amp;lp=3&amp;QI=02386C9602F6E39F68AB14F324139C7C-28 ŚBC: Zawiadomienie. Robotnicy Zagłębia]]]<br /> [[Plik:Rzemieslnicy.png|300px|thumb|right|[http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=39835&amp;from=&amp;dirids=1&amp;ver_id=&amp;lp=15&amp;QI=02386C9602F6E39F68AB14F324139C7C-28 ŚBC: Co i jak robią rzemieślnicy.]]]<br /> Robotnicy, to zbiorowość ludzi zatrudniających się do pracy fizycznej związanej z obsługą maszyn i produkcji wyspecjalizowanych dóbr na potrzeby rynku towarowo-pieniężnego. Robotnicy jako pracownicy najemni, wykonują produkcyjną pracę fizyczną, zorganizowaną w ramach kapitalistycznych stosunków zatrudnienia w zakładach przemysłowych lub w przetwórstwie rolno-spożywczym. Historycznie robotnicy stali się podstawowym segmentem stosunków gospodarczych, związanych z maszynową wytwórczością dóbr konsumpcyjnych, adresowanych na rynek ponadlokalny, oraz produkcją maszyn i infrastruktury służących realizacji polityczno-gospodarczych interesów imperialnych państw narodowych. <br /> <br /> Miejsce zajmowane przez robotników w społecznym podziale pracy kształtuje nie tylko ich funkcje wytwórcze, określa również style życia i wartości kulturowe robotniczych rodzin. Są one powiązane z położeniem różnych warstw robotniczych na rynku pracy, oraz z ich związkowymi formami zrzeszania się i zbiorową kondycją polityczną, definiowaną przez stosunki władzy i własności w historycznie uformowanym ustroju, na danym etapie rozwoju industrialnej gospodarki. Robotnicy to kategoria społeczno-zawodowa niezbędna do funkcjonowania gospodarki w społeczeństwie przemysłowym.<br /> <br /> ==Industrializacja jako modernizacja społeczna==<br /> <br /> Stopniowe przechodzenie krajów o tradycyjnej gospodarce rolnej do społeczeństw industrialnych, w których produkcja przemysłowa stawała się podstawą bogactwa narodowego, zmieniało arystokratyczne stosunki stanowe na nowe stratyfikacyjne podziały. W uprzemysławiających się społeczeństwach ziemiaństwo i burżuazja tworzą klasy kapitalistów a proletariat i chłopstwo masy społeczne, określane też jako klasy ludowe.<br /> Robotnicy rekrutowani są przez inwestujących w przemysł ziemian i bogatych mieszczan z luźnych mas chłopskich, migrujących za pracą do industrializujących się miast. Następuje koncentracja osadnictwa i pokoleniowa reprodukcja proletariuszy, żyjących na robotniczych przedmieściach rozwijających się żywiołowo bogatych miast, lub w celowo planowanych robotniczych osadach i dzielnicach budowanych przy fabrykach, kopalniach, hutach - tak jak to było częste na Górnym Śląsku pod koniec XIX i na początku XX w.<br /> <br /> Narodziny i rozwój &quot;klasy industrialnej&quot; - jak uważał ojciec socjologii August Comte - przyczyni się do pozytywistycznego postępu, poprzez współpracę przemysłowców, inżynierów i robotników&lt;ref&gt;A. Comte, Kurs filozofii pozytywnej, t. 1-6 wyd. Paryż 1830-42. &lt;/ref&gt;. W tym samym okresie pierwszej połowy XIX wieku Fryderyk Engels wydał monografię pt. &quot;''Położenie klasy robotniczej w Anglii''&quot;&lt;ref&gt;F. Engels, Die Lage der arbeitenden Klasse in England. Leipzig 1845&lt;/ref&gt; dokumentującą wyzysk pracowniczy i nędzę warunków życia robotników w angielskich miastach przemysłowych. Wraz z Karolem Marksem tworzył teorię wyzysku i alienacji klasy robotniczej w kapitalizmie. Marksizm krytykując kapitalizm, jako ustrój oparty na strukturalnym konflikcie interesów klasy robotniczej i burżuazji, wskazywał na rozwój świadomości proletariuszy ze stanu bierności (klasa w &quot;sobie&quot;) do uświadomienia klasowych źródeł i rosnącej (wraz z doskonaleniem wydajności maszyn) skali wyzysku ich żywej ludzkiej pracy. Świadomość ta miała prowadzić zorganizowanych politycznie robotników (&quot;klasa dla siebie&quot;) do walki o wyzwolenie z kapitalistycznego ucisku, poprzez rewolucję w celu budowy komunistycznego bezklasowego ustroju&lt;ref&gt;K. Marks, F. Engels. Manifest komunistyczny, Londyn 1848&lt;/ref&gt;- jako przyszłościowej wspólnoty ludzi pracy.<br /> <br /> W peryferyjnych społeczeństwach procesy industrialnej modernizacji zablokowane są stosunkami stanowymi i tradycyjną gospodarką rolniczą. Ich przejście do intensywnego uprzemysłowienia wiązało się często z wybuchem rewolucji politycznych lub ustanawianiem dyktatur&lt;ref&gt;Patrz tezy słynnej pracy T. Scocpol, States and Social Revolutions: A Comparative Analysis of France, Russia and China, Chambridge Univ. Pres, Cambridge 1979., w której analizuje się mechanizmy wzbudzania rewolucji przemysłowych w agrarnych społeczeństwach, odczuwających presję rozwojową otoczenia gospodarczo--politycznego. &lt;/ref&gt;. Szczególnym przykładem procesu odgórnej industrializacji są różne typy oświeconych monarchii, jak Prusy króla Fryderyka II lub Japonia w epoce meidżi. Przypadek centralizacji polityki gospodarczej Prus, których stanowe elity z powodzeniem wdrażały państwowe programy uprzemysłowienia, będzie kluczowym czynnikiem intensyfikacji przemysłowego rozwoju ziem Górnego Śląska - prowincji podporządkowanej bezpośredniej władzy króla&lt;ref&gt;Realizowaną politykę gospodarczą Fryderyka II określa się jako kameralizm - ograniczając import i aktywizując produkcję manufaktur na wewnętrzny rynek, koncentrowano nadwyżki skarbowe, oraz merkantylizm - zakazując importu produktów wytwarzanych przez krajowy przemysł, pobudzano jego rozwój wysokimi akcyzami handlowymi na towary tranzytowe. Patrz - Historia Śląska, red. M. Czapliński, E. Kaszuba, G. Wąs, R. Żerelik, Wyd. UWr, Wrocław 2002, s.225-227.&lt;/ref&gt;. Inne czynniki uwarunkują w XX wieku opóźnioną odgórną modernizację w krajach komunistycznych, gdzie klasa robotnicza będzie tworzona programowo, jako ideologiczny suweren i baza politycznej władzy nad społeczeństwem i upaństwowioną gospodarką, sprawowanej przez partyjną nomenklaturę&lt;ref&gt;Lenin i bolszewicy uzasadniając doktrynę o przewodniej roli partii komunistycznej w budowie bezklasowego społeczeństwa i socjalistycznej industrializacji, głosili ideę &quot;ontologicznego&quot; zniesienia w socjalizmie klasy robotniczej wraz z likwidacją kapitalistów. Rewolucję proletariacką legitymizowano jako drogę modernizacji najsłabiej kapitalistycznie rozwiniętych krajów, poczynając od Rosji po inne państwa poddane władzy Kominternu i Stalina. Pisze o tym m.in. J. Staniszkis, w: Ontologia socjalizmu, Wyd. InPlus, Warszawa 1989, s. 2 i n. &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Uprzemysłowienie a losy polityczne Górnego Śląska==<br /> <br /> W końcu XVIII i w pierwszej połowie XIX stulecia rozwijająca się pruska gospodarka czerpała wzory industrializacji z Anglii (przemysł tekstylny, hutniczy). Zaś w okresie wojen napoleońskich wprowadzano znaczące własne innowacje techniczne, modernizując kopalnictwo i produkcję stali opartą na węglu kamiennym również na Śląsku.&lt;ref&gt;W. Czapliński, A. Galos, W. Korta, Historia Niemiec, Wyd. Ossolineum, Wrocław-Gdańsk 1981, s.436-437. &lt;/ref&gt;. W okresie pierwszej fali uprzemysłowienia Prus w latach 1835-1873 znacznie zyskuje szczególnie Górny Śląsk, nasycany technologiami produkcji fabrycznej opartymi na technologiach pary i węgla, co zwielokrotnia tu zatrudnienie robotników&lt;ref&gt;Tamże, s. 486-488 i K. Jonca, Rozwój gospodarczy Polski do 1939 roku, Wyd. UW, Wrocław 2000, s.152.&lt;/ref&gt;. Natomiast zacofanie gospodarcze ziem Polski pod zaborami Rosji i Austrii utrwala tradycyjną gospodarkę rolną i manufakturową służącą ziemiaństwu, a protekcjonizm opóźnia modernizowanie kopalnictwa, przemysłu włókienniczego, metalowego, czy mechanicznego&lt;ref&gt;K. Jonca, Rozwój gospodarczy... op. cit., s. 144-151.&lt;/ref&gt;. Jakkolwiek przemysłowe inwestycje na terenie Zagłębia Dąbrowskiego lokalizowały tam nowoczesne zakłady, jak huta Bankowa - będąca do I wojny światowej największą w zaborze rosyjskim, czy huty cynku i kopalnie węgla&lt;ref&gt;Tamże, s. 162. &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Ostatnie trzydziestolecie XIX w. cechuje silna koncentracja kapitałów i tworzenie karteli lub trustów monopolizujących różne branże. Spółki czerpiąc kapitał inwestycyjny również z zagranicy zwielokrotniały produkcję i zatrudnienie robotników. Rozwijają się i tworzone są nowe śląskie miasta (prawa miejskie zdobywają m.in. w 1865 r. wieś [[Katowice]] a w 1868 r. kolonia Królewska Huta - dziś [[Chorzów]]). Produkcja węgla, przemysłu stalowego, maszynowego, wyrobów chemicznych, tekstylnych żywiołowo wzrastała w okresach militarnych przedsięwzięć i potrzeb wojennych&lt;ref&gt;W. Czapliński, A. Galos, W. Korta, Historia Niemiec... op. cit., s. 596-597.&lt;/ref&gt;. Klęska Prus w I wojnie światowej i chaos wewnętrzny (rewolucja i trzy powstania śląskie prowadzą do podziału Górnego Śląska). <br /> Powstanie i utrwalenie bytu niepodległego państwa polskiego uczyniło z przyznanych Polsce części Górnego Śląska fundament jej rozwoju. Reorganizacja gospodarki kraju, przyjęty w 1920 roku statut organiczny województwa śląskiego, późniejsze kryzysy i trudności gospodarcze ograniczają jednak jego potencjał. Wielka koncentracja produkcji przemysłowej II Rzeczpospolitej Polskiej w województwie śląskim zajmującym 1,1% jej powierzchni (w 1923 roku wytwarzano tu 99,7% ołowiu, 87,7% cynku, 73% węgla, 71% żelaza z ogółu krajowej produkcji, przy wzroście np. udziału wydobycia węgla do 75% a żelaza i stali do 74% w 1936 r.)&lt;ref&gt;K. Popiołek, Śląskie dzieje, Wyd. PWN, Warszawa – Kraków 1976, s. 357; J. Kostrowicka, Z Landau, J. Tomaszewski, Historia gospodarcza Polski XIX i XX wieku, Wyd. KiW, Warszawa 1966, s. 259. &lt;/ref&gt; nie przysłania spadku produkcji i efektów kryzysu lat 1929-33&lt;ref&gt;K. Jonca, Rozwój gospodarczy... op. cit., s.193-194 - za Z. Landauem autor podaje, że dopiero w 1938 globalnie polska produkcja przemysłowa uzyskała poziom z 1913 roku.&lt;/ref&gt;. Kryzysogenne procesy rodzą liczne problemy socjalne. Funkcjonowanie aż 87,2% ludności regionu poza gospodarką rolną i trudne warunki życia rodzin robotniczych (które stanowiły 70,9% mieszkańców województwa śląskiego) aktywizują politycznie nowe siły socjaldemokratyczne, nurty faszyzujące i komunistyczne a także separatyzm etniczny&lt;ref&gt;W wyniku kryzysu oraz polityki polonizacji Ślązaków i awansowania przybyłych na Górny Śląsk kosztem miejscowych kadr poparcie zyskiwał m.in. Związek Obrony Górnoślązaków Jana Kustosa - patrz M. Fic, J. Kustos (1893-1932) - separatysta czy autonomista górnośląski? Wyd. 4Dplus, Katowice 2010, D. Jerczyński, Śląski ruch narodowy (pod naciskiem polskiego i niemieckiego nacjonalizmu na tle politycznej historii Górnego Śląska w latach 1848-1947), Zabrze 2006; i aktywizowały się nowe siły organizujące ruch robotniczy - patrz J. Walczak, Polska i niemiecka socjaldemokracja na Górnym Śląsku i w Cieszyńskim po przewrocie majowym 1926 – 1939, Wyd. ŚIN Katowice 1980.&lt;/ref&gt;. W przemyśle województwa na początku lat 20-tych zatrudnionych było ponad 200 tyś. robotników. Wraz z kartelizacją branż gospodarki i koncentracją kapitału oraz dekoniunkturą produkcji, narastał kryzys przemysłowy. Przemiany w podaży pracy i pogorszenie warunków zatrudnienia odbijały się negatywnie na kondycji bytowej oraz moralnej mas. Pogłębiające się w latach kryzysu bezrobocie (obejmowało 78 tys. w 1926 aż po 135,6 tys. w 1933 r. - tj. ok. 1/3 ogółu robotników) oraz spadek płac realnych - szczególnie wysoki w górnictwie, rozpowszechnia m.in. nielegalne wydobywanie węgla z biedaszybów lub zbieranie z przykopalnianych hałd&lt;ref&gt;U. Swadźba, Śląski etos pracy. Studium socjologiczne, Katowice 2001, s. 67; M. Smeja, Niemcy? Polacy? Ślązacy? Rodzimi mieszkańcy Opolszczyzny w świetle analiz socjologicznych, Wyd. Universitas, Kraków 2000 r., s. 87.&lt;/ref&gt;. Okresy kryzysów i spadek płac realnych w górnictwie sprawiał, że robotnicy a szczególnie bezrobotni górnicy podejmowali dorywcze prace rzemieślnicze, remontowe lub handel domokrążny a utrzymywanie się z uprawy choćby niewielkiego pola lub ogródka uważano za cenne uzupełnienie potrzeb bytowych&lt;ref&gt; I. Bukowska-Floreńska, Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Śląska, Wyd. UŚ, Katowice 1987, s.87. &lt;/ref&gt;. Górny Śląsk i jego robotnicza ludność systematycznie tracą pozycję w strukturze społeczno-gospodarczej zarówno Prus, jak i następnie II Rzeczpospolitej Polskiej&lt;ref&gt;M. Smeja, Niemcy? Polacy? Ślązacy?....op. cit., s. 83-91. &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Socjolog Florian Znaniecki diagnozując problemy ludzi pracy identyfikował m.in. warstwy tak zwanego &quot;beznadziejnego proletariatu&quot;. Wskazywał, że są to szczególnie ludzie trwale bezrobotni i dorywczo zatrudniani a podatni na populistyczne hasła i rewolucyjne doktryny. O uznanie tego proletariatu toczy się walka przywódców nurtów socjalistycznych z konserwatywnymi elitami a zwyciężają w niej często ambitni parweniusze dołączający do rządzących elit, co zwykle nie zmienia nędznego stanu socjalnego robotników&lt;ref&gt; F. Znaniecki, Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości, Wyd. PWN, Warszawa 1974, s,235-238.&lt;/ref&gt;.Hitlerowski narodowy socjalizm, jak również sowiecki komunistyczny aparat ideologiczny organizowały masy robotnicze w sprawny aparat wytwórczy, służący budowie polityczno-militarnej potęgi Niemiec oraz Związku Radzieckiego. <br /> <br /> [[Górny Śląsk]], jako region narożnikowy&lt;ref&gt;Analiza jego problemów społecznych i etniczno-kulturowych utrwalająca to określenie prowadzona jest w pracy ks. dra E. Szramka, Śląsk jako problem socjologiczny, &quot;Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku&quot; t. IV, Katowice 1934.&lt;/ref&gt;, wyjdzie z kolein historii pierwszej połowy XX wieku podzielony na Śląsk Opolski oraz na Górnośląską Aglomerację - stanowiącą bazę przemysłowego rozwoju socjalistycznej Polski Ludowej. Regiony te w podziale administracyjnym kraju zostały ujęte w odrębne ramy województw opolskiego i śląskiego (potocznie określane jako śląsko-dąbrowskie a przekształcane kolejno w katowickie i ponownie w województwo śląskie). Socjalistyczna industrializacja wiązała się z urbanizacją kraju, która nie zbliżyła się do stanu koncentracji w województwie. W porównaniu do 1921 roku w miastach mieszkało 24% ogółu ludności Polski, w 1938 27% natomiast w 1950 już 40% a w 1968 roku 52%&lt;ref&gt;Ibidem - porównaj dane. &lt;/ref&gt;. Ruch Solidarności lat osiemdziesiątych miał silne osadzenie w masach robotniczych konurbacji miast Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego. Efektem transformacji ustrojowej lat dziewięćdziesiątych i przejścia III Rzeczpospolitej Polskiej do postkapitalistycznej zglobalizowanej gospodarki, było uruchomienie procesów restrukturyzacji socjalistycznego dziedzictwa przemysłowego. W województwie śląskim na przełomie XX i XXI stulecia intensywna prywatyzacja gospodarki oraz rządowe reformy redukujące nadmierny potencjał wytwórczy górnictwa, hutnictwa i przemysłu ciężkiego spowodowały spadek zatrudnienia w przemyśle z poziomu bliskiego 60% do około 30% ogółu pracujących na jego terenie&lt;ref&gt;Patrz dane Tabeli 3 (74) w: Rocznik statystyczny województwa śląskiego 2012, US w Katowicach, Katowice 2012, s.160. &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Fordyzm i nowoczesna klasa robotnicza==<br /> <br /> Nowa fala industrializacji na przełomie XIX i XX wieku związana była z elektryfikacją i upowszechnieniem nowych technik maszynowego (potokowego) organizowania produkcji. Rozwiązania naukowego zarządzania pracą robotników przemysłowych i pracowników administracji z pierwszych lat XX wieku, propagowane przez inżynierów i przemysłowców amerykańskich, m.in. F. Taylora, H. Forda, francuskich H. Fayol, miały swego polskiego odpowiednika w [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębiu Dąbrowskim]] - K. Adamieckiego. &quot;Fordyzm&quot;, jak dziś nazywa się ten dominujący do lat 80-tych minionego stulecia model produkcji, zreorganizował procesy pracy maszynowej. Taśma, praca potokowa, wysoka specjalizacja czynności robotnika, czyni jego pracę intensywniejszą i bardziej wydajną. Kwalifikowane specjalności zawodowe zdobywane są przez czeladników i robotników również w szkolnictwie. Edukacja powszechna staje się dostępna dla mas i zbiorowości z wielu grup społeczno-zawodowych. <br /> <br /> W okresie międzywojennym w Polsce przeważali robotnicy większych i średnich zakładów przemysłowych przyuczeni do zawodu, lub pracowali jako czeladnicy w rzemiośle i proletariusze wyrobnicy, podejmujący się pracy dorywczej. Po II wojnie światowej rosło znaczenie wykształcenia zawodowego robotników ale powszechna mechanizacja produkcji, praca na zautomatyzowanych maszynach rodziła fatalizm techniczny i zjawisko rozczłonkowania czynności i procesów pracy&lt;ref&gt;Zjawiska te analizował m.in. G. Friedmann w książkach: Maszyna i człowiek, Wyd KiW Warszawa 1961, oraz Praca w okruchach, Wyd. KiW Warszawa 1967. &lt;/ref&gt;. Następstwem tego były: procesy alienacji pracy i atomizacji więzi pracowniczych, problemy identyfikacji z pracą, zachowanie jej jakości oraz morale zawodowego, alkoholizm i fluktuacja kadr, oraz obciążenia robotników chorobami zawodowymi&lt;ref&gt;O niektórych z tych problemów dyskutowano już w badaniach polskich socjologów z latach 60-tych, np. Socjologiczne problemy industrializacji w Polsce Ludowej, pod. red. J. Szczepańskiego, III Ogólnopolski Zjazd PTS Warszawa 2-6 lutego 1954, Wyd. PWN Warszawa 1967, czy R. Turski, Dynamika przemian społecznych w Polsce, Wyd. WP, Warszawa 1961, s.142-155.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Zróżnicowanie znaczenia branż oraz dziedzin produkcyjnych tworzy i reprodukuje socjalne, ekonomiczne oraz polityczne nierówności, a zarazem aktywizuje społeczną siłę klasy robotniczej w konfliktach o jej prawa pracownicze. &quot;Jedną z idei przewodnich fordyzmu po II wojnie światowej było włączenie świata pracy i związków zawodowych do systemu politycznego, które odbywało się za pośrednictwem instytucji neokorporacyjnych, trójstronnych komisji, łączących organizacje pracodawców, związki zawodowe i rządy&quot;&lt;ref&gt;J. Gardawski, Świat pracy a fordyzm i postfordyzm, w: red. J. Gardawski, Polacy pracujący a kryzys fordyzmu, Wyd. Scholar, Warszawa 2009, s. 53. &lt;/ref&gt; - pisze J. Gardawski. Socjolog niemiecki i brytyjski Ralph Dahrendorf zdiagnozował te przemiany jako instytucjonalizację konfliktu poprzez zrzeszenia, służące imperatywnej koordynacji stosunków przemysłowych&lt;ref&gt;Patrz wybór prac R.G. Dahrendorf, Klasy i konflikt klasowy w społeczeństwie przemysłowym, Wyd. Nomos Kraków 2012. &lt;/ref&gt;. Robotnicy, jako klasa społeczna stają się w latach trzydziestych i czterdziestych XX w. trzonem zachodnich społeczeństw przemysłowych. W Polsce dopiero w PRL zostają oni objęci polityką socjalną i zorganizowani przez upartyjnione związki zawodowe w branżowe grupy społeczno-zawodowe.<br /> <br /> ==Specyfika mobilizacji etosu robotników na Górnym Śląsku==<br /> <br /> Wytworzona w drugiej połowie dziewiętnastego wieku struktura osadnicza regionu, związana z gęstym ulokowaniem kopalń i zakładów przemysłu metalurgicznego stworzyły specyficzną tkankę społeczną z ludności folwarczo-przemysłowej. Robotnicy Górnego Śląska wytworzyli wysoki poziom [[Śląski etos pracy|etosu pracy]]&lt;ref&gt;Patrz U. Swadźba, Śląski etos pracy... op. cit.&lt;/ref&gt;, regulowany nieformalne przez sieci kontroli społecznej w robotniczych rodzinach i środowiskach osadniczych oraz wzorce religijne i instytucje pracownicze. Niemieckie korzenie solidności, rzetelności i dyscypliny pracy zawodowej, skupienie robotników wokół zatrudniającej ich kopalni lub huty, częste zamieszkanie w osiedlach przyzakładowych, wytwarzało silne przywiązanie do miejsca pracy&lt;ref&gt;Tamże, s. 54-59.&lt;/ref&gt;. Religijność, katolickiego w swej masie śląskiego ludu, umiejscawiała pracę i los robotniczy w wymiarze eschatologicznym. Wiara w opiekę świętych patronów (górniczy kult Św. Barbary), nauczanie Kościoła o moralnych wartościach trudu i godności pracy robotnika (wzór św. Józefa) a także wywodzenie się z ludu wielu katolickich duchownych, tworzyło silną konfigurację religijności w formach śląskiej kultury robotniczej. W końcu XIX wieku ukształtował się śląski etos pracy, na którego treści zdaniem U. Swadźby wpłynęły: &quot;relikty wiejskie tkwiące w śląskich społecznościach lokalnych (w tym chłopskich wzorców pracowitości), niemiecka etyka pracy oraz nauka i działalność Kościoła katolickiego&quot;&lt;ref&gt;U. Swadźba, Śląski etos pracy....- Tamże, s.62.&lt;/ref&gt;. Liczne były w śląskich środowiskach tradycje stowarzyszeniowe, społecznikowskie oraz rozwiązania socjalne, po części aktywizowane również przez katolickich księży a ułatwiające robotnikom ich życie codzienne. Kultura przemysłowa robotniczego Śląska w wielu formach została podtrzymana w okresie II Rzeczpospolitej, pomimo znacznego pogorszenia się ogólnych warunków bytowania. Region Górnego Śląska był już w okresie międzywojennym bardzo wysoko uprzemysłowiony i silnie zurbanizowany. Wyjątkowa dla ówczesnego społeczeństwa Polski była tu koncentracja ludności robotniczej, bowiem już w 1931 r. aż 70 proc. siły roboczej na tutejszym rynku pracy miało status robotników przemysłowych, a 87 proc. ludności pracowało poza rolnictwem, z czego niemal 55 proc. w górnictwie i hutnictwie&lt;ref&gt;Dzieje ruchu robotniczego na Górnym Śląsku, red. H. Havranek, Opole 1982, s. 140. Dla porównania, w 1938 r. w Warszawie zawodowo czynni robotnicy i ich rodziny stanowili 52,7 proc. ludności, z czego jedna piąta pracowała jako służba domowa (B. Brzostek, Robotnicy Warszawy. Konflikty codzienne (1950–1954), Warszawa 2002, s. 15).&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Fizyczny trud pracy dominujący w kopalniach i hutach, był fundamentem bytu śląskich mas. Ciężka praca w przemyśle, zapewniając byt ekonomiczny robotniczych rodzin, była również podstawą ich statusu i zwyczajowych tradycji ważnych dla ładu społecznego. Wokół pracy robotnika kształtował się wyraźny podział ról w rodzinie. Przez solidną pracę zyskiwał on szacunek w środowisku lokalnym oraz międzypokoleniową identyfikację z często dziedziczącymi jego zawód dziećmi i wnukami. Ciężka praca przemysłowa górnika i hutnika, zagrożenia w tych zawodach, uczyły młode pokolenia szacunku dla umiejętności ludzi starszych, wdrażały do dyscypliny, wymagały solidności, rodzinnej solidarności i domowej oszczędności&lt;ref&gt;U. Swadźba, op. cit., s. 72–73.&lt;/ref&gt;. Napływające w II RP na robotniczy Śląsk polskie inteligenckie elity, oprócz literacko wyrażanego podziwu dla trudu pracy górników i wartości pracy śląskiego ludu&lt;ref&gt;Szczególnie utwory G. Morcinka, Z. Kossak-Szczuckiej ale i P. Gajowiczyńskiej oraz publicystyka zebrana w antologii pt. &quot;Z czarnego kraju. Górny Śląsk w reportażu międzywojennym&quot; przez W. Janotę, Wyd. Śląsk, Katowice 1981.&lt;/ref&gt;, wyrażały dystans stanowy a nawet pogardę dla pracy fizycznej. Polonocentryczna polityka administracyjna sanacyjnej władzy, uświadamiała tracącej materialnie w czasach kryzysu śląskiej ludności robotniczej jej gorszą pozycję i wyraźnie mniejsze szanse awansu społecznego&lt;ref&gt;E. Kopeć, &quot;My&quot; i &quot;oni&quot; na polskim Śląsku (1918-1939), Wyd. Śląsk, Katowice 1986, U. Swadźba, op. cit., s. 64–66.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Po doświadczeniach II wojny, związanych z faszyzmem, z rozpadem spójności porządku społecznego i wojenną degradacją poziomu życia nastała nowa komunistyczna władza. Pierwsze lata oznaczały rabunek zasobów i przemysłowej infrastruktury, a wysiedlenia ludności z niemieckich rejonów Śląska oraz komunistyczne represje tworzyły poczucie krzywdy i zagrożeń wśród rodzimych Górnoślązaków. Konsekwencją wywózki Ślązaków do ZSRR w 1945 r. - do pracy w sowieckich obozach jako darmowa siła robocza&lt;ref&gt;Deportacje Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku, red. A. Dziurok, M. Niedurny, Wyd. IPN, Katowice 2004.&lt;/ref&gt;, oraz represji władz wobec ludności rodzimej&lt;ref&gt;Procesy te nazywane są przez historyków oraz działaczy śląskich Tragedią Górnośląską - patrz F. A. Marek, Tragedia Górnośląska, Wyd. IŚ w Opolu, Opole 1989, oraz „Tragedia Górnośląska jako barometr współczesnego dyskursu o Polakach i Niemcach?” – konferencja naukowa DWPN i IH UO w Opolu, 19. 04. 2012 r. Stanowią one podstawę roszczeń w sprawie etnicznej odrębności Ślązaków i regionalnej samorządowej niezależności promowanych obecnie przez Ruchu Autonomii Śląskiej - www.autonomia.pl.&lt;/ref&gt;, był niedostatek miejscowej siły roboczej i brak więzi autochtonów z nowym ustrojem, odwołującym się do robotniczych wartości. Po nacjonalizacji gospodarki w śląskim przemyśle stosowano przymusowe zatrudnienie poniemieckich kadr, m.in. w górnictwie wykorzystywano pracę jeńców wojennych oraz więźniów politycznych&lt;ref&gt; Wykorzystywanie pracy niemieckich jeńców wojennych i więźniów obozów w przemyśle górnośląskim zob. M. Maruszczyk, M. Paździora, Obozy jenieckie w górnictwie węglowym Górnego Śląska w latach 1945–1949 [w:] Obozy pracy przymusowej na Górnym Śląsku, red. A. Topol, Katowice 1994, s. 27–50; Obozy pracy przymusowej na terenie Katowickiego i Chorzowskiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego 1945–1950, Katowice 2002; R. Kaczmarek, K. Miroszewski, Obozy odosobnienia w przemysłowej części województwa śląskiego po II wojnie światowej, „Studia Śląskie” 2002, t. 59, s. 163–181; Obozowe dzieje Świętochłowic Eintrachthütte – Zgoda, red. A. Dziurok, Katowice – Świętochłowice 2002; W. Dubiański, Obóz pracy w Mysłowicach w latach 1945–1946, Katowice 2004. &lt;/ref&gt;. W stalinowskich latach pięćdziesiątych do pracy w kopalniach i przemyśle ciężkim mobilizowano żołnierzy służby zasadniczej (zwłaszcza osoby, które kontestowały ówczesny system polityczny) oraz junaków Powszechnej Organizacji „Służba Polsce”&lt;ref&gt;Między 1950 a 1955 r. liczba więźniów, żołnierzy służby zasadniczej i junaków Służby Polsce pracujących w przemyśle ciężkim Górnego Śląska wzrosła z 25 tys. do 45 tys. osób (G. Szpor, Problemy zatrudnienia w przemyśle ciężkim w latach 1950–1955, „Studia i Materiały z Dziejów Śląska” 1983, t. 13, s. 445; zob. też P. Piotrowski, Bataliony budowlane i górnicze w Wojsku Polskim [w:] Studia i materiały z dziejów opozycji i oporu społecznego, t. 2, red. Ł. Kamiński, Wrocław 1999, s. 123–142). &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Napływ nowych kadr robotniczych, kierujących się kalkulacją korzyści finansowych, rekrutowanych bez przygotowania do pracy w górnictwie czy hutnictwie i tradycji zakorzeniających w tych zawodach, powodował znaczną fluktuację zatrudnienia oraz niską dyscyplinę pracy. W województwie śląskim następowało szczególnie duże wymieszanie składu społecznego robotników przemysłowych. Docierający do kopalń i hut młodzi robotnicy pochodzili w znacznym stopniu z werbunku i tutaj szukali stabilizacji życiowej. Pracownicy stanu wolnego stanowili w 1958 r. nawet ponad 40 proc. załóg niektórych kopalń, a w 1964 r. ponad 30 proc.&lt;ref&gt;Ibidem, s. 21.&lt;/ref&gt;. Często zawierali oni małżeństwa z kobietami pochodzącymi z robotniczych rodzin autochtonicznych. Zwiększała się liczba małżeństw mieszanych (tzw. &quot;krojcoków&quot;), początkowo przyjmowanych przez Ślązaków bardzo niechętnie&lt;ref&gt;H. Dutkiewicz, Małżeństwa mieszane w czterech miastach GOP-u jako wskaźnik integracji społecznej, wyd. ŚIN, Katowice 1968, s. 12. &lt;/ref&gt;. Zmienność składu społecznego brygad pracowniczych, niskie kwalifikacje i kultura zawodowa werbowanych pracowników, płynne więzi rodzinne osadników, problemy adaptacji do wymagań pracy i ideologicznej mobilizacji załóg, osłabiały dawny etos pracy.<br /> <br /> Masowy napływ wiejskiej siły roboczej do urbanizujących się miast sprawiał, że w 1958 roku tylko 10,7% ogółu pracowników fizycznych w Polsce miało wykształcenie wyższe od podstawowego a w 1968 procent ten wzrósł do poziomu 19,2&lt;ref&gt;W.Wesołowski, Przemiany struktury klasowej, w : Struktura i dynamika społeczeństwa polskiego, red. W. Wesołowski, PWN Warszawa 1970, s.15.&lt;/ref&gt; i dopiero w latach siedemdziesiątych zbliżał się do połowy robotników wyedukowanych w szkołach zawodowych. Kształceni młodzi robotnicy, jako specjaliści po dziennych i wieczorowych szkołach zawodowych awansują do kategorii brygadzistów i mistrzów. W śląskim przemyśle robotnicy wykazują częściej wykształcenie średnie techniczne z uwagi na korzystniejsze płace w górnictwie czy hutnictwie a fizycznie pracowali nawet mający wyższe wykształcenie.<br /> <br /> Proces uprzemysłowienia kraju dokonał się na początku lat siedemdziesiątych. Robotnicy stali się główną siłą produkcyjną i klasą społeczną, której znaczącą warstwę wciąż stanowili tak zwani chłoporobotnicy. Byli to mieszkańcy wsi łączący prowadzenie rodzinnego gospodarstwa rolnego z pracą w zakładzie przemysłowym lub w usługach rzemieślniczych. Tożsamość społeczna warstwy robotniczej była przedmiotem osobnych badań&lt;ref&gt;Patrz B. Gołębiowski, Chłoporobotnicy o sobie: studium autobiografii, Wyd. KiW, Warszawa 1974.&lt;/ref&gt;. Różnice postaw i wartości trzech warstw socjalistycznego proletariatu: chłoporobotników, robotników przyuczonych do zawodu oraz robotników z pełnym zawodowym wykształceniem, były znaczące dla stylów ich życia i aspiracji zawodowych. <br /> <br /> Śląscy robotnicy byli w całym okresie Polski Ludowej zakładnikami polityki forsownej industrializacji kraju a ich socjalny i edukacyjny awans został mocno ograniczony przez ideologię wyścigu produkcyjnego w przemyśle ciężkim i górnictwie. Propagowana przez władze tradycja rodzinnego dziedziczenia zawodów, takich jak górnik czy hutnik, zaczęła zanikać już pod koniec lat pięćdziesiątych. Jednak od początku PRL do lat dziewięćdziesiątych była ona podtrzymywana przez system oświatowy, ograniczający na Górnym Śląsku inne typy szkolnictwa zawodowego&lt;ref&gt; T. Nawrocki, Pomiędzy rodziną, szkołą i uniwersytetem. Refleksje socjologa o barierach edukacyjnych na Górnym Śląsku [w:] Eseje..., s. 129.&lt;/ref&gt;. Urszula Swadźba diagnozowała &quot;zawłaszczanie śląskiego etosu pracy&quot; przez partyjną propagandę wyścigu pracy i robotniczą ideologię realnego socjalizmu. Nawiązywanie do robotniczego etosu pracy nie było tożsame z podtrzymywaniem jego kluczowych elementów, między innymi zabroniono pielęgnowania na terenie kopalni tradycji religijnych. Rozbudowany w latach siedemdziesiątych ceremoniał świąt branżowych, takich jak Barbórka, miał wymiar głównie ludyczny i propagandowy. Rytuały świąt robotniczych i uroczystości ku czci różnych grup zawodowych, władze partyjne wykorzystywały do legitymizacji swojej polityki wobec segmentów klasy robotniczej sprowadzanych do roli jej statystów. Trafne są stwierdzenia, że „część cech śląskiego etosu pracy, takich jak: praca fizyczna w kopalni czy hucie, pracowitość i dyscyplina zostały »zawłaszczone« przez ideologię komunistyczną i przez biurokrację partyjno-państwową do realizacji swoich celów [...] odrzucano natomiast cały kontekst kulturowy związany z tym etosem, religijność, więź rodzinną, hierarchię zawodową, organizację pracy, gospodarność, uczciwość i solidność w wykonywaniu pracy”&lt;ref&gt;U. Swadźba, op. cit., s. 84.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Upadek gospodarki komunistycznej i wejście w ustrojowe ramy kapitalizmu zweryfikowały negatywnie rezultaty zarówno socjalistycznej industrializacji województwa śląskiego, jako gospodarczej monokultury, ale także ukazało degradację etosu pracy wielu grup zawodowych wzmacniającą efekty peryferyzacji jego rozwoju.<br /> <br /> ==Śląska klasa robotnicza a stalinowski wyścig pracy==<br /> <br /> Gospodarka Górnego Śląska przedstawiana była przez komunistyczną propagandę w środkach masowego przekazu, jako efekt socjalistycznej strategii inwestowania w rozwój wielkoprzemysłowego regionu. Był to jednak w dużym stopniu wynik ekstensywnego gospodarowania zastanymi zasobami. Władze eksploatowały tutejsze zasoby naturalne, opierając produkcję na ukształtowanej przed drugą wojną światową infrastrukturze przemysłowej i robotniczym kapitale ludzkim. Wymuszanie realizacji narzucanych zadań produkcyjnych powodowało nadmierne wydłużanie czasu pracy. To z kolei prowadziło do manipulowania wynagrodzeniami za nadgodziny i zmieniania norm produkcyjnych. Naruszanie interesów pracowników, zmuszanie ich do pracy w godzinach nadliczbowych, oszukiwanie przy wypłatach i zawyżanie norm, a także faworyzowanie robotników należących do PZPR przy awansach i nagrodach spowodowało w 1951 r. wybuch strajków w kopalniach Zagłębia Dąbrowskiego. Protesty te opanowano, eliminując częściowo źle odbierane przez robotników praktyki oraz przerzucając winę za powstałe konflikty na powiatowy i zakładowy aparat partyjny&lt;ref&gt;Już wcześniej zarówno na Górnym Śląsku, jak i w Zagłębiu notowano wiele strajków, ale było to jeszcze w okresie umacniania się nowej władzy. W 1945 r. odnotowano 29 strajków, w 1946 r. – 137, w 1947 r. – 48, w 1948 r. – 17. Dane za Ł. Kamiński, Strajki robotnicze w Polsce w latach 1945–1948, Wrocław 1999, s. 108).&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Mobilizację do pracy zarówno Ślązaków, jak i rzesz robotników napływowych, kształtowano przez ogólnopolski propagandowy wyścig produkcyjny, który inicjowano apelami z &quot;robotniczego, czarnego&quot; Śląska&lt;ref&gt; E. Kaszuba, Odbudowa i utrwalanie władzy (1945-48), w: Historia Śląska, red. W. Czapliński i inni, op.cit., s.474.&lt;/ref&gt;. Tworzono nowe wzorce osobowe socjalistycznych przodowników pracy (jak reemigrant górnik W. Pstrowski), bez oglądania się na racjonalność techniczno-organizatorską odcinkowego przekraczania norm. Nie tylko w latach pięćdziesiątych – w czasie powojennej odbudowy gospodarki i stalinizacji kraju – ale i w następnych okresach stosowano bezwzględną eksploatację siły roboczej. Przykładem tego jest obowiązywanie od maja 1950 do września 1956 r. ustawy z 19 kwietnia 1950 r. o zabezpieczeniu socjalistycznej dyscypliny pracy. Pozwalała ona na: potrącanie pracownikom zarobków; czasowe przenoszenie ich na niższe i gorzej płatne stanowiska; a także pozbawienie wolności od 3 do 6 miesięcy oraz wysokie grzywny, groziły robotnikom za nietrzeźwość i nieobecności w pracy, oraz za brak dyscypliny w miejscu zatrudnienia&lt;ref&gt;DzU 1950, nr 20, poz. 168. Zob. też: J. Kalinowska, Postawy robotników wobec pracy, Wyd. KiW, Warszawa 1978, s. 34–35.&lt;/ref&gt;. Problemy z dyscypliną pracy wynikały z braku kwalifikacji zawodowych pracowników rekrutowanych ze wsi (niska kultura pracy przemysłowej) oraz ze stosowania pracy akordowej i wyśrubowanych norm produkcyjnych, bez adekwatnego wynagradzania za ich wykonywanie. Brak liczenia się z miejscowymi tradycjami pracy, przymus produkcyjny i niedostatek zasobów wytwórczych prowadziły do zrywania ciągłości produkcji, co rodziło dalsze niedostatki zaopatrzenia i naruszanie planów. W efekcie wzmagały się klasyczne procesy biurokratyzacji zarządzania, przerost mobilizacji ideologicznej, manipulowanie sprawozdawczością pracy i jakością produkcji, następował rozwój pozaformalnych układów, upolitycznionych i koteryjnych reguł awansowania i nagradzania pracowników&lt;ref&gt;M. Błaszczak-Wacławik, W. Błasiak, T. Nawrocki, Górny Śląsk. Szczególny przypadek kulturowy, Wyd. UŚ Katowice 1990, s. 108. &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Zwiększając obciążenia produkcyjne wprowadzano również obowiązek pracy w niedziele i święta negowano tradycyjne wzorce odpoczynku oraz ład życia rodzinnego robotników&lt;ref&gt;U. Swadźba, op. cit., s. 82–83; G. Szpor, Problemy zatrudnienia w przemyśle ciężkim w latach 1950–1955 [w:] „Studia i Materiały z Dziejów Śląska” 1983, t. 13, s. 458–459. &lt;/ref&gt;. Liczył się jedynie gospodarczy rozwój, pojmowany w kategoriach przemysłowej produktywności ekstensywnie zorganizowanego aparatu wytwórczego.<br /> <br /> ==Polityczne znaczenie śląskiej klasy robotniczej w PRL==<br /> <br /> Wyróżnia się trzy okresy komunistycznej polityki gospodarczej w Polsce, formującej odmienne warunki rozwoju klasy robotniczej na Górnym Śląsku: 1- okres instalacji władzy i stalinizacji, kończący się w 1956 r., 2- okres intensywnej eksploatacji zasobów wytwórczych, zakończony Sierpniem ’80, 3- okres schyłku, gospodarki niedoboru i politycznego kryzysu, zakończony transformacją ustrojową 1989 roku&lt;ref&gt;A. Bartoszek, Funkcjonowanie społeczno-gospodarcze Górnego Śląska w okresie PRL - socjologiczne konsekwencje dla wzorców życia robotników i ich rodzin, w: Dla Władzy, obok władzy, przeciw władzy. Postawy robotników wielkich ośrodków przemysłowych w PRL, red. J. Neja, Wyd. IPN Warszawa, 2005, s. 71. &lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Górnośląscy robotnicy byli nie tylko podstawą wielkoprzemysłowej produkcji, wykorzystywano ich jako siłę polityczną do wywierania ideologicznej presji na otoczenie społeczne i zasób ludzki ważny w starciach wewnątrz komunistycznego aparatu władzy. Katowice w latach 1953-1956 przemianowano na Stalinogród. Partyjne władze uznały je wówczas jako miasto o zdecydowanie robotniczym charakterze, za symbol wdzięczności dla zmarłego Józefa Stalina. Skutecznie polityczne korzyści z panowania nad wielkimi masami robotniczymi województwa śląskiego realizował Edward Gierek I sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Katowicach. Zyskał duże wpływy zwłaszcza w 1968 r., kiedy zorganizował masowe wiece robotniczego poparcia dla Władysława Gomułki a jednocześnie solidaryzował się z czystkami „antysyjonistycznymi” w szeregach partii&lt;ref&gt; Tak Edward Gierek zręcznie wycofał się z orbity wpływu „moczarowców” i wybił się na pozycję lidera wśród wojewódzkich sekretarzy partyjnych, cenionego za sprawność rządzenia i utrzymanie dyscypliny mas robotniczych. Patrz A. Bartoszek, Funkcjonowanie społeczno-gospodarcze Górnego Śląska..., op.cit. s.78.&lt;/ref&gt;. Już w dwa i pół roku później Gierek przejął władzę w kraju, po militarnej pacyfikacji gdańskich robotników. Składając im obietnicę &quot;pomożemy&quot; uczynił z robotników, a szczególnie śląskich i zagłębiowskich górników, bazę społeczną dla haseł &quot;budowy drugiej Polski&quot; i &quot;dynamicznego rozwoju kraju&quot;&lt;ref&gt;J. Neja, Robotnicy województwa katowickiego w lecie 1980 w świetle materiałów Służby Bezpieczeństwa, w: Dla Władzy, obok władzy, przeciw władzy. Postawy robotników..., op. cit. ,s.108.&lt;/ref&gt;. Jego partyjny następca w Katowicach Zdzisław Grudzień organizował wielotysięczne wiece poparcia dla gierkowskiej polityki gospodarczej z udziałem górników, hutników i przedstawicieli innych środowisk śląskiej klasy robotniczej. Ideologizacja trudu robotniczego była trwałym zjawiskiem, właściwym dla totalizującej logiki tamtejszej komunistycznej formacji. Jednak fałsz &quot;propagandy sukcesu&quot; obnażyły w 1976 roku protesty robotnicze w Radomiu, w warszawskim &quot;Ursusie&quot; i Płocku, oraz zapaść na rynku zaopatrzenia w podstawowe produkty żywnościowe. Procesy sądowe i brutalność milicji tłumiącej opór robotniczych załóg, zaktywizowały opozycyjnych intelektualistów do utworzenia społecznego Komitetu Obrony Robotników. Uczestnik działań KOR-u Kazimierz Świtoń z kilkoma robotnikami rozpoczyna w 1978 roku na Górnym Śląsku działalność pierwszego w PRL Wolnego Związku Zawodowego. Aktywizacja obywatelskiej walki o prawa mas robotniczych, w obliczu niespełniania ideologicznych i bytowych obietnic przez komunistyczne władze, prowadzi do wybuchu wielkich strajków w sierpniu 1980 roku. Ważnym duchowym wymiarem mobilizacji mas pracowniczych była pierwsza pielgrzymka papieża Jana Pawła II w 1979 roku. Jego wizytę w sanktuarium maryjnym w Piekarach Śląskich zablokował sekretarz Z. Grudzień, zmuszając partyjne struktury do organizowania &quot;spontanicznej&quot; akcji protestacyjnej robotników Śląska i Zagłębia. <br /> <br /> Zryw obywatelski robotników w sierpniu 1980 r. i powstanie ruchu NSZZ „Solidarność” pod presją zbuntowanych załóg przemysłowych zakładów z Wybrzeża, miał już bezpośrednie wsparcie górnośląskich i zagłębiowskich robotników z wielu kopalń i zakładów pracy&lt;ref&gt;Zobacz opis wydarzeń 1980 r. w województwie katowickim do momentu pojawienia się głównej fali strajków w końcu sierpnia. Tamże, s. 118-134.&lt;/ref&gt;. Podpisano trzy porozumienia władz partyjno-państwowych z komitetami strajkowymi reprezentującymi robotnicze załogi. Po porozumieniach gdańskich i szczecińskich podpisano umowę społeczną w Jastrzębiu-Zdroju. Determinacja strajkujących górników doprowadziła 3 września 1980 r. na kopalni Manifest Lipcowy do zgody władz na zagwarantowanie robotnikom wolnych sobót i niedziel, oraz na likwidację czterobrygadowego systemu pracy. Porozumienie jastrzębskie było swoistą ugodą górników z władzą komunistyczną, wywalczono wówczas, w ramach poparcia 21 postulatów gdańskich, prawo do tworzenia wolnych związków zawodowych. Powstał ruch NSZZ &quot;Solidarność&quot;.<br /> <br /> Wprowadzenie stanu wojennego 13 grudnia 1981 r. spowodowało strajki w wielu zakładach pracy, co przyniosło wielką tragedię górników na kopalni &quot;Wujek&quot; w Katowicach, gdzie oddziały specjalne ZOMO zabiły 9 robotników a rannych zostało 21 innych strajkujących, oraz 41 milicjantów i żołnierzy. W stanie wojennym narzucono wpierw zmilitaryzowane formy organizacji pracy w górnictwie a następnie wprowadzono system bonusowych zachęt premiowych. Potrójne pensje za soboty i niedziele zamieniano na zakupy deficytowych towarów, w sklepach specjalnego górniczego zaopatrzenia realizujących tzw. książeczki &quot;G&quot;, co zniweczyło prawo do wolnych dni świątecznych uzyskane we wrześniu 1980 r. Okres stanu wojennego oznaczał postępującą delegitymizację władzy komunistycznej. Ideologia ustroju służebnego klasie robotniczej została pogrzebana wraz z delegalizacją NSZZ Solidarność i stosowaniem socjalnego przymusu wobec robotników mobilizowanych do wysiłku produkcyjnego. Śląska klasa robotnicza rozbita organizacyjnie i moralnie została po raz kolejny zaprzęgnięta do produkcji milionów ton węgla i stali, podtrzymujących niezdolną do restrukturyzacji scentralizowaną gospodarkę niedostatku. <br /> <br /> Trafną diagnozę mechanizmów degradujących zdolności gospodarki socjalistycznej do zaspakajania potrzeb mas pracowniczych dał węgierski ekonomista Janos Kornai w pracy ''Niedobór w gospodarce''&lt;ref&gt;J. Kornai, Niedobór w gospodarce, Warszawa 1985, s. 259–273, 696–744.&lt;/ref&gt;. Opisał uniwersalny mechanizm ssania inwestycji z budżetu centralnego przez sektor I (przemysł wydobywczy i ciężki) kosztem sektora II (wytwarzającego dobra konsumpcyjne). W komunistycznym systemie industrializacji (w kooperacji z krajami RWPG) polska gospodarka zorientowana była na rozwój przemysłu ciężkiego. W ramach tej strategii gospodarczej Górny Śląsk stanowił główne zaplecze surowcowe w Polsce Ludowej i stał się swoistą tzw. kolonią wewnętrzną&lt;ref&gt;Termin ten charakteryzuje pozycję Górnego Śląska jako regionu peryferyjnego, zależnego od centrum; zob. M. Błaszczak-Wacławik, W. Błasiak, T. Nawrocki, op. cit., s. 106. W 1988 r. termin „kolonia wewnętrzna” został rozpropagowany przez posła ziemi śląskiej Tadeusza Kijonkę (T. Kijonka, Po siedmiu latach kampanii [w:] Nadciągają Ślązacy. Czy istnieje narodowość śląska?, red. L.M. Nijakowski, Warszawa 2004, s. 52). Pisze o nim także Maria Szmeja w Niemcy? Polacy? Ślązacy? Wyd. Universitas, Kraków 2000. &lt;/ref&gt; a równocześnie miejscowe technokratyczne elity branż surowcowych aktywizowały wielkie programy inwestycyjne. Szczególnie negatywne skutki przeciążenia gierkowskiego programu rozbudowy potencjału produkcyjnego I sektora stanowiła budowa wielkiej Huty Katowice, zlokalizowanej w Dąbrowie Górniczej. Ambicje polityczno-gospodarcze władzy, w powiązaniu z siłą interesów ekonomicznych branżowego aparatu nomenklatury, zerwały chwieją równowagę między rozbudzanymi aspiracjami konsumpcyjnymi robotniczych mas a zdolnościami scentralizowanej socjalistycznej gospodarki do ich godnego cywilizacyjnie i sprawiedliwego społecznie zaspokajania.<br /> <br /> ==Ideologiczne wzorce a wartości i kondycja społeczna śląskich robotników==<br /> <br /> W okresie Polski Ludowej wielu autorów zajmowało się badaniem wpływu gospodarki i reżimu politycznego PRL na klasę robotniczą&lt;ref&gt; Pierwsze prace socjologiczne były apoteozą awansu społeczno-kulturalnego i bytowego robotników. Jednak w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych socjologowie opublikowali wręcz demaskatorskie opracowania. Zob. np. J. Szczepański, Założenia i ogólna koncepcja planu badań nad rozwojem klasy robotniczej w Polsce Ludowej [w:] Studia nad rozwojem klasy robotniczej w Polsce Ludowej, Łódź – Warszawa 1961; J. Szczepański, Narodziny socjalistycznej klasy robotniczej, Wyd. CRZZ, Warszawa 1974; S. Widerszpil, Skład polskiej klasy robotniczej: tendencje zmian w okresie industrializacji, PWN, Warszawa 1963; W. Wesołowski, Klasa robotnicza i przeobrażenia struktury społecznej w PRL, Wyd. KiW, Warszawa 1969; P. Tober, Zróżnicowanie społeczne pracowników przemysłu, Warszawa 1972; M. Jarosińska, J. Kulpińska, Czynniki położenia klasy robotniczej, w: Kształt struktury społecznej. Studia do syntezy, red. W. Wesołowski, Ossolineum PAN, Wrocław-Gdańsk 1978. &lt;/ref&gt;. Część badań dotyczyła także postaw robotników wobec tego systemu, w większości opisując akceptację jego ideologicznych założeń&lt;ref&gt;Najczęściej krytykowano zasady organizacji pracy w socjalistycznych zakładach i przedsiębiorstwach; zob. J. Kalinowska, Postawy robotników wobec pracy, Warszawa 1978. Po stanie wojennym badano akceptację ogólnych idei ustroju socjalistycznego według hasła „socjalizm tak, wypaczenia nie” (J. Gardawski, Przyzwolenie organiczne. Robotnicy wobec rynku i demokracji, Warszawa 1996, s. 170–196).&lt;/ref&gt;. Jadwiga Staniszkis tak syntetycznie charakteryzowała kondycję polskich robotników w systemie komunistycznym: „Robotnicy są najbardziej wewnętrznie zróżnicowaną kategorią społeczną, jeżeli chodzi o dochody materialne. Podzieleni są na protostany, bo podstawą zróżnicowań nie są ich osobiste cechy (zawód, kwalifikacje), ale cechy organizacji gospodarczej, w której są zatrudniani. Zatem klasa robotnicza podlega partyjno-biurokratycznej segmentacji (to partyjna nomenklatura decyduje o wielkości, o randze przypisywanej segmentom klasy robotniczej, afirmowanym z uwagi na interesy grup rządzących). Równocześnie jednak – mimo rozpiętości płacowych – robotników jako kategorię społeczną łączą takie wyznaczniki ich położenia socjalnego, jak: narażenie na wyższe, niż w przypadku innych grup zawodowych, trudności i ryzyko w środowisku pracy; gorsza jakość życia – nawet przy stosunkowo wysokich dochodach; niewielkie szanse na ciekawą pracę i awans płacowy&lt;ref&gt;Badania wskazały, że kres awansu materialnego w zawodzie robotnik osiągał zwykle w wieku 27 lat i mógł poprawić swoją sytuację jedynie przechodząc do nowego zakładu pracy w lepiej opłacanej branży - L. Zienkowski, Walka o podział dochodów, Warszawa 1986, s. 164–168.&lt;/ref&gt;; malejące szanse dzieci robotniczych na awans edukacyjny przez studia wyższe. Jest to też kategoria społeczna w największym stopniu dotknięta przez patologie: przestępczość i alkoholizm. Spożycie alkoholu stanowi zresztą jedno ze źródeł akumulacji dla skarbu państwa”&lt;ref&gt; Znaczące były dysproporcje zarobkowe wśród robotników. Najwięcej zarabiali ci z wyższymi kwalifikacjami i robotnicy przyuczeni do pracy ale w branżach, w których wysoko opłacano pracę fizyczną. Najgorzej zarabiającymi byli robotnicy sytuujący się w środku hierarchii kwalifikacyjnych - J. Staniszkis, Ontologia socjalizmu, Warszawa 1989, s. 89. &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> W polityce gospodarczej PRL nastąpiła inkluzja socjalistycznej doktryny (akceptacja jej obietnic i wartości socjalno-bytowych) oraz rozpowszechnienie egalitarystycznych zasad opartych na kolektywistycznej mentalności robotników. Ci zaś (tak na Śląsku, jak i w całym kraju) przyswoili sobie socjalistyczne obietnice godziwego bytu a domagając się od władz partyjnych spełnienia tych oczekiwań coraz intensywniej doświadczali braku ich realizacji. <br /> <br /> Funkcjonujące w społecznej świadomości pozytywy nowego ustroju wiązały się w województwie katowickim z takimi czynnikami, jak: pewność zatrudnienia, względnie wysoki poziom płac robotniczych w rozbudowywanych kopalniach i hutach, egalitaryzm stosunków pracowniczych, powszechny dostęp do edukacji zawodowej oraz do dobrze zorganizowanej opieki zdrowotnej, korzystanie z funduszy pracowniczych, z przywilejów socjalnych oraz dodatków płacowych dla ważnych produkcyjnie grup i specjalności robotniczych. <br /> <br /> Charakterystyczne dla funkcjonowania w okresie realnego socjalizmu struktury społecznej w wielkoprzemysłowym regionie Górnego Śląska było instrumentalne traktowanie zasobów siły roboczej a względne uprzywilejowanie robotników na tle pracowników umysłowych było głównie ideologicznym sztafażem. Analizy sytuacji klasy robotniczej w PRL socjologa J. Malanowskiego wykazały, że rzeczywiste położenie robotników w strukturze społeczno-ekonomicznej, ich realne możliwości osiągania korzyści wyraźnie odbiegały od kumulowanych przywilejów społecznych kadr administracji i partyjnej nomenklatury. Najważniejsze różnice związane były z zagrożeniami dla zdrowia robotników, obciążonych w województwie katowickim szczególnie ciężkimi warunkami pracy. Wyścig produkcyjny, presja na przekraczanie norm, nadrabianie przestojów w produkcji, prowadziły w praktyce do nadużyć w zakresie warunków higieny i bezpieczeństwa pracy&lt;ref&gt;J. Malanowski, Polscy robotnicy, Wyd. KiW, Warszawa 1981, s. 106–107.&lt;/ref&gt;. Eksploatacja siły roboczej górników i pracowników ciężkiego przemysłu powodowała nie tylko zwielokrotnienie zagrożeń bezpieczeństwa pracy robotników ale i degradację środowiska naturalnego oraz stanu zdrowia całych społeczności. Wystąpiły trwałe negatywne tendencje, takie jak wysoka nadumieralność mężczyzn, choroby zawodowe i wzrost patologii w zakładach pracy, obciążenie ciężkimi chorobami mieszkańców dzielnic (w tym szczególnie dzieci) objętych oddziaływaniem skażeń przemysłowych gleby i powietrza. <br /> <br /> Propagandowe eksponowanie rozbudowy śląskiego przemysłu oraz rosnące dysproporcje w wynagradzaniu grup społeczno-zawodowych zrodziły mit o „śląskim eldorado”, o wielkich korzyściach, jakie były udziałem szczególnie górników i hutników. Mity te bledną jednak w wyniku analizy rzeczywistego udziału robotników w strukturze konsumpcji oraz efektów gospodarowania – zdawałoby się – korzystnymi zarobkami. Dochód górnika, hutnika, a także robotników z innych grup zawodowych był często jedynym źródłem utrzymania ich wielodzietnych – liczniejszych niż inteligenckie – rodzin, zamieszkiwały one znacznie częściej w lokalach jedno i dwu izbowych, w mieszkaniach z kuchniami bez okien o znacznie niższym standardzie cywilizacyjnym i technicznym&lt;ref&gt;J. Malanowski, op. cit., s. 28–32.&lt;/ref&gt;. Liczne zagrożenia dla kondycji robotników wynikające z braku poszanowania ich praw pracowniczych i godnych warunków pracy udokumentowano dopiero w obszernych badaniach z końca lat osiemdziesiątych, prowadzonych w Instytucie Badań Klasy Robotniczej na partyjnej Akademii Nauk Społecznych&lt;ref&gt;Wydano siedem tomów w serii pt. Położenie klasy robotniczej w Polsce, t. 1–6, red. P. Wójcik, Wyd. ANS PZPR, Warszawa 1984–1987; oraz syntezy tych badań - Położenie klasy robotniczej w Polsce. Suplement, pod red. P. Wójcik, L. Gilejko i inni, Wyd ASN, Warszawa 1987; P.Wójcik, Położenie i aspiracje klasy robotniczej w Polsce, Wyd. MON, Warszawa 1988, L. Beskid, M. Jarosińska, R. Milic-Cerniak, Robotnicy, potrzeby, rzeczywistość. Raporty z badań, Wyd. ANS, Warszawa 1988.&lt;/ref&gt;. Ujawniały one władzom politycznym szczególnie duże zagrożenia bezpieczeństwa pracy, degradację interesów zawodowych robotników i możliwości ich ochrony w kopalniach i zakładach przemysłu hutniczego i ciężkiego - skumulowanych w województwie katowickim. <br /> <br /> Specyficznym czynnikiem występującym na Górnym Śląsku było trwałe uprzywilejowanie ludności napływowej w dostępie do mieszkań i świadczeń socjalnych, co przyczyniało się do marginalizacji ludności śląskiej&lt;ref&gt;Marginalizację społeczną w starych dzielnicach śląskich miast badali m.in. W. Świątkiewicz, Zjawiska patologii społecznej w starej dzielnicy mieszkaniowej i ich kulturowe uwarunkowania [w:] Normy społeczne – ład społeczny – patologia społeczna, red. J. Wódz, Katowice 1985, s. 57–68; J. Wódz, K. Czekaj, Patologia społeczna w aglomeracji miejskiej Górnego Śląska. Specyfika zjawiska w regionie poddanym restrukturyzacji gospodarki, Warszawa 1993; K. Wódz, Underclass w starych dzielnicach przemysłowych miast Górnego Śląska, w: J. Styk, I. Machaj red., Stare i nowe struktury społeczne w Polsce, Wyd. UMCS, Lublin 1994; T. Nawrocki, Trwanie i zmiana lokalnej społeczności górniczej na Górnym Śląsku, Wyd. UŚ. Katowice 2006. &lt;/ref&gt;. Towarzyszyło jej utrwalanie dystansów społecznych, m.in. przez system edukacyjny. Szkoła reprodukowała inteligencką kulturę literacką, represjonując za posługiwanie się gwarą dzieci dziedziczące habitus swych śląskich rodzin. Doświadczanie tych dystansów ograniczało aspiracje edukacyjne młodzieży rodzimej i utrzymywało większość jej kolejnych pokoleń na niższych pozycjach w strukturze społeczno-zawodowej. Zamiast oczekiwanego awansu edukacyjnego Ślązaków spontanicznie działał mechanizm różnicowania habitusów i przemocy symbolicznej, utrwalający klasowe nierówności społeczne&lt;ref&gt;A. Bartoszek, Integracja narodowa na Śląsku Opolskim a instytucje lokalne i socjalistyczne państwo [w:] Integracja społeczna ludności rodzimej Śląska po 1945 roku, red. W. Jacher, Opole 1994, s. 59–61. &lt;/ref&gt;. Zgodnie z teorią Pierre’a Bourdieu i Jean-Claude’a Passerona habitus pierwotny klas ludowych, obejmujący nawyki, język i zwyczaje praktykowane w środowisku rodzinnym, zderza się w szkole z wymaganiami edukacyjnymi ukształtowanymi według habitusu klas wyższych, panujących politycznie i kulturowo&lt;ref&gt;P. Bourdieu, J.C. Passeron, Reprodukcja. Elementy teorii systemu nauczania, Warszawa 1990, s. 89–112.&lt;/ref&gt;. Dla dzieci mówiących gwarą śląską, oraz dla ich rodziców znających ze szkoły język niemiecki a nie polski, już sam język literacki stanowił barierę wymagającą znacznego wysiłku w pokonywaniu dystansu kulturowego. Opisuje to teoria kodów językowych Basila Bernsteina, wskazującego, że dzieci z klasy robotniczej i chłopskiej posługują się kodem prostym (ograniczonym składniowo i gramatycznie) a dzieci inteligenckie z klas wyższych kodami literacko rozwiniętymi&lt;ref&gt;B. Bernstain, Odtwarzanie kultury, Wyd. PIW, Warszawa 1990. &lt;/ref&gt;. Nauczyciele, głównie przyjezdni, często karali za używanie w szkole gwary śląskiej, po części z zaangażowaniem realizowali ideologiczne programy socjalistycznego wychowania. W tych wymiarach dokonywano więc gwałtu symbolicznego na świadomości dzieci, pochodzących z autochtonicznych robotniczych środowisk.<br /> <br /> Degradacja socjalna i kulturalna środowisk robotniczych w interesującym nas regionie w sposób szczególny dotykała górników. Wanda Mrozek wykazała, że dopiero po drugiej wojnie światowej nastąpiło naruszenie zasady homogeniczności społeczno-kulturowej środowiska górników jako stanu zawodowego&lt;ref&gt;W. Mrozek, Górnicy – od grupy społecznej do kategorii zawodowej [w:] Eseje socjologiczne, red. W. Jacher, Katowice 2001, s. 11.&lt;/ref&gt;. Jego jednorodność społeczno-kulturowa (podobnie zresztą jak hutników) była na Górnym Śląsku wytworem tradycji międzypokoleniowego dziedziczenia zawodów, bliskości miejsc pracy wzmacniającej więzi lokalne, patriarchalnych stosunków rodzinnych i hierarchii pokoleniowego starszeństwa w strukturze zawodowej. W ten sposób wytworzył się etos pracy łączący regionalny i zawodowy system wartości, na który składały się m.in. obowiązkowość i szacunek do pracy. <br /> <br /> W swojej polityce wobec klasy robotniczej Górnego Śląska komunistyczne władze realizowały projekt jej systemowej, ideologicznej uniformizacji. W pierwszym okresie dotkliwie represjonowano ludność rodzimą, poddano ją narodowej weryfikacji i repolonizacji, następnie niszczyły ważne składniki jej tradycji i ignorowano potrzeby socjalno-bytowe pod presją zaspokajania potrzeb mieszkaniowych i zaopatrzeniowych werbowanych robotników napływowych. Spontanicznie rozwijał się wśród przybyłych mechanizm naznaczania Ślązaków jako obcych, jako „Hanysów”, co zmniejszało szanse ich awansu zawodowego. Ślązaków identyfikowano również jako ludzi opornych, broniących się przed upartyjnieniem i naruszaniem przez system ich śląskich i religijnych tradycji robotniczych. To m.in. z tych negatywnych praktyk polskich władz wynikały na Górnym Śląsku indyferentyzm narodowy ludności rodzimej&lt;ref&gt;M. W. Wanatowicz, Od indyferentnej ludności do śląskiej narodowości? Postawy narodowe ludności autochtonicznej Górnego Śląska w latach1945- 2003. Wyd. UŚ, Katowice 2004.&lt;/ref&gt; a w końcu lat dziewięćdziesiątych siły ożywiające mniejszość niemiecką i ruch „narodowości śląskiej”&lt;ref&gt;M.Szmeja, Niemcy?..., op.cit. s.201 i n.&lt;/ref&gt;. Jednym z istotnych czynników degradacji socjalnej i kulturowej górnośląskich robotników było wprowadzanie nowych technologii produkcji i automatyzacji. Umaszynowione, na wpół zautomatyzowane wydobycie węgla zwiększało tempo pracy a zmniejszało rolę zespołów robotników pozyskujących urobek za pomocą ręcznych narzędzi i siły pociągowej zwierząt. Mechanizacja produkcji wymagała nowego sposobu organizowania tych zespołów, oraz rozbudowy kadr zarówno administracyjnych, jak i pośrednich szczebli zarządzania procesami pracy. W ten sposób tworzyły się nowe układy w hierarchii zawodowej. Zanikały dotychczasowe autorytety osobowe, regulujące zasady pracy brygad górniczych i rytuały pracownicze w miejscu pracy. Dokonywała się dezintegracja tradycyjnej wspólnoty górniczej. „Grupa osób nie honorujących wartości i norm etosowych w sferze zawodowej zaczęła się poszerzać”&lt;ref&gt;U. Swadźba, Śląski etos ...., op. cit, s. 84.&lt;/ref&gt;. Pojawił się nawet nowy element – coraz szersze zatrudnianie na stanowiskach robotniczych kobiet. W latach sześćdziesiątych chłonność rynku pracy sprawiała, że kobiety pracowały w kopalniach nawet w oddziałach dołowych&lt;ref&gt;Ibidem, s. 85.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Najważniejszą konsekwencją inwestycji w mechanizację produkcji górniczej stało się w końcu lat siedemdziesiątych wysunięcie przez biurokrację partyjną żądań wdrożenia nowych form organizacji pracy. Chodziło o tzw. system czterobrygadowy, który miał zapewnić zwiększenie wydobycia węgla. Jego wprowadzenie powodowało wiele trudności techniczno-organizacyjnych, szczególnie przy naprawach i przeglądach sprzętu. Wraz z intensywnością wydobycia węgla skokowo wzrosła liczba wypadków wśród załóg dołowych. Górnicy byli niezadowoleni zarówno z warunków pracy w nowym systemie, jak i wywołanej nim dezorganizacji życia rodzinnego – bo za pracę w soboty i niedziele dni wolne wypadały często w środku tygodnia. Wyniki badań pracowniczych uwarunkowań i społecznych skutków funkcjonowania czterobrygadówki, wykonane przez zespół W. Jachera z Uniwersytetu Śląskiego, zostały przez władze partyjne utajnione. Te krytyczne dla systemu wyniki opublikowano dopiero po powstaniu Solidarności&lt;ref&gt;Socjologiczne aspekty wprowadzenia czterobrygadowego systemu pracy w górnictwie węgla kamiennego, red. W. Jacher, Katowice 1981.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Przemiany struktury społecznej zachodzące w okresie socjalistycznego uprzemysłowienia spowodowały, że przynależność osób pochodzenia rdzennie śląskiego do środowiska górniczego zmalała z 86% w latach pięćdziesiątych do 47% w połowie lat sześćdziesiątych&lt;ref&gt;W. Mrozek, Rodzina górnicza. Przekształcenia społeczne w górnośląskim środowisku górniczym, „Górnośląskie Studia Socjologiczne” 1965, t. 2, s. 49–54. &lt;/ref&gt;. Względna okazała się głoszona przez propagandę poprawa warunków socjalno-bytowych robotników a szczególnie należących do rodzin autochtonicznych. Fałszowano informacje na temat poziomu życia robotników, który w rzeczywistości odbiegał znacząco od warunków bytowych inteligentów i reprezentantów nomenklaturowych kadr partyjnych. Właśnie warstwy robotnicze najdotkliwiej odczuwały pogarszanie się koniunktur gospodarki socjalistycznej, permanentny niedostatek dóbr konsumpcyjnych, a także następstwa warunków zatrudnienia i stanu środowiska pracy w wielkoprzemysłowych ośrodkach produkcyjnych na Górnym Śląsku dla zdrowia i kondycji psychospołecznej&lt;ref&gt;Zob. M. Błaszczak-Wacławik, W. Błasiak, T. Nawrocki, op. cit., s. 104–105.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Zachowania robotników napływowych, których sprowadzano z różnych regionów kraju do pracy w kopalniach i hutach, kontrastowały ze śląskimi wzorcami ładu i porządku. Osiedleni w hotelach robotniczych młodzi mężczyźni, pochodzący w większości ze wsi, stawali się często zagrożeniem dla dyscypliny pracy i tworzyli dysfunkcjonalne wzorce zachowań w pracy a szczególnie w środowisku zamieszkania. To oni uzyskiwali jednak częściej nowe mieszkania w blokach, przydzielane młodym małżeństwom i osobom awansującym wraz z ukończeniem kursów i szkół. W efekcie u rodzimych Ślązaków utrwalało się poczucie dystansu wobec funkcjonujących wzorców pracy i zasad życia społecznego identyfikowanych z kulturą polskiego bałaganu&lt;ref&gt;Socjologiczne aspekty wprowadzania czterobrygadowego systemu...; E. Masłyk, J. Gladys, Górnicy w obliczu kryzysu w kraju i w górnictwie węgla kamiennego, Bytom 1982.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Badania socjologów ukazują kluczową zależność między wykształceniem robotników a stylem ich życia. Nawet zasadnicza szkoła zawodowa – w porównaniu z kursami przysposobienia zawodowego – gwarantowała przeskok do wyższej kulturalnie i obyczajowo grupy robotniczej. Poziom edukacyjny warstw robotniczych był odzwierciedleniem stanu zapotrzebowania na określony potencjał siły roboczej a regulatorem polityki oświatowej stały się nie jej wartości kulturotwórcze, ale wymagania techniczne infrastruktury wytwórczej. <br /> <br /> Wielkoprzemysłowy Górny Śląsk w PRL był regionem szczególnie upośledzonym edukacyjnie. Wykształcenie oferowane jego mieszkańcom było ściśle powiązane z potrzebami przemysłu wydobywczego i ciężkiego. Urszula Swadźba dowodzi, że władze przez odpowiednią politykę oświatową celowo utrwalały tradycyjną orientację edukacyjną śląskiej ludności. Przygotowywano ją przede wszystkim do pracy w przemyśle, głównie do zawodu górnika, co w powiązaniu z korzystnymi zarobkami i dostępną infrastrukturą szkolną tłumiło u Ślązaków wyższe aspiracje kształceniowe. Intensyfikacja wydobycia węgla i rozbudowa kopalń aktywizowały zasoby ludzkie poza niecką węglową, co również spowodowało redukcję deficytu siły roboczej przez oferowanie robotniczego awansu osobom rekrutowanym ze wsi spoza regionu i nieprzygotowanym zawodowo do trudów górniczej pracy&lt;ref&gt;Zob. U. Swadźba, op. cit., s. 95–96.&lt;/ref&gt;. Marek Szczepański stwierdza wprost: „Od samego początku wymagania kwalifikacyjne w stosunku do śląskich i zagłębiowskich robotników były symboliczne i charakterystyczne zarazem dla nowego ustroju. Dysponować oni winni w pierwszej kolejności zdolnościami i talentami manualnymi, siłą rąk i pracowitością. A zatem były cenione rozwinięte bicepsy, a nie cenzury szkolne i certyfikaty zawodowe”&lt;ref&gt;M. S. Szczepański, Rozwój przez upadek. Województwo śląskie i jego metamorfozy, „Problemy Ekologii” 2004, t. 8, nr 4, s. 169.&lt;/ref&gt;. Forsowna industrializacja regionu w latach siedemdziesiątych aktywizowała duże przedsięwzięcia osadnicze. Rozbudowywano wielkie i średnie miasta, tworząc nowe dzielnice z wielokondygnacyjną zabudową w technologii wielkopłytowej, jako &quot;sypialnie&quot; dla mas przemysłowego proletariatu&lt;ref&gt;Opisano te procesy w licznych studiach socjologów zajmujących się miastami – Tychami, Pyskowicami, Jastrzębiem, np. M.S. Szczepański, „Miasto socjalistyczne”...; Tożsamość kulturowa mieszkańców starych dzielnic miast Górnego Śląska, red. W. Świątkiewicz, K. Wódz, Wrocław 1991.&lt;/ref&gt;. Zapełnianie tych przestrzeni napływową ludnością o niskiej kulturze społecznej, zatomizowaną w nowej przestrzeni, a zarazem żyjącą pod presją deficytu artykułów wyposażenia mieszkań, uruchomiło negatywne następstwa. Ludność nie zakorzeniona społecznie w nowej i obcej jej przestrzeni, wytwarzała sieci pozaformalnego załatwiania deficytowych dóbr, aktywizując system stosunków opartych na kombinatorstwie i klientelizmie. We wzorcach życia codziennego upowszechniły się cwaniactwo i egoizm. Szczególnie silnie zdemoralizowano środowiska robotnicze na Górnym Śląsku w okresie stanu wojennego. W systemie socjalistycznej ekonomii niedostatku z tutejszych górników uczyniono jego podporę, skłaniając ich nadzwyczajnymi przywilejami premiowymi do zwiększania wydobycia węgla. Wzmocniony został agresywny egoizm grup zawodowych i interesów branżowych, oraz brak troski o dobro wspólne. Zjawiska te wpływały na powiększenie nieracjonalności gospodarczej ówczesnego systemu. Także dzisiaj ich rozwój w żywiołowo budowanym kapitalizmie ma swoje korzenie w tamtejszych praktykach i zbiorowym doświadczeniu.<br /> <br /> ==Przemiany wzorów życia rodzinnego w środowisku robotniczym==<br /> <br /> Wraz ze wzrostem wykształcenia i standardów cywilizacyjnych zmieniał się po pierwsze model robotniczej rodziny, tak pod względem struktury demograficznej jak wzorów relacji społecznych od patriarchalizmu do nowoczesnego partnerstwa. Po drugie, zaznaczył się wpływ śląskich wzorców kulturowych życia rodzinnego na środowiska napływowe. Przemiany wzorów funkcjonowania rodzin robotniczych, wynikające z modernizowania się stylów ich życia, prowadziły do trzeciej ważnej zmiany - wzrostu edukacyjnych aspiracji i zawodowej aktywności kobiet w rodzinach robotniczych a szczególnie śląskich. <br /> <br /> W latach sześćdziesiątych na styl życia rodzin robotniczych rzutowało zmniejszenie się ich dzietności. W ciągu dwóch pokoleń udział rodzin mających troje lub więcej dzieci zmalał z 84 proc. do około 25 proc., a typowymi stały się rodziny czteroosobowe&lt;ref&gt;W. Mrozek, Górnicy..., op. cit. s. 17.&lt;/ref&gt;. Rósł natomiast przeciętny poziom wykształcenia. W końcu lat pięćdziesiątych pełne wykształcenie zawodowe posiadało około 8–10 proc. górników, w kolejnym dziesięcioleciu liczba ta wzrosła do blisko 30 proc. Na początku tego okresu, wśród najstarszych górników nie było nikogo o zawodowym wykształceniu, lecz w najmłodszej generacji było ich już 27 proc.&lt;ref&gt;Ibidem, s. 18. &lt;/ref&gt;. Badania stylów życia śląskich rodzin robotniczych wskazują na szczególną rolę kobiety w tradycyjnej rodzinie śląskiej&lt;ref&gt;E. Górnikowska-Zwolak, Szkic do portretu Ślązaczki. Refleksja feministyczna, Wyd. UŚ, Katowice 2004. &lt;/ref&gt;. Pomimo patriarchalnego modelu funkcjonowania tej rodziny kobieta była dysponentką budżetu domowego. Mąż tradycyjnie oddawał żonie zarobione pieniądze, a ona decydowała o wydatkach na potrzeby rodzinnego gospodarstwa. Natomiast w rodzinach mieszanych oraz tych, w których oboje małżonków pochodziło spoza Górnego Śląska, o wiele częściej wspólnie dysponowano dochodami&lt;ref&gt;E. Śmiłowski, Pokoleniowe i regionalne zróżnicowania sposobu życia rodzin robotniczych (na przykładzie Śląska Opolskiego), Opole 1987, s. 51.&lt;/ref&gt;. Od końca lat sześćdziesiątych obserwuje się znaczące zmiany modelu rodziny robotniczej&lt;ref&gt;W. Mrozek, Górnośląska rodzina robotnicza w procesie przeobrażeń, Wyd. ŚIN, Katowice 1987.&lt;/ref&gt;. Jest to wywołane w znacznym stopniu przez wzrost aspiracji kobiet – młodych żon i matek. W następnej dekadzie spora ich część ma już wyższe od swojego męża robotnika wykształcenie (głównie średnie). W rodzinach mieszanych śląskie kobiety były dla mężów wzorem do naśladowania. Przejmowali oni od nich wzorce obowiązkowości i rzetelności rodzicielskiej a przede wszystkim udział w opiece nad dziećmi. Model patriarchalny rodziny robotniczej ewoluował stopniowo w kierunku związku partnerskiego małżonków, zamieszkujących samodzielnie i wspólnie wychowujących dzieci. Mężczyzna po pracy nie unikał wychodzenia z małym dzieckiem w wózku na spacer lub robienia zakupów, a nawet w przypadku pracy zawodowej żony okazjonalnie gotował obiad. Niezwykle istotne dla rytmu życia rodzin robotniczych był także wzrost aspiracji edukacyjnych i kulturalnych ich dzieci. W tym wymiarze jakościowa zmiana następowała w latach osiemdziesiątych, kiedy model partnerstwa w życiu rodzinnym, w warstwie inteligencji a także wśród robotników wykwalifikowanych, stał się już typem przeważającym&lt;ref&gt;E. Śmiłowski, op.cit. s. 196; Kobiety w województwie katowickim ’97, red. L.A. Gruszczyński, Katowice 1997, s. 62.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Partnerski model życia rodzinnego rzadko był realizowany w rodzinach robotników bez kwalifikacji, przyuczonych do zawodu i wykonujących proste prace fizyczne. To warstwa robotnicza stanowi wyraźnie gorzej sytuowane środowisko, w szczególnym stopniu zagrożone ubóstwem materialnym, marginalizacją kulturalną i socjalną. W zbiorowości robotników bez kwalifikacji w znacznie większym stopniu, niż wśród robotników z pełnym wykształceniem zawodowym, funkcjonuje styl życia zdegradowany przez alkoholizm, przemoc w rodzinie, niewydolność opiekuńczo-wychowawczą wobec dzieci, przestępczość i inne czynniki sprzyjające rozwojowi tych patologii społecznych&lt;ref&gt;J. Malanowski, op. cit., s. 106, 197. &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Proces regionalnej wymiany wzorców życia rodzinnego w środowiskach robotniczych Górnego Śląska pozostawał pod przemożnym wpływem reorientacji młodego pokolenia robotników na wartości materialno-ekonomiczne. Do najważniejszych przemian obyczajowych należą także demokratyzacja stosunków między partnerami w okresie narzeczeństwa i we wczesnej fazie więzi małżeńskich. Ukształtował się wyraźny model egalitaryzmu struktury rodzinnej i podstawy relacji partnerskich w życiu codziennym, co prowadziło do wspólnego podejmowania większości obowiązków domowych przez męża i żonę. Zaburzeniu uległy tradycyjne funkcje socjalizacyjne śląskiej wielopokoleniowej robotniczej rodziny. Funkcja prokreacyjna w młodym pokoleniu rodzin robotniczych, a szczególnie w rodzinach mieszanych przeniesiona została na niższe miejsca w hierarchii ważności. W młodym pokoleniu robotników z lat osiemdziesiątych obowiązki prokreacyjne i wychowawcze wiązano zwykle z posiadaniem dwojga dzieci i wychowanie ich przy pomocy wspierających instytucji społecznych (państwa, szkoły, Kościoła, zakładu pracy&lt;ref&gt;E. Śmiłowski, op. cit., s. 188–197.&lt;/ref&gt;. Preferowano funkcje emocjonalno-ekspresywne małżeństwa i realizację aspiracji materialno-konsumpcyjnych w strukturze nuklearnej rodziny. Zmienił się także styl wychowywania dzieci. Okazało się, że w wyniku większego zaangażowania zawodowego kobiet i przywiązywania mniejszej wagi do wychowawczego nadzoru nad dziećmi w młodym pokoleniu rodzin robotniczych rosła gotowość do stosowania kar cielesnych. Najwięcej zwolenników rygorystycznego wychowania stwierdzono wśród mężów z rodzin autochtonicznych, a matki z takich rodzin znacznie bardziej rygorystycznie przestrzegały zasad i obrzędów religijnych&lt;ref&gt;E. Górnikowska-Zwolak, Szkic do portretu Ślązaczki. Refleksja feministyczna, Katowice 2004, s. 115. &lt;/ref&gt;. Wraz z trudnościami zabezpieczania materialnego poziomu życia rósł poziom autorytaryzmu w postawach społecznych robotników i obniżało się ich zaufanie do instytucji życia publicznego. <br /> <br /> Zmienił się zasadniczo styl spędzania czasu wolnego przez rodziny robotnicze. Znaczną jego część przeznaczano na słuchanie radia, oglądanie telewizji, czytanie prasy, kosztem rozmów z członkami rodziny lub biernego odpoczynku (charakterystycznego dla starszego pokolenia). W efekcie rozwoju kultury masowej i dystansowania się od spraw polityki upowszechniała się indywidualizacja przeżywanych wartości, skupienie zachowań na celach nuklearnej rodziny i rezygnacja z aktywności społecznej w organizacjach i instytucjach. Ważnym efektem dystansowania się wobec ładu państwowo-partyjnego był wzrost religijności w młodym pokoleniu robotniczym. To nie w starszej generacji robotników, lecz w młodym ich pokoleniu silniejsze były identyfikacja z Kościołem i udział w praktykach religijnych, niezależnie od stopnia ich zadowolenia z osiągniętego poziomu i jakości życia&lt;ref&gt;E. Śmiłowski, op. cit., s. 231–234.&lt;/ref&gt;. Nauka społeczna i krytyka moralna władzy, głoszona przez tutejszy Kościół Katolicki, docierała do robotników w czasie uroczystych pielgrzymek do sanktuarium w Piekarach Śląskich. Narastało robotnicze niezadowolenie ze stosunków z przełożonymi, z warunków organizacji pracy i krytyczne nastawienie do sfery zawodowej postrzeganej jako świat nierówności i niesprawiedliwości społeczno-ekonomicznych&lt;ref&gt;W. Wesołowski, Teoria, badania, praktyka. Z problematyki struktury klasowej, Warszawa 1975, s. 205–206. &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Bariery realizacji rozbudzonych aspiracji konsumpcyjnych oraz odczuwane dystanse i nierówności powodowały rosnące niezadowolenie społeczne u lepiej wykształconych warstw robotniczych. Latem 1980 r. młode pokolenie robotników wystąpiło w proteście społecznym jako nowa, świadoma swoich oczekiwań i upośledzeń klasa społeczna. To zryw młodych generacji robotników – dążących do wyegzekwowania od panującego reżimu zobowiązań socjalno-bytowych, aspiracji (wyartykułowanych w sierpniu'80 wspólnie z inteligencją oraz chłopstwem) do wolności i sprawiedliwości społecznej – dał początek solidarnościowym przemianom. Te zaś były źródłem końca realnego socjalizmu, jako formacji legitymizowanej rozpoczętym w latach pięćdziesiątych awansem przemysłowym, urbanizacyjnym i socjalnym chłopów, pospiesznie edukowanych i podnoszonych do poziomu chłoporobotników, robotników i inteligentów.<br /> <br /> ==Robotnicy a deindustrializacja gospodarki województwa== <br /> <br /> Środowiska robotnicze po transformacji do ponowoczesnego kapitalizmu, w warunkach redukcji starych zakładów przemysłowych i restrukturyzacji górnictwa oraz hutnictwa w (latach 1998-2002) gwałtownie się kurczą. Dotyka je spadek poziomu życia, a szczególnym zagrożeniem jest wysokie bezrobocie redukowanych zasobów ludzkich, z których część uległa dezaktywacji zawodowej przyjmując odprawy w ramach zwolnień grupowych lub emerytury pomostowe. Za Markiem S. Szczepańskim można stwierdzić, że spuścizną gospodarki komunistycznej na Górnym Śląsku stały się rzesze „ludzi zbędnych”&lt;ref&gt;Zob. Górnicy górnośląscy – ludzie zbędni – ludzie luźni? Szkice socjologiczne, red. M.S. Szczepański, Kraków – Katowice 1994; M.S. Szczepański, Opel z górniczym pióropuszem, Katowice 1997. B. Kolny, G. Maciejewski &quot;Zagrożenie ubóstwem i wykluczeniem społecznym w wyniku restrukturyzacji przemysłu węglowego w województwie śląskim - mity i fakty&quot;, Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, 2006.&lt;/ref&gt;. W kolejnych latach rynkowej transformacji znaczna część napływowej robotniczej młodzieży wyjechała z regionu do swoich rodzinnych miejscowości, często się deklasując (wracając do pracy w rolnictwie lub przechodząc na zasiłek opieki społecznej). Część osiedleńców zakorzeniła się życiowo w miastach przemysłowych regionu, gdzie zwalniane z likwidowanych zakładów pracy segmenty warstw robotniczych funkcjonują jako „ludzie luźni” – pozbawieni nadziei na życiowy sukces. Okresowe koniunktury na węgiel i stal aktywizują zachowane w części moce produkcyjne i pokazują względność strategii deindustrializacji województwa. Odradzają się nawet zlikwidowane w reformach z 1999 roku zawodowe szkoły górnicze, jako niezbędne uzupełnienie starzejących się kopalnianych kadr. <br /> <br /> Robotnicy województwa, podobnie jak i wielu ośrodków przemysłowych w kraju, utracili nie tylko bezpieczeństwo zatrudnienia, lecz stabilizację bytową którą dawał zakład pracy - jak &quot;kopalnia dobroczyńca, żywicielka i organizatorka życia&quot;&lt;ref&gt;T. Nawrocki, Trwanie i zmiana lokalnej społeczności górniczej na Górnym Śląsku, Wyd. UŚ, Katowice 2006, s.176 i n. &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> <br /> Autor: [[dr hab. prof. UŚ Adam Bartoszek]]<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #M. Błaszczak-Wacławik, W. Błasiak, T. Nawrocki, Górny Śląsk. Szczególny przypadek kulturowy. wyd.UŚ Katowice 1990.<br /> #W. Czapliński, A. Galos, W. Korta, Historia Niemiec, Wyd. Ossolineum, Wrocław-Gdańsk 1981.<br /> #Dla Władzy, obok władzy, przeciw władzy. Postawy robotników wielkich ośrodków przemysłowych w PRL, red. J. Neja, Wyd. IPN Warszawa, 2005.<br /> #H. Dutkiewicz, Małżeństwa mieszane w czterech miastach GOP-u jako wskaźnik integracji społecznej, wyd. ŚIN, Katowice 1968.<br /> #Dzieje ruchu robotniczego na Górnym Śląsku, red. H. Havranek, Opole 1982<br /> #J. Gardawski, Przyzwolenie organiczne. Robotnicy wobec rynku i demokracji, Wyd. PWN, Warszawa 1996.<br /> #E. Górnikowska-Zwolak, Szkic do portretu Ślązaczki. Refleksja feministyczna, Wyd. UŚ, Katowice 2004.<br /> #Górnicy górnośląscy – ludzie zbędni – ludzie luźni? Szkice socjologiczne, red. M.S. Szczepański, Wyd. Matczewski Publisher, Kraków – Katowice 1994. <br /> #Historia Śląska, red. M. Czapliński, E. Kaszuba, G. Wąs, R. Żerelik, Wyd. UWr, Wrocław 2002.<br /> #K. Jonca, Rozwój gospodarczy Polski do 1939 roku, Wyd. UW, Wrocław 2000.<br /> #R. Kaczmarek, K. Miroszewski, Obozy odosobnienia w przemysłowej części województwa śląskiego po II wojnie światowej, w: „Studia Śląskie” 2002.<br /> #J. Kalinowska, Postawy robotników wobec pracy, Wyd. KiW, Warszawa 1978.<br /> #Ł. Kamiński, Strajki robotnicze w Polsce w latach 1945–1948, Wyd. GAJT, Wrocław 1999.<br /> #Klasa robotnicza województwa śląskiego w ćwierćwieczu Polski Ludowej, red. W. Mrozek, Wyd. Śląsk, Katowice 1972.<br /> #Klasa robotnicza Katowic w Polsce Ludowej. Wybrane zagadnienia, red. L.Szafraniec, A. Topol Wyd. Katowickie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, Katowice 1980.<br /> #Kształt struktury społecznej. Studia do syntezy, red. W. Wesołowski, Wyd. Ossolineum PAN Wrocław-Gdańsk 1978.<br /> #J. Malanowski, Polscy robotnicy, Wyd. KiW, Warszawa 1981<br /> #W. Mrozek, Rodzina górnicza. Przekształcenia społeczne w górnośląskim środowisku górniczym, w: „Górnośląskie Studia Socjologiczne” 1965.<br /> #W. Mrozek, Górnośląska rodzina robotnicza w procesie przeobrażeń, Wyd. ŚIN, Katowice 1987. <br /> #W. Mrozek, Górnicy – od grupy społecznej do kategorii zawodowej [w:] Eseje socjologiczne, red. W. Jacher, Katowice 2001<br /> #T. Nawrocki, Trwanie i zmiana lokalnej społeczności górniczej na Górnym Śląsku, Wyd. UŚ, Katowice 2006<br /> #Polacy pracujący a kryzys fordyzmu, red. J. Gardawski, Wyd. Scholar, Warszawa 2009.<br /> #Położenie klasy robotniczej w Polsce, t. 1–6, red. P. Wójcik, Wyd. ANS PZPR, Warszawa 1984–1987.<br /> #M. Smeja, Niemcy? Polacy? Ślązacy? Rodzimi mieszkańcy Opolszczyzny w świetle analiz socjologicznych, Wyd. Universitas, Kraków 2000.<br /> #Socjologiczne problemy industrializacji w Polsce Ludowej, pod. red. J. Szczepańskiego, III Ogólnopolski Zjazd PTS Warszawa 2-6 lutego 1954, Wyd. PWN Warszawa 1967.<br /> #J. Staniszkis, Ontologia socjalizmu, Wyd. Plus, Warszawa 1989.<br /> #U. Swadźba, Śląski etos pracy. Studium socjologiczne, Katowice 2001.<br /> #E. Śmiłowski, Pokoleniowe i regionalne zróżnicowania sposobu życia rodzin robotniczych (na przykładzie Śląska Opolskiego), Wyd. IS, Opole 1987.<br /> #M.S. Szczepański, Opel z górniczym pióropuszem, Wyd. Śląsk, Katowice 1997<br /> #J. Szczepański, Narodziny socjalistycznej klasy robotniczej, Wyd. CRZZ, Warszawa 1974; <br /> #E. Szramek, Śląsk jako problem socjologiczny, &quot;Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku&quot; t. IV, Katowice 1934<br /> #R. Turski, Dynamika przemian społecznych w Polsce, Wyd. WP, Warszawa 1961, s.142-155.<br /> #M. W. Wanatowicz, Od indyferentnej ludności do śląskiej narodowości? Postawy narodowe ludności autochtonicznej Górnego Śląska w latach1945- 2003. Wyd. UŚ, Katowice 2004<br /> #S. Widerszpil, Skład polskiej klasy robotniczej: tendencje zmian w okresie industrializacji, PWN Warszawa 1963. <br /> #W. Wesołowski, Klasa robotnicza i przeobrażenia struktury społecznej w PRL, Wyd. KiW, Warszawa 1969.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/91555 Wyniki Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności 1999-2012]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Plik:Rzemieslnicy.png&diff=2578 2014-12-11T11:58:41Z

<p>Milka: ŚBC: http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=39835&amp;from=&amp;dirids=1&amp;ver_id=&amp;lp=15&amp;QI=02386C9602F6E39F68AB14F324139C7C-28</p> <hr /> <div>ŚBC: http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=39835&amp;from=&amp;dirids=1&amp;ver_id=&amp;lp=15&amp;QI=02386C9602F6E39F68AB14F324139C7C-28</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Plik:Robotnicy.png&diff=2577 2014-12-11T11:56:02Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>ŚBC:<br /> http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=93967&amp;from=&amp;dirids=1&amp;ver_id=&amp;lp=3&amp;QI=02386C9602F6E39F68AB14F324139C7C-28</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Robotnicy&diff=2576 2014-12-11T11:55:37Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Socjologia]]<br /> [[Kategoria:Historia]]<br /> <br /> [[Plik:Robotnicy.png|300px|thumb|right|[http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=93967&amp;from=&amp;dirids=1&amp;ver_id=&amp;lp=3&amp;QI=02386C9602F6E39F68AB14F324139C7C-28 ŚBC: Zawiadomienie. Robotnicy Zagłębia]]]<br /> Robotnicy, to zbiorowość ludzi zatrudniających się do pracy fizycznej związanej z obsługą maszyn i produkcji wyspecjalizowanych dóbr na potrzeby rynku towarowo-pieniężnego. Robotnicy jako pracownicy najemni, wykonują produkcyjną pracę fizyczną, zorganizowaną w ramach kapitalistycznych stosunków zatrudnienia w zakładach przemysłowych lub w przetwórstwie rolno-spożywczym. Historycznie robotnicy stali się podstawowym segmentem stosunków gospodarczych, związanych z maszynową wytwórczością dóbr konsumpcyjnych, adresowanych na rynek ponadlokalny, oraz produkcją maszyn i infrastruktury służących realizacji polityczno-gospodarczych interesów imperialnych państw narodowych. <br /> <br /> Miejsce zajmowane przez robotników w społecznym podziale pracy kształtuje nie tylko ich funkcje wytwórcze, określa również style życia i wartości kulturowe robotniczych rodzin. Są one powiązane z położeniem różnych warstw robotniczych na rynku pracy, oraz z ich związkowymi formami zrzeszania się i zbiorową kondycją polityczną, definiowaną przez stosunki władzy i własności w historycznie uformowanym ustroju, na danym etapie rozwoju industrialnej gospodarki. Robotnicy to kategoria społeczno-zawodowa niezbędna do funkcjonowania gospodarki w społeczeństwie przemysłowym.<br /> <br /> ==Industrializacja jako modernizacja społeczna==<br /> <br /> Stopniowe przechodzenie krajów o tradycyjnej gospodarce rolnej do społeczeństw industrialnych, w których produkcja przemysłowa stawała się podstawą bogactwa narodowego, zmieniało arystokratyczne stosunki stanowe na nowe stratyfikacyjne podziały. W uprzemysławiających się społeczeństwach ziemiaństwo i burżuazja tworzą klasy kapitalistów a proletariat i chłopstwo masy społeczne, określane też jako klasy ludowe.<br /> Robotnicy rekrutowani są przez inwestujących w przemysł ziemian i bogatych mieszczan z luźnych mas chłopskich, migrujących za pracą do industrializujących się miast. Następuje koncentracja osadnictwa i pokoleniowa reprodukcja proletariuszy, żyjących na robotniczych przedmieściach rozwijających się żywiołowo bogatych miast, lub w celowo planowanych robotniczych osadach i dzielnicach budowanych przy fabrykach, kopalniach, hutach - tak jak to było częste na Górnym Śląsku pod koniec XIX i na początku XX w.<br /> <br /> Narodziny i rozwój &quot;klasy industrialnej&quot; - jak uważał ojciec socjologii August Comte - przyczyni się do pozytywistycznego postępu, poprzez współpracę przemysłowców, inżynierów i robotników&lt;ref&gt;A. Comte, Kurs filozofii pozytywnej, t. 1-6 wyd. Paryż 1830-42. &lt;/ref&gt;. W tym samym okresie pierwszej połowy XIX wieku Fryderyk Engels wydał monografię pt. &quot;''Położenie klasy robotniczej w Anglii''&quot;&lt;ref&gt;F. Engels, Die Lage der arbeitenden Klasse in England. Leipzig 1845&lt;/ref&gt; dokumentującą wyzysk pracowniczy i nędzę warunków życia robotników w angielskich miastach przemysłowych. Wraz z Karolem Marksem tworzył teorię wyzysku i alienacji klasy robotniczej w kapitalizmie. Marksizm krytykując kapitalizm, jako ustrój oparty na strukturalnym konflikcie interesów klasy robotniczej i burżuazji, wskazywał na rozwój świadomości proletariuszy ze stanu bierności (klasa w &quot;sobie&quot;) do uświadomienia klasowych źródeł i rosnącej (wraz z doskonaleniem wydajności maszyn) skali wyzysku ich żywej ludzkiej pracy. Świadomość ta miała prowadzić zorganizowanych politycznie robotników (&quot;klasa dla siebie&quot;) do walki o wyzwolenie z kapitalistycznego ucisku, poprzez rewolucję w celu budowy komunistycznego bezklasowego ustroju&lt;ref&gt;K. Marks, F. Engels. Manifest komunistyczny, Londyn 1848&lt;/ref&gt;- jako przyszłościowej wspólnoty ludzi pracy.<br /> <br /> W peryferyjnych społeczeństwach procesy industrialnej modernizacji zablokowane są stosunkami stanowymi i tradycyjną gospodarką rolniczą. Ich przejście do intensywnego uprzemysłowienia wiązało się często z wybuchem rewolucji politycznych lub ustanawianiem dyktatur&lt;ref&gt;Patrz tezy słynnej pracy T. Scocpol, States and Social Revolutions: A Comparative Analysis of France, Russia and China, Chambridge Univ. Pres, Cambridge 1979., w której analizuje się mechanizmy wzbudzania rewolucji przemysłowych w agrarnych społeczeństwach, odczuwających presję rozwojową otoczenia gospodarczo--politycznego. &lt;/ref&gt;. Szczególnym przykładem procesu odgórnej industrializacji są różne typy oświeconych monarchii, jak Prusy króla Fryderyka II lub Japonia w epoce meidżi. Przypadek centralizacji polityki gospodarczej Prus, których stanowe elity z powodzeniem wdrażały państwowe programy uprzemysłowienia, będzie kluczowym czynnikiem intensyfikacji przemysłowego rozwoju ziem Górnego Śląska - prowincji podporządkowanej bezpośredniej władzy króla&lt;ref&gt;Realizowaną politykę gospodarczą Fryderyka II określa się jako kameralizm - ograniczając import i aktywizując produkcję manufaktur na wewnętrzny rynek, koncentrowano nadwyżki skarbowe, oraz merkantylizm - zakazując importu produktów wytwarzanych przez krajowy przemysł, pobudzano jego rozwój wysokimi akcyzami handlowymi na towary tranzytowe. Patrz - Historia Śląska, red. M. Czapliński, E. Kaszuba, G. Wąs, R. Żerelik, Wyd. UWr, Wrocław 2002, s.225-227.&lt;/ref&gt;. Inne czynniki uwarunkują w XX wieku opóźnioną odgórną modernizację w krajach komunistycznych, gdzie klasa robotnicza będzie tworzona programowo, jako ideologiczny suweren i baza politycznej władzy nad społeczeństwem i upaństwowioną gospodarką, sprawowanej przez partyjną nomenklaturę&lt;ref&gt;Lenin i bolszewicy uzasadniając doktrynę o przewodniej roli partii komunistycznej w budowie bezklasowego społeczeństwa i socjalistycznej industrializacji, głosili ideę &quot;ontologicznego&quot; zniesienia w socjalizmie klasy robotniczej wraz z likwidacją kapitalistów. Rewolucję proletariacką legitymizowano jako drogę modernizacji najsłabiej kapitalistycznie rozwiniętych krajów, poczynając od Rosji po inne państwa poddane władzy Kominternu i Stalina. Pisze o tym m.in. J. Staniszkis, w: Ontologia socjalizmu, Wyd. InPlus, Warszawa 1989, s. 2 i n. &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Uprzemysłowienie a losy polityczne Górnego Śląska==<br /> <br /> W końcu XVIII i w pierwszej połowie XIX stulecia rozwijająca się pruska gospodarka czerpała wzory industrializacji z Anglii (przemysł tekstylny, hutniczy). Zaś w okresie wojen napoleońskich wprowadzano znaczące własne innowacje techniczne, modernizując kopalnictwo i produkcję stali opartą na węglu kamiennym również na Śląsku.&lt;ref&gt;W. Czapliński, A. Galos, W. Korta, Historia Niemiec, Wyd. Ossolineum, Wrocław-Gdańsk 1981, s.436-437. &lt;/ref&gt;. W okresie pierwszej fali uprzemysłowienia Prus w latach 1835-1873 znacznie zyskuje szczególnie Górny Śląsk, nasycany technologiami produkcji fabrycznej opartymi na technologiach pary i węgla, co zwielokrotnia tu zatrudnienie robotników&lt;ref&gt;Tamże, s. 486-488 i K. Jonca, Rozwój gospodarczy Polski do 1939 roku, Wyd. UW, Wrocław 2000, s.152.&lt;/ref&gt;. Natomiast zacofanie gospodarcze ziem Polski pod zaborami Rosji i Austrii utrwala tradycyjną gospodarkę rolną i manufakturową służącą ziemiaństwu, a protekcjonizm opóźnia modernizowanie kopalnictwa, przemysłu włókienniczego, metalowego, czy mechanicznego&lt;ref&gt;K. Jonca, Rozwój gospodarczy... op. cit., s. 144-151.&lt;/ref&gt;. Jakkolwiek przemysłowe inwestycje na terenie Zagłębia Dąbrowskiego lokalizowały tam nowoczesne zakłady, jak huta Bankowa - będąca do I wojny światowej największą w zaborze rosyjskim, czy huty cynku i kopalnie węgla&lt;ref&gt;Tamże, s. 162. &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Ostatnie trzydziestolecie XIX w. cechuje silna koncentracja kapitałów i tworzenie karteli lub trustów monopolizujących różne branże. Spółki czerpiąc kapitał inwestycyjny również z zagranicy zwielokrotniały produkcję i zatrudnienie robotników. Rozwijają się i tworzone są nowe śląskie miasta (prawa miejskie zdobywają m.in. w 1865 r. wieś [[Katowice]] a w 1868 r. kolonia Królewska Huta - dziś [[Chorzów]]). Produkcja węgla, przemysłu stalowego, maszynowego, wyrobów chemicznych, tekstylnych żywiołowo wzrastała w okresach militarnych przedsięwzięć i potrzeb wojennych&lt;ref&gt;W. Czapliński, A. Galos, W. Korta, Historia Niemiec... op. cit., s. 596-597.&lt;/ref&gt;. Klęska Prus w I wojnie światowej i chaos wewnętrzny (rewolucja i trzy powstania śląskie prowadzą do podziału Górnego Śląska). <br /> Powstanie i utrwalenie bytu niepodległego państwa polskiego uczyniło z przyznanych Polsce części Górnego Śląska fundament jej rozwoju. Reorganizacja gospodarki kraju, przyjęty w 1920 roku statut organiczny województwa śląskiego, późniejsze kryzysy i trudności gospodarcze ograniczają jednak jego potencjał. Wielka koncentracja produkcji przemysłowej II Rzeczpospolitej Polskiej w województwie śląskim zajmującym 1,1% jej powierzchni (w 1923 roku wytwarzano tu 99,7% ołowiu, 87,7% cynku, 73% węgla, 71% żelaza z ogółu krajowej produkcji, przy wzroście np. udziału wydobycia węgla do 75% a żelaza i stali do 74% w 1936 r.)&lt;ref&gt;K. Popiołek, Śląskie dzieje, Wyd. PWN, Warszawa – Kraków 1976, s. 357; J. Kostrowicka, Z Landau, J. Tomaszewski, Historia gospodarcza Polski XIX i XX wieku, Wyd. KiW, Warszawa 1966, s. 259. &lt;/ref&gt; nie przysłania spadku produkcji i efektów kryzysu lat 1929-33&lt;ref&gt;K. Jonca, Rozwój gospodarczy... op. cit., s.193-194 - za Z. Landauem autor podaje, że dopiero w 1938 globalnie polska produkcja przemysłowa uzyskała poziom z 1913 roku.&lt;/ref&gt;. Kryzysogenne procesy rodzą liczne problemy socjalne. Funkcjonowanie aż 87,2% ludności regionu poza gospodarką rolną i trudne warunki życia rodzin robotniczych (które stanowiły 70,9% mieszkańców województwa śląskiego) aktywizują politycznie nowe siły socjaldemokratyczne, nurty faszyzujące i komunistyczne a także separatyzm etniczny&lt;ref&gt;W wyniku kryzysu oraz polityki polonizacji Ślązaków i awansowania przybyłych na Górny Śląsk kosztem miejscowych kadr poparcie zyskiwał m.in. Związek Obrony Górnoślązaków Jana Kustosa - patrz M. Fic, J. Kustos (1893-1932) - separatysta czy autonomista górnośląski? Wyd. 4Dplus, Katowice 2010, D. Jerczyński, Śląski ruch narodowy (pod naciskiem polskiego i niemieckiego nacjonalizmu na tle politycznej historii Górnego Śląska w latach 1848-1947), Zabrze 2006; i aktywizowały się nowe siły organizujące ruch robotniczy - patrz J. Walczak, Polska i niemiecka socjaldemokracja na Górnym Śląsku i w Cieszyńskim po przewrocie majowym 1926 – 1939, Wyd. ŚIN Katowice 1980.&lt;/ref&gt;. W przemyśle województwa na początku lat 20-tych zatrudnionych było ponad 200 tyś. robotników. Wraz z kartelizacją branż gospodarki i koncentracją kapitału oraz dekoniunkturą produkcji, narastał kryzys przemysłowy. Przemiany w podaży pracy i pogorszenie warunków zatrudnienia odbijały się negatywnie na kondycji bytowej oraz moralnej mas. Pogłębiające się w latach kryzysu bezrobocie (obejmowało 78 tys. w 1926 aż po 135,6 tys. w 1933 r. - tj. ok. 1/3 ogółu robotników) oraz spadek płac realnych - szczególnie wysoki w górnictwie, rozpowszechnia m.in. nielegalne wydobywanie węgla z biedaszybów lub zbieranie z przykopalnianych hałd&lt;ref&gt;U. Swadźba, Śląski etos pracy. Studium socjologiczne, Katowice 2001, s. 67; M. Smeja, Niemcy? Polacy? Ślązacy? Rodzimi mieszkańcy Opolszczyzny w świetle analiz socjologicznych, Wyd. Universitas, Kraków 2000 r., s. 87.&lt;/ref&gt;. Okresy kryzysów i spadek płac realnych w górnictwie sprawiał, że robotnicy a szczególnie bezrobotni górnicy podejmowali dorywcze prace rzemieślnicze, remontowe lub handel domokrążny a utrzymywanie się z uprawy choćby niewielkiego pola lub ogródka uważano za cenne uzupełnienie potrzeb bytowych&lt;ref&gt; I. Bukowska-Floreńska, Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Śląska, Wyd. UŚ, Katowice 1987, s.87. &lt;/ref&gt;. Górny Śląsk i jego robotnicza ludność systematycznie tracą pozycję w strukturze społeczno-gospodarczej zarówno Prus, jak i następnie II Rzeczpospolitej Polskiej&lt;ref&gt;M. Smeja, Niemcy? Polacy? Ślązacy?....op. cit., s. 83-91. &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Socjolog Florian Znaniecki diagnozując problemy ludzi pracy identyfikował m.in. warstwy tak zwanego &quot;beznadziejnego proletariatu&quot;. Wskazywał, że są to szczególnie ludzie trwale bezrobotni i dorywczo zatrudniani a podatni na populistyczne hasła i rewolucyjne doktryny. O uznanie tego proletariatu toczy się walka przywódców nurtów socjalistycznych z konserwatywnymi elitami a zwyciężają w niej często ambitni parweniusze dołączający do rządzących elit, co zwykle nie zmienia nędznego stanu socjalnego robotników&lt;ref&gt; F. Znaniecki, Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości, Wyd. PWN, Warszawa 1974, s,235-238.&lt;/ref&gt;.Hitlerowski narodowy socjalizm, jak również sowiecki komunistyczny aparat ideologiczny organizowały masy robotnicze w sprawny aparat wytwórczy, służący budowie polityczno-militarnej potęgi Niemiec oraz Związku Radzieckiego. <br /> <br /> [[Górny Śląsk]], jako region narożnikowy&lt;ref&gt;Analiza jego problemów społecznych i etniczno-kulturowych utrwalająca to określenie prowadzona jest w pracy ks. dra E. Szramka, Śląsk jako problem socjologiczny, &quot;Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku&quot; t. IV, Katowice 1934.&lt;/ref&gt;, wyjdzie z kolein historii pierwszej połowy XX wieku podzielony na Śląsk Opolski oraz na Górnośląską Aglomerację - stanowiącą bazę przemysłowego rozwoju socjalistycznej Polski Ludowej. Regiony te w podziale administracyjnym kraju zostały ujęte w odrębne ramy województw opolskiego i śląskiego (potocznie określane jako śląsko-dąbrowskie a przekształcane kolejno w katowickie i ponownie w województwo śląskie). Socjalistyczna industrializacja wiązała się z urbanizacją kraju, która nie zbliżyła się do stanu koncentracji w województwie. W porównaniu do 1921 roku w miastach mieszkało 24% ogółu ludności Polski, w 1938 27% natomiast w 1950 już 40% a w 1968 roku 52%&lt;ref&gt;Ibidem - porównaj dane. &lt;/ref&gt;. Ruch Solidarności lat osiemdziesiątych miał silne osadzenie w masach robotniczych konurbacji miast Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego. Efektem transformacji ustrojowej lat dziewięćdziesiątych i przejścia III Rzeczpospolitej Polskiej do postkapitalistycznej zglobalizowanej gospodarki, było uruchomienie procesów restrukturyzacji socjalistycznego dziedzictwa przemysłowego. W województwie śląskim na przełomie XX i XXI stulecia intensywna prywatyzacja gospodarki oraz rządowe reformy redukujące nadmierny potencjał wytwórczy górnictwa, hutnictwa i przemysłu ciężkiego spowodowały spadek zatrudnienia w przemyśle z poziomu bliskiego 60% do około 30% ogółu pracujących na jego terenie&lt;ref&gt;Patrz dane Tabeli 3 (74) w: Rocznik statystyczny województwa śląskiego 2012, US w Katowicach, Katowice 2012, s.160. &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Fordyzm i nowoczesna klasa robotnicza==<br /> <br /> Nowa fala industrializacji na przełomie XIX i XX wieku związana była z elektryfikacją i upowszechnieniem nowych technik maszynowego (potokowego) organizowania produkcji. Rozwiązania naukowego zarządzania pracą robotników przemysłowych i pracowników administracji z pierwszych lat XX wieku, propagowane przez inżynierów i przemysłowców amerykańskich, m.in. F. Taylora, H. Forda, francuskich H. Fayol, miały swego polskiego odpowiednika w [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębiu Dąbrowskim]] - K. Adamieckiego. &quot;Fordyzm&quot;, jak dziś nazywa się ten dominujący do lat 80-tych minionego stulecia model produkcji, zreorganizował procesy pracy maszynowej. Taśma, praca potokowa, wysoka specjalizacja czynności robotnika, czyni jego pracę intensywniejszą i bardziej wydajną. Kwalifikowane specjalności zawodowe zdobywane są przez czeladników i robotników również w szkolnictwie. Edukacja powszechna staje się dostępna dla mas i zbiorowości z wielu grup społeczno-zawodowych. <br /> <br /> W okresie międzywojennym w Polsce przeważali robotnicy większych i średnich zakładów przemysłowych przyuczeni do zawodu, lub pracowali jako czeladnicy w rzemiośle i proletariusze wyrobnicy, podejmujący się pracy dorywczej. Po II wojnie światowej rosło znaczenie wykształcenia zawodowego robotników ale powszechna mechanizacja produkcji, praca na zautomatyzowanych maszynach rodziła fatalizm techniczny i zjawisko rozczłonkowania czynności i procesów pracy&lt;ref&gt;Zjawiska te analizował m.in. G. Friedmann w książkach: Maszyna i człowiek, Wyd KiW Warszawa 1961, oraz Praca w okruchach, Wyd. KiW Warszawa 1967. &lt;/ref&gt;. Następstwem tego były: procesy alienacji pracy i atomizacji więzi pracowniczych, problemy identyfikacji z pracą, zachowanie jej jakości oraz morale zawodowego, alkoholizm i fluktuacja kadr, oraz obciążenia robotników chorobami zawodowymi&lt;ref&gt;O niektórych z tych problemów dyskutowano już w badaniach polskich socjologów z latach 60-tych, np. Socjologiczne problemy industrializacji w Polsce Ludowej, pod. red. J. Szczepańskiego, III Ogólnopolski Zjazd PTS Warszawa 2-6 lutego 1954, Wyd. PWN Warszawa 1967, czy R. Turski, Dynamika przemian społecznych w Polsce, Wyd. WP, Warszawa 1961, s.142-155.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Zróżnicowanie znaczenia branż oraz dziedzin produkcyjnych tworzy i reprodukuje socjalne, ekonomiczne oraz polityczne nierówności, a zarazem aktywizuje społeczną siłę klasy robotniczej w konfliktach o jej prawa pracownicze. &quot;Jedną z idei przewodnich fordyzmu po II wojnie światowej było włączenie świata pracy i związków zawodowych do systemu politycznego, które odbywało się za pośrednictwem instytucji neokorporacyjnych, trójstronnych komisji, łączących organizacje pracodawców, związki zawodowe i rządy&quot;&lt;ref&gt;J. Gardawski, Świat pracy a fordyzm i postfordyzm, w: red. J. Gardawski, Polacy pracujący a kryzys fordyzmu, Wyd. Scholar, Warszawa 2009, s. 53. &lt;/ref&gt; - pisze J. Gardawski. Socjolog niemiecki i brytyjski Ralph Dahrendorf zdiagnozował te przemiany jako instytucjonalizację konfliktu poprzez zrzeszenia, służące imperatywnej koordynacji stosunków przemysłowych&lt;ref&gt;Patrz wybór prac R.G. Dahrendorf, Klasy i konflikt klasowy w społeczeństwie przemysłowym, Wyd. Nomos Kraków 2012. &lt;/ref&gt;. Robotnicy, jako klasa społeczna stają się w latach trzydziestych i czterdziestych XX w. trzonem zachodnich społeczeństw przemysłowych. W Polsce dopiero w PRL zostają oni objęci polityką socjalną i zorganizowani przez upartyjnione związki zawodowe w branżowe grupy społeczno-zawodowe.<br /> <br /> ==Specyfika mobilizacji etosu robotników na Górnym Śląsku==<br /> <br /> Wytworzona w drugiej połowie dziewiętnastego wieku struktura osadnicza regionu, związana z gęstym ulokowaniem kopalń i zakładów przemysłu metalurgicznego stworzyły specyficzną tkankę społeczną z ludności folwarczo-przemysłowej. Robotnicy Górnego Śląska wytworzyli wysoki poziom [[Śląski etos pracy|etosu pracy]]&lt;ref&gt;Patrz U. Swadźba, Śląski etos pracy... op. cit.&lt;/ref&gt;, regulowany nieformalne przez sieci kontroli społecznej w robotniczych rodzinach i środowiskach osadniczych oraz wzorce religijne i instytucje pracownicze. Niemieckie korzenie solidności, rzetelności i dyscypliny pracy zawodowej, skupienie robotników wokół zatrudniającej ich kopalni lub huty, częste zamieszkanie w osiedlach przyzakładowych, wytwarzało silne przywiązanie do miejsca pracy&lt;ref&gt;Tamże, s. 54-59.&lt;/ref&gt;. Religijność, katolickiego w swej masie śląskiego ludu, umiejscawiała pracę i los robotniczy w wymiarze eschatologicznym. Wiara w opiekę świętych patronów (górniczy kult Św. Barbary), nauczanie Kościoła o moralnych wartościach trudu i godności pracy robotnika (wzór św. Józefa) a także wywodzenie się z ludu wielu katolickich duchownych, tworzyło silną konfigurację religijności w formach śląskiej kultury robotniczej. W końcu XIX wieku ukształtował się śląski etos pracy, na którego treści zdaniem U. Swadźby wpłynęły: &quot;relikty wiejskie tkwiące w śląskich społecznościach lokalnych (w tym chłopskich wzorców pracowitości), niemiecka etyka pracy oraz nauka i działalność Kościoła katolickiego&quot;&lt;ref&gt;U. Swadźba, Śląski etos pracy....- Tamże, s.62.&lt;/ref&gt;. Liczne były w śląskich środowiskach tradycje stowarzyszeniowe, społecznikowskie oraz rozwiązania socjalne, po części aktywizowane również przez katolickich księży a ułatwiające robotnikom ich życie codzienne. Kultura przemysłowa robotniczego Śląska w wielu formach została podtrzymana w okresie II Rzeczpospolitej, pomimo znacznego pogorszenia się ogólnych warunków bytowania. Region Górnego Śląska był już w okresie międzywojennym bardzo wysoko uprzemysłowiony i silnie zurbanizowany. Wyjątkowa dla ówczesnego społeczeństwa Polski była tu koncentracja ludności robotniczej, bowiem już w 1931 r. aż 70 proc. siły roboczej na tutejszym rynku pracy miało status robotników przemysłowych, a 87 proc. ludności pracowało poza rolnictwem, z czego niemal 55 proc. w górnictwie i hutnictwie&lt;ref&gt;Dzieje ruchu robotniczego na Górnym Śląsku, red. H. Havranek, Opole 1982, s. 140. Dla porównania, w 1938 r. w Warszawie zawodowo czynni robotnicy i ich rodziny stanowili 52,7 proc. ludności, z czego jedna piąta pracowała jako służba domowa (B. Brzostek, Robotnicy Warszawy. Konflikty codzienne (1950–1954), Warszawa 2002, s. 15).&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Fizyczny trud pracy dominujący w kopalniach i hutach, był fundamentem bytu śląskich mas. Ciężka praca w przemyśle, zapewniając byt ekonomiczny robotniczych rodzin, była również podstawą ich statusu i zwyczajowych tradycji ważnych dla ładu społecznego. Wokół pracy robotnika kształtował się wyraźny podział ról w rodzinie. Przez solidną pracę zyskiwał on szacunek w środowisku lokalnym oraz międzypokoleniową identyfikację z często dziedziczącymi jego zawód dziećmi i wnukami. Ciężka praca przemysłowa górnika i hutnika, zagrożenia w tych zawodach, uczyły młode pokolenia szacunku dla umiejętności ludzi starszych, wdrażały do dyscypliny, wymagały solidności, rodzinnej solidarności i domowej oszczędności&lt;ref&gt;U. Swadźba, op. cit., s. 72–73.&lt;/ref&gt;. Napływające w II RP na robotniczy Śląsk polskie inteligenckie elity, oprócz literacko wyrażanego podziwu dla trudu pracy górników i wartości pracy śląskiego ludu&lt;ref&gt;Szczególnie utwory G. Morcinka, Z. Kossak-Szczuckiej ale i P. Gajowiczyńskiej oraz publicystyka zebrana w antologii pt. &quot;Z czarnego kraju. Górny Śląsk w reportażu międzywojennym&quot; przez W. Janotę, Wyd. Śląsk, Katowice 1981.&lt;/ref&gt;, wyrażały dystans stanowy a nawet pogardę dla pracy fizycznej. Polonocentryczna polityka administracyjna sanacyjnej władzy, uświadamiała tracącej materialnie w czasach kryzysu śląskiej ludności robotniczej jej gorszą pozycję i wyraźnie mniejsze szanse awansu społecznego&lt;ref&gt;E. Kopeć, &quot;My&quot; i &quot;oni&quot; na polskim Śląsku (1918-1939), Wyd. Śląsk, Katowice 1986, U. Swadźba, op. cit., s. 64–66.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Po doświadczeniach II wojny, związanych z faszyzmem, z rozpadem spójności porządku społecznego i wojenną degradacją poziomu życia nastała nowa komunistyczna władza. Pierwsze lata oznaczały rabunek zasobów i przemysłowej infrastruktury, a wysiedlenia ludności z niemieckich rejonów Śląska oraz komunistyczne represje tworzyły poczucie krzywdy i zagrożeń wśród rodzimych Górnoślązaków. Konsekwencją wywózki Ślązaków do ZSRR w 1945 r. - do pracy w sowieckich obozach jako darmowa siła robocza&lt;ref&gt;Deportacje Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku, red. A. Dziurok, M. Niedurny, Wyd. IPN, Katowice 2004.&lt;/ref&gt;, oraz represji władz wobec ludności rodzimej&lt;ref&gt;Procesy te nazywane są przez historyków oraz działaczy śląskich Tragedią Górnośląską - patrz F. A. Marek, Tragedia Górnośląska, Wyd. IŚ w Opolu, Opole 1989, oraz „Tragedia Górnośląska jako barometr współczesnego dyskursu o Polakach i Niemcach?” – konferencja naukowa DWPN i IH UO w Opolu, 19. 04. 2012 r. Stanowią one podstawę roszczeń w sprawie etnicznej odrębności Ślązaków i regionalnej samorządowej niezależności promowanych obecnie przez Ruchu Autonomii Śląskiej - www.autonomia.pl.&lt;/ref&gt;, był niedostatek miejscowej siły roboczej i brak więzi autochtonów z nowym ustrojem, odwołującym się do robotniczych wartości. Po nacjonalizacji gospodarki w śląskim przemyśle stosowano przymusowe zatrudnienie poniemieckich kadr, m.in. w górnictwie wykorzystywano pracę jeńców wojennych oraz więźniów politycznych&lt;ref&gt; Wykorzystywanie pracy niemieckich jeńców wojennych i więźniów obozów w przemyśle górnośląskim zob. M. Maruszczyk, M. Paździora, Obozy jenieckie w górnictwie węglowym Górnego Śląska w latach 1945–1949 [w:] Obozy pracy przymusowej na Górnym Śląsku, red. A. Topol, Katowice 1994, s. 27–50; Obozy pracy przymusowej na terenie Katowickiego i Chorzowskiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego 1945–1950, Katowice 2002; R. Kaczmarek, K. Miroszewski, Obozy odosobnienia w przemysłowej części województwa śląskiego po II wojnie światowej, „Studia Śląskie” 2002, t. 59, s. 163–181; Obozowe dzieje Świętochłowic Eintrachthütte – Zgoda, red. A. Dziurok, Katowice – Świętochłowice 2002; W. Dubiański, Obóz pracy w Mysłowicach w latach 1945–1946, Katowice 2004. &lt;/ref&gt;. W stalinowskich latach pięćdziesiątych do pracy w kopalniach i przemyśle ciężkim mobilizowano żołnierzy służby zasadniczej (zwłaszcza osoby, które kontestowały ówczesny system polityczny) oraz junaków Powszechnej Organizacji „Służba Polsce”&lt;ref&gt;Między 1950 a 1955 r. liczba więźniów, żołnierzy służby zasadniczej i junaków Służby Polsce pracujących w przemyśle ciężkim Górnego Śląska wzrosła z 25 tys. do 45 tys. osób (G. Szpor, Problemy zatrudnienia w przemyśle ciężkim w latach 1950–1955, „Studia i Materiały z Dziejów Śląska” 1983, t. 13, s. 445; zob. też P. Piotrowski, Bataliony budowlane i górnicze w Wojsku Polskim [w:] Studia i materiały z dziejów opozycji i oporu społecznego, t. 2, red. Ł. Kamiński, Wrocław 1999, s. 123–142). &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Napływ nowych kadr robotniczych, kierujących się kalkulacją korzyści finansowych, rekrutowanych bez przygotowania do pracy w górnictwie czy hutnictwie i tradycji zakorzeniających w tych zawodach, powodował znaczną fluktuację zatrudnienia oraz niską dyscyplinę pracy. W województwie śląskim następowało szczególnie duże wymieszanie składu społecznego robotników przemysłowych. Docierający do kopalń i hut młodzi robotnicy pochodzili w znacznym stopniu z werbunku i tutaj szukali stabilizacji życiowej. Pracownicy stanu wolnego stanowili w 1958 r. nawet ponad 40 proc. załóg niektórych kopalń, a w 1964 r. ponad 30 proc.&lt;ref&gt;Ibidem, s. 21.&lt;/ref&gt;. Często zawierali oni małżeństwa z kobietami pochodzącymi z robotniczych rodzin autochtonicznych. Zwiększała się liczba małżeństw mieszanych (tzw. &quot;krojcoków&quot;), początkowo przyjmowanych przez Ślązaków bardzo niechętnie&lt;ref&gt;H. Dutkiewicz, Małżeństwa mieszane w czterech miastach GOP-u jako wskaźnik integracji społecznej, wyd. ŚIN, Katowice 1968, s. 12. &lt;/ref&gt;. Zmienność składu społecznego brygad pracowniczych, niskie kwalifikacje i kultura zawodowa werbowanych pracowników, płynne więzi rodzinne osadników, problemy adaptacji do wymagań pracy i ideologicznej mobilizacji załóg, osłabiały dawny etos pracy.<br /> <br /> Masowy napływ wiejskiej siły roboczej do urbanizujących się miast sprawiał, że w 1958 roku tylko 10,7% ogółu pracowników fizycznych w Polsce miało wykształcenie wyższe od podstawowego a w 1968 procent ten wzrósł do poziomu 19,2&lt;ref&gt;W.Wesołowski, Przemiany struktury klasowej, w : Struktura i dynamika społeczeństwa polskiego, red. W. Wesołowski, PWN Warszawa 1970, s.15.&lt;/ref&gt; i dopiero w latach siedemdziesiątych zbliżał się do połowy robotników wyedukowanych w szkołach zawodowych. Kształceni młodzi robotnicy, jako specjaliści po dziennych i wieczorowych szkołach zawodowych awansują do kategorii brygadzistów i mistrzów. W śląskim przemyśle robotnicy wykazują częściej wykształcenie średnie techniczne z uwagi na korzystniejsze płace w górnictwie czy hutnictwie a fizycznie pracowali nawet mający wyższe wykształcenie.<br /> <br /> Proces uprzemysłowienia kraju dokonał się na początku lat siedemdziesiątych. Robotnicy stali się główną siłą produkcyjną i klasą społeczną, której znaczącą warstwę wciąż stanowili tak zwani chłoporobotnicy. Byli to mieszkańcy wsi łączący prowadzenie rodzinnego gospodarstwa rolnego z pracą w zakładzie przemysłowym lub w usługach rzemieślniczych. Tożsamość społeczna warstwy robotniczej była przedmiotem osobnych badań&lt;ref&gt;Patrz B. Gołębiowski, Chłoporobotnicy o sobie: studium autobiografii, Wyd. KiW, Warszawa 1974.&lt;/ref&gt;. Różnice postaw i wartości trzech warstw socjalistycznego proletariatu: chłoporobotników, robotników przyuczonych do zawodu oraz robotników z pełnym zawodowym wykształceniem, były znaczące dla stylów ich życia i aspiracji zawodowych. <br /> <br /> Śląscy robotnicy byli w całym okresie Polski Ludowej zakładnikami polityki forsownej industrializacji kraju a ich socjalny i edukacyjny awans został mocno ograniczony przez ideologię wyścigu produkcyjnego w przemyśle ciężkim i górnictwie. Propagowana przez władze tradycja rodzinnego dziedziczenia zawodów, takich jak górnik czy hutnik, zaczęła zanikać już pod koniec lat pięćdziesiątych. Jednak od początku PRL do lat dziewięćdziesiątych była ona podtrzymywana przez system oświatowy, ograniczający na Górnym Śląsku inne typy szkolnictwa zawodowego&lt;ref&gt; T. Nawrocki, Pomiędzy rodziną, szkołą i uniwersytetem. Refleksje socjologa o barierach edukacyjnych na Górnym Śląsku [w:] Eseje..., s. 129.&lt;/ref&gt;. Urszula Swadźba diagnozowała &quot;zawłaszczanie śląskiego etosu pracy&quot; przez partyjną propagandę wyścigu pracy i robotniczą ideologię realnego socjalizmu. Nawiązywanie do robotniczego etosu pracy nie było tożsame z podtrzymywaniem jego kluczowych elementów, między innymi zabroniono pielęgnowania na terenie kopalni tradycji religijnych. Rozbudowany w latach siedemdziesiątych ceremoniał świąt branżowych, takich jak Barbórka, miał wymiar głównie ludyczny i propagandowy. Rytuały świąt robotniczych i uroczystości ku czci różnych grup zawodowych, władze partyjne wykorzystywały do legitymizacji swojej polityki wobec segmentów klasy robotniczej sprowadzanych do roli jej statystów. Trafne są stwierdzenia, że „część cech śląskiego etosu pracy, takich jak: praca fizyczna w kopalni czy hucie, pracowitość i dyscyplina zostały »zawłaszczone« przez ideologię komunistyczną i przez biurokrację partyjno-państwową do realizacji swoich celów [...] odrzucano natomiast cały kontekst kulturowy związany z tym etosem, religijność, więź rodzinną, hierarchię zawodową, organizację pracy, gospodarność, uczciwość i solidność w wykonywaniu pracy”&lt;ref&gt;U. Swadźba, op. cit., s. 84.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Upadek gospodarki komunistycznej i wejście w ustrojowe ramy kapitalizmu zweryfikowały negatywnie rezultaty zarówno socjalistycznej industrializacji województwa śląskiego, jako gospodarczej monokultury, ale także ukazało degradację etosu pracy wielu grup zawodowych wzmacniającą efekty peryferyzacji jego rozwoju.<br /> <br /> ==Śląska klasa robotnicza a stalinowski wyścig pracy==<br /> <br /> Gospodarka Górnego Śląska przedstawiana była przez komunistyczną propagandę w środkach masowego przekazu, jako efekt socjalistycznej strategii inwestowania w rozwój wielkoprzemysłowego regionu. Był to jednak w dużym stopniu wynik ekstensywnego gospodarowania zastanymi zasobami. Władze eksploatowały tutejsze zasoby naturalne, opierając produkcję na ukształtowanej przed drugą wojną światową infrastrukturze przemysłowej i robotniczym kapitale ludzkim. Wymuszanie realizacji narzucanych zadań produkcyjnych powodowało nadmierne wydłużanie czasu pracy. To z kolei prowadziło do manipulowania wynagrodzeniami za nadgodziny i zmieniania norm produkcyjnych. Naruszanie interesów pracowników, zmuszanie ich do pracy w godzinach nadliczbowych, oszukiwanie przy wypłatach i zawyżanie norm, a także faworyzowanie robotników należących do PZPR przy awansach i nagrodach spowodowało w 1951 r. wybuch strajków w kopalniach Zagłębia Dąbrowskiego. Protesty te opanowano, eliminując częściowo źle odbierane przez robotników praktyki oraz przerzucając winę za powstałe konflikty na powiatowy i zakładowy aparat partyjny&lt;ref&gt;Już wcześniej zarówno na Górnym Śląsku, jak i w Zagłębiu notowano wiele strajków, ale było to jeszcze w okresie umacniania się nowej władzy. W 1945 r. odnotowano 29 strajków, w 1946 r. – 137, w 1947 r. – 48, w 1948 r. – 17. Dane za Ł. Kamiński, Strajki robotnicze w Polsce w latach 1945–1948, Wrocław 1999, s. 108).&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Mobilizację do pracy zarówno Ślązaków, jak i rzesz robotników napływowych, kształtowano przez ogólnopolski propagandowy wyścig produkcyjny, który inicjowano apelami z &quot;robotniczego, czarnego&quot; Śląska&lt;ref&gt; E. Kaszuba, Odbudowa i utrwalanie władzy (1945-48), w: Historia Śląska, red. W. Czapliński i inni, op.cit., s.474.&lt;/ref&gt;. Tworzono nowe wzorce osobowe socjalistycznych przodowników pracy (jak reemigrant górnik W. Pstrowski), bez oglądania się na racjonalność techniczno-organizatorską odcinkowego przekraczania norm. Nie tylko w latach pięćdziesiątych – w czasie powojennej odbudowy gospodarki i stalinizacji kraju – ale i w następnych okresach stosowano bezwzględną eksploatację siły roboczej. Przykładem tego jest obowiązywanie od maja 1950 do września 1956 r. ustawy z 19 kwietnia 1950 r. o zabezpieczeniu socjalistycznej dyscypliny pracy. Pozwalała ona na: potrącanie pracownikom zarobków; czasowe przenoszenie ich na niższe i gorzej płatne stanowiska; a także pozbawienie wolności od 3 do 6 miesięcy oraz wysokie grzywny, groziły robotnikom za nietrzeźwość i nieobecności w pracy, oraz za brak dyscypliny w miejscu zatrudnienia&lt;ref&gt;DzU 1950, nr 20, poz. 168. Zob. też: J. Kalinowska, Postawy robotników wobec pracy, Wyd. KiW, Warszawa 1978, s. 34–35.&lt;/ref&gt;. Problemy z dyscypliną pracy wynikały z braku kwalifikacji zawodowych pracowników rekrutowanych ze wsi (niska kultura pracy przemysłowej) oraz ze stosowania pracy akordowej i wyśrubowanych norm produkcyjnych, bez adekwatnego wynagradzania za ich wykonywanie. Brak liczenia się z miejscowymi tradycjami pracy, przymus produkcyjny i niedostatek zasobów wytwórczych prowadziły do zrywania ciągłości produkcji, co rodziło dalsze niedostatki zaopatrzenia i naruszanie planów. W efekcie wzmagały się klasyczne procesy biurokratyzacji zarządzania, przerost mobilizacji ideologicznej, manipulowanie sprawozdawczością pracy i jakością produkcji, następował rozwój pozaformalnych układów, upolitycznionych i koteryjnych reguł awansowania i nagradzania pracowników&lt;ref&gt;M. Błaszczak-Wacławik, W. Błasiak, T. Nawrocki, Górny Śląsk. Szczególny przypadek kulturowy, Wyd. UŚ Katowice 1990, s. 108. &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Zwiększając obciążenia produkcyjne wprowadzano również obowiązek pracy w niedziele i święta negowano tradycyjne wzorce odpoczynku oraz ład życia rodzinnego robotników&lt;ref&gt;U. Swadźba, op. cit., s. 82–83; G. Szpor, Problemy zatrudnienia w przemyśle ciężkim w latach 1950–1955 [w:] „Studia i Materiały z Dziejów Śląska” 1983, t. 13, s. 458–459. &lt;/ref&gt;. Liczył się jedynie gospodarczy rozwój, pojmowany w kategoriach przemysłowej produktywności ekstensywnie zorganizowanego aparatu wytwórczego.<br /> <br /> ==Polityczne znaczenie śląskiej klasy robotniczej w PRL==<br /> <br /> Wyróżnia się trzy okresy komunistycznej polityki gospodarczej w Polsce, formującej odmienne warunki rozwoju klasy robotniczej na Górnym Śląsku: 1- okres instalacji władzy i stalinizacji, kończący się w 1956 r., 2- okres intensywnej eksploatacji zasobów wytwórczych, zakończony Sierpniem ’80, 3- okres schyłku, gospodarki niedoboru i politycznego kryzysu, zakończony transformacją ustrojową 1989 roku&lt;ref&gt;A. Bartoszek, Funkcjonowanie społeczno-gospodarcze Górnego Śląska w okresie PRL - socjologiczne konsekwencje dla wzorców życia robotników i ich rodzin, w: Dla Władzy, obok władzy, przeciw władzy. Postawy robotników wielkich ośrodków przemysłowych w PRL, red. J. Neja, Wyd. IPN Warszawa, 2005, s. 71. &lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Górnośląscy robotnicy byli nie tylko podstawą wielkoprzemysłowej produkcji, wykorzystywano ich jako siłę polityczną do wywierania ideologicznej presji na otoczenie społeczne i zasób ludzki ważny w starciach wewnątrz komunistycznego aparatu władzy. Katowice w latach 1953-1956 przemianowano na Stalinogród. Partyjne władze uznały je wówczas jako miasto o zdecydowanie robotniczym charakterze, za symbol wdzięczności dla zmarłego Józefa Stalina. Skutecznie polityczne korzyści z panowania nad wielkimi masami robotniczymi województwa śląskiego realizował Edward Gierek I sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Katowicach. Zyskał duże wpływy zwłaszcza w 1968 r., kiedy zorganizował masowe wiece robotniczego poparcia dla Władysława Gomułki a jednocześnie solidaryzował się z czystkami „antysyjonistycznymi” w szeregach partii&lt;ref&gt; Tak Edward Gierek zręcznie wycofał się z orbity wpływu „moczarowców” i wybił się na pozycję lidera wśród wojewódzkich sekretarzy partyjnych, cenionego za sprawność rządzenia i utrzymanie dyscypliny mas robotniczych. Patrz A. Bartoszek, Funkcjonowanie społeczno-gospodarcze Górnego Śląska..., op.cit. s.78.&lt;/ref&gt;. Już w dwa i pół roku później Gierek przejął władzę w kraju, po militarnej pacyfikacji gdańskich robotników. Składając im obietnicę &quot;pomożemy&quot; uczynił z robotników, a szczególnie śląskich i zagłębiowskich górników, bazę społeczną dla haseł &quot;budowy drugiej Polski&quot; i &quot;dynamicznego rozwoju kraju&quot;&lt;ref&gt;J. Neja, Robotnicy województwa katowickiego w lecie 1980 w świetle materiałów Służby Bezpieczeństwa, w: Dla Władzy, obok władzy, przeciw władzy. Postawy robotników..., op. cit. ,s.108.&lt;/ref&gt;. Jego partyjny następca w Katowicach Zdzisław Grudzień organizował wielotysięczne wiece poparcia dla gierkowskiej polityki gospodarczej z udziałem górników, hutników i przedstawicieli innych środowisk śląskiej klasy robotniczej. Ideologizacja trudu robotniczego była trwałym zjawiskiem, właściwym dla totalizującej logiki tamtejszej komunistycznej formacji. Jednak fałsz &quot;propagandy sukcesu&quot; obnażyły w 1976 roku protesty robotnicze w Radomiu, w warszawskim &quot;Ursusie&quot; i Płocku, oraz zapaść na rynku zaopatrzenia w podstawowe produkty żywnościowe. Procesy sądowe i brutalność milicji tłumiącej opór robotniczych załóg, zaktywizowały opozycyjnych intelektualistów do utworzenia społecznego Komitetu Obrony Robotników. Uczestnik działań KOR-u Kazimierz Świtoń z kilkoma robotnikami rozpoczyna w 1978 roku na Górnym Śląsku działalność pierwszego w PRL Wolnego Związku Zawodowego. Aktywizacja obywatelskiej walki o prawa mas robotniczych, w obliczu niespełniania ideologicznych i bytowych obietnic przez komunistyczne władze, prowadzi do wybuchu wielkich strajków w sierpniu 1980 roku. Ważnym duchowym wymiarem mobilizacji mas pracowniczych była pierwsza pielgrzymka papieża Jana Pawła II w 1979 roku. Jego wizytę w sanktuarium maryjnym w Piekarach Śląskich zablokował sekretarz Z. Grudzień, zmuszając partyjne struktury do organizowania &quot;spontanicznej&quot; akcji protestacyjnej robotników Śląska i Zagłębia. <br /> <br /> Zryw obywatelski robotników w sierpniu 1980 r. i powstanie ruchu NSZZ „Solidarność” pod presją zbuntowanych załóg przemysłowych zakładów z Wybrzeża, miał już bezpośrednie wsparcie górnośląskich i zagłębiowskich robotników z wielu kopalń i zakładów pracy&lt;ref&gt;Zobacz opis wydarzeń 1980 r. w województwie katowickim do momentu pojawienia się głównej fali strajków w końcu sierpnia. Tamże, s. 118-134.&lt;/ref&gt;. Podpisano trzy porozumienia władz partyjno-państwowych z komitetami strajkowymi reprezentującymi robotnicze załogi. Po porozumieniach gdańskich i szczecińskich podpisano umowę społeczną w Jastrzębiu-Zdroju. Determinacja strajkujących górników doprowadziła 3 września 1980 r. na kopalni Manifest Lipcowy do zgody władz na zagwarantowanie robotnikom wolnych sobót i niedziel, oraz na likwidację czterobrygadowego systemu pracy. Porozumienie jastrzębskie było swoistą ugodą górników z władzą komunistyczną, wywalczono wówczas, w ramach poparcia 21 postulatów gdańskich, prawo do tworzenia wolnych związków zawodowych. Powstał ruch NSZZ &quot;Solidarność&quot;.<br /> <br /> Wprowadzenie stanu wojennego 13 grudnia 1981 r. spowodowało strajki w wielu zakładach pracy, co przyniosło wielką tragedię górników na kopalni &quot;Wujek&quot; w Katowicach, gdzie oddziały specjalne ZOMO zabiły 9 robotników a rannych zostało 21 innych strajkujących, oraz 41 milicjantów i żołnierzy. W stanie wojennym narzucono wpierw zmilitaryzowane formy organizacji pracy w górnictwie a następnie wprowadzono system bonusowych zachęt premiowych. Potrójne pensje za soboty i niedziele zamieniano na zakupy deficytowych towarów, w sklepach specjalnego górniczego zaopatrzenia realizujących tzw. książeczki &quot;G&quot;, co zniweczyło prawo do wolnych dni świątecznych uzyskane we wrześniu 1980 r. Okres stanu wojennego oznaczał postępującą delegitymizację władzy komunistycznej. Ideologia ustroju służebnego klasie robotniczej została pogrzebana wraz z delegalizacją NSZZ Solidarność i stosowaniem socjalnego przymusu wobec robotników mobilizowanych do wysiłku produkcyjnego. Śląska klasa robotnicza rozbita organizacyjnie i moralnie została po raz kolejny zaprzęgnięta do produkcji milionów ton węgla i stali, podtrzymujących niezdolną do restrukturyzacji scentralizowaną gospodarkę niedostatku. <br /> <br /> Trafną diagnozę mechanizmów degradujących zdolności gospodarki socjalistycznej do zaspakajania potrzeb mas pracowniczych dał węgierski ekonomista Janos Kornai w pracy ''Niedobór w gospodarce''&lt;ref&gt;J. Kornai, Niedobór w gospodarce, Warszawa 1985, s. 259–273, 696–744.&lt;/ref&gt;. Opisał uniwersalny mechanizm ssania inwestycji z budżetu centralnego przez sektor I (przemysł wydobywczy i ciężki) kosztem sektora II (wytwarzającego dobra konsumpcyjne). W komunistycznym systemie industrializacji (w kooperacji z krajami RWPG) polska gospodarka zorientowana była na rozwój przemysłu ciężkiego. W ramach tej strategii gospodarczej Górny Śląsk stanowił główne zaplecze surowcowe w Polsce Ludowej i stał się swoistą tzw. kolonią wewnętrzną&lt;ref&gt;Termin ten charakteryzuje pozycję Górnego Śląska jako regionu peryferyjnego, zależnego od centrum; zob. M. Błaszczak-Wacławik, W. Błasiak, T. Nawrocki, op. cit., s. 106. W 1988 r. termin „kolonia wewnętrzna” został rozpropagowany przez posła ziemi śląskiej Tadeusza Kijonkę (T. Kijonka, Po siedmiu latach kampanii [w:] Nadciągają Ślązacy. Czy istnieje narodowość śląska?, red. L.M. Nijakowski, Warszawa 2004, s. 52). Pisze o nim także Maria Szmeja w Niemcy? Polacy? Ślązacy? Wyd. Universitas, Kraków 2000. &lt;/ref&gt; a równocześnie miejscowe technokratyczne elity branż surowcowych aktywizowały wielkie programy inwestycyjne. Szczególnie negatywne skutki przeciążenia gierkowskiego programu rozbudowy potencjału produkcyjnego I sektora stanowiła budowa wielkiej Huty Katowice, zlokalizowanej w Dąbrowie Górniczej. Ambicje polityczno-gospodarcze władzy, w powiązaniu z siłą interesów ekonomicznych branżowego aparatu nomenklatury, zerwały chwieją równowagę między rozbudzanymi aspiracjami konsumpcyjnymi robotniczych mas a zdolnościami scentralizowanej socjalistycznej gospodarki do ich godnego cywilizacyjnie i sprawiedliwego społecznie zaspokajania.<br /> <br /> ==Ideologiczne wzorce a wartości i kondycja społeczna śląskich robotników==<br /> <br /> W okresie Polski Ludowej wielu autorów zajmowało się badaniem wpływu gospodarki i reżimu politycznego PRL na klasę robotniczą&lt;ref&gt; Pierwsze prace socjologiczne były apoteozą awansu społeczno-kulturalnego i bytowego robotników. Jednak w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych socjologowie opublikowali wręcz demaskatorskie opracowania. Zob. np. J. Szczepański, Założenia i ogólna koncepcja planu badań nad rozwojem klasy robotniczej w Polsce Ludowej [w:] Studia nad rozwojem klasy robotniczej w Polsce Ludowej, Łódź – Warszawa 1961; J. Szczepański, Narodziny socjalistycznej klasy robotniczej, Wyd. CRZZ, Warszawa 1974; S. Widerszpil, Skład polskiej klasy robotniczej: tendencje zmian w okresie industrializacji, PWN, Warszawa 1963; W. Wesołowski, Klasa robotnicza i przeobrażenia struktury społecznej w PRL, Wyd. KiW, Warszawa 1969; P. Tober, Zróżnicowanie społeczne pracowników przemysłu, Warszawa 1972; M. Jarosińska, J. Kulpińska, Czynniki położenia klasy robotniczej, w: Kształt struktury społecznej. Studia do syntezy, red. W. Wesołowski, Ossolineum PAN, Wrocław-Gdańsk 1978. &lt;/ref&gt;. Część badań dotyczyła także postaw robotników wobec tego systemu, w większości opisując akceptację jego ideologicznych założeń&lt;ref&gt;Najczęściej krytykowano zasady organizacji pracy w socjalistycznych zakładach i przedsiębiorstwach; zob. J. Kalinowska, Postawy robotników wobec pracy, Warszawa 1978. Po stanie wojennym badano akceptację ogólnych idei ustroju socjalistycznego według hasła „socjalizm tak, wypaczenia nie” (J. Gardawski, Przyzwolenie organiczne. Robotnicy wobec rynku i demokracji, Warszawa 1996, s. 170–196).&lt;/ref&gt;. Jadwiga Staniszkis tak syntetycznie charakteryzowała kondycję polskich robotników w systemie komunistycznym: „Robotnicy są najbardziej wewnętrznie zróżnicowaną kategorią społeczną, jeżeli chodzi o dochody materialne. Podzieleni są na protostany, bo podstawą zróżnicowań nie są ich osobiste cechy (zawód, kwalifikacje), ale cechy organizacji gospodarczej, w której są zatrudniani. Zatem klasa robotnicza podlega partyjno-biurokratycznej segmentacji (to partyjna nomenklatura decyduje o wielkości, o randze przypisywanej segmentom klasy robotniczej, afirmowanym z uwagi na interesy grup rządzących). Równocześnie jednak – mimo rozpiętości płacowych – robotników jako kategorię społeczną łączą takie wyznaczniki ich położenia socjalnego, jak: narażenie na wyższe, niż w przypadku innych grup zawodowych, trudności i ryzyko w środowisku pracy; gorsza jakość życia – nawet przy stosunkowo wysokich dochodach; niewielkie szanse na ciekawą pracę i awans płacowy&lt;ref&gt;Badania wskazały, że kres awansu materialnego w zawodzie robotnik osiągał zwykle w wieku 27 lat i mógł poprawić swoją sytuację jedynie przechodząc do nowego zakładu pracy w lepiej opłacanej branży - L. Zienkowski, Walka o podział dochodów, Warszawa 1986, s. 164–168.&lt;/ref&gt;; malejące szanse dzieci robotniczych na awans edukacyjny przez studia wyższe. Jest to też kategoria społeczna w największym stopniu dotknięta przez patologie: przestępczość i alkoholizm. Spożycie alkoholu stanowi zresztą jedno ze źródeł akumulacji dla skarbu państwa”&lt;ref&gt; Znaczące były dysproporcje zarobkowe wśród robotników. Najwięcej zarabiali ci z wyższymi kwalifikacjami i robotnicy przyuczeni do pracy ale w branżach, w których wysoko opłacano pracę fizyczną. Najgorzej zarabiającymi byli robotnicy sytuujący się w środku hierarchii kwalifikacyjnych - J. Staniszkis, Ontologia socjalizmu, Warszawa 1989, s. 89. &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> W polityce gospodarczej PRL nastąpiła inkluzja socjalistycznej doktryny (akceptacja jej obietnic i wartości socjalno-bytowych) oraz rozpowszechnienie egalitarystycznych zasad opartych na kolektywistycznej mentalności robotników. Ci zaś (tak na Śląsku, jak i w całym kraju) przyswoili sobie socjalistyczne obietnice godziwego bytu a domagając się od władz partyjnych spełnienia tych oczekiwań coraz intensywniej doświadczali braku ich realizacji. <br /> <br /> Funkcjonujące w społecznej świadomości pozytywy nowego ustroju wiązały się w województwie katowickim z takimi czynnikami, jak: pewność zatrudnienia, względnie wysoki poziom płac robotniczych w rozbudowywanych kopalniach i hutach, egalitaryzm stosunków pracowniczych, powszechny dostęp do edukacji zawodowej oraz do dobrze zorganizowanej opieki zdrowotnej, korzystanie z funduszy pracowniczych, z przywilejów socjalnych oraz dodatków płacowych dla ważnych produkcyjnie grup i specjalności robotniczych. <br /> <br /> Charakterystyczne dla funkcjonowania w okresie realnego socjalizmu struktury społecznej w wielkoprzemysłowym regionie Górnego Śląska było instrumentalne traktowanie zasobów siły roboczej a względne uprzywilejowanie robotników na tle pracowników umysłowych było głównie ideologicznym sztafażem. Analizy sytuacji klasy robotniczej w PRL socjologa J. Malanowskiego wykazały, że rzeczywiste położenie robotników w strukturze społeczno-ekonomicznej, ich realne możliwości osiągania korzyści wyraźnie odbiegały od kumulowanych przywilejów społecznych kadr administracji i partyjnej nomenklatury. Najważniejsze różnice związane były z zagrożeniami dla zdrowia robotników, obciążonych w województwie katowickim szczególnie ciężkimi warunkami pracy. Wyścig produkcyjny, presja na przekraczanie norm, nadrabianie przestojów w produkcji, prowadziły w praktyce do nadużyć w zakresie warunków higieny i bezpieczeństwa pracy&lt;ref&gt;J. Malanowski, Polscy robotnicy, Wyd. KiW, Warszawa 1981, s. 106–107.&lt;/ref&gt;. Eksploatacja siły roboczej górników i pracowników ciężkiego przemysłu powodowała nie tylko zwielokrotnienie zagrożeń bezpieczeństwa pracy robotników ale i degradację środowiska naturalnego oraz stanu zdrowia całych społeczności. Wystąpiły trwałe negatywne tendencje, takie jak wysoka nadumieralność mężczyzn, choroby zawodowe i wzrost patologii w zakładach pracy, obciążenie ciężkimi chorobami mieszkańców dzielnic (w tym szczególnie dzieci) objętych oddziaływaniem skażeń przemysłowych gleby i powietrza. <br /> <br /> Propagandowe eksponowanie rozbudowy śląskiego przemysłu oraz rosnące dysproporcje w wynagradzaniu grup społeczno-zawodowych zrodziły mit o „śląskim eldorado”, o wielkich korzyściach, jakie były udziałem szczególnie górników i hutników. Mity te bledną jednak w wyniku analizy rzeczywistego udziału robotników w strukturze konsumpcji oraz efektów gospodarowania – zdawałoby się – korzystnymi zarobkami. Dochód górnika, hutnika, a także robotników z innych grup zawodowych był często jedynym źródłem utrzymania ich wielodzietnych – liczniejszych niż inteligenckie – rodzin, zamieszkiwały one znacznie częściej w lokalach jedno i dwu izbowych, w mieszkaniach z kuchniami bez okien o znacznie niższym standardzie cywilizacyjnym i technicznym&lt;ref&gt;J. Malanowski, op. cit., s. 28–32.&lt;/ref&gt;. Liczne zagrożenia dla kondycji robotników wynikające z braku poszanowania ich praw pracowniczych i godnych warunków pracy udokumentowano dopiero w obszernych badaniach z końca lat osiemdziesiątych, prowadzonych w Instytucie Badań Klasy Robotniczej na partyjnej Akademii Nauk Społecznych&lt;ref&gt;Wydano siedem tomów w serii pt. Położenie klasy robotniczej w Polsce, t. 1–6, red. P. Wójcik, Wyd. ANS PZPR, Warszawa 1984–1987; oraz syntezy tych badań - Położenie klasy robotniczej w Polsce. Suplement, pod red. P. Wójcik, L. Gilejko i inni, Wyd ASN, Warszawa 1987; P.Wójcik, Położenie i aspiracje klasy robotniczej w Polsce, Wyd. MON, Warszawa 1988, L. Beskid, M. Jarosińska, R. Milic-Cerniak, Robotnicy, potrzeby, rzeczywistość. Raporty z badań, Wyd. ANS, Warszawa 1988.&lt;/ref&gt;. Ujawniały one władzom politycznym szczególnie duże zagrożenia bezpieczeństwa pracy, degradację interesów zawodowych robotników i możliwości ich ochrony w kopalniach i zakładach przemysłu hutniczego i ciężkiego - skumulowanych w województwie katowickim. <br /> <br /> Specyficznym czynnikiem występującym na Górnym Śląsku było trwałe uprzywilejowanie ludności napływowej w dostępie do mieszkań i świadczeń socjalnych, co przyczyniało się do marginalizacji ludności śląskiej&lt;ref&gt;Marginalizację społeczną w starych dzielnicach śląskich miast badali m.in. W. Świątkiewicz, Zjawiska patologii społecznej w starej dzielnicy mieszkaniowej i ich kulturowe uwarunkowania [w:] Normy społeczne – ład społeczny – patologia społeczna, red. J. Wódz, Katowice 1985, s. 57–68; J. Wódz, K. Czekaj, Patologia społeczna w aglomeracji miejskiej Górnego Śląska. Specyfika zjawiska w regionie poddanym restrukturyzacji gospodarki, Warszawa 1993; K. Wódz, Underclass w starych dzielnicach przemysłowych miast Górnego Śląska, w: J. Styk, I. Machaj red., Stare i nowe struktury społeczne w Polsce, Wyd. UMCS, Lublin 1994; T. Nawrocki, Trwanie i zmiana lokalnej społeczności górniczej na Górnym Śląsku, Wyd. UŚ. Katowice 2006. &lt;/ref&gt;. Towarzyszyło jej utrwalanie dystansów społecznych, m.in. przez system edukacyjny. Szkoła reprodukowała inteligencką kulturę literacką, represjonując za posługiwanie się gwarą dzieci dziedziczące habitus swych śląskich rodzin. Doświadczanie tych dystansów ograniczało aspiracje edukacyjne młodzieży rodzimej i utrzymywało większość jej kolejnych pokoleń na niższych pozycjach w strukturze społeczno-zawodowej. Zamiast oczekiwanego awansu edukacyjnego Ślązaków spontanicznie działał mechanizm różnicowania habitusów i przemocy symbolicznej, utrwalający klasowe nierówności społeczne&lt;ref&gt;A. Bartoszek, Integracja narodowa na Śląsku Opolskim a instytucje lokalne i socjalistyczne państwo [w:] Integracja społeczna ludności rodzimej Śląska po 1945 roku, red. W. Jacher, Opole 1994, s. 59–61. &lt;/ref&gt;. Zgodnie z teorią Pierre’a Bourdieu i Jean-Claude’a Passerona habitus pierwotny klas ludowych, obejmujący nawyki, język i zwyczaje praktykowane w środowisku rodzinnym, zderza się w szkole z wymaganiami edukacyjnymi ukształtowanymi według habitusu klas wyższych, panujących politycznie i kulturowo&lt;ref&gt;P. Bourdieu, J.C. Passeron, Reprodukcja. Elementy teorii systemu nauczania, Warszawa 1990, s. 89–112.&lt;/ref&gt;. Dla dzieci mówiących gwarą śląską, oraz dla ich rodziców znających ze szkoły język niemiecki a nie polski, już sam język literacki stanowił barierę wymagającą znacznego wysiłku w pokonywaniu dystansu kulturowego. Opisuje to teoria kodów językowych Basila Bernsteina, wskazującego, że dzieci z klasy robotniczej i chłopskiej posługują się kodem prostym (ograniczonym składniowo i gramatycznie) a dzieci inteligenckie z klas wyższych kodami literacko rozwiniętymi&lt;ref&gt;B. Bernstain, Odtwarzanie kultury, Wyd. PIW, Warszawa 1990. &lt;/ref&gt;. Nauczyciele, głównie przyjezdni, często karali za używanie w szkole gwary śląskiej, po części z zaangażowaniem realizowali ideologiczne programy socjalistycznego wychowania. W tych wymiarach dokonywano więc gwałtu symbolicznego na świadomości dzieci, pochodzących z autochtonicznych robotniczych środowisk.<br /> <br /> Degradacja socjalna i kulturalna środowisk robotniczych w interesującym nas regionie w sposób szczególny dotykała górników. Wanda Mrozek wykazała, że dopiero po drugiej wojnie światowej nastąpiło naruszenie zasady homogeniczności społeczno-kulturowej środowiska górników jako stanu zawodowego&lt;ref&gt;W. Mrozek, Górnicy – od grupy społecznej do kategorii zawodowej [w:] Eseje socjologiczne, red. W. Jacher, Katowice 2001, s. 11.&lt;/ref&gt;. Jego jednorodność społeczno-kulturowa (podobnie zresztą jak hutników) była na Górnym Śląsku wytworem tradycji międzypokoleniowego dziedziczenia zawodów, bliskości miejsc pracy wzmacniającej więzi lokalne, patriarchalnych stosunków rodzinnych i hierarchii pokoleniowego starszeństwa w strukturze zawodowej. W ten sposób wytworzył się etos pracy łączący regionalny i zawodowy system wartości, na który składały się m.in. obowiązkowość i szacunek do pracy. <br /> <br /> W swojej polityce wobec klasy robotniczej Górnego Śląska komunistyczne władze realizowały projekt jej systemowej, ideologicznej uniformizacji. W pierwszym okresie dotkliwie represjonowano ludność rodzimą, poddano ją narodowej weryfikacji i repolonizacji, następnie niszczyły ważne składniki jej tradycji i ignorowano potrzeby socjalno-bytowe pod presją zaspokajania potrzeb mieszkaniowych i zaopatrzeniowych werbowanych robotników napływowych. Spontanicznie rozwijał się wśród przybyłych mechanizm naznaczania Ślązaków jako obcych, jako „Hanysów”, co zmniejszało szanse ich awansu zawodowego. Ślązaków identyfikowano również jako ludzi opornych, broniących się przed upartyjnieniem i naruszaniem przez system ich śląskich i religijnych tradycji robotniczych. To m.in. z tych negatywnych praktyk polskich władz wynikały na Górnym Śląsku indyferentyzm narodowy ludności rodzimej&lt;ref&gt;M. W. Wanatowicz, Od indyferentnej ludności do śląskiej narodowości? Postawy narodowe ludności autochtonicznej Górnego Śląska w latach1945- 2003. Wyd. UŚ, Katowice 2004.&lt;/ref&gt; a w końcu lat dziewięćdziesiątych siły ożywiające mniejszość niemiecką i ruch „narodowości śląskiej”&lt;ref&gt;M.Szmeja, Niemcy?..., op.cit. s.201 i n.&lt;/ref&gt;. Jednym z istotnych czynników degradacji socjalnej i kulturowej górnośląskich robotników było wprowadzanie nowych technologii produkcji i automatyzacji. Umaszynowione, na wpół zautomatyzowane wydobycie węgla zwiększało tempo pracy a zmniejszało rolę zespołów robotników pozyskujących urobek za pomocą ręcznych narzędzi i siły pociągowej zwierząt. Mechanizacja produkcji wymagała nowego sposobu organizowania tych zespołów, oraz rozbudowy kadr zarówno administracyjnych, jak i pośrednich szczebli zarządzania procesami pracy. W ten sposób tworzyły się nowe układy w hierarchii zawodowej. Zanikały dotychczasowe autorytety osobowe, regulujące zasady pracy brygad górniczych i rytuały pracownicze w miejscu pracy. Dokonywała się dezintegracja tradycyjnej wspólnoty górniczej. „Grupa osób nie honorujących wartości i norm etosowych w sferze zawodowej zaczęła się poszerzać”&lt;ref&gt;U. Swadźba, Śląski etos ...., op. cit, s. 84.&lt;/ref&gt;. Pojawił się nawet nowy element – coraz szersze zatrudnianie na stanowiskach robotniczych kobiet. W latach sześćdziesiątych chłonność rynku pracy sprawiała, że kobiety pracowały w kopalniach nawet w oddziałach dołowych&lt;ref&gt;Ibidem, s. 85.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Najważniejszą konsekwencją inwestycji w mechanizację produkcji górniczej stało się w końcu lat siedemdziesiątych wysunięcie przez biurokrację partyjną żądań wdrożenia nowych form organizacji pracy. Chodziło o tzw. system czterobrygadowy, który miał zapewnić zwiększenie wydobycia węgla. Jego wprowadzenie powodowało wiele trudności techniczno-organizacyjnych, szczególnie przy naprawach i przeglądach sprzętu. Wraz z intensywnością wydobycia węgla skokowo wzrosła liczba wypadków wśród załóg dołowych. Górnicy byli niezadowoleni zarówno z warunków pracy w nowym systemie, jak i wywołanej nim dezorganizacji życia rodzinnego – bo za pracę w soboty i niedziele dni wolne wypadały często w środku tygodnia. Wyniki badań pracowniczych uwarunkowań i społecznych skutków funkcjonowania czterobrygadówki, wykonane przez zespół W. Jachera z Uniwersytetu Śląskiego, zostały przez władze partyjne utajnione. Te krytyczne dla systemu wyniki opublikowano dopiero po powstaniu Solidarności&lt;ref&gt;Socjologiczne aspekty wprowadzenia czterobrygadowego systemu pracy w górnictwie węgla kamiennego, red. W. Jacher, Katowice 1981.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Przemiany struktury społecznej zachodzące w okresie socjalistycznego uprzemysłowienia spowodowały, że przynależność osób pochodzenia rdzennie śląskiego do środowiska górniczego zmalała z 86% w latach pięćdziesiątych do 47% w połowie lat sześćdziesiątych&lt;ref&gt;W. Mrozek, Rodzina górnicza. Przekształcenia społeczne w górnośląskim środowisku górniczym, „Górnośląskie Studia Socjologiczne” 1965, t. 2, s. 49–54. &lt;/ref&gt;. Względna okazała się głoszona przez propagandę poprawa warunków socjalno-bytowych robotników a szczególnie należących do rodzin autochtonicznych. Fałszowano informacje na temat poziomu życia robotników, który w rzeczywistości odbiegał znacząco od warunków bytowych inteligentów i reprezentantów nomenklaturowych kadr partyjnych. Właśnie warstwy robotnicze najdotkliwiej odczuwały pogarszanie się koniunktur gospodarki socjalistycznej, permanentny niedostatek dóbr konsumpcyjnych, a także następstwa warunków zatrudnienia i stanu środowiska pracy w wielkoprzemysłowych ośrodkach produkcyjnych na Górnym Śląsku dla zdrowia i kondycji psychospołecznej&lt;ref&gt;Zob. M. Błaszczak-Wacławik, W. Błasiak, T. Nawrocki, op. cit., s. 104–105.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Zachowania robotników napływowych, których sprowadzano z różnych regionów kraju do pracy w kopalniach i hutach, kontrastowały ze śląskimi wzorcami ładu i porządku. Osiedleni w hotelach robotniczych młodzi mężczyźni, pochodzący w większości ze wsi, stawali się często zagrożeniem dla dyscypliny pracy i tworzyli dysfunkcjonalne wzorce zachowań w pracy a szczególnie w środowisku zamieszkania. To oni uzyskiwali jednak częściej nowe mieszkania w blokach, przydzielane młodym małżeństwom i osobom awansującym wraz z ukończeniem kursów i szkół. W efekcie u rodzimych Ślązaków utrwalało się poczucie dystansu wobec funkcjonujących wzorców pracy i zasad życia społecznego identyfikowanych z kulturą polskiego bałaganu&lt;ref&gt;Socjologiczne aspekty wprowadzania czterobrygadowego systemu...; E. Masłyk, J. Gladys, Górnicy w obliczu kryzysu w kraju i w górnictwie węgla kamiennego, Bytom 1982.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Badania socjologów ukazują kluczową zależność między wykształceniem robotników a stylem ich życia. Nawet zasadnicza szkoła zawodowa – w porównaniu z kursami przysposobienia zawodowego – gwarantowała przeskok do wyższej kulturalnie i obyczajowo grupy robotniczej. Poziom edukacyjny warstw robotniczych był odzwierciedleniem stanu zapotrzebowania na określony potencjał siły roboczej a regulatorem polityki oświatowej stały się nie jej wartości kulturotwórcze, ale wymagania techniczne infrastruktury wytwórczej. <br /> <br /> Wielkoprzemysłowy Górny Śląsk w PRL był regionem szczególnie upośledzonym edukacyjnie. Wykształcenie oferowane jego mieszkańcom było ściśle powiązane z potrzebami przemysłu wydobywczego i ciężkiego. Urszula Swadźba dowodzi, że władze przez odpowiednią politykę oświatową celowo utrwalały tradycyjną orientację edukacyjną śląskiej ludności. Przygotowywano ją przede wszystkim do pracy w przemyśle, głównie do zawodu górnika, co w powiązaniu z korzystnymi zarobkami i dostępną infrastrukturą szkolną tłumiło u Ślązaków wyższe aspiracje kształceniowe. Intensyfikacja wydobycia węgla i rozbudowa kopalń aktywizowały zasoby ludzkie poza niecką węglową, co również spowodowało redukcję deficytu siły roboczej przez oferowanie robotniczego awansu osobom rekrutowanym ze wsi spoza regionu i nieprzygotowanym zawodowo do trudów górniczej pracy&lt;ref&gt;Zob. U. Swadźba, op. cit., s. 95–96.&lt;/ref&gt;. Marek Szczepański stwierdza wprost: „Od samego początku wymagania kwalifikacyjne w stosunku do śląskich i zagłębiowskich robotników były symboliczne i charakterystyczne zarazem dla nowego ustroju. Dysponować oni winni w pierwszej kolejności zdolnościami i talentami manualnymi, siłą rąk i pracowitością. A zatem były cenione rozwinięte bicepsy, a nie cenzury szkolne i certyfikaty zawodowe”&lt;ref&gt;M. S. Szczepański, Rozwój przez upadek. Województwo śląskie i jego metamorfozy, „Problemy Ekologii” 2004, t. 8, nr 4, s. 169.&lt;/ref&gt;. Forsowna industrializacja regionu w latach siedemdziesiątych aktywizowała duże przedsięwzięcia osadnicze. Rozbudowywano wielkie i średnie miasta, tworząc nowe dzielnice z wielokondygnacyjną zabudową w technologii wielkopłytowej, jako &quot;sypialnie&quot; dla mas przemysłowego proletariatu&lt;ref&gt;Opisano te procesy w licznych studiach socjologów zajmujących się miastami – Tychami, Pyskowicami, Jastrzębiem, np. M.S. Szczepański, „Miasto socjalistyczne”...; Tożsamość kulturowa mieszkańców starych dzielnic miast Górnego Śląska, red. W. Świątkiewicz, K. Wódz, Wrocław 1991.&lt;/ref&gt;. Zapełnianie tych przestrzeni napływową ludnością o niskiej kulturze społecznej, zatomizowaną w nowej przestrzeni, a zarazem żyjącą pod presją deficytu artykułów wyposażenia mieszkań, uruchomiło negatywne następstwa. Ludność nie zakorzeniona społecznie w nowej i obcej jej przestrzeni, wytwarzała sieci pozaformalnego załatwiania deficytowych dóbr, aktywizując system stosunków opartych na kombinatorstwie i klientelizmie. We wzorcach życia codziennego upowszechniły się cwaniactwo i egoizm. Szczególnie silnie zdemoralizowano środowiska robotnicze na Górnym Śląsku w okresie stanu wojennego. W systemie socjalistycznej ekonomii niedostatku z tutejszych górników uczyniono jego podporę, skłaniając ich nadzwyczajnymi przywilejami premiowymi do zwiększania wydobycia węgla. Wzmocniony został agresywny egoizm grup zawodowych i interesów branżowych, oraz brak troski o dobro wspólne. Zjawiska te wpływały na powiększenie nieracjonalności gospodarczej ówczesnego systemu. Także dzisiaj ich rozwój w żywiołowo budowanym kapitalizmie ma swoje korzenie w tamtejszych praktykach i zbiorowym doświadczeniu.<br /> <br /> ==Przemiany wzorów życia rodzinnego w środowisku robotniczym==<br /> <br /> Wraz ze wzrostem wykształcenia i standardów cywilizacyjnych zmieniał się po pierwsze model robotniczej rodziny, tak pod względem struktury demograficznej jak wzorów relacji społecznych od patriarchalizmu do nowoczesnego partnerstwa. Po drugie, zaznaczył się wpływ śląskich wzorców kulturowych życia rodzinnego na środowiska napływowe. Przemiany wzorów funkcjonowania rodzin robotniczych, wynikające z modernizowania się stylów ich życia, prowadziły do trzeciej ważnej zmiany - wzrostu edukacyjnych aspiracji i zawodowej aktywności kobiet w rodzinach robotniczych a szczególnie śląskich. <br /> <br /> W latach sześćdziesiątych na styl życia rodzin robotniczych rzutowało zmniejszenie się ich dzietności. W ciągu dwóch pokoleń udział rodzin mających troje lub więcej dzieci zmalał z 84 proc. do około 25 proc., a typowymi stały się rodziny czteroosobowe&lt;ref&gt;W. Mrozek, Górnicy..., op. cit. s. 17.&lt;/ref&gt;. Rósł natomiast przeciętny poziom wykształcenia. W końcu lat pięćdziesiątych pełne wykształcenie zawodowe posiadało około 8–10 proc. górników, w kolejnym dziesięcioleciu liczba ta wzrosła do blisko 30 proc. Na początku tego okresu, wśród najstarszych górników nie było nikogo o zawodowym wykształceniu, lecz w najmłodszej generacji było ich już 27 proc.&lt;ref&gt;Ibidem, s. 18. &lt;/ref&gt;. Badania stylów życia śląskich rodzin robotniczych wskazują na szczególną rolę kobiety w tradycyjnej rodzinie śląskiej&lt;ref&gt;E. Górnikowska-Zwolak, Szkic do portretu Ślązaczki. Refleksja feministyczna, Wyd. UŚ, Katowice 2004. &lt;/ref&gt;. Pomimo patriarchalnego modelu funkcjonowania tej rodziny kobieta była dysponentką budżetu domowego. Mąż tradycyjnie oddawał żonie zarobione pieniądze, a ona decydowała o wydatkach na potrzeby rodzinnego gospodarstwa. Natomiast w rodzinach mieszanych oraz tych, w których oboje małżonków pochodziło spoza Górnego Śląska, o wiele częściej wspólnie dysponowano dochodami&lt;ref&gt;E. Śmiłowski, Pokoleniowe i regionalne zróżnicowania sposobu życia rodzin robotniczych (na przykładzie Śląska Opolskiego), Opole 1987, s. 51.&lt;/ref&gt;. Od końca lat sześćdziesiątych obserwuje się znaczące zmiany modelu rodziny robotniczej&lt;ref&gt;W. Mrozek, Górnośląska rodzina robotnicza w procesie przeobrażeń, Wyd. ŚIN, Katowice 1987.&lt;/ref&gt;. Jest to wywołane w znacznym stopniu przez wzrost aspiracji kobiet – młodych żon i matek. W następnej dekadzie spora ich część ma już wyższe od swojego męża robotnika wykształcenie (głównie średnie). W rodzinach mieszanych śląskie kobiety były dla mężów wzorem do naśladowania. Przejmowali oni od nich wzorce obowiązkowości i rzetelności rodzicielskiej a przede wszystkim udział w opiece nad dziećmi. Model patriarchalny rodziny robotniczej ewoluował stopniowo w kierunku związku partnerskiego małżonków, zamieszkujących samodzielnie i wspólnie wychowujących dzieci. Mężczyzna po pracy nie unikał wychodzenia z małym dzieckiem w wózku na spacer lub robienia zakupów, a nawet w przypadku pracy zawodowej żony okazjonalnie gotował obiad. Niezwykle istotne dla rytmu życia rodzin robotniczych był także wzrost aspiracji edukacyjnych i kulturalnych ich dzieci. W tym wymiarze jakościowa zmiana następowała w latach osiemdziesiątych, kiedy model partnerstwa w życiu rodzinnym, w warstwie inteligencji a także wśród robotników wykwalifikowanych, stał się już typem przeważającym&lt;ref&gt;E. Śmiłowski, op.cit. s. 196; Kobiety w województwie katowickim ’97, red. L.A. Gruszczyński, Katowice 1997, s. 62.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Partnerski model życia rodzinnego rzadko był realizowany w rodzinach robotników bez kwalifikacji, przyuczonych do zawodu i wykonujących proste prace fizyczne. To warstwa robotnicza stanowi wyraźnie gorzej sytuowane środowisko, w szczególnym stopniu zagrożone ubóstwem materialnym, marginalizacją kulturalną i socjalną. W zbiorowości robotników bez kwalifikacji w znacznie większym stopniu, niż wśród robotników z pełnym wykształceniem zawodowym, funkcjonuje styl życia zdegradowany przez alkoholizm, przemoc w rodzinie, niewydolność opiekuńczo-wychowawczą wobec dzieci, przestępczość i inne czynniki sprzyjające rozwojowi tych patologii społecznych&lt;ref&gt;J. Malanowski, op. cit., s. 106, 197. &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Proces regionalnej wymiany wzorców życia rodzinnego w środowiskach robotniczych Górnego Śląska pozostawał pod przemożnym wpływem reorientacji młodego pokolenia robotników na wartości materialno-ekonomiczne. Do najważniejszych przemian obyczajowych należą także demokratyzacja stosunków między partnerami w okresie narzeczeństwa i we wczesnej fazie więzi małżeńskich. Ukształtował się wyraźny model egalitaryzmu struktury rodzinnej i podstawy relacji partnerskich w życiu codziennym, co prowadziło do wspólnego podejmowania większości obowiązków domowych przez męża i żonę. Zaburzeniu uległy tradycyjne funkcje socjalizacyjne śląskiej wielopokoleniowej robotniczej rodziny. Funkcja prokreacyjna w młodym pokoleniu rodzin robotniczych, a szczególnie w rodzinach mieszanych przeniesiona została na niższe miejsca w hierarchii ważności. W młodym pokoleniu robotników z lat osiemdziesiątych obowiązki prokreacyjne i wychowawcze wiązano zwykle z posiadaniem dwojga dzieci i wychowanie ich przy pomocy wspierających instytucji społecznych (państwa, szkoły, Kościoła, zakładu pracy&lt;ref&gt;E. Śmiłowski, op. cit., s. 188–197.&lt;/ref&gt;. Preferowano funkcje emocjonalno-ekspresywne małżeństwa i realizację aspiracji materialno-konsumpcyjnych w strukturze nuklearnej rodziny. Zmienił się także styl wychowywania dzieci. Okazało się, że w wyniku większego zaangażowania zawodowego kobiet i przywiązywania mniejszej wagi do wychowawczego nadzoru nad dziećmi w młodym pokoleniu rodzin robotniczych rosła gotowość do stosowania kar cielesnych. Najwięcej zwolenników rygorystycznego wychowania stwierdzono wśród mężów z rodzin autochtonicznych, a matki z takich rodzin znacznie bardziej rygorystycznie przestrzegały zasad i obrzędów religijnych&lt;ref&gt;E. Górnikowska-Zwolak, Szkic do portretu Ślązaczki. Refleksja feministyczna, Katowice 2004, s. 115. &lt;/ref&gt;. Wraz z trudnościami zabezpieczania materialnego poziomu życia rósł poziom autorytaryzmu w postawach społecznych robotników i obniżało się ich zaufanie do instytucji życia publicznego. <br /> <br /> Zmienił się zasadniczo styl spędzania czasu wolnego przez rodziny robotnicze. Znaczną jego część przeznaczano na słuchanie radia, oglądanie telewizji, czytanie prasy, kosztem rozmów z członkami rodziny lub biernego odpoczynku (charakterystycznego dla starszego pokolenia). W efekcie rozwoju kultury masowej i dystansowania się od spraw polityki upowszechniała się indywidualizacja przeżywanych wartości, skupienie zachowań na celach nuklearnej rodziny i rezygnacja z aktywności społecznej w organizacjach i instytucjach. Ważnym efektem dystansowania się wobec ładu państwowo-partyjnego był wzrost religijności w młodym pokoleniu robotniczym. To nie w starszej generacji robotników, lecz w młodym ich pokoleniu silniejsze były identyfikacja z Kościołem i udział w praktykach religijnych, niezależnie od stopnia ich zadowolenia z osiągniętego poziomu i jakości życia&lt;ref&gt;E. Śmiłowski, op. cit., s. 231–234.&lt;/ref&gt;. Nauka społeczna i krytyka moralna władzy, głoszona przez tutejszy Kościół Katolicki, docierała do robotników w czasie uroczystych pielgrzymek do sanktuarium w Piekarach Śląskich. Narastało robotnicze niezadowolenie ze stosunków z przełożonymi, z warunków organizacji pracy i krytyczne nastawienie do sfery zawodowej postrzeganej jako świat nierówności i niesprawiedliwości społeczno-ekonomicznych&lt;ref&gt;W. Wesołowski, Teoria, badania, praktyka. Z problematyki struktury klasowej, Warszawa 1975, s. 205–206. &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Bariery realizacji rozbudzonych aspiracji konsumpcyjnych oraz odczuwane dystanse i nierówności powodowały rosnące niezadowolenie społeczne u lepiej wykształconych warstw robotniczych. Latem 1980 r. młode pokolenie robotników wystąpiło w proteście społecznym jako nowa, świadoma swoich oczekiwań i upośledzeń klasa społeczna. To zryw młodych generacji robotników – dążących do wyegzekwowania od panującego reżimu zobowiązań socjalno-bytowych, aspiracji (wyartykułowanych w sierpniu'80 wspólnie z inteligencją oraz chłopstwem) do wolności i sprawiedliwości społecznej – dał początek solidarnościowym przemianom. Te zaś były źródłem końca realnego socjalizmu, jako formacji legitymizowanej rozpoczętym w latach pięćdziesiątych awansem przemysłowym, urbanizacyjnym i socjalnym chłopów, pospiesznie edukowanych i podnoszonych do poziomu chłoporobotników, robotników i inteligentów.<br /> <br /> ==Robotnicy a deindustrializacja gospodarki województwa== <br /> <br /> Środowiska robotnicze po transformacji do ponowoczesnego kapitalizmu, w warunkach redukcji starych zakładów przemysłowych i restrukturyzacji górnictwa oraz hutnictwa w (latach 1998-2002) gwałtownie się kurczą. Dotyka je spadek poziomu życia, a szczególnym zagrożeniem jest wysokie bezrobocie redukowanych zasobów ludzkich, z których część uległa dezaktywacji zawodowej przyjmując odprawy w ramach zwolnień grupowych lub emerytury pomostowe. Za Markiem S. Szczepańskim można stwierdzić, że spuścizną gospodarki komunistycznej na Górnym Śląsku stały się rzesze „ludzi zbędnych”&lt;ref&gt;Zob. Górnicy górnośląscy – ludzie zbędni – ludzie luźni? Szkice socjologiczne, red. M.S. Szczepański, Kraków – Katowice 1994; M.S. Szczepański, Opel z górniczym pióropuszem, Katowice 1997. B. Kolny, G. Maciejewski &quot;Zagrożenie ubóstwem i wykluczeniem społecznym w wyniku restrukturyzacji przemysłu węglowego w województwie śląskim - mity i fakty&quot;, Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, 2006.&lt;/ref&gt;. W kolejnych latach rynkowej transformacji znaczna część napływowej robotniczej młodzieży wyjechała z regionu do swoich rodzinnych miejscowości, często się deklasując (wracając do pracy w rolnictwie lub przechodząc na zasiłek opieki społecznej). Część osiedleńców zakorzeniła się życiowo w miastach przemysłowych regionu, gdzie zwalniane z likwidowanych zakładów pracy segmenty warstw robotniczych funkcjonują jako „ludzie luźni” – pozbawieni nadziei na życiowy sukces. Okresowe koniunktury na węgiel i stal aktywizują zachowane w części moce produkcyjne i pokazują względność strategii deindustrializacji województwa. Odradzają się nawet zlikwidowane w reformach z 1999 roku zawodowe szkoły górnicze, jako niezbędne uzupełnienie starzejących się kopalnianych kadr. <br /> <br /> Robotnicy województwa, podobnie jak i wielu ośrodków przemysłowych w kraju, utracili nie tylko bezpieczeństwo zatrudnienia, lecz stabilizację bytową którą dawał zakład pracy - jak &quot;kopalnia dobroczyńca, żywicielka i organizatorka życia&quot;&lt;ref&gt;T. Nawrocki, Trwanie i zmiana lokalnej społeczności górniczej na Górnym Śląsku, Wyd. UŚ, Katowice 2006, s.176 i n. &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> <br /> Autor: [[dr hab. prof. UŚ Adam Bartoszek]]<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #M. Błaszczak-Wacławik, W. Błasiak, T. Nawrocki, Górny Śląsk. Szczególny przypadek kulturowy. wyd.UŚ Katowice 1990.<br /> #W. Czapliński, A. Galos, W. Korta, Historia Niemiec, Wyd. Ossolineum, Wrocław-Gdańsk 1981.<br /> #Dla Władzy, obok władzy, przeciw władzy. Postawy robotników wielkich ośrodków przemysłowych w PRL, red. J. Neja, Wyd. IPN Warszawa, 2005.<br /> #H. Dutkiewicz, Małżeństwa mieszane w czterech miastach GOP-u jako wskaźnik integracji społecznej, wyd. ŚIN, Katowice 1968.<br /> #Dzieje ruchu robotniczego na Górnym Śląsku, red. H. Havranek, Opole 1982<br /> #J. Gardawski, Przyzwolenie organiczne. Robotnicy wobec rynku i demokracji, Wyd. PWN, Warszawa 1996.<br /> #E. Górnikowska-Zwolak, Szkic do portretu Ślązaczki. Refleksja feministyczna, Wyd. UŚ, Katowice 2004.<br /> #Górnicy górnośląscy – ludzie zbędni – ludzie luźni? Szkice socjologiczne, red. M.S. Szczepański, Wyd. Matczewski Publisher, Kraków – Katowice 1994. <br /> #Historia Śląska, red. M. Czapliński, E. Kaszuba, G. Wąs, R. Żerelik, Wyd. UWr, Wrocław 2002.<br /> #K. Jonca, Rozwój gospodarczy Polski do 1939 roku, Wyd. UW, Wrocław 2000.<br /> #R. Kaczmarek, K. Miroszewski, Obozy odosobnienia w przemysłowej części województwa śląskiego po II wojnie światowej, w: „Studia Śląskie” 2002.<br /> #J. Kalinowska, Postawy robotników wobec pracy, Wyd. KiW, Warszawa 1978.<br /> #Ł. Kamiński, Strajki robotnicze w Polsce w latach 1945–1948, Wyd. GAJT, Wrocław 1999.<br /> #Klasa robotnicza województwa śląskiego w ćwierćwieczu Polski Ludowej, red. W. Mrozek, Wyd. Śląsk, Katowice 1972.<br /> #Klasa robotnicza Katowic w Polsce Ludowej. Wybrane zagadnienia, red. L.Szafraniec, A. Topol Wyd. Katowickie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, Katowice 1980.<br /> #Kształt struktury społecznej. Studia do syntezy, red. W. Wesołowski, Wyd. Ossolineum PAN Wrocław-Gdańsk 1978.<br /> #J. Malanowski, Polscy robotnicy, Wyd. KiW, Warszawa 1981<br /> #W. Mrozek, Rodzina górnicza. Przekształcenia społeczne w górnośląskim środowisku górniczym, w: „Górnośląskie Studia Socjologiczne” 1965.<br /> #W. Mrozek, Górnośląska rodzina robotnicza w procesie przeobrażeń, Wyd. ŚIN, Katowice 1987. <br /> #W. Mrozek, Górnicy – od grupy społecznej do kategorii zawodowej [w:] Eseje socjologiczne, red. W. Jacher, Katowice 2001<br /> #T. Nawrocki, Trwanie i zmiana lokalnej społeczności górniczej na Górnym Śląsku, Wyd. UŚ, Katowice 2006<br /> #Polacy pracujący a kryzys fordyzmu, red. J. Gardawski, Wyd. Scholar, Warszawa 2009.<br /> #Położenie klasy robotniczej w Polsce, t. 1–6, red. P. Wójcik, Wyd. ANS PZPR, Warszawa 1984–1987.<br /> #M. Smeja, Niemcy? Polacy? Ślązacy? Rodzimi mieszkańcy Opolszczyzny w świetle analiz socjologicznych, Wyd. Universitas, Kraków 2000.<br /> #Socjologiczne problemy industrializacji w Polsce Ludowej, pod. red. J. Szczepańskiego, III Ogólnopolski Zjazd PTS Warszawa 2-6 lutego 1954, Wyd. PWN Warszawa 1967.<br /> #J. Staniszkis, Ontologia socjalizmu, Wyd. Plus, Warszawa 1989.<br /> #U. Swadźba, Śląski etos pracy. Studium socjologiczne, Katowice 2001.<br /> #E. Śmiłowski, Pokoleniowe i regionalne zróżnicowania sposobu życia rodzin robotniczych (na przykładzie Śląska Opolskiego), Wyd. IS, Opole 1987.<br /> #M.S. Szczepański, Opel z górniczym pióropuszem, Wyd. Śląsk, Katowice 1997<br /> #J. Szczepański, Narodziny socjalistycznej klasy robotniczej, Wyd. CRZZ, Warszawa 1974; <br /> #E. Szramek, Śląsk jako problem socjologiczny, &quot;Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku&quot; t. IV, Katowice 1934<br /> #R. Turski, Dynamika przemian społecznych w Polsce, Wyd. WP, Warszawa 1961, s.142-155.<br /> #M. W. Wanatowicz, Od indyferentnej ludności do śląskiej narodowości? Postawy narodowe ludności autochtonicznej Górnego Śląska w latach1945- 2003. Wyd. UŚ, Katowice 2004<br /> #S. Widerszpil, Skład polskiej klasy robotniczej: tendencje zmian w okresie industrializacji, PWN Warszawa 1963. <br /> #W. Wesołowski, Klasa robotnicza i przeobrażenia struktury społecznej w PRL, Wyd. KiW, Warszawa 1969.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/91555 Wyniki Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności 1999-2012]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Plik:Robotnicy.png&diff=2575 2014-12-11T11:53:21Z

<p>Milka: ŚBC: http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=39835&amp;from=&amp;dirids=1&amp;ver_id=&amp;lp=15&amp;QI=02386C9602F6E39F68AB14F324139C7C-28</p> <hr /> <div>ŚBC:<br /> http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=39835&amp;from=&amp;dirids=1&amp;ver_id=&amp;lp=15&amp;QI=02386C9602F6E39F68AB14F324139C7C-28</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Szkolnictwo_w_wojew%C3%B3dztwie_%C5%9Bl%C4%85skim_1922-1939&diff=2570 2014-12-10T13:58:41Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Historia]]<br /> <br /> ==Administracja szkolna==<br /> <br /> Na mocy postanowień statutu organicznego z 20 lipca 1920 r. całe szkolnictwo ogólnokształcące województwa wyłączono spod władzy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, a podporządkowano władzom szkolnym w [[Katowice|Katowicach]] czyli kuratorowi szkolnemu, który był jednocześnie wojewodą śląskim. Faktyczne zadania kuratora wypełniał naczelnik, stojący na czele Wydziału Oświecenia Publicznego (WOP) Urzędu Wojewódzkiego Śląskiego. Od 1929 r. jemu też podporządkowano szkolnictwo zawodowe. Do 1933 r. organami władzy szkolnej w terenie (w części górnośląskiej) były Powiatowe Urzędy Szkolne i (w części cieszyńskiej) i Rady Szkolne Powiatowe, a od 1933 r. inspektoraty szkolne. O materialne sprawy szkół troszczyły się miejscowe opieki, komisje bądź dozory szkolne.<br /> <br /> ==Przedszkola. Szkoły powszechne==<br /> <br /> Placówki przedszkolne (ochronki), prowadzone przez zgromadzenia zakonne, samorządy, osoby prywatne, a przede wszystkim przez WOP, oprócz typowych zadań im przypisanych, spełniały ważne funkcje przy zapisywaniu dzieci przez rodziców do szkół polskich. Dlatego uczęszczały do nich również dzieci mniejszości niemieckiej. Z tych to przyczyn województwo w 1931 r. posiadało najbardziej rozwiniętą sieć przedszkoli w skali całego kraju. W r. 1922/1923 funkcjonowało tu 60 ochronek i przedszkoli z 68 nauczycielami i 4441 podopiecznymi, a w r. 1938/1939 w 337 takich placówkach zajęcia z 20309 dziećmi prowadziło 445 nauczycieli.<br /> <br /> Szkoły powszechne rozpoczęły pierwszy tzw. polski rok szkolny 5 września 1922 r. Do 622 placówek zaczęło uczęszczać 192 443 uczniów (w tym 83% pobierało naukę w języku polskim), a uczyło ich 2876 nauczycieli. W r. 1938/1939 do 678 szkół (60% z nich pozostawało placówkami III stopnia) uczęszczało 191 032 dzieci i młodzieży (w tym dla 91% język polski był językiem wykładowym), a pracowało z nimi 4718 nauczycieli. <br /> <br /> W latach dwudziestych na podstawie okólników i zarządzeń wojewody-kuratora śląskiego, co roku wprowadzano do tego typu szkół nowe plany i programy nauczania w oparciu o prawodawstwo polskie, ale z uwzględnieniem tzw. odrębności śląskich, do których zaliczano: funkcjonowanie szkół 8-klasowych, rozpoczynanie nauki przez dzieci 6-letnie i 4-godzinny tygodniowy wymiar nauki religii (tylko w części górnośląskiej województwa). W r. 1930/1931 dokonano unifikacji śląskich planów nauczania z planami wydanymi przez Ministerstwo, ale z zachowaniem powyższych odrębności. Gdy w 1933 r. Sejm Śląski nie wyraził zgody na pełną unifikację śląskiego szkolnictwa z założeniami reformy jędrzejewiczowskiej realizowanej na podstawie Ustawy Sejmu RP z 11 marca 1932 r., poszczególne jej założenia, a przede wszystkim plany i programy nauczania, wojewoda wprowadzał do niego co roku, ale jako przewodniczący Śląskiej Rady Wojewódzkiej (taką możliwość dawał mu statut organiczny). To spowodowało, że szkolnictwo tego terenu pracowało według założeń tej ustawy już w r. 1936/37, a 30 sierpnia 1937 r. ja samą – z uwzględnieniem tzw. odrębności tego regionu - przyjął IV Sejm Śląski. Batalia o unifikację szkolnictwa autonomicznego terenu z normami ogólnopolskimi, była bowiem jednym z elementów walki politycznej, jaką między sobą toczyli zwolennicy i przeciwnicy autonomii śląskiej. <br /> <br /> [[Plik: Piekary.jpg|500px|thumb|right| Dzieci ze szkoły w Piekarach Ślaskich na tzw. Kopcu Wyzwolenia w 1933 roku]]<br /> <br /> Szkoły powszechne realizowały zakreślone przez władze wojewódzkie (a zgodne z założeniami ogólnopolskimi) cele nauczania i wychowania zawarte w programach nauczania a także m.in. poprzez funkcjonujące koła różnych organizacji i stowarzyszeń, m.in. ZHP, PCK, LMiK, LOPiP i Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. W 1928 r. harcerstwo stało się najliczniejszą organizacją prorządową działającą wśród młodzieży szkolnej. Uczniowie – ze względu na brak znajomości ogólnoliterackiego języka polskiego uczyli się początkowo ze specjalnie opracowanych dla potrzeb tego specyficznego obszaru elementarzy i czytanek, a latach trzydziestych - już z ogólnopolskich podręczników szkolnych. Jednakże poziom opanowania przez nich języka polskiego był dość niski a frekwencja osiągała często wskaźnik niższy niż 90%. Ponadto brak społecznej świadomości potrzeby regularnego uczęszczania do szkoły powodowały, że promocję do następnej klasy otrzymywało 80-90% uczniów. Niewywiązywanie się dzieci z obowiązków szkolnych, opuszczanie przez nich lekcji, a także niechętny stosunek uczniów i ich rodziców do części nauczycielstwa, były głównymi przyczynami wymierzania uczniom kar cielesnych. Stosowano je tak jak w czasach pruskich, ale rodzice twierdzili, iż niektórzy polscy nauczyciele stosowali je w niedozwolony sposób, bo bili mocniej i częściej. I chociaż w 1932 r. wojewoda wprowadził urzędowy zakaz ich stosowania, to w latach trzydziestych zdarzały się sporadyczne wypadki jego łamania. <br /> <br /> Podjęcie pracy w szkolnictwie śląskim przez tzw. napływowe nauczycielstwo (które nie rozumiało specyfiki pracy na tym terenie), powodowało różne zatargi z miejscowym społeczeństwem i silnie wspierającym go duchowieństwem. Konflikty te – szczególnie widoczne na linii: społeczeństwo górnośląskie – nauczycielstwo, dotyczyły poszanowania gwary i zwyczajów śląskich, zaakceptowania katolickiego oblicza szkolnictwa powszechnego w części górnośląskiej województwa, istotnego wpływu Kościoła na życie i w życiu szkoły śląskiej, zachowania tradycyjnej pozycji kobiety zamężnej w rodzinie jako dawczyni życia i opiekunki ogniska domowego oraz przyjęcie przez nią tradycyjnych zasad zachowania i ubierania się oraz nie podejmowanie przez mężatki pracy zawodowej. Tę ostatnią kwestię należy łączyć z ustawą Sejmu Śląskiego przyjętą w 1926 r., a obowiązującą do kwietnia 1938 r., zabraniającą kobietom po zawarciu związku małżeńskiego podejmować pracy zawodowej w szkolnictwie na terenie całego województwa. <br /> <br /> W końcu 1922 r., spośród 2929 nauczycieli śląskich szkół powszechnych, bez kwalifikacji bądź z kwalifikacjami niepełnymi pozostawało prawie 20% kadry tego typu szkół. W 1938 r. niepełne uprawnienia do pracy w szkole mieli tylko ci, którzy dopiero rozpoczęli pracę zawodową. W 1925 r. nauczyciele miejscowi (bez pochodzących ze [[Śląsk Cieszyński|Śląska Cieszyńskiego]]) stanowili około 35% ogółu w nich zatrudnionych. Natomiast w 1935 r. Górnoślązakami było tylko 26% ogółu nauczycielstwa, pomimo liczbowego wzrostu nauczycieli tzw. rodzimego pochodzenia. Stan taki wynikał z tego, że mimo funkcjonowania miejscowych kilku seminariów nauczycielskich, corocznie prawie 250-osobowa grupa ich absolwentów (nie zawsze pochodzących ze Śląska) pokrywała zaledwie naturalny ubytek nauczycieli, a rozwój liczby szkół, redukcja sił niepewnych politycznie, niewykwalifikowanych i podlegających tzw. ustawie celibatowej powodowała, że należało nadal zatrudniać nauczycieli spoza Śląska.<br /> <br /> Po przyjęciu w województwie w 1929 r. założeń ruch regionalistycznego, a zwłaszcza po wprowadzeniu do szkół powszechnych programów zgodnych z założeniami reformy z 1932 r., elementy regionalne zaczęto realizować na lekcjach z wszystkich przedmiotów. Regionalizm uznano bowiem za ważny czynnik w działalności dydaktyczno-wychowawczej szkoły śląskiej służący do realizacji ważnych celów politycznych, w tym unifikacji i integracji szkolnictwa i ziemi śląskiej z Rzeczpospolitą.<br /> <br /> Śląskie władze polityczne i oświatowe nie używały nazwy „repolonizacja” do określenia podejmowanych przez siebie zadań. Wprowadzenie na teren śląski polskich założeń programowo-wychowawczych i sytemu szkolnego utożsamiały z unifikacją tego obszaru z normami obowiązującymi w Polsce, a nie z przywracaniem tu polskości, bo Ślązaków uznawały za Polaków, mimo że walczyły z ich gwarą , m.in. po to by nie było odmienności między nimi a resztą polskiego społeczeństwa.<br /> <br /> Rozwój i osiągnięcia autonomicznego szkolnictwa powszechnego możliwe były dzięki wysokim nakładom finansowym śląskich władz administracyjnych. W r. 1938/1939 na jego potrzeby przeznaczono prawie 30% budżetu województwa. W latach 1924-1939 wybudowano 116 nowych szkół i rozpoczęto budowę 31 obiektów tego typu, a połowę tych ostatnich oddano do użytku w latach trzydziestych. Wiele nowych szkół wyposażono w nowoczesne pomoce naukowe, wzorcowe pracownie specjalistyczne a także sale gimnastyczne, aule oraz centralne ogrzewanie.<br /> <br /> Na podstawie 98 i 106 artykułu konwencji genewskiej, Polska i Niemcy zobowiązane zostały do organizowania szkół dla mniejszości niemieckiej: powszechnych i średnich ogólnokształcących. Głównym przedmiotem sporów w tej kwestii pozostawało szkolnictwo powszechne. W połowie lat dwudziestych, ostra kampania podjęta przez stronę niemiecką, spowodowała masowe zapisywanie dzieci górnośląskich do szkół niemieckich zwanych mniejszościowymi. Wobec przekupywania rodziców przez Volksbund, wydawania im podarunków i dokarmiania najuboższych, WOP rozpoczął szeroką akcję dożywiania dzieci, tak polskich jak i niemieckich w przedszkolach i szkołach. W r. 1928/1929 wydał na ten cel kwotę 12 razy wyższą niż w 1924 r. Reakcja podjęta przez stronę polską spowodowała, że w 1928 r. do szkół mniejszościowych zgłoszono tylko 8,3% dzieci. W walce o polską szkołę na przyznanej Rzeczpospolitej części Górnego Śląska, szczególnie widocznej w okresie wpisów dzieci do szkoły (uprawnienia takie posiadali rodzice bądź ich prawni opiekunowie), a prowadzonej pod hasłem: „Polskie dzieci do polskich szkół”, pomagał władzom śląskim Związek Obrony Kresów Zachodnich. <br /> <br /> W r. 1922/1923 działalność rozpoczęło 68 niemieckich szkół powszechnych gromadzących 23 804 uczniów i 11 szkół średnich dla 2 970 młodzieży. W r. 1929/1930 (tj. w okresie szczególnych zmagań o dziecko polskie w okresie tzw. wpisów szkolnych), funkcjonowało 85 szkół powszechnych uczących 18 188 dzieci i 13 szkół średnich dla 2 632 uczniów. Natomiast w r. 1936/1937 liczba tych pierwszych spadła do 59, a dzieci do 9659, a placówek stopnia średniego funkcjonowało tylko 8 z 967 uczniami. Zmiany w zakresie liczby szkół mniejszościowych i ich uczniów pozostawały wynikiem działań podejmowanych przez stronę polską, zmniejszającego się przyrostu naturalnego tej grupy narodowej oraz stałej emigracji Niemców do Rzeszy.<br /> <br /> ==Szkolnictwo średnie ogólnokształcące==<br /> <br /> Na przyznanej Polsce części Górnego Śląska nie było polskich szkół średnich. Dlatego śląskie władze oświatowe musiały ich pracę organizować od podstaw. Jedynie w części cieszyńskiej województwa funkcjonowało założone w Cieszynie w 1895 r. Gimnazjum im. Osuchowskiego. Dzięki pracy wielu Polaków i staraniom polskich władz administracyjnych, w r. 1922/1923 działalność dydaktyczno-wychowawczą zaczęły prowadzić 32 szkoły średnie ogólnokształcące państwowe i komunalne (w tym 5 w części cieszyńskiej), z tego 19 polskich a 13 niemieckich (tylko jedna tego rodzaju szkoła w części cieszyńskiej). Do tych 32 placówek szczebla średniego ogólnokształcącego uczęszczało w tym roku 9824 uczniów, w tym 42% uczniów tzw. mniejszości niemieckiej (uczniowie ci uczyli się w odrębnych oddziałach). Natomiast w r. 1935/36 do 32 tego rodzaju szkół (z tego do 78% polskich) chodziło 10 279 młodzieży, z tego 22% uczniów mniejszości niemieckiej. Naukę we wszystkich placówkach prowadziło 742 nauczycieli. <br /> <br /> Szkoły średnie ogólnokształcące województwa śląskiego rozpoczęły i prowadziły działalność w bardzo trudnych warunkach ze względu na brak wykwalifikowanej kadry nauczycielskiej (w latach dwudziestych brakowało zwłaszcza nauczycieli posługujących się językiem polskim i niemieckim), właściwego zaplecza i pomocy naukowych. Rodziców i uczniów należało przekonywać o celowości i zasadności wprowadzania do nich elementów polskich planów i programów nauczania, a także do walorów polskiego systemu szkolnego na poziomie średnim. Ponadto między szkołami istniało duże zróżnicowanie programowe i występujący między nimi (zwłaszcza w części górnośląskiej) brak drożności kształcenia. Tylko gimnazja w części cieszyńskiej zaczęły prawie od razu realizować ministerialny program polskiego 5-klasowego gimnazjum o typie klasycznym, matematyczno-przyrodniczym i humanistycznym. Natomiast w części górnośląskiej placówki zaliczane do grupy szkół średnich ogólnokształcących, pozostawały gimnazjami bądź szkołami realnymi 8- lub 6-klasowymi, z przewagą tych pierwszych, ale o zróżnicowanych profilach, funkcjonujących według zmodernizowanych planów i programów pruskich. Pierwsze polskie plany ministerialne zaczęto do nich wprowadzać w połowie lat dwudziestych, ale wiele odchyleń i odmienności pozostało w ich pracy jeszcze do połowy lat trzydziestych. Dopiero na podstawie okólnika nr 7 wojewody śląskiego z maja 1932 r. i rozporządzeń wydanych w latach późniejszych, wprowadzano do nich pełne założenia organizacyjno-programowe wynikające z Ustawy z 11 marca 1932 r., czyli jednolite 4-letnie gimnazja ogólnokształcące z tzw. małą maturą, a od 1937 r. – 2-letnie licea ogólnokształcące, kończące cykl kształcenia na poziomie średnim tzw. dużą maturą, dającą uprawnienia do podjęcia studiów wyższych.<br /> <br /> Specyfiką polskiego szkolnictwa średniego ogólnokształcącego w części górnośląskiej województwa był fakt, że na początku lat dwudziestych działalność dydaktyczno-wychowawczą rozpoczęły prowadzić – zgodnie z postanowieniami konwencji genewskiej -prywatne szkoły ogólnokształcące na poziomie średnim dla uczniów mniejszości niemieckiej. Zakładały je różne organizacje bądź przedstawiciele mniejszości. Nie były one szkołami mniejszościowymi, bo nie finansował ich Skarb Śląski. Większość z nich posiadała uprawnienia szkół państwowych. Rozpoczęły działalność już w r. 1922/1923 ze względu na zgłoszoną chęć pobierania w nich nauki przez dużą liczbę uczniów mniejszości. Funkcjonowały w budynkach zlikwidowanych średnich szkół niemieckich przejętych w 1922 r. przez władze polskie, zazwyczaj przez kilka lat, a tylko niektóre z nich także w latach trzydziestych. Miały one różne nazwy, bo wg konwencji genewskiej, niemiecką szkołą średnią pozostawała szkoła wydziałowa, a odpowiednikiem polskiej szkoły średniej czyli gimnazjum, była niemiecka „szkoła wyższa”. Pierwsze polskie prywatne szkoły tego typu powstały dopiero w końcu lat dwudziestych W r. 1922/1923 funkcjonowało 6 niemieckich prywatnych szkół średnich ogólnokształcących z 972 uczniami, pięć lat później - do 10 z nich chodziło 1727 młodzieży, a w r. 1938/39, do 7 z nich - 672 uczniów. W 1938 r. zadania polskich prywatnych gimnazjów i liceów pełniły m.in. : Prywatne Gimnazjum Żeńskie: SS Notre Dame w Bielsku i Sióstr Urszulanek w [[Rybnik|Rybniku]] oraz Gimnazjum w Katowicach (z siedzibą w ŚTZN), a placówkami niemieckimi szczebla średniego ogólnokształcącymi nie finansowanymi przez władze województwa były m.in. : Prywatne Gimnazjum w [[Pszczyna|Pszczynie]] i w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]] oraz Prywatne Gimnazjum i Liceum w [[Mikołów|Mikołowie]]. Do najbardziej znanych śląskich szkół prywatnych ale jako placówek mniejszościowych (organizowanych zgodnie z art. 117 konwencji genewskiej), zaliczyć należy powstałe w 1932 r. w [[Chorzów|Chorzowie]] Prywatne Gimnazjum Niemieckie, a w [[Bytom|Bytomiu]] - Polskie Gimnazjum Prywatne.<br /> <br /> [[Plik:Gimnazjum żeńskie KH.jpg|600px|thumb|left|Gimnazjum żeńskie w Królewskiej Hucie w latach 20.]]<br /> <br /> Seminaria nauczycielskie (w r. 1922/23 otwarto ich 10, a w r. 1935/1936 funkcjonowało ich 7, w tym jedno jako seminarium ochroniarskie)) kształciły na poziomie średnim (bez możliwości podjęcia przez ich absolwentów studiów wyższych) nauczycieli szkół powszechnych oraz przedszkoli (ochronek). Cieszyły się one dużym powodzeniem wśród młodzieży śląskiej, bowiem nauka była w nich bezpłatna i istniało stałe zapotrzebowanie na miejscowe wykwalifikowane siły nauczycielskie. Uległy one likwidacji w ramach wdrażania założeń reformy jędrzejewiczowskiej. Ich miejsce zajęły 3-letnie licea pedagogiczne, do których przyjmowano absolwentów nowego typu 4-letnich gimnazjów ogólnokształcących. <br /> <br /> Starania o otwarcie uniwersytetu w Katowicach zakończone niepowodzeniem spowodowały, że w 1928 r. uruchomiono w Katowicach Instytut Pedagogiczny. Uczestnicząc w różnych kursach, w pracy 3-letniego Studium Pedagogicznego, w konferencjach metodycznych i wykładach naukowych prowadzonych przez wybitnych specjalistów z Krakowa, Warszawy, Poznania i Lwowa, kadra nauczycielska podnosiła swoje kwalifikacje naukowe i pedagogiczne, nie otrzymując jednak żadnych dodatkowych uprawnień. <br /> <br /> Rozwojowi pracy i oświaty pozaszkolnej, prowadzonej głównie przez śląskie nauczycielstwo, pomagały też placówki o charakterze szkół wyższych (bez uprawnień akademickich): wspomniany Instytut Pedagogiczny, Konserwatorium Muzyczne w Katowicach (powstałe w 1929 r., a działające od 1931 r. jako placówka samorządowa) i prywatna Szkoła Malarska (powołana w 1938 r. z inicjatywy inż. T. Michejdy i trzech artystów: J. Jaremy, J. Mroszczaka i C. Rzepińskiego) oraz dwie instytucje naukowo-badawczo-wydawnicze: Śląskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk na Śląsku oraz Instytut Śląski działające w Katowicach.<br /> <br /> ==Szkolnictwo zawodowe i dokształcające==<br /> <br /> Celowa działalność władz niemieckich spowodowała, że do 1918 r. na ziemi śląskiej prawie nie istniało szkolnictwo zawodowe. Polacy mieli stanowić tanią i niewykwalifikowaną siłę roboczą pracującą w zakładach będących własnością Niemców. Dlatego szkolnictwo zawodowe nie zostało objęte postanowieniami konwencji genewskiej. Ze względu na historyczną przeszłość ziemi śląskiej, w kształceniu zawodowym młodzieży i dorosłych zwrócono uwagę na połączenie wykształcenia ogólnego z nauką zawodu oraz na kształtowanie postaw obywatelskich uczniów. <br /> <br /> Ze względu na przyjmowanie różnych nazw i określeń dla tych samych szkół oraz wliczanie pozaszkolnych form kształcenia do szkolnictwa zawodowego; na podporządkowanie szkolnictwa zawodowego do 1928 r. Ministerstwu Przemysłu i Handlu oraz nie dokończoną realizację reformy z 11 marca 1932 r. - wprowadzanej tu dopiero od 1937 r. - dane liczbowe dotyczące ich liczby są dość rozbieżne. Przyjmuje się, że w r. 1922/1923 naukę w 22 szkołach zawodowych – w tym 16 dokształcających – rozpoczęło 4326 uczniów (z tego 24 % w szkołach zawodowych) czyli połowę mniej niż w placówkach średnich ogólnokształcących. W r. 1931/1932 funkcjonowało 226 szkół zawodowych (w tym 201 dokształcających), a uczyło się w nich 29 538 uczniów, przy czym tylko 13% w placówkach zawodowych. Natomiast w r. 1935/1936 działalność dydaktyczno-wychowawczą prowadziło 80 takich placówek (w tym 55 dokształcających), a naukę w nich pobierało 15008 młodzieży, a tylko 32% z niej uczęszczało do szkół zawodowych.<br /> <br /> Oprócz rozwoju zawodowych szkół górniczych, rzemieślniczych, rolniczych i technicznych, śląskie władze samorządowe już w pierwszych latach swej pracy, zwróciły uwagę na dokształcanie zawodowe młodzieży i dorosłych. Patronował temu Śląski Instytut Rzemieślniczo-Przemysłowy, który w latach 1927-1938 zorganizował 358 różnych kursów dla ponad 11 000 słuchaczy. 90% z nich otrzymało świadectwo ich ukończenia. Na kursach tych realizowano też tzw. przedmioty ogólnokształcące, na których zapoznawano słuchaczy z elementarnymi wiadomościami z historii, geografii i nauki o Polsce. <br /> <br /> W latach 1929-1936 funkcjonowało w województwie 40 dokształcających szkół górniczych. Patronat nad nimi sprawowały: Górnośląski Związek Przemysłowców Górniczych, Wyższy Urząd Górniczy i Urząd Wojewódzki Śląski. 2-letnia nauka w nich była obowiązkowa dla wszystkich młodocianych pracowników po ukończeniu przez nich 15 roku życia. W ich programie znalazły się też treści mające kształtować postawę obywatelską młodego pokolenia. Ze względu na brak zainteresowania taką formą kształcenia szkoły te uległy likwidacji w 1936 r.<br /> <br /> W 1937 r., po wydaniu ustawy o zakładaniu i utrzymywaniu szkół dokształcających, wydzielono 4 typy szkół, które realizowały programy kształcenia zawodowego. Były to szkoły: przysposobienia zawodowego, kształcenia zawodowego, kształcenia na poziomie gimnazjum i liceum zawodowego. W toku nauki realizowano też wiadomości ogólne, zgodnie z wytyczonymi celami wychowawczymi. W 1937 r. działalność dydaktyczną rozpoczęły 3 szkoły nowego typu zwane rzemieślniczymi w Chorzowie, Cieszynie i Nowym Bytomiu, przeznaczone dla absolwentów szkół powszechnych I stopnia<br /> <br /> Władze śląskie zwróciły też uwagę na rozwój zawodowego szkolnictwa rolniczego. Do najbardziej znanych zawodowych szkół rolniczych, finansowanych przez Skarb Śląski, zaliczyć należy Męską Szkołę Rolniczą - założoną w 1895 r. w Cieszynie – która już w 1919 r. wznowiła działalność w [[Międzyświecie|Międzyświeciu]] oraz takie placówki działające w [[Lubliniec|Lublińcu]] i Rybniku. Dla kobiet szkoły rolnicze, finansowane przez Śląską Izbę Rolniczą, zorganizowano w [[Strumień|Strumieniu]] i [[Sara Wieś|Starej Wsi]]. Dziewczęta uczęszczały też do -2- lub 3-letnich szkół wychowania rodzinnego oraz do Szkoły Przysposobienia Gospodyń Wiejskich w [[Bucz|Buczu]]. Oprócz szkół rolniczych organizowano wiele kursów rolniczych, ogrodniczych i pszczelarskich, przeznaczonych głównie dla tej części młodzieży śląskiej, która nie uczęszczała do szkoły.<br /> <br /> Szczególną uwagę władze śląskie zwróciły na kształcenie polskiej kadry technicznej. W całym okresie międzywojennym działalność prowadziła Państwowa Szkoła Przemysłowa i Szkoła Górnicza w [[Bielsko|Bielsku]]. Po nieudanych staraniach na otwarcie w Katowicach politechniki, w 1925 r. otwarto w Królewskiej Hucie Wojewódzką Szkołę Mechaniczną. Natomiast w latach 1922-1933 w Tarnowskich Górach funkcjonowała Szkoła Górnośląskiego Związku Przemysłowców Górniczo-Hutniczych. Na jej bazie i Szkoły Górniczej przeniesionej z Wieliczki, m.in. na skutek starań Unii Polskiego Przemysłu Górniczo-Hutniczego uruchomiono w 1933 r. w Katowicach państwową Szkołę Górniczą .<br /> <br /> W Katowicach w latach 1928-1931, z inicjatywy wojewody M. Grażyńskiego, zbudowano od podstaw - na wzór tego typu placówek w Wiedniu i w Belgii - Śląskie Techniczne Zakłady Naukowe (ŚTZN). Koszty ich budowy – pozostających chlubą województwa a kształcącą młodzież także z terenów sąsiednich – w wysokości 12 mln złotych, pokryto z pożyczki amerykańskiej. Ich budynek obejmował powierzchnię 172 000 metrów kwadratowych i posiadał 600 różnych pomieszczeń. Naukę w niej mogło pobierać 1600 uczniów, a personel naukowo-dydaktyczno-administracyjny liczył około 100 osób. Według „Statutu” z 1931 r. , ŚTZN były zespołem szkół średnich i niżej zorganizowanych pracującym według polskich planów i programów nauczania. 4-letnie szkoły średnie kształciły techników 8 specjalności, a 2-letnie szkoły zawodowe – mistrzów różnych specjalności. Zgodnie z założeniami ustawy z 11 marca 1932 r., ŚTZN kształciły młodzież na poziomie zawodowym oraz nowego typu gimnazjum i liceum zawodowego. <br /> <br /> Kształcenie zawodowe na poziomie akademickim (bez takowych uprawnień) prowadziły placówki o charakterze szkół wyższych, tj. Wyższe Studium Nauk Społeczno-Gospodarczych w Katowicach, Wyższa Szkoła Gospodarstwa Wiejskiego i Wyższa Szkoła Rolnicza w [[Cieszyn|Cieszynie]].<br /> <br /> <br /> Autor: [[prof UŚ dr hab. Anna Glimos-Nadgórska]]<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Dobrowolski Piotr, Geneza i początki Instytutu Pedagogicznego w Katowicach, Katowice 1983.<br /> #Falęcki Tomasz, Niemieckie szkolnictwo mniejszościowe na Górnym Śląsku w latach 1922-1937, Katowice – Kraków 1970.<br /> #Glimos-Nadgórska Anna, Polskie szkolnictwo powszechne województwa śląskiego 1922-1939, Katowice 2000.<br /> #Glimos-Nadgórska Anna, Szkolnictwo i oświata pozaszkolna. W: Województwo śląskie (1922-1939). Zarys monograficzny. Red. F. Serafin, Katowice 1996, s. 469-503. <br /> #Glimos-Nadgórska Anna, Tradycjonalizm śląski a równouprawnienie kobiet. Praca zawodowa i życie codzienne nauczycielek województwa śląskiego (1922-1939). W: Równe prawa i nierówne szanse. Kobiety w Polsce międzywojennej. Red. A. Żarnowska i A. Szwarc, Warszawa 2000, s. 155-167.<br /> #Ręgorowicz Ludwik, Wykonanie polsko-niemieckiej konwencji w zakresie szkolnictwa, Katowice 1961.<br /> #Wanatowicz Maria Wanda, Inteligencja na Śląsku w okresie międzywojennym, Katowice 1986.<br /> #Wanatowicz Maria Wanda, Ludność napływowa na Górnym Śląsku 1922-1939, Katowice 1982.<br /> #Województwo śląskie 1922-1939. Zarys monograficzny. Red. F. Serafin, Katowice 1996.<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> ŚBC<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/14138Paweł Pszczółka, Szkolnictwo powszechne województwa śląskiego w świetle sprawozdań z organizacji szkół powszechnych z dnia 1 października 1937 r.]<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=61410&amp;from=&amp;dirids=1&amp;ver_id=&amp;lp=1&amp;QI= Anna Glimos-Nadgórska, Polskie szkolnictwo powszechne województwa śląskiego : (1922-1939), Katowice 2000]<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/14298 Janusz Mikitin, Szkolnictwo policyjne w województwie śląskim w okresie międzywojennym, Katowice 2008]<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/3235, Chowanna]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Ub%C3%B3stwo&diff=2569 2014-12-10T12:03:41Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Socjologia]]<br /> [[Plik:Ubóstwo.png|300px|thumb|right|[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/doccontent?id=51720&amp;from=FBC Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Wrocławskiego, Ubóstwo w Polsce]]]<br /> Pojęcie ubóstwa, podobnie jak wiele innych pojęć stosowanych na gruncie nauk społecznych, trudno jest jednoznacznie i bezdyskusyjnie zdefiniować. Jego rozumienie zależne jest od tego, kto, gdzie, kiedy i w jakim celu go używa. Potocznie najczęściej kojarzone jest z sytuacją, w której jednostki lub rodziny nie mogą zaspokajać swoich podstawowych potrzeb materialnych i bytowych&lt;ref&gt; Por. R.Lister, Bieda, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2007.&lt;/ref&gt;. Już na wstępie zatem rysują się wątpliwości dotyczące tego, jakie potrzeby należy uznać za podstawowe i jaki poziom ich zaspokojenia można uznać za wystarczający. Jednym ze sposobów poradzenia sobie jakoś z tymi wątpliwościami jest wprowadzenie rozróżnienia pomiędzy ubóstwem absolutnym a ubóstwem względnym. To pierwsze odsyła nas do tych potrzeb i takiego poziomu ich zaspokojenia, poniżej którego zagrożone jest biologiczne przeżycie oraz rozwój psycho-fizyczny człowieka w danych warunkach środowiskowych. Koncepcja ubóstwa względnego natomiast relatywizuje potrzeby i niezbędny poziom ich zaspokojenia w odniesieniu do przeciętnych warunków życia społecznego w danym miejscu i czasie. W tym przypadku poziom ubóstwa wyznaczany jest zatem przez taki zakres potrzeb i stopień ich zaspokojenia, które w danym społeczeństwie (i w określonym momencie) uważane są za minimalny możliwy do zaakceptowania standard życia. Oznacza to, że granica wyznaczająca zasięg ubóstwa względnego w poszczególnych społeczeństwach może być bardzo zróżnicowana, w zależności od przeciętej zamożności (zasobności) ich obywateli&lt;ref&gt; Por. R.Szarfenberg, C.Żołędowski, M.Theiss (red.), Ubóstwo i wykluczenie społeczne. Perspektywa poznawcza, IPS UW, Warszawa 2010.&lt;/ref&gt;. Trzeba mieć świadomość, że tylko ubóstwo absolutne ma charakter biedy obiektywnej, natomiast ubóstwo względne wcale nie musi nią być, odnosi się bowiem w większym stopniu do nierówności dochodowych (poziomu życia), niż do rzeczywistej deprywacji potrzeb&lt;ref&gt; R.Lister, tamże.&lt;/ref&gt;. Stąd każdy ogólny wzrost dochodów w danym społeczeństwie może bezpośrednio przekładać się na zmniejszenie zasięgu ubóstwa absolutnego (poprzez zwiększenie dochodów rodzin ubogich), ale nie musi mieć wpływu na ograniczenie ubóstwa względnego, ponieważ nie zawsze prowadzi do zmniejszenia nierówności dochodowych (a nawet mogą one się powiększać).<br /> <br /> ==Przyczyny ubóstwa== <br /> <br /> Ważnym aspektem rozważań o ubóstwie jest próba odpowiedzi na pytanie o jego przyczyny. W zależności bowiem, jakiej odpowiedzi tu udzielimy, czy mówiąc inaczej, do jakiej koncepcji ubóstwa się odwołamy, różny będzie sposób rozumienia biedy i sposobów jej mierzenia, a także - przede wszystkim - inne będzie podejście do możliwości rozwiązywania tego problemu. W literaturze przedmiotu znajdziemy trzy podstawowe koncepcje próbujące wyjaśniać, co jest przyczyną ubóstwa&lt;ref&gt; Napopularniejszą typologię przedstawił Bradley R.Schiller, zob. B.R.Schiller, The economics of poverty and discrimination, Pearson Prentice Hall, Upper Saddle River 2004.&lt;/ref&gt;. Pierwsza z nich, wywodząca się z ideologii liberalnej (dziś neoliberalnej), określana jako „teoria skażonych charakterów”, kładzie największy nacisk na uwarunkowania indywidualne – brak wiedzy, zdolności i/lub aspiracji, lenistwo, niewłaściwe wybory życiowe, słowem – każdy człowiek indywidualnie jest odpowiedzialny za swój los. W tym przypadku możemy mówić o tak zwanym ubóstwie zawinionym. W koncepcji wywodzącej się z tradycji lewicowej (dziś socjaldemokratycznej) za główną przyczynę ubóstwa uważa się nierówności społeczne prowadzące do tego, że ludzie znajdujący się nie z własnej winy w niekorzystnym położeniu społecznym mają ograniczone możliwości życiowe (ubóstwo strukturalne, niezawinione). W myśl tej koncepcji główny ciężar odpowiedzialności za los jednostki spoczywa na społeczeństwie, którego struktura generuje niesprawiedliwe nierówności. Trzecia koncepcja, często nazywana za Schillerem „teorią wielkiego brata”, upatruje przyczyn ubóstwa w uzależnieniu od pomocy państwa (w domyśle „państwa dobrobytu” lub „państwa opiekuńczego”), co odbiera ludziom motywację do samozaradności i niszczy ich zdolność do indywidualnej aktywności. Tu odpowiedzialność za ubóstwo ponosi przede wszystkim państwo i rząd, poprzez nadmierne rozbudowywanie systemów pomocy i polityki społecznej. W rzeczywistości na całościowy obraz ubóstwa w każdym kraju składają się w różnych proporcjach wszystkie te zasadnicze przyczyny, a tylko od decyzji politycznych zależy, które podejście będzie preferowane przy konstruowaniu systemów zaradczych. W polityce społecznej przyjęcie każdej z tych koncepcji pociąga bowiem za sobą określone konsekwencje. Jak trafnie i zwięźle formułuje to Ryszard Szarfenberg:<br /> <br /> ''Pierwsza pozwala zachować status quo i dobrze się czuć tym wszystkim, którzy ubodzy nie są. Druga uzasadnia reformy społeczne i zwiększenie nakładów na pomoc dla ubogich, na czym skorzystają również politycy i urzędnicy administrujący pomocą społeczną. Trzecia z kolei usprawiedliwia obniżenie podatków i wydatków na świadczenia, co głównie zwiększa dochody nieubogich, niezależnie od tego, czy troszczą się o los ubogich''.&lt;ref&gt; B.Rysz-Kowalczyk (red.), Leksykon polityki społecznej, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2001, s. 221; hasło UBÓSTWO, autor Ryszard Szarfenberg. &lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Następstwa ubóstwa==<br /> <br /> Ubóstwo pociąga za sobą liczne negatywne skutki dla jednostek, ich rodzin, środowiska społecznego i dla całego społeczeństwa. W przypadku ubóstwa skrajnego (absolutnego) jest to głód, niedożywienie, słaba kondycja psycho-fizyczna, której krańcowym efektem może być śmierć. Ubóstwo względne, prowadząc do problemów związanych z zaspokajaniem potrzeb, które zgodnie ze społecznymi oczekiwaniami powinny być zaspokajane, odbiera ludziom nadzieję i motywację do działania, zwiększa podatność na choroby (fizyczne i psychiczne), przyczynia się do negatywnej stygmatyzacji oraz autostygmatyzacji osób ubogich jako gorszych, co skutkuje narastającą izolacją społeczną, często też staje się przyczyną wzrostu przestępczości i innych patologii społecznych. Pojawiają się problemy z dostępem do ważnych społecznie dóbr i usług w takich obszarach jak kultura, edukacja, ochrona zdrowia, wypoczynek czy wymiar sprawiedliwości. Ubóstwo generuje też ogólnospołeczne skutki w postaci kosztów, które muszą być ponoszone w związku z działaniami pomocowymi: nakłady na utrzymywanie systemu pomocy, koszty różnorodnych świadczeń i usług oraz innych form pomocowych, a także „koszty” negatywnych następstw ubóstwa. Długotrwałe pozostawanie w ubóstwie sprzyja też kształtowaniu się specyficznych strategii adaptacyjnych do życia w biedzie, które istotnie ograniczają możliwości opuszczenia sfery ubóstwa, co w konsekwencji bardzo często prowadzi do wykluczenia społecznego i → '''marginalności społecznej.'''<br /> <br /> ==Korelaty ubóstwa==<br /> <br /> Poza bardzo ogólnie sformułowanymi hipotezami dotyczącymi zasadniczych przyczyn ubóstwa jako takiego, można wskazać konkretne uwarunkowania (korelaty), które mają istotny związek z popadaniem lub pozostawaniem w ubóstwie. Jest ono bowiem najczęściej wypadkową wielu czynników, zarówno zewnętrznych jak i wewnętrznych, związanych z sytuacją danej osoby czy rodziny. Obecnie w Polsce (ale i w innych krajach wysokorozwiniętych) najczęstszą przyczyną ubóstwa jest brak pracy. To właśnie rodziny, w których co najmniej jedna osoba jest bezrobotna, są najbardziej zagrożone ubóstwem. Wysokie prawdopodobieństwo ubóstwa związane jest także z wielodzietnością – w przypadku czwórki i więcej dzieci w rodzinie zagrożenie to jest szczególnie wysokie. Również niepełnosprawność członka rodziny zwiększa poziom zagrożenia biedą, zwłaszcza wtedy, gdy niepełnosprawność dotyczy dziecka. Czynnikiem, który bardzo mocno różnicuje prawdopodobieństwo pozostawania w ubóstwie, jest wykształcenie – im wyższy poziom wykształcenia głowy gospodarstwa domowego, tym niższy poziom zagrożenia ubóstwem. W Polsce bardzo wyraźne jest też terytorialne zróżnicowanie biedy – w największym stopniu dotyka ona mieszkańców wsi i małych miejscowości, w najmniejszym mieszkańców dużych miast. Specyfiką polskiego ubóstwa jest też bardzo wysoki udział dzieci i młodzieży w wieku do 17 lat oraz niższy od przeciętnego udział osób w wieku 65 lat i więcej. Zagrożenie ubóstwem jest ponadto bardzo wyraźnie zależne od charakteru głównego źródła utrzymania. Największy odsetek ubogich jest wśród rodzin, które utrzymują się z niezarobkowych źródeł dochodu (takich jak pomoc społeczna itp.), wśród rodzin rolniczych oraz rodzin utrzymujących się z renty, mniej rodzin ubogich jest wśród tych, których głównym źródłem utrzymania jest praca najemna, a najmniej wśród rodzin emerytów i pracujących na własny rachunek&lt;ref&gt; Ubóstwo w Polsce w 2012 r. (na podstawie badań budżetów gospodarstw domowych). GUS, Warszawa 2013; www.stat.gov.pl .&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==Mierzenie ubóstwa==<br /> [[Plik:Ubostwo tab.1.png|300px|thumb|right|Tabela 1. Zasięg ubóstwa w Polsce w latach 1997 - 2012.]]<br /> <br /> Kluczową kwestią w przeciwdziałaniu ubóstwu jest jego mierzenie. Tu również znajdziemy w literaturze ogromnie wiele różnorodnych miar i wskaźników, przy pomocy których próbuje się obrazować biedę - jej zasięg, głębokość i trwałość. W zależności od przyjętej definicji ubóstwa konstruowane są też różne jego miary. Nie wdając się w rozbudowane rozważania teoretyczne i metodologiczne, można wskazać na kilka najczęściej stosowanych w polityce społecznej miar ubóstwa. Jeśli chodzi o ubóstwo absolutne, to najczęściej stosowanymi jego miarami jest linia minimum egzystencji, obliczana jako koszt koszyka wybranych podstawowych dóbr i usług według minimalnych cen w danym kraju oraz linia wyznaczana przez dochód rozporządzalny na osobę na poziomie od jednego do dwóch dolarów amerykańskich dziennie (dla krajów rozwijających się)&lt;ref&gt; W badaniach prowadzonych na zlecenie Banku Światowego najczęściej przyjmowaną granicą ubóstwa skrajnego jest kwota 1,25 lub 2 dolary USD na dzień (liczone według siły nabywczej – PPP); http://www.worldbank.org; data dostępu: 4.09.2013.&lt;/ref&gt; oraz pięć lub dziesięć dolarów amerykańskich dziennie (dla krajów członkowskich UE)&lt;ref&gt;http://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=1049&amp;langId=en; data dostępu 28.08.2013.&lt;/ref&gt; . <br /> <br /> Najpopularniejszą miarą ubóstwa względnego jest relatywna linia ubóstwa, wyznaczana przez kwotę stanowiącą 50% lub 60% mediany (lub średniej arytmetycznej) dochodów na osobę w danym kraju&lt;ref&gt; A.Kurowska, Konceptualizacja i operacjonalizacja ubóstwa, w: R.Szarfenberg, C.Żołędowski, M.Theiss (red.), Ubóstwo i wykluczenie społeczne. Perspektywa poznawcza, IPS UW, Warszawa 2010.&lt;/ref&gt;. Ważną miarą jest również linia minimum socjalnego, obliczana podobnie jak linia minimum egzystencji, ale z uwzględnieniem nie tylko podstawowych potrzeb, lecz również tych o charakterze kulturalnym i społecznym (np. rekreacja i wypoczynek, uczestnictwo w kulturze, transport i komunikacja itp.). Minimum socjalne oznacza zatem taki poziom życia, przy którym jednostka może uczestniczyć we wszystkich sferach życia społecznego zgodnie z minimalnymi oczekiwaniami w danym kraju. Jest to więc raczej linia o charakterze normatywnym, oddzielająca sferę dostatku od sfery zagrożenia ubóstwem, ale ma istotne znaczenie w polityce społecznej jako normatywny punkt odniesienia dla wyznaczania celów działania&lt;ref&gt; Tamże.&lt;/ref&gt;. Trzeba jeszcze wspomnieć o ustawowej linii ubóstwa, stanowiącej tak zwany próg wejścia do systemu pomocy społecznej. Jest to kwota określona ustawowo jako maksymalna wysokość dochodu na osobę w rodzinie, uprawniająca do ubiegania się o przyznanie świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej&lt;ref&gt; Kwotę tę określa Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. nr 64 poz. 593) i jej późniejsze nowelizacje.&lt;/ref&gt;. Dynamika zmian zasięgu ubóstwa mierzonego przy pomocy tej linii zależy zatem nie tylko od rzeczywistej sytuacji ludności, ale również od ustawowej modyfikacji tej kwoty. Warto dodać, że w Polsce ubóstwo jest najczęstszą przyczyną korzystania z pomocy społecznej&lt;ref&gt;http://www.mpips.gov.pl/pomoc-spoleczna, dostęp 20.09.2013.&lt;/ref&gt;. Szczególnego rodzaju miarą ubóstwa jest subiektywna linia ubóstwa, ponieważ nie odnosi się do jakkolwiek obiektywnie określanego poziomu życia czy dochodów, lecz do subiektywnego poczucia ludzi, że są (oni sami lub też inni ludzie) – bądź nie są – biedni&lt;ref&gt; B.Rysz-Kowalczyk (red.), Leksykon polityki społecznej, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2001.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Przy mierzeniu ubóstwa ważne jest określenie nie tylko jego zasięgu, ale i tego, jak bardzo i jak długo dotyka ono ludzi, czyli jego głębokości i trwałości. Mierząc głębokość ubóstwa wykorzystuje się miarę, jaką jest luka dochodowa, czyli różnica pomiędzy średnim poziomem dochodów ludzi ubogich a daną linią ubóstwa&lt;ref&gt; Tamże.&lt;/ref&gt;. Określa ona, o ile musiałby wzrosnąć przeciętny dochód osoby ubogiej, aby osiągnął kwotę przyjętą jako dana linia ubóstwa. Trwałość ubóstwa (mierzona najczęściej w latach) ma natomiast ogromne znaczenie dla procesów wykluczenia i marginalizacji społecznej, ponieważ są one związane z długotrwałym doświadczaniem niedostatku&lt;ref&gt; Patrz szerzej na ten temat: J.Grotowska-Leder, Fenomen wielkomiejskiej biedy. Od epizodu do underclass, Wydawnictwo UŁ, Łódź 2002.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Ubóstwo w województwie śląskim==<br /> [[Plik:Ubostwo tab.2.png|300px|thumb|right|Tabela 2. Zasięg ubóstwa w województwie śląskim w latach 2005 - 2012.]]<br /> Województwo śląskie należy do regionów, w których przeciętny poziom życia zasadniczo nie odbiega od standardu ogólnopolskiego, chociaż najważniejsze wskaźniki ubóstwa mają wartości nieco niższe niż te ogólnopolskie. Biorąc wszakże pod uwagę relatywnie wysoką liczbę mieszkańców regionu, te niższe procentowe udziały ubogich przekładają się na bardzo duże bezwzględne liczby osób dotkniętych ubóstwem&lt;ref&gt; Na przykład w 2011 roku w skrajnym ubóstwie w województwie śląskim żyło wprawdzie tylko 4,8% mieszkańców - ale to ponad 222 tys. osób, a w województwie warmińsko-mazurskim żyło aż 11,2% mieszkańców (najwięcej w Polsce) - ale to niecałe 163 tys. osób (opr. własne na podst. danych GUS).&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Mniej więcej co piąte gospodarstwo domowe w regionie oceniło w 2011 roku swoją sytuację materialną jako złą lub raczej złą (w sumie 20,7%), najczęściej były to gospodarstwa jednoosobowe oraz pięcioosobowe i większe. Z powodu niedostatecznych dochodów kilkanaście procent rodzin było zmuszonych do rezygnacji z usług medycznych w postaci wykupienia zalecanych leków (17%), leczenia zębów (15%) czy wizyty u lekarza (11%)&lt;ref&gt; Wielowymiarowa analiza ubóstwa w województwie śląskim. Raport na podstawie danych zastanych za rok 2011. Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej, Katowice, luty 2013; http://rops-katowice.pl. Dostęp 22.09.2013&lt;/ref&gt; <br /> <br /> W województwie śląskim ubóstwo jest drugim co do częstości powodem przyznania pomocy społecznej (po bezrobociu). Osoby w rodzinach objętych pomocą z tytułu ubóstwa stanowiły w 2012 roku 3,1% mieszkańców regionu (142 104 osób), chociaż ubóstwo dotyka także większość rodzin, które otrzymują pomoc społeczną z innego tytułu (w 2012 roku z pomocy społecznej korzystało 6,2% mieszkańców regionu)&lt;ref&gt; Obl. własne na podst. danych MPiPS; http://www.mpips.gov.pl/pomoc-spoleczna. Dostęp 21.09.2013&lt;/ref&gt;. Oczywiście zasięg ubóstwa w regionie jest zróżnicowany terytorialnie. Największym udziałem osób ubogich objętych pomocą społeczną wśród ogółu mieszkańców regionu w 2010 roku charakteryzowały się miasta na prawach powiatu w aglomeracji górnośląskiej: Bytom (7,6%), Siemianowice Śląskie (7,6%), Chorzów (7,2%), Świętochłowice (5,9%) i Sosnowiec (4,6%), najmniejszym natomiast miasta na prawach powiatu: Katowice (0,4%), Bielsko-Biała (1,2%), Jaworzno (1,3%) i Mysłowice (1,4%) oraz powiaty ziemskie: myszkowski (0,4%), mikołowski (1,6%), wodzisławski (1,7%) i bieruńsko-lędziński (1,9%)&lt;ref&gt; Ubóstwo w województwie śląskim - skala, przyczyny, skutki. Obserwatorium Integracji Społecznej Województwa Śląskiego, Katowice, kwiecień 2012; http://rops-katowice.pl/ois. Dostęp 21.09.2013.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Chociaż w ostatnich latach, pomimo światowego kryzysu, w Polsce nie zmienił się istotnie odsetek gospodarstw domowych korzystających z różnych form pomocy zewnętrznej (finansowej, rzeczowej lub w postaci usług), w województwie śląskim zapotrzebowanie to znacząco wzrosło, co może być wskaźnikiem relatywnego pogorszenia się sytuacji materialnej jego mieszkańców. W 2009 roku z pomocy zewnętrznej korzystało w regionie 8,3% gospodarstw domowych (w Polsce ogółem 10,7%), co lokowało region śląski na przedostatnim miejscu w Polsce (mniejszy odsetek gospodarstw domowych korzystających z pomocy zewnętrznej zanotowano tylko w województwie małopolskim – 7,8%). W 2013 roku odsetek ten wzrósł do 13,6% (w Polsce ogółem 11%), w wyniku czego województwo śląskie znalazło się na trzecim miejscu w Polsce, za województwem warmińsko-mazurskim (22,7%) i województwem lubuskim (13,8%)&lt;ref&gt; Diagnoza społeczna 2009, 2013, po redakcją J.Czapińskiego, T.Panka; www.diagnoza.com, dostęp 2.10.2013.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Specyfiką ubóstwa w województwie śląskim jest dominacja biedy miejskiej nad biedą wiejską, co jest przeciwieństwem tendencji ogólnopolskiej. Wynika to przede wszystkim z wysokiego stopnia urbanizacji regionu (wskaźnik urbanizacji w 2012 roku to 77,6% - najwyższy w Polsce&lt;ref&gt;www.slaskie.pl. Dostęp 27.09.2013.&lt;/ref&gt; ), ale wiąże się też zapewne ze szczególnymi uwarunkowaniami jego rozwoju, opartego przede wszystkim na wielkich zakładach przemysłu wydobywczego i ciężkiego (kopalnie i huty). Procesy deindustrializacji i restrukturyzacji tego przemysłu w latach dziewięćdziesiątych XX wieku oraz na początku XXI wieku spowodowały wzrost bezrobocia, które dotknęło pracowników likwidowanych, restrukturyzowanych bądź prywatyzowanych zakładów przemysłowych. Stąd największa koncentracja problemu ubóstwa ma miejsce w najsilniej uprzemysłowionych (i zurbanizowanych) obszarach regionu (dane na koniec 2010 roku): w gminach miejskich, w powiatach grodzkich oraz w podregionach bytomskim i sosnowieckim&lt;ref&gt; Ubóstwo w województwie śląskim - skala, przyczyny, skutki. Obserwatorium Integracji Społecznej Województwa Śląskiego, Katowice, kwiecień 2012; http://rops-katowice.pl/ois. Dostęp 21.09.2013.&lt;/ref&gt;. Charakterystyczne są enklawy ubóstwa tworzące się w starych dzielnicach mieszkalno-przemysłowych wielkich miast, w których na degradację środowiska mieszkalnego (zły stan budynków i mieszkań, zaniedbane otoczenie i infrastruktura komunalna), nakłada się degradacja środowiska społecznego (dominacja ludności o niskim statusie materialnym i społecznym, osób w podeszłym wieku, często samotnych, liczne przejawy dezorganizacji społecznej)&lt;ref&gt; K.Wódz, Underclass w starych dzielnicach przemysłowych miast Górnego Śląska, [w:] I.Machaj, J.Styk (red.), Stare i nowe struktury społeczne w Polsce. Tom I: Miasto, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1994.&lt;/ref&gt;. Często dochodzi do tego jeszcze także specyficzna tradycja kulturowa dziedziczona z pokolenia na pokolenie w rodzinach śląskich, która utrudnia adaptację do zmieniającej się rzeczywistości i sprostanie niesionym przez nią wyzwaniom&lt;ref&gt; K.Wódz, K.Łęcki, Nowe i stare ubóstwo na Górnym Śląsku (Ubóstwo w rejonie pogranicza kulturowego), „Kultura i Społeczeństwo” nr 2/1998.&lt;/ref&gt;. Do lat sześćdziesiątych XX wieku dzielnice te zamieszkiwane były głównie przez pracowników pobliskich zakładów przemysłowych (głównie kopalni i hut) i ich rodziny. Od lat siedemdziesiątych następowała stopniowo wymiana mieszkańców, polegająca na tym, że rodzima ludność przenosiła się do nowobudowanych osiedli i mieszkań o wyższym standardzie (przeważnie były to tzw. bloki z wielkiej płyty), a w jej miejsce napływali ludzie o najsłabszej kondycji ekonomicznej, szukający najtańszych bądź darmowych mieszkań (np. bezdomni zajmowali pustostany przeznaczone do wyburzenia). Te zdegradowane, nieatrakcyjne zasoby mieszkaniowe były też czasem wykorzystywane przez samorządy lokalne wielu miast jako mieszkania socjalne dla osób lub rodzin po eksmisjach. W powiązaniu ze specyficznymi cechami tradycyjnej kultury górniczej (swoisty etos pracy, silne poczucie tożsamości regionalnej, religijność, posługiwanie się gwarą śląską) powstały w tych dzielnicach zalążki szczególnego typu społeczności dotkniętych ubóstwem, określanych przez socjologów jako underclass&lt;ref&gt; K.Faliszek, K.Łęcki, K.Wódz, Górnicy. Zbiorowości górnicze u progu zmian, Wydawnictwo Naukowe Śląsk, Katowice 2001; K.Wódz (red.), Przestrzeń – środowisko społeczne – środowisko kulturowe. Z badań nad starymi dzielnicami miast Górnego Śląska, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1992; N.Juzwa, K.Wódz (red.), Rewitalizacja historycznych dzielnic mieszkalno-przemysłowych. Idee – projekty – realizacje. Katowice 1996. A.Karwacki, Błędne koło. Reprodukcja kultury podklasy społecznej. Wydawnictwo UMK, Toruń 2006.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> <br /> Autor:[[dr hab. Krystyna Faliszek]]<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Czapiński J., Panek T. (red.), Diagnoza społeczna 2009. Warunki i jakość życia Polaków, [http://www.diagnoza.com www.diagnoza.com] , dostęp 2.10.2013<br /> #Czapiński J., Panek T. (red.), Diagnoza społeczna 2013. Warunki i jakość życia Polaków, [http://www.diagnoza.com www.diagnoza.com] , dostęp 2.10.2013<br /> #Faliszek K., Łęcki K., Wódz K., Górnicy. Zbiorowości górnicze u progu zmian, Wydawnictwo Naukowe Śląsk, Katowice 2001 <br /> #Golinowska S., Tarkowska E., Topińska I. (red.), Ubóstwo i wykluczenie społeczne. Badania. Metody. Wyniki, IPiSS, Warszawa 2005<br /> #Grotowska-Leder J., Fenomen wielkomiejskiej biedy. Od epizodu do underclass, Wydawnictwo UŁ, Łódź 2002<br /> #Juzwa N., Wódz K. (red.), Rewitalizacja historycznych dzielnic mieszkalno-przemysłowych. Idee – projekty – realizacje. Katowice 1996. <br /> #Karwacki A., Błędne koło. Reprodukcja kultury podklasy społecznej. Wydawnictwo UMK, Toruń 2006<br /> #Lister R., Bieda, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2007<br /> #Panek T., Podgórski J., Szulc A., Ubóstwo: teoria i praktyka pomiaru, SGH, Warszawa 1999<br /> #Rysz-Kowalczyk B. (red.), Leksykon polityki społecznej, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2001<br /> #Schiller B.R., The economics of poverty and discrimination, Pearson Prentice Hall, Upper Saddle River 2004<br /> #Szarfenberg R., Żołędowski C., Theiss M. (red.), Ubóstwo i wykluczenie społeczne. Perspektywa poznawcza, IPS UW, Warszawa 2010<br /> #Wódz K. (red.), Przestrzeń – środowisko społeczne – środowisko kulturowe. Z badań nad starymi dzielnicami miast Górnego Śląska, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1992; <br /> #Wódz K., Underclass w starych dzielnicach przemysłowych miast Górnego Śląska, [w:] I.Machaj, J.Styk (red.), Stare i nowe struktury społeczne w Polsce. Tom I: Miasto, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1994; <br /> #Wódz K., Łęcki K., Nowe i stare ubóstwo na Górnym Śląsku (Ubóstwo w rejonie pogranicza kulturowego), „Kultura i Społeczeństwo” nr 2/1998.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Plik:Ub%C3%B3stwo.png&diff=2568 2014-12-10T12:00:21Z

<p>Milka: http://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/doccontent?id=51720&amp;from=FBC Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Wrocławskiego</p> <hr /> <div>http://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/doccontent?id=51720&amp;from=FBC<br /> <br /> Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Wrocławskiego</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Gubernia_piotrkowska&diff=2567 2014-12-10T11:41:52Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Historia]]<br /> <br /> Gubernia piotrkowska - jedna z 10 [[Gubernia|guberni]] utworzonych w 1867 roku w wyniku nowego podziału administracyjnego [[Królestwo Polskie|Królestwa Polskiego]]. Gubernie były ''jednostkami'' administracyjnymi w Rosji i w krajach przez nią zajętych. Wprowadzone zostały przez rosyjskiego cara Piotra I na początku XVIII wieku, a od 1837 roku stały się także jednostkami podziału terytorialnego w Królestwie Polskim zastępując [[województwo|województwa]]. Na czele guberni stał [[gubernator]] mianowany przez cara.<br /> <br /> [[Plik:Gubernia-piotrkowska3.png|200px|thumb|right|Gubernia Piotrkowska]]<br /> ==Powstanie guberni ==<br /> <br /> Gubernia piotrkowska utworzona została w wyniku reformy administracyjnej Królestwa Polskiego ze stycznia 1867 roku. Była to jedna z kar (sankcji) za [[powstanie styczniowe]], które ogarnęło ziemie polskie w latach 1863/1864 . Od 1866 roku zaczęto w ramach polityki unifikacji likwidować instytucje świadczące o odrębności Królestwa Polskiego. W ramach tej reformy, na mocy ukazu carskiego &quot;O zarządzie gubernialnym i powiatowym&quot;, 5 dużych guberni Królestwa podzielono na 10 mniejszych w ramach generał-gubernatorstwa warszawskiego. <br /> <br /> ==Terytorium ==<br /> <br /> Gubernia piotrkowska powstała kosztem guberni warszawskiej i radomskiej. Jej kształt przypominał długi i wąski pas ciągnący się z północy na południe. Powierzchnia liczyła 12 249 kilometrów kwadratowych. Wchodziły do niej ziemie [[Zabór pruski|zaboru pruskiego]], które w 1807 roku weszły w skład [[Księstwo Warszawskie|Księstwa Warszawskiego]], a w 1815 roku w skład Królestwa Polskiego. Od północy gubernia piotrkowska graniczyła z gubernią warszawską i kaliską, od zachodu z kaliską i [[Śląsk Pruski|pruskim Śląskiem]], od wschodu z gubernią radomską i kielecką, a od południa, od tzw. [[Trójkąt Trzech Cesarzy|trójkąta trzech cesarzy]], z Austrią. Stolicą guberni był [[Piotrków Trybunalski]]. Gubernia dzieliła się na osiem [[Powiat|powiatów]] (ujezdów) i 150 [[Gmina|gmin]]. Były to powiaty: [[Powiat będziński|będziński]] z miastem powiatowym [[Będzin|Będzinem]], brzeziński z miastem powiatowym Brzeziny, [[powiat częstochowski|częstochowski]] z miastem powiatowym [[Częstochowa|Częstochową]], łaski z miastem powiatowym Łaskiem, łódzki z miastem powiatowym Łodzią, noworadomski z miastem powiatowym Radomsko (Noworadomsk), [http://zbc.uz.zgora.pl/dlibra/doccontent?id=14646&amp;from=FBC powiat piotrkowski]z miastem powiatowym [[Piotrków Trybunalski|Piotrkowem Trybunalskim]], rawski z miastem powiatowym Rawą. Według wielkości obszaru, największym w guberni był powiat noworadomski, a potem piotrkowski, najmniejszy zaś powiat łódzki. W 1885 roku przyłączono do guberni gminę [[Kromołów]], dzielnicę obecnego [[Zawiercie|Zawiercia]].<br /> <br /> [[Plik:Będzin.png|500px|thumb|right|Gubernia Piotrkowska|Mapa powiatu częstochowskiego]]<br /> <br /> [[Plik:Będzin 2.png|500px|thumb|right|Gubernia Piotrkowska|Mapa powiatu będzińskiego]]<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> ==Władze ==<br /> <br /> Na czele guberni stał gubernator, wicegubernator i tzw. [[rząd gubernialny]], który otrzymał szerokie uprawnienia w kwestiach administracyjnych, gospodarczych i społecznych. Na czele powiatów stali [[Naczelnik|naczelnicy]], będący szefami administracji oraz stróżami przestrzegania prawa i porządku. Sprawowali oni nadzór nad gminami, gromadami i miastami w podległym im powiecie. Pierwszym gubernatorem piotrkowskim: od 13 stycznia 1867 roku do 28 lutego 1884 roku został generał lejtnant [[Iwan Semionowicz Kachanow]], absolwent Akademii Artylerii w Petersburgu i dowódca 3. Brygady Artylerii Gwardii w Warszawie od 1864 roku. Wicegubernatorami kolejno byli: od 13 stycznia 1867 do lutego 1874 roku [[Władimir Aleksandrowicz Priewłocki]], od 22 marca 1872 roku do listopada 1883 roku [[Roman Wasilewicz Essen]], od 6 grudnia 1883 roku do 24 kwietnia 1885 roku [[Władimir Filipowicz Tchorżewski]]. Kolejnym gubernatorem mianowano [[Nikołaj Aleksandrowicz Zinowjew|Nikołaja Aleksandrowicza Zinowjewa]], który pełnił tę funkcję do 17 lutego 1887 roku. Realizował przy tym koncepcje generał-gubernatora warszawskiego Josifa Hurki, rusyfikacji i hamowania rozwoju ziem Królestwa Polskiego. Wicegubernatorami byli wówczas: od 6 do 16 lipca 1885 roku Aleksandr Andrejewicz Sołncew, a od 16 lipca do 1892 roku Iwan Gregoriewicz Podgrodnikow. Kolejnymi gubernatorami piotrkowskimi byli: od 24 marca 1887 roku do 5 marca 1890 roku generał lejtnant [[Aleksandr Władimirowicz Komarow]], do 28 października 1904 roku [[Konstantin Konstantinowicz Miller]], do 2 grudnia 1905 roku [[Michaił Wiktorowicz Arcimowicz]], od 25 marca 1906 roku do 3 kwietnia 1910 roku [[Anton Ottowicz von Essen]], a ostatnim gubernatorem od 16 kwietnia 1910 roku do 1915 roku był [[Michaił Eduardowicz Jaczewski]]. Wicegubernatorami byli w 1892 roku Matwiej Wiktorowicz Michalewicz, do 1899 roku Boris Aleksandrowicz Ozieriow, do 1902 roku hrabia Aleksandr Aleksandrowicz von Lüders-Weymar, do 1905 roku pułkownik Iwan Aleksandrowicz Reinhardt, do 1915 roku generał major Fiodor Erastowicz Fortwengler. <br /> Pod względem sądowym gubernia dzieliła się na dwa okręgi [[Sąd pokoju|sądów pokoju]], piotrkowski i częstochowski oraz na 43 okręgi [[Sąd gminny|sądów gminnych]]. Gubernia istniała do czasu zajęcia jej obszaru w czasie [[Pierwsza wojna światowa|I wojny światowej]] przez wojska niemieckie i austriackie w 1915 roku, chociaż część guberni okupowana była już od 1914 roku.<br /> <br /> ==Ludność ==<br /> <br /> W guberni piotrkowskiej zanotowano bardzo szybki przyrost ludności końcu XIX wieku i na początku XX wieku. W 1866 roku liczyła około 620 000 mieszkańców, a już w 1874 roku ich liczba wzrosła do 706 606, w 1886 roku do 927 000, a z cudzoziemcami do 957 000 mieszkańców. <br /> <br /> <br /> [[Plik:Typ2.png|200px|thumb|right]]<br /> <br /> [[Plik:Typ1.png|200px|thumb|right|Gubernia Piotrkowska|Mieszkańcy wsi w guberni piotrkowskiej w XIX wieku]]<br /> <br /> <br /> <br /> Po kolejnych jedenastu latach, według spisu z 1897 roku, ludność guberni wynosiła 1 403 901 mieszkańców, a kolejne powiaty zamieszkiwało: będziński – 244 433 ludzi, z czego 86,2% Polaków, 1,0% Rosjan, 1,6% Niemców, 10,4% [[Żydzi|Żydów]], brzeziński – 99 625 ludzi, z czego 64,8% Polaków, 1,0% Rosjan, 14,4% Niemców, 19,4% Żydów, częstochowski – 159 754 ludzi, z czego 83,3% Polaków, 2,5% Rosjan, 1,3% Niemców, 11,9% Żydów, łaski – 117 685 ludzi, z czego 74,2% Polaków, 2,4% Czechów, 12,3% Niemców, 10,8% Żydów, łódzki – 430 305 ludzi, z czego 51,7% Polaków, 1,7% Rosjan, 22,6% Niemców, 23,5% Żydów, nowo-radomski – 129 839 ludzi, z czego 88,8% Polaków, 2,3% Niemców, 8,2% Żydów, piotrkowski – 153 687 ludzi, z czego 78,3% Polaków, 1,8% Rosjan, 7,2% Niemców, 11,9% Żydów, rawski – 69 573 ludzi, z czego 84,7% Polaków, 1,1% Rosjan, 3,7% Niemców, 10,4% Żydów. W skali całej guberni było to 72,1% Polaków, 1,4% Rosjan, 10,6% Niemców, 15,2% Żydów. Mężczyzn było 697 096, a kobiet 706 805&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=56 Rosyjskie dane statystyczne z 1897 roku]&lt;/ref&gt;. Największymi miastami guberni były: Łódź – 314 020 mieszkańców, Częstochowa – 45 045 mieszkańców, Piotrków – 31 182 mieszkańców, Będzin – 23 757 mieszkańców. Ludność miast stanowiła blisko 35 procent mieszkańców guberni. [[Katolicy|Katolikami]] było 1 023 200 mieszkańców guberni, prawosławnymi - 22 251 mieszkańców, [[Luteranie|luteranami]] - 131 398 mieszkańców, [[Kalwini|kalwinami]] – 2758 mieszkańców, [[Baptyści|baptystami]] – 1021 mieszkańców, [[Mahometanie|mahometanami]] - 311 mieszkańców, a judaizm wyznawało 222 558 mieszkańców. W 1910 roku ludność guberni liczyła już 2 063 500, a gęstość zaludnienia wynosiła 171 osoby na kilometr kwadratowy. <br /> <br /> W latach osiemdziesiątych XIX wieku w guberni były trzy [[gimazjum|gimnazja]] męskie i jedno żeńskie, jedna szkoła wyższa rzemieślnicza, dwie szkoły niedzielno-handlowe, dwie szkoły 4-klasowe miejskie, jedna 2-klasowa i dwie początkowe 2-klasowe oraz 448 szkół elementarnych 1-klasowych 17 szkół niedzielno-rzemieślniczych. Funkcjonowało również 12 szkół elementarnych [[Szkoły żydowskie|żydowskich]]. Uzupełniały ten system 36 prywatne szkoły (zakłady naukowe), w tym 5 żydowskich, 7 szkół prywatnych przy fabrykach oraz 57 kantorów augsburskich i reformowanych. W 1885 roku naukę w tych szkołach pobierało 23 955 chłopców i 15 658 dziewcząt (razem 39 613 uczniów). Opiekę zdrowotną zapewniało w guberni latach osiemdziesiątych XIX wieku 87 lekarzy w tym 24 rządowych, 9 weterynarzy oraz 220 felczerów i 114 akuszerek. Funkcjonowały 54 apteki. Było 18 szpitali, w tym 8 prywatnych na wsiach i przy fabrykach oraz jeden zakład wodoleczniczy w [[Nowe Miasto|Nowym Mieście]] nad [[Pilica|Pilicą]]. Działało również 7 przytułków, 3 ochronki dla dzieci katolickich i jedna dla dzieci prawosławnych, 13 przytułków i 3 ochronki wiejskie. <br /> <br /> ==Gospodarka ==<br /> <br /> Gubernia należała do jednej z najbardziej rozwiniętych gospodarczo w Królestwie Polskim. Poziom rozwoju rolnictwa w guberni uzależniony był od niskiej klasy gruntów. Na północy, na terenach nizinnych dominowały grunty piaszczyste, a grunty gliniaste ciągnęły się wzdłuż rzeki Pilicy. Rolnictwo dominowało w powiatach piotrkowskim, rawskim, brzezińskim, noworadomskim. W 1885 roku na ziemie uprawne przypadało 66,4 procent gruntów, reszta były to lasy, krzaki i pastwiska. Poniżej 5 procent zajmowały nieużytki. Ok. 45 procent gruntów zajmowała większa własność, kolejne 45 procent własność chłopska, a ok. 10 procent grunty rządowe i będące własnością instytucji publicznych. Przy czym w powiecie będzińskim dominowała własność mniejsza, a w powiatach brzezińskim i noworadomskim własność większa. Głównymi uprawami było żyto i kartofle, będące surowcem dla 54 gorzelni, 45 browarów i 5 fabryk krochmalu na terenie guberni. Działały też dwie cukrownie w Silniczce i Rudzie Pabianickiej.<br /> Natomiast powiaty będziński i łódzki, należały do najbardziej uprzemysłowionych obszarów w Królestwie Polskim. W guberni, za sprawą Łodzi, dominował przemysł bawełniany. W Tomaszowie rozwinął się natomiast przemysł sukienniczy. W powiecie będzińskim rozwijał się wielki ośrodek górniczo-hutniczy, tzw. [[Zagłębie Dąbrowskie]], korzystające z bogatych pokładów węgla kamiennego. W 1885 roku cała produkcja przemysłowa guberni wynosiła 84 625 000 srebrnych rubli, z czego wartość produkcji hut i kopalń wynosiła 12 020 000 srebrnych rubli, a przemysłu bawełnianego, jedwabniczego i lnianego 38 548 000 srebrnych rubli oraz wełnianego 17 458 000 srebrnych rubli. W tym samym roku przemyśle znajdowało zatrudnienie 70 481 ludzi. 95 fabryk w guberni zatrudniało wówczas powyżej 100 robotników (najwięcej w powiecie będzińskim – 35 i w Łodzi - 28), działało 26 kopalń. Rozwijał się również handel dostarczający przede wszystkim surowce fabrykom i zajmujący się zbytem ich produkcji. W 1885 roku surowców krajowych zakupiono na sumę 22 561 000 srebrnych rubli, a zagranicznych na sumę 25 636 000 srebrnych rubli&lt;ref&gt;Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Warszawa 1887, t. 8, s. 202-205&lt;/ref&gt;. Na początku XX wieku obroty całego handlu w guberni kształtowały się na poziomie między 100 000 000 a 120 000 000 srebrnych rubli. Ułatwiał handel fakt, iż przez obszar guberni biegł kluczowy szlak kolejowy tzw. [[Kolej Warszawsko-Wiedeńska]]. Uruchomiono ją w 1848 roku, z przejściem do austriackiej [[Galicja|Galicji]] w [[Granica|Granicy]] ([[Maczki|Maczkach]]), a w 1859 roku zbudowano łącznik tej linii z siecią kolei na pruskim [[Śląsk|Śląsku]], ze stacją graniczną w [[Sosnowiec|Sosnowcu]]. Sieć kolejową na terenie guberni uzupełniła otwarta w 1885 roku szerokotorowa [[Kolej Iwanogrodzko-Dąbrowska]]. Natomiast Łódź z Warszawą połączyła w 1902 roku prywatna kolej Warszawsko-Kaliska, która w 1906 roku otrzymała łącznik z siecią kolei niemieckich. Natomiast dwie główne rzeki guberni, Pilica i [[Warta]] na jej obszarze nie były spławne. <br /> Dynamiczny rozwój przemysłu guberni w Zagłębiu Dąbrowskim nastąpił na przełomie wieków XIX i XX dzięki wielkim inwestycją kapitału francuskiego, który stopniowo wypierał kapitał niemiecki z [[Górny Śląsk|Górnego Śląska]] obecny na tym obszarze od lat 50-tych XIX wieku. Przemysł rozwijał się pod wpływem rosnącego zapotrzebowania na rynku wewnętrznym na paliwo mineralne - węgiel oraz na surówkę żelaza. Niewątpliwie na szybkość tego rozwoju wpłynęły cła protekcyjne zabezpieczające przemysł przed konkurencją okręgu Górnośląskiego. Wydobycie węgla zwiększyło się w latach 1870-1900 dwunastokrotnie (z 3 200 000 do 38 400 000 ton). Wydobywano wówczas węgiel w ok. 30 kopalniach zarządzanych przez 9 a po 1900 roku przez 6 wielkich towarzystw akcyjnych. Produkcja surówki żelaza wzrosła w latach 1880-1900 z 400 000 do 3 600 000 ton. W górnictwie węglowym Zagłębia Dąbrowskiego przodowało początkowo [[Gwarectwo Hrabiego Renarda]] przekształcone w Towarzystwo Przemysłowo Górnicze Hrabiego Renarda. Posiadało ono 3 kopalnie węgla w Sielcach koło Sosnowca, walcownie rur, dobra ziemskie w Będzinie, elektrownie w Sosnowcu oraz zakłady przetwórcze (browar, młyn). Po 1890 roku na czołowe miejsce wysunęło się [[Towarzystwo Sosnowieckie Kopalń i Zakładów Hutniczych]] założone przez kapitał francuski (Société Anonyme des Charbonnages Mines et Usines de Sosnowice - 4 250 000 srebrnych rubli). Obok kopalń węgla zarządzało ono kopalniami rudy [[galman|galmanu]], hutą cynku, walcownią w [[Zagórze|Zagórzu]] i warsztatami mechanicznymi w [[Niwka|Niwce]]. Obok nich działało [[Warszawskie Towarzystwo Kopalń Węgla i Zakładów Hutniczych]] reprezentujące początkowo kapitał krajowy. Hutnictwo cynku (60 000 ton w 1900 roku) opanowały Towarzystwo Sosnowieckie i Towarzystwo Francusko-Rosyjskie. Przemysł metalurgiczny i metalowy rozwijał się nie tylko dzięki zapotrzebowaniu rynku Królestwa Polskiego (budownictwo kolejowe, przemysłowe i miejskie), ale przede wszystkim dzięki eksportowi na rynek rosyjski. To było też siła przyciągającą na teren Zagłębia Dąbrowskiego kapitał zagraniczny. W tym samym czasie w Łodzi rosły fortuny wielkich przemysłowców: Scheiblerów, Grohmanów i Poznańskich. W 1872 roku powstał z inicjatywy Karola Scheiblera Bank Handlowy w Łodzi. W 1880 roku zatwierdzony został statut pierwszej w Łodzi spółki akcyjnej - Towarzystwa Akcyjnego Wyrobów Bawełnianych K. Scheiblera. Następny był Ludwik Geyer, którego firma w 1885 roku przekształcona została w spółkę akcyjną: Towarzystwo Akcyjne Wyrobów Bawełnianych L. Geyera. Od 1872 roku Izrael Poznański wzniósł tkalnię bawełny, a następnie przędzalnię, bielnik, apreturę, farbiarnię, drukarnię tkanin i szereg obiektów pomocniczych, takich jak gazownia, odlewnia żelaza, oddział budowy maszyn. Obiekty te wraz z osiedlem robotniczym, szpitalem, szkołą i sklepami tworzyły tzw. dzielnicę fabryczną Poznańskiego. W 1899 roku na tej bazie powołano Towarzystwo Akcyjne Wyrobów Bawełnianych I. K. Poznańskiego. Od lat siedemdziesiątych powstawały w Łodzi coraz większe budynki fabryczne i wspaniałe pałace fabrykantów, np. Roberta Bidermanna, Juliusza Heinzla, Markusa Silbersteina, itp. Rozwijały się nowe gałęzie przemysłu. W 1914 roku Łódź osiągnęła pół miliona mieszkańców. Wszystko to czyniło z obszarów guberni piotrkowskiej centrum industrializacji Królestwa Polskiego. W guberni funkcjonowało na przełomie wieków XIX i XX 3 500 fabryk i zakładów zatrudniających 160 000 robotników, z produkcją kształtującą się na poziomie 150 000 000 srebrnych rubli. <br /> <br /> <br /> Autor:[[prof. UŚ dr hab. Dariusz Nawrot]]<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Andrzej Gawryszewski: Ludność Polski w XX wieku. Warszawa 2005<br /> #Irena Kostrowicka, Zbigniew Landau, Jerzy Tomaszewski: Historia gospodarcza Polski XIX i XX wieku. Warszawa 1984.<br /> #Dariusz Nawrot: Przemysł na widowni – z dziejów industrializacji Zagłębia Dąbrowskiego w XIX i na początku XX wieku. W: Zagłębie Dąbrowskie w czasach zaborów i walk o niepodległość (do 1918 roku). Red. Jan Walczak. Sosnowiec 2004<br /> #Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Warszawa 1887, t. 8<br /> #W. Trzebiński, A. Borkiewicz: Podziały administracyjne Królestwa Polskiego w okresie 1815-1918 (Zarys historyczny). „Dokumentacja Geograficzna” 1956, z. 4 <br /> #Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. СПб., 1890—1907, т. 82 <br /> #Памятная книжка Петроковской губернии на 1886 год. Петроков 1886 <br /> <br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> ŚBC<br /> <br /> [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/202 Gubernia piotrkowska w Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Warszawa 1887]<br /> <br /> JBC<br /> <br /> [http://fbc.pionier.net.pl/id/oai:jbc.bj.uj.edu.pl:149 Mappa geognostyczna Radomskiej, Kieleckiej i części Petrakowskiej gubernii pomiędzy rzekami Wisłą, Pilicą i Przemszą białą sporządzoną przez… według badań Pusza, Hempla, Karnala i Remera 1875]<br /> <br /> ŚwBC<br /> <br /> [http://fbc.pionier.net.pl/id/oai:sbc.wbp.kielce.pl:7025 Marian Wawrzyniec, Współczesne zewnętrzne strony życia ludu w Guberniach: Kieleckiej, Radomskiej, Piotrkowskiej, Warszawskiej, części Siedleckiej i Lubelskiej, Kraków 1911]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Gubernia_piotrkowska&diff=2566 2014-12-10T11:41:34Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Historia]]<br /> <br /> Gubernia piotrkowska - jedna z 10 [[Gubernia|guberni]] utworzonych w 1867 roku w wyniku nowego podziału administracyjnego [[Królestwo Polskie|Królestwa Polskiego]]. Gubernie były ''jednostkami'' administracyjnymi w Rosji i w krajach przez nią zajętych. Wprowadzone zostały przez rosyjskiego cara Piotra I na początku XVIII wieku, a od 1837 roku stały się także jednostkami podziału terytorialnego w Królestwie Polskim zastępując [[województwo|województwa]]. Na czele guberni stał [[gubernator]] mianowany przez cara.<br /> <br /> [[Plik:Gubernia-piotrkowska3.png|200px|thumb|right|Gubernia Piotrkowska]]<br /> ==Powstanie guberni ==<br /> <br /> Gubernia piotrkowska utworzona została w wyniku reformy administracyjnej Królestwa Polskiego ze stycznia 1867 roku. Była to jedna z kar (sankcji) za [[powstanie styczniowe]], które ogarnęło ziemie polskie w latach 1863/1864 . Od 1866 roku zaczęto w ramach polityki unifikacji likwidować instytucje świadczące o odrębności Królestwa Polskiego. W ramach tej reformy, na mocy ukazu carskiego &quot;O zarządzie gubernialnym i powiatowym&quot;, 5 dużych guberni Królestwa podzielono na 10 mniejszych w ramach generał-gubernatorstwa warszawskiego. <br /> <br /> ==Terytorium ==<br /> <br /> Gubernia piotrkowska powstała kosztem guberni warszawskiej i radomskiej. Jej kształt przypominał długi i wąski pas ciągnący się z północy na południe. Powierzchnia liczyła 12 249 kilometrów kwadratowych. Wchodziły do niej ziemie [[Zabór pruski|zaboru pruskiego]], które w 1807 roku weszły w skład [[Księstwo Warszawskie|Księstwa Warszawskiego]], a w 1815 roku w skład Królestwa Polskiego. Od północy gubernia piotrkowska graniczyła z gubernią warszawską i kaliską, od zachodu z kaliską i [[Śląsk Pruski|pruskim Śląskiem]], od wschodu z gubernią radomską i kielecką, a od południa, od tzw. [[Trójkąt Trzech Cesarzy|trójkąta trzech cesarzy]], z Austrią. Stolicą guberni był [[Piotrków Trybunalski]]. Gubernia dzieliła się na osiem [[Powiat|powiatów]] (ujezdów) i 150 [[Gmina|gmin]]. Były to powiaty: [[Powiat będziński|będziński]] z miastem powiatowym [[Będzin|Będzinem]], brzeziński z miastem powiatowym Brzeziny, [[powiat częstochowski|częstochowski]] z miastem powiatowym [[Częstochowa|Częstochową]], łaski z miastem powiatowym Łaskiem, łódzki z miastem powiatowym Łodzią, noworadomski z miastem powiatowym Radomsko (Noworadomsk), [http://zbc.uz.zgora.pl/dlibra/doccontent?id=14646&amp;from=FBC powiat piotrowski]z miastem powiatowym [[Piotrków Trybunalski|Piotrkowem Trybunalskim]], rawski z miastem powiatowym Rawą. Według wielkości obszaru, największym w guberni był powiat noworadomski, a potem piotrkowski, najmniejszy zaś powiat łódzki. W 1885 roku przyłączono do guberni gminę [[Kromołów]], dzielnicę obecnego [[Zawiercie|Zawiercia]].<br /> <br /> [[Plik:Będzin.png|500px|thumb|right|Gubernia Piotrkowska|Mapa powiatu częstochowskiego]]<br /> <br /> [[Plik:Będzin 2.png|500px|thumb|right|Gubernia Piotrkowska|Mapa powiatu będzińskiego]]<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> ==Władze ==<br /> <br /> Na czele guberni stał gubernator, wicegubernator i tzw. [[rząd gubernialny]], który otrzymał szerokie uprawnienia w kwestiach administracyjnych, gospodarczych i społecznych. Na czele powiatów stali [[Naczelnik|naczelnicy]], będący szefami administracji oraz stróżami przestrzegania prawa i porządku. Sprawowali oni nadzór nad gminami, gromadami i miastami w podległym im powiecie. Pierwszym gubernatorem piotrkowskim: od 13 stycznia 1867 roku do 28 lutego 1884 roku został generał lejtnant [[Iwan Semionowicz Kachanow]], absolwent Akademii Artylerii w Petersburgu i dowódca 3. Brygady Artylerii Gwardii w Warszawie od 1864 roku. Wicegubernatorami kolejno byli: od 13 stycznia 1867 do lutego 1874 roku [[Władimir Aleksandrowicz Priewłocki]], od 22 marca 1872 roku do listopada 1883 roku [[Roman Wasilewicz Essen]], od 6 grudnia 1883 roku do 24 kwietnia 1885 roku [[Władimir Filipowicz Tchorżewski]]. Kolejnym gubernatorem mianowano [[Nikołaj Aleksandrowicz Zinowjew|Nikołaja Aleksandrowicza Zinowjewa]], który pełnił tę funkcję do 17 lutego 1887 roku. Realizował przy tym koncepcje generał-gubernatora warszawskiego Josifa Hurki, rusyfikacji i hamowania rozwoju ziem Królestwa Polskiego. Wicegubernatorami byli wówczas: od 6 do 16 lipca 1885 roku Aleksandr Andrejewicz Sołncew, a od 16 lipca do 1892 roku Iwan Gregoriewicz Podgrodnikow. Kolejnymi gubernatorami piotrkowskimi byli: od 24 marca 1887 roku do 5 marca 1890 roku generał lejtnant [[Aleksandr Władimirowicz Komarow]], do 28 października 1904 roku [[Konstantin Konstantinowicz Miller]], do 2 grudnia 1905 roku [[Michaił Wiktorowicz Arcimowicz]], od 25 marca 1906 roku do 3 kwietnia 1910 roku [[Anton Ottowicz von Essen]], a ostatnim gubernatorem od 16 kwietnia 1910 roku do 1915 roku był [[Michaił Eduardowicz Jaczewski]]. Wicegubernatorami byli w 1892 roku Matwiej Wiktorowicz Michalewicz, do 1899 roku Boris Aleksandrowicz Ozieriow, do 1902 roku hrabia Aleksandr Aleksandrowicz von Lüders-Weymar, do 1905 roku pułkownik Iwan Aleksandrowicz Reinhardt, do 1915 roku generał major Fiodor Erastowicz Fortwengler. <br /> Pod względem sądowym gubernia dzieliła się na dwa okręgi [[Sąd pokoju|sądów pokoju]], piotrkowski i częstochowski oraz na 43 okręgi [[Sąd gminny|sądów gminnych]]. Gubernia istniała do czasu zajęcia jej obszaru w czasie [[Pierwsza wojna światowa|I wojny światowej]] przez wojska niemieckie i austriackie w 1915 roku, chociaż część guberni okupowana była już od 1914 roku.<br /> <br /> ==Ludność ==<br /> <br /> W guberni piotrkowskiej zanotowano bardzo szybki przyrost ludności końcu XIX wieku i na początku XX wieku. W 1866 roku liczyła około 620 000 mieszkańców, a już w 1874 roku ich liczba wzrosła do 706 606, w 1886 roku do 927 000, a z cudzoziemcami do 957 000 mieszkańców. <br /> <br /> <br /> [[Plik:Typ2.png|200px|thumb|right]]<br /> <br /> [[Plik:Typ1.png|200px|thumb|right|Gubernia Piotrkowska|Mieszkańcy wsi w guberni piotrkowskiej w XIX wieku]]<br /> <br /> <br /> <br /> Po kolejnych jedenastu latach, według spisu z 1897 roku, ludność guberni wynosiła 1 403 901 mieszkańców, a kolejne powiaty zamieszkiwało: będziński – 244 433 ludzi, z czego 86,2% Polaków, 1,0% Rosjan, 1,6% Niemców, 10,4% [[Żydzi|Żydów]], brzeziński – 99 625 ludzi, z czego 64,8% Polaków, 1,0% Rosjan, 14,4% Niemców, 19,4% Żydów, częstochowski – 159 754 ludzi, z czego 83,3% Polaków, 2,5% Rosjan, 1,3% Niemców, 11,9% Żydów, łaski – 117 685 ludzi, z czego 74,2% Polaków, 2,4% Czechów, 12,3% Niemców, 10,8% Żydów, łódzki – 430 305 ludzi, z czego 51,7% Polaków, 1,7% Rosjan, 22,6% Niemców, 23,5% Żydów, nowo-radomski – 129 839 ludzi, z czego 88,8% Polaków, 2,3% Niemców, 8,2% Żydów, piotrkowski – 153 687 ludzi, z czego 78,3% Polaków, 1,8% Rosjan, 7,2% Niemców, 11,9% Żydów, rawski – 69 573 ludzi, z czego 84,7% Polaków, 1,1% Rosjan, 3,7% Niemców, 10,4% Żydów. W skali całej guberni było to 72,1% Polaków, 1,4% Rosjan, 10,6% Niemców, 15,2% Żydów. Mężczyzn było 697 096, a kobiet 706 805&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=56 Rosyjskie dane statystyczne z 1897 roku]&lt;/ref&gt;. Największymi miastami guberni były: Łódź – 314 020 mieszkańców, Częstochowa – 45 045 mieszkańców, Piotrków – 31 182 mieszkańców, Będzin – 23 757 mieszkańców. Ludność miast stanowiła blisko 35 procent mieszkańców guberni. [[Katolicy|Katolikami]] było 1 023 200 mieszkańców guberni, prawosławnymi - 22 251 mieszkańców, [[Luteranie|luteranami]] - 131 398 mieszkańców, [[Kalwini|kalwinami]] – 2758 mieszkańców, [[Baptyści|baptystami]] – 1021 mieszkańców, [[Mahometanie|mahometanami]] - 311 mieszkańców, a judaizm wyznawało 222 558 mieszkańców. W 1910 roku ludność guberni liczyła już 2 063 500, a gęstość zaludnienia wynosiła 171 osoby na kilometr kwadratowy. <br /> <br /> W latach osiemdziesiątych XIX wieku w guberni były trzy [[gimazjum|gimnazja]] męskie i jedno żeńskie, jedna szkoła wyższa rzemieślnicza, dwie szkoły niedzielno-handlowe, dwie szkoły 4-klasowe miejskie, jedna 2-klasowa i dwie początkowe 2-klasowe oraz 448 szkół elementarnych 1-klasowych 17 szkół niedzielno-rzemieślniczych. Funkcjonowało również 12 szkół elementarnych [[Szkoły żydowskie|żydowskich]]. Uzupełniały ten system 36 prywatne szkoły (zakłady naukowe), w tym 5 żydowskich, 7 szkół prywatnych przy fabrykach oraz 57 kantorów augsburskich i reformowanych. W 1885 roku naukę w tych szkołach pobierało 23 955 chłopców i 15 658 dziewcząt (razem 39 613 uczniów). Opiekę zdrowotną zapewniało w guberni latach osiemdziesiątych XIX wieku 87 lekarzy w tym 24 rządowych, 9 weterynarzy oraz 220 felczerów i 114 akuszerek. Funkcjonowały 54 apteki. Było 18 szpitali, w tym 8 prywatnych na wsiach i przy fabrykach oraz jeden zakład wodoleczniczy w [[Nowe Miasto|Nowym Mieście]] nad [[Pilica|Pilicą]]. Działało również 7 przytułków, 3 ochronki dla dzieci katolickich i jedna dla dzieci prawosławnych, 13 przytułków i 3 ochronki wiejskie. <br /> <br /> ==Gospodarka ==<br /> <br /> Gubernia należała do jednej z najbardziej rozwiniętych gospodarczo w Królestwie Polskim. Poziom rozwoju rolnictwa w guberni uzależniony był od niskiej klasy gruntów. Na północy, na terenach nizinnych dominowały grunty piaszczyste, a grunty gliniaste ciągnęły się wzdłuż rzeki Pilicy. Rolnictwo dominowało w powiatach piotrkowskim, rawskim, brzezińskim, noworadomskim. W 1885 roku na ziemie uprawne przypadało 66,4 procent gruntów, reszta były to lasy, krzaki i pastwiska. Poniżej 5 procent zajmowały nieużytki. Ok. 45 procent gruntów zajmowała większa własność, kolejne 45 procent własność chłopska, a ok. 10 procent grunty rządowe i będące własnością instytucji publicznych. Przy czym w powiecie będzińskim dominowała własność mniejsza, a w powiatach brzezińskim i noworadomskim własność większa. Głównymi uprawami było żyto i kartofle, będące surowcem dla 54 gorzelni, 45 browarów i 5 fabryk krochmalu na terenie guberni. Działały też dwie cukrownie w Silniczce i Rudzie Pabianickiej.<br /> Natomiast powiaty będziński i łódzki, należały do najbardziej uprzemysłowionych obszarów w Królestwie Polskim. W guberni, za sprawą Łodzi, dominował przemysł bawełniany. W Tomaszowie rozwinął się natomiast przemysł sukienniczy. W powiecie będzińskim rozwijał się wielki ośrodek górniczo-hutniczy, tzw. [[Zagłębie Dąbrowskie]], korzystające z bogatych pokładów węgla kamiennego. W 1885 roku cała produkcja przemysłowa guberni wynosiła 84 625 000 srebrnych rubli, z czego wartość produkcji hut i kopalń wynosiła 12 020 000 srebrnych rubli, a przemysłu bawełnianego, jedwabniczego i lnianego 38 548 000 srebrnych rubli oraz wełnianego 17 458 000 srebrnych rubli. W tym samym roku przemyśle znajdowało zatrudnienie 70 481 ludzi. 95 fabryk w guberni zatrudniało wówczas powyżej 100 robotników (najwięcej w powiecie będzińskim – 35 i w Łodzi - 28), działało 26 kopalń. Rozwijał się również handel dostarczający przede wszystkim surowce fabrykom i zajmujący się zbytem ich produkcji. W 1885 roku surowców krajowych zakupiono na sumę 22 561 000 srebrnych rubli, a zagranicznych na sumę 25 636 000 srebrnych rubli&lt;ref&gt;Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Warszawa 1887, t. 8, s. 202-205&lt;/ref&gt;. Na początku XX wieku obroty całego handlu w guberni kształtowały się na poziomie między 100 000 000 a 120 000 000 srebrnych rubli. Ułatwiał handel fakt, iż przez obszar guberni biegł kluczowy szlak kolejowy tzw. [[Kolej Warszawsko-Wiedeńska]]. Uruchomiono ją w 1848 roku, z przejściem do austriackiej [[Galicja|Galicji]] w [[Granica|Granicy]] ([[Maczki|Maczkach]]), a w 1859 roku zbudowano łącznik tej linii z siecią kolei na pruskim [[Śląsk|Śląsku]], ze stacją graniczną w [[Sosnowiec|Sosnowcu]]. Sieć kolejową na terenie guberni uzupełniła otwarta w 1885 roku szerokotorowa [[Kolej Iwanogrodzko-Dąbrowska]]. Natomiast Łódź z Warszawą połączyła w 1902 roku prywatna kolej Warszawsko-Kaliska, która w 1906 roku otrzymała łącznik z siecią kolei niemieckich. Natomiast dwie główne rzeki guberni, Pilica i [[Warta]] na jej obszarze nie były spławne. <br /> Dynamiczny rozwój przemysłu guberni w Zagłębiu Dąbrowskim nastąpił na przełomie wieków XIX i XX dzięki wielkim inwestycją kapitału francuskiego, który stopniowo wypierał kapitał niemiecki z [[Górny Śląsk|Górnego Śląska]] obecny na tym obszarze od lat 50-tych XIX wieku. Przemysł rozwijał się pod wpływem rosnącego zapotrzebowania na rynku wewnętrznym na paliwo mineralne - węgiel oraz na surówkę żelaza. Niewątpliwie na szybkość tego rozwoju wpłynęły cła protekcyjne zabezpieczające przemysł przed konkurencją okręgu Górnośląskiego. Wydobycie węgla zwiększyło się w latach 1870-1900 dwunastokrotnie (z 3 200 000 do 38 400 000 ton). Wydobywano wówczas węgiel w ok. 30 kopalniach zarządzanych przez 9 a po 1900 roku przez 6 wielkich towarzystw akcyjnych. Produkcja surówki żelaza wzrosła w latach 1880-1900 z 400 000 do 3 600 000 ton. W górnictwie węglowym Zagłębia Dąbrowskiego przodowało początkowo [[Gwarectwo Hrabiego Renarda]] przekształcone w Towarzystwo Przemysłowo Górnicze Hrabiego Renarda. Posiadało ono 3 kopalnie węgla w Sielcach koło Sosnowca, walcownie rur, dobra ziemskie w Będzinie, elektrownie w Sosnowcu oraz zakłady przetwórcze (browar, młyn). Po 1890 roku na czołowe miejsce wysunęło się [[Towarzystwo Sosnowieckie Kopalń i Zakładów Hutniczych]] założone przez kapitał francuski (Société Anonyme des Charbonnages Mines et Usines de Sosnowice - 4 250 000 srebrnych rubli). Obok kopalń węgla zarządzało ono kopalniami rudy [[galman|galmanu]], hutą cynku, walcownią w [[Zagórze|Zagórzu]] i warsztatami mechanicznymi w [[Niwka|Niwce]]. Obok nich działało [[Warszawskie Towarzystwo Kopalń Węgla i Zakładów Hutniczych]] reprezentujące początkowo kapitał krajowy. Hutnictwo cynku (60 000 ton w 1900 roku) opanowały Towarzystwo Sosnowieckie i Towarzystwo Francusko-Rosyjskie. Przemysł metalurgiczny i metalowy rozwijał się nie tylko dzięki zapotrzebowaniu rynku Królestwa Polskiego (budownictwo kolejowe, przemysłowe i miejskie), ale przede wszystkim dzięki eksportowi na rynek rosyjski. To było też siła przyciągającą na teren Zagłębia Dąbrowskiego kapitał zagraniczny. W tym samym czasie w Łodzi rosły fortuny wielkich przemysłowców: Scheiblerów, Grohmanów i Poznańskich. W 1872 roku powstał z inicjatywy Karola Scheiblera Bank Handlowy w Łodzi. W 1880 roku zatwierdzony został statut pierwszej w Łodzi spółki akcyjnej - Towarzystwa Akcyjnego Wyrobów Bawełnianych K. Scheiblera. Następny był Ludwik Geyer, którego firma w 1885 roku przekształcona została w spółkę akcyjną: Towarzystwo Akcyjne Wyrobów Bawełnianych L. Geyera. Od 1872 roku Izrael Poznański wzniósł tkalnię bawełny, a następnie przędzalnię, bielnik, apreturę, farbiarnię, drukarnię tkanin i szereg obiektów pomocniczych, takich jak gazownia, odlewnia żelaza, oddział budowy maszyn. Obiekty te wraz z osiedlem robotniczym, szpitalem, szkołą i sklepami tworzyły tzw. dzielnicę fabryczną Poznańskiego. W 1899 roku na tej bazie powołano Towarzystwo Akcyjne Wyrobów Bawełnianych I. K. Poznańskiego. Od lat siedemdziesiątych powstawały w Łodzi coraz większe budynki fabryczne i wspaniałe pałace fabrykantów, np. Roberta Bidermanna, Juliusza Heinzla, Markusa Silbersteina, itp. Rozwijały się nowe gałęzie przemysłu. W 1914 roku Łódź osiągnęła pół miliona mieszkańców. Wszystko to czyniło z obszarów guberni piotrkowskiej centrum industrializacji Królestwa Polskiego. W guberni funkcjonowało na przełomie wieków XIX i XX 3 500 fabryk i zakładów zatrudniających 160 000 robotników, z produkcją kształtującą się na poziomie 150 000 000 srebrnych rubli. <br /> <br /> <br /> Autor:[[prof. UŚ dr hab. Dariusz Nawrot]]<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Andrzej Gawryszewski: Ludność Polski w XX wieku. Warszawa 2005<br /> #Irena Kostrowicka, Zbigniew Landau, Jerzy Tomaszewski: Historia gospodarcza Polski XIX i XX wieku. Warszawa 1984.<br /> #Dariusz Nawrot: Przemysł na widowni – z dziejów industrializacji Zagłębia Dąbrowskiego w XIX i na początku XX wieku. W: Zagłębie Dąbrowskie w czasach zaborów i walk o niepodległość (do 1918 roku). Red. Jan Walczak. Sosnowiec 2004<br /> #Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Warszawa 1887, t. 8<br /> #W. Trzebiński, A. Borkiewicz: Podziały administracyjne Królestwa Polskiego w okresie 1815-1918 (Zarys historyczny). „Dokumentacja Geograficzna” 1956, z. 4 <br /> #Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. СПб., 1890—1907, т. 82 <br /> #Памятная книжка Петроковской губернии на 1886 год. Петроков 1886 <br /> <br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> ŚBC<br /> <br /> [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/202 Gubernia piotrkowska w Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Warszawa 1887]<br /> <br /> JBC<br /> <br /> [http://fbc.pionier.net.pl/id/oai:jbc.bj.uj.edu.pl:149 Mappa geognostyczna Radomskiej, Kieleckiej i części Petrakowskiej gubernii pomiędzy rzekami Wisłą, Pilicą i Przemszą białą sporządzoną przez… według badań Pusza, Hempla, Karnala i Remera 1875]<br /> <br /> ŚwBC<br /> <br /> [http://fbc.pionier.net.pl/id/oai:sbc.wbp.kielce.pl:7025 Marian Wawrzyniec, Współczesne zewnętrzne strony życia ludu w Guberniach: Kieleckiej, Radomskiej, Piotrkowskiej, Warszawskiej, części Siedleckiej i Lubelskiej, Kraków 1911]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Gubernia_piotrkowska&diff=2565 2014-12-10T11:38:06Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Historia]]<br /> <br /> Gubernia piotrkowska - jedna z 10 [[Gubernia|guberni]] utworzonych w 1867 roku w wyniku nowego podziału administracyjnego [[Królestwo Polskie|Królestwa Polskiego]]. Gubernie były ''jednostkami'' administracyjnymi w Rosji i w krajach przez nią zajętych. Wprowadzone zostały przez rosyjskiego cara Piotra I na początku XVIII wieku, a od 1837 roku stały się także jednostkami podziału terytorialnego w Królestwie Polskim zastępując [[województwo|województwa]]. Na czele guberni stał [[gubernator]] mianowany przez cara.<br /> <br /> [[Plik:Gubernia-piotrkowska3.png|200px|thumb|right|Gubernia Piotrkowska]]<br /> ==Powstanie guberni ==<br /> <br /> Gubernia piotrkowska utworzona została w wyniku reformy administracyjnej Królestwa Polskiego ze stycznia 1867 roku. Była to jedna z kar (sankcji) za [[powstanie styczniowe]], które ogarnęło ziemie polskie w latach 1863/1864 . Od 1866 roku zaczęto w ramach polityki unifikacji likwidować instytucje świadczące o odrębności Królestwa Polskiego. W ramach tej reformy, na mocy ukazu carskiego &quot;O zarządzie gubernialnym i powiatowym&quot;, 5 dużych guberni Królestwa podzielono na 10 mniejszych w ramach generał-gubernatorstwa warszawskiego. <br /> <br /> ==Terytorium ==<br /> <br /> Gubernia piotrkowska powstała kosztem guberni warszawskiej i radomskiej. Jej kształt przypominał długi i wąski pas ciągnący się z północy na południe. Powierzchnia liczyła 12 249 kilometrów kwadratowych. Wchodziły do niej ziemie [[Zabór pruski|zaboru pruskiego]], które w 1807 roku weszły w skład [[Księstwo Warszawskie|Księstwa Warszawskiego]], a w 1815 roku w skład Królestwa Polskiego. Od północy gubernia piotrkowska graniczyła z gubernią warszawską i kaliską, od zachodu z kaliską i [[Śląsk Pruski|pruskim Śląskiem]], od wschodu z gubernią radomską i kielecką, a od południa, od tzw. [[Trójkąt Trzech Cesarzy|trójkąta trzech cesarzy]], z Austrią. Stolicą guberni był [[Piotrków Trybunalski]]. Gubernia dzieliła się na osiem [[Powiat|powiatów]] (ujezdów) i 150 [[Gmina|gmin]]. Były to powiaty: [[Powiat będziński|będziński]] z miastem powiatowym [[Będzin|Będzinem]], brzeziński z miastem powiatowym Brzeziny, [[powiat częstochowski|częstochowski]] z miastem powiatowym [[Częstochowa|Częstochową]], łaski z miastem powiatowym Łaskiem, łódzki z miastem powiatowym Łodzią, noworadomski z miastem powiatowym Radomsko (Noworadomsk), [[http://zbc.uz.zgora.pl/dlibra/doccontent?id=14646&amp;from=FBC powiat piotrkowski|piotrkowski]] z miastem powiatowym [[Piotrków Trybunalski|Piotrkowem Trybunalskim]], rawski z miastem powiatowym Rawą. Według wielkości obszaru, największym w guberni był powiat noworadomski, a potem piotrkowski, najmniejszy zaś powiat łódzki. W 1885 roku przyłączono do guberni gminę [[Kromołów]], dzielnicę obecnego [[Zawiercie|Zawiercia]].<br /> <br /> [[Plik:Będzin.png|500px|thumb|right|Gubernia Piotrkowska|Mapa powiatu częstochowskiego]]<br /> <br /> [[Plik:Będzin 2.png|500px|thumb|right|Gubernia Piotrkowska|Mapa powiatu będzińskiego]]<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> ==Władze ==<br /> <br /> Na czele guberni stał gubernator, wicegubernator i tzw. [[rząd gubernialny]], który otrzymał szerokie uprawnienia w kwestiach administracyjnych, gospodarczych i społecznych. Na czele powiatów stali [[Naczelnik|naczelnicy]], będący szefami administracji oraz stróżami przestrzegania prawa i porządku. Sprawowali oni nadzór nad gminami, gromadami i miastami w podległym im powiecie. Pierwszym gubernatorem piotrkowskim: od 13 stycznia 1867 roku do 28 lutego 1884 roku został generał lejtnant [[Iwan Semionowicz Kachanow]], absolwent Akademii Artylerii w Petersburgu i dowódca 3. Brygady Artylerii Gwardii w Warszawie od 1864 roku. Wicegubernatorami kolejno byli: od 13 stycznia 1867 do lutego 1874 roku [[Władimir Aleksandrowicz Priewłocki]], od 22 marca 1872 roku do listopada 1883 roku [[Roman Wasilewicz Essen]], od 6 grudnia 1883 roku do 24 kwietnia 1885 roku [[Władimir Filipowicz Tchorżewski]]. Kolejnym gubernatorem mianowano [[Nikołaj Aleksandrowicz Zinowjew|Nikołaja Aleksandrowicza Zinowjewa]], który pełnił tę funkcję do 17 lutego 1887 roku. Realizował przy tym koncepcje generał-gubernatora warszawskiego Josifa Hurki, rusyfikacji i hamowania rozwoju ziem Królestwa Polskiego. Wicegubernatorami byli wówczas: od 6 do 16 lipca 1885 roku Aleksandr Andrejewicz Sołncew, a od 16 lipca do 1892 roku Iwan Gregoriewicz Podgrodnikow. Kolejnymi gubernatorami piotrkowskimi byli: od 24 marca 1887 roku do 5 marca 1890 roku generał lejtnant [[Aleksandr Władimirowicz Komarow]], do 28 października 1904 roku [[Konstantin Konstantinowicz Miller]], do 2 grudnia 1905 roku [[Michaił Wiktorowicz Arcimowicz]], od 25 marca 1906 roku do 3 kwietnia 1910 roku [[Anton Ottowicz von Essen]], a ostatnim gubernatorem od 16 kwietnia 1910 roku do 1915 roku był [[Michaił Eduardowicz Jaczewski]]. Wicegubernatorami byli w 1892 roku Matwiej Wiktorowicz Michalewicz, do 1899 roku Boris Aleksandrowicz Ozieriow, do 1902 roku hrabia Aleksandr Aleksandrowicz von Lüders-Weymar, do 1905 roku pułkownik Iwan Aleksandrowicz Reinhardt, do 1915 roku generał major Fiodor Erastowicz Fortwengler. <br /> Pod względem sądowym gubernia dzieliła się na dwa okręgi [[Sąd pokoju|sądów pokoju]], piotrkowski i częstochowski oraz na 43 okręgi [[Sąd gminny|sądów gminnych]]. Gubernia istniała do czasu zajęcia jej obszaru w czasie [[Pierwsza wojna światowa|I wojny światowej]] przez wojska niemieckie i austriackie w 1915 roku, chociaż część guberni okupowana była już od 1914 roku.<br /> <br /> ==Ludność ==<br /> <br /> W guberni piotrkowskiej zanotowano bardzo szybki przyrost ludności końcu XIX wieku i na początku XX wieku. W 1866 roku liczyła około 620 000 mieszkańców, a już w 1874 roku ich liczba wzrosła do 706 606, w 1886 roku do 927 000, a z cudzoziemcami do 957 000 mieszkańców. <br /> <br /> <br /> [[Plik:Typ2.png|200px|thumb|right]]<br /> <br /> [[Plik:Typ1.png|200px|thumb|right|Gubernia Piotrkowska|Mieszkańcy wsi w guberni piotrkowskiej w XIX wieku]]<br /> <br /> <br /> <br /> Po kolejnych jedenastu latach, według spisu z 1897 roku, ludność guberni wynosiła 1 403 901 mieszkańców, a kolejne powiaty zamieszkiwało: będziński – 244 433 ludzi, z czego 86,2% Polaków, 1,0% Rosjan, 1,6% Niemców, 10,4% [[Żydzi|Żydów]], brzeziński – 99 625 ludzi, z czego 64,8% Polaków, 1,0% Rosjan, 14,4% Niemców, 19,4% Żydów, częstochowski – 159 754 ludzi, z czego 83,3% Polaków, 2,5% Rosjan, 1,3% Niemców, 11,9% Żydów, łaski – 117 685 ludzi, z czego 74,2% Polaków, 2,4% Czechów, 12,3% Niemców, 10,8% Żydów, łódzki – 430 305 ludzi, z czego 51,7% Polaków, 1,7% Rosjan, 22,6% Niemców, 23,5% Żydów, nowo-radomski – 129 839 ludzi, z czego 88,8% Polaków, 2,3% Niemców, 8,2% Żydów, piotrkowski – 153 687 ludzi, z czego 78,3% Polaków, 1,8% Rosjan, 7,2% Niemców, 11,9% Żydów, rawski – 69 573 ludzi, z czego 84,7% Polaków, 1,1% Rosjan, 3,7% Niemców, 10,4% Żydów. W skali całej guberni było to 72,1% Polaków, 1,4% Rosjan, 10,6% Niemców, 15,2% Żydów. Mężczyzn było 697 096, a kobiet 706 805&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=56 Rosyjskie dane statystyczne z 1897 roku]&lt;/ref&gt;. Największymi miastami guberni były: Łódź – 314 020 mieszkańców, Częstochowa – 45 045 mieszkańców, Piotrków – 31 182 mieszkańców, Będzin – 23 757 mieszkańców. Ludność miast stanowiła blisko 35 procent mieszkańców guberni. [[Katolicy|Katolikami]] było 1 023 200 mieszkańców guberni, prawosławnymi - 22 251 mieszkańców, [[Luteranie|luteranami]] - 131 398 mieszkańców, [[Kalwini|kalwinami]] – 2758 mieszkańców, [[Baptyści|baptystami]] – 1021 mieszkańców, [[Mahometanie|mahometanami]] - 311 mieszkańców, a judaizm wyznawało 222 558 mieszkańców. W 1910 roku ludność guberni liczyła już 2 063 500, a gęstość zaludnienia wynosiła 171 osoby na kilometr kwadratowy. <br /> <br /> W latach osiemdziesiątych XIX wieku w guberni były trzy [[gimazjum|gimnazja]] męskie i jedno żeńskie, jedna szkoła wyższa rzemieślnicza, dwie szkoły niedzielno-handlowe, dwie szkoły 4-klasowe miejskie, jedna 2-klasowa i dwie początkowe 2-klasowe oraz 448 szkół elementarnych 1-klasowych 17 szkół niedzielno-rzemieślniczych. Funkcjonowało również 12 szkół elementarnych [[Szkoły żydowskie|żydowskich]]. Uzupełniały ten system 36 prywatne szkoły (zakłady naukowe), w tym 5 żydowskich, 7 szkół prywatnych przy fabrykach oraz 57 kantorów augsburskich i reformowanych. W 1885 roku naukę w tych szkołach pobierało 23 955 chłopców i 15 658 dziewcząt (razem 39 613 uczniów). Opiekę zdrowotną zapewniało w guberni latach osiemdziesiątych XIX wieku 87 lekarzy w tym 24 rządowych, 9 weterynarzy oraz 220 felczerów i 114 akuszerek. Funkcjonowały 54 apteki. Było 18 szpitali, w tym 8 prywatnych na wsiach i przy fabrykach oraz jeden zakład wodoleczniczy w [[Nowe Miasto|Nowym Mieście]] nad [[Pilica|Pilicą]]. Działało również 7 przytułków, 3 ochronki dla dzieci katolickich i jedna dla dzieci prawosławnych, 13 przytułków i 3 ochronki wiejskie. <br /> <br /> ==Gospodarka ==<br /> <br /> Gubernia należała do jednej z najbardziej rozwiniętych gospodarczo w Królestwie Polskim. Poziom rozwoju rolnictwa w guberni uzależniony był od niskiej klasy gruntów. Na północy, na terenach nizinnych dominowały grunty piaszczyste, a grunty gliniaste ciągnęły się wzdłuż rzeki Pilicy. Rolnictwo dominowało w powiatach piotrkowskim, rawskim, brzezińskim, noworadomskim. W 1885 roku na ziemie uprawne przypadało 66,4 procent gruntów, reszta były to lasy, krzaki i pastwiska. Poniżej 5 procent zajmowały nieużytki. Ok. 45 procent gruntów zajmowała większa własność, kolejne 45 procent własność chłopska, a ok. 10 procent grunty rządowe i będące własnością instytucji publicznych. Przy czym w powiecie będzińskim dominowała własność mniejsza, a w powiatach brzezińskim i noworadomskim własność większa. Głównymi uprawami było żyto i kartofle, będące surowcem dla 54 gorzelni, 45 browarów i 5 fabryk krochmalu na terenie guberni. Działały też dwie cukrownie w Silniczce i Rudzie Pabianickiej.<br /> Natomiast powiaty będziński i łódzki, należały do najbardziej uprzemysłowionych obszarów w Królestwie Polskim. W guberni, za sprawą Łodzi, dominował przemysł bawełniany. W Tomaszowie rozwinął się natomiast przemysł sukienniczy. W powiecie będzińskim rozwijał się wielki ośrodek górniczo-hutniczy, tzw. [[Zagłębie Dąbrowskie]], korzystające z bogatych pokładów węgla kamiennego. W 1885 roku cała produkcja przemysłowa guberni wynosiła 84 625 000 srebrnych rubli, z czego wartość produkcji hut i kopalń wynosiła 12 020 000 srebrnych rubli, a przemysłu bawełnianego, jedwabniczego i lnianego 38 548 000 srebrnych rubli oraz wełnianego 17 458 000 srebrnych rubli. W tym samym roku przemyśle znajdowało zatrudnienie 70 481 ludzi. 95 fabryk w guberni zatrudniało wówczas powyżej 100 robotników (najwięcej w powiecie będzińskim – 35 i w Łodzi - 28), działało 26 kopalń. Rozwijał się również handel dostarczający przede wszystkim surowce fabrykom i zajmujący się zbytem ich produkcji. W 1885 roku surowców krajowych zakupiono na sumę 22 561 000 srebrnych rubli, a zagranicznych na sumę 25 636 000 srebrnych rubli&lt;ref&gt;Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Warszawa 1887, t. 8, s. 202-205&lt;/ref&gt;. Na początku XX wieku obroty całego handlu w guberni kształtowały się na poziomie między 100 000 000 a 120 000 000 srebrnych rubli. Ułatwiał handel fakt, iż przez obszar guberni biegł kluczowy szlak kolejowy tzw. [[Kolej Warszawsko-Wiedeńska]]. Uruchomiono ją w 1848 roku, z przejściem do austriackiej [[Galicja|Galicji]] w [[Granica|Granicy]] ([[Maczki|Maczkach]]), a w 1859 roku zbudowano łącznik tej linii z siecią kolei na pruskim [[Śląsk|Śląsku]], ze stacją graniczną w [[Sosnowiec|Sosnowcu]]. Sieć kolejową na terenie guberni uzupełniła otwarta w 1885 roku szerokotorowa [[Kolej Iwanogrodzko-Dąbrowska]]. Natomiast Łódź z Warszawą połączyła w 1902 roku prywatna kolej Warszawsko-Kaliska, która w 1906 roku otrzymała łącznik z siecią kolei niemieckich. Natomiast dwie główne rzeki guberni, Pilica i [[Warta]] na jej obszarze nie były spławne. <br /> Dynamiczny rozwój przemysłu guberni w Zagłębiu Dąbrowskim nastąpił na przełomie wieków XIX i XX dzięki wielkim inwestycją kapitału francuskiego, który stopniowo wypierał kapitał niemiecki z [[Górny Śląsk|Górnego Śląska]] obecny na tym obszarze od lat 50-tych XIX wieku. Przemysł rozwijał się pod wpływem rosnącego zapotrzebowania na rynku wewnętrznym na paliwo mineralne - węgiel oraz na surówkę żelaza. Niewątpliwie na szybkość tego rozwoju wpłynęły cła protekcyjne zabezpieczające przemysł przed konkurencją okręgu Górnośląskiego. Wydobycie węgla zwiększyło się w latach 1870-1900 dwunastokrotnie (z 3 200 000 do 38 400 000 ton). Wydobywano wówczas węgiel w ok. 30 kopalniach zarządzanych przez 9 a po 1900 roku przez 6 wielkich towarzystw akcyjnych. Produkcja surówki żelaza wzrosła w latach 1880-1900 z 400 000 do 3 600 000 ton. W górnictwie węglowym Zagłębia Dąbrowskiego przodowało początkowo [[Gwarectwo Hrabiego Renarda]] przekształcone w Towarzystwo Przemysłowo Górnicze Hrabiego Renarda. Posiadało ono 3 kopalnie węgla w Sielcach koło Sosnowca, walcownie rur, dobra ziemskie w Będzinie, elektrownie w Sosnowcu oraz zakłady przetwórcze (browar, młyn). Po 1890 roku na czołowe miejsce wysunęło się [[Towarzystwo Sosnowieckie Kopalń i Zakładów Hutniczych]] założone przez kapitał francuski (Société Anonyme des Charbonnages Mines et Usines de Sosnowice - 4 250 000 srebrnych rubli). Obok kopalń węgla zarządzało ono kopalniami rudy [[galman|galmanu]], hutą cynku, walcownią w [[Zagórze|Zagórzu]] i warsztatami mechanicznymi w [[Niwka|Niwce]]. Obok nich działało [[Warszawskie Towarzystwo Kopalń Węgla i Zakładów Hutniczych]] reprezentujące początkowo kapitał krajowy. Hutnictwo cynku (60 000 ton w 1900 roku) opanowały Towarzystwo Sosnowieckie i Towarzystwo Francusko-Rosyjskie. Przemysł metalurgiczny i metalowy rozwijał się nie tylko dzięki zapotrzebowaniu rynku Królestwa Polskiego (budownictwo kolejowe, przemysłowe i miejskie), ale przede wszystkim dzięki eksportowi na rynek rosyjski. To było też siła przyciągającą na teren Zagłębia Dąbrowskiego kapitał zagraniczny. W tym samym czasie w Łodzi rosły fortuny wielkich przemysłowców: Scheiblerów, Grohmanów i Poznańskich. W 1872 roku powstał z inicjatywy Karola Scheiblera Bank Handlowy w Łodzi. W 1880 roku zatwierdzony został statut pierwszej w Łodzi spółki akcyjnej - Towarzystwa Akcyjnego Wyrobów Bawełnianych K. Scheiblera. Następny był Ludwik Geyer, którego firma w 1885 roku przekształcona została w spółkę akcyjną: Towarzystwo Akcyjne Wyrobów Bawełnianych L. Geyera. Od 1872 roku Izrael Poznański wzniósł tkalnię bawełny, a następnie przędzalnię, bielnik, apreturę, farbiarnię, drukarnię tkanin i szereg obiektów pomocniczych, takich jak gazownia, odlewnia żelaza, oddział budowy maszyn. Obiekty te wraz z osiedlem robotniczym, szpitalem, szkołą i sklepami tworzyły tzw. dzielnicę fabryczną Poznańskiego. W 1899 roku na tej bazie powołano Towarzystwo Akcyjne Wyrobów Bawełnianych I. K. Poznańskiego. Od lat siedemdziesiątych powstawały w Łodzi coraz większe budynki fabryczne i wspaniałe pałace fabrykantów, np. Roberta Bidermanna, Juliusza Heinzla, Markusa Silbersteina, itp. Rozwijały się nowe gałęzie przemysłu. W 1914 roku Łódź osiągnęła pół miliona mieszkańców. Wszystko to czyniło z obszarów guberni piotrkowskiej centrum industrializacji Królestwa Polskiego. W guberni funkcjonowało na przełomie wieków XIX i XX 3 500 fabryk i zakładów zatrudniających 160 000 robotników, z produkcją kształtującą się na poziomie 150 000 000 srebrnych rubli. <br /> <br /> <br /> Autor:[[prof. UŚ dr hab. Dariusz Nawrot]]<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Andrzej Gawryszewski: Ludność Polski w XX wieku. Warszawa 2005<br /> #Irena Kostrowicka, Zbigniew Landau, Jerzy Tomaszewski: Historia gospodarcza Polski XIX i XX wieku. Warszawa 1984.<br /> #Dariusz Nawrot: Przemysł na widowni – z dziejów industrializacji Zagłębia Dąbrowskiego w XIX i na początku XX wieku. W: Zagłębie Dąbrowskie w czasach zaborów i walk o niepodległość (do 1918 roku). Red. Jan Walczak. Sosnowiec 2004<br /> #Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Warszawa 1887, t. 8<br /> #W. Trzebiński, A. Borkiewicz: Podziały administracyjne Królestwa Polskiego w okresie 1815-1918 (Zarys historyczny). „Dokumentacja Geograficzna” 1956, z. 4 <br /> #Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. СПб., 1890—1907, т. 82 <br /> #Памятная книжка Петроковской губернии на 1886 год. Петроков 1886 <br /> <br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> ŚBC<br /> <br /> [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/202 Gubernia piotrkowska w Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Warszawa 1887]<br /> <br /> JBC<br /> <br /> [http://fbc.pionier.net.pl/id/oai:jbc.bj.uj.edu.pl:149 Mappa geognostyczna Radomskiej, Kieleckiej i części Petrakowskiej gubernii pomiędzy rzekami Wisłą, Pilicą i Przemszą białą sporządzoną przez… według badań Pusza, Hempla, Karnala i Remera 1875]<br /> <br /> ŚwBC<br /> <br /> [http://fbc.pionier.net.pl/id/oai:sbc.wbp.kielce.pl:7025 Marian Wawrzyniec, Współczesne zewnętrzne strony życia ludu w Guberniach: Kieleckiej, Radomskiej, Piotrkowskiej, Warszawskiej, części Siedleckiej i Lubelskiej, Kraków 1911]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Ub%C3%B3stwo&diff=2564 2014-12-10T11:32:05Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Socjologia]]<br /> <br /> Pojęcie ubóstwa, podobnie jak wiele innych pojęć stosowanych na gruncie nauk społecznych, trudno jest jednoznacznie i bezdyskusyjnie zdefiniować. Jego rozumienie zależne jest od tego, kto, gdzie, kiedy i w jakim celu go używa. Potocznie najczęściej kojarzone jest z sytuacją, w której jednostki lub rodziny nie mogą zaspokajać swoich podstawowych potrzeb materialnych i bytowych&lt;ref&gt; Por. R.Lister, Bieda, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2007.&lt;/ref&gt;. Już na wstępie zatem rysują się wątpliwości dotyczące tego, jakie potrzeby należy uznać za podstawowe i jaki poziom ich zaspokojenia można uznać za wystarczający. Jednym ze sposobów poradzenia sobie jakoś z tymi wątpliwościami jest wprowadzenie rozróżnienia pomiędzy ubóstwem absolutnym a ubóstwem względnym. To pierwsze odsyła nas do tych potrzeb i takiego poziomu ich zaspokojenia, poniżej którego zagrożone jest biologiczne przeżycie oraz rozwój psycho-fizyczny człowieka w danych warunkach środowiskowych. Koncepcja ubóstwa względnego natomiast relatywizuje potrzeby i niezbędny poziom ich zaspokojenia w odniesieniu do przeciętnych warunków życia społecznego w danym miejscu i czasie. W tym przypadku poziom ubóstwa wyznaczany jest zatem przez taki zakres potrzeb i stopień ich zaspokojenia, które w danym społeczeństwie (i w określonym momencie) uważane są za minimalny możliwy do zaakceptowania standard życia. Oznacza to, że granica wyznaczająca zasięg ubóstwa względnego w poszczególnych społeczeństwach może być bardzo zróżnicowana, w zależności od przeciętej zamożności (zasobności) ich obywateli&lt;ref&gt; Por. R.Szarfenberg, C.Żołędowski, M.Theiss (red.), Ubóstwo i wykluczenie społeczne. Perspektywa poznawcza, IPS UW, Warszawa 2010.&lt;/ref&gt;. Trzeba mieć świadomość, że tylko ubóstwo absolutne ma charakter biedy obiektywnej, natomiast ubóstwo względne wcale nie musi nią być, odnosi się bowiem w większym stopniu do nierówności dochodowych (poziomu życia), niż do rzeczywistej deprywacji potrzeb&lt;ref&gt; R.Lister, tamże.&lt;/ref&gt;. Stąd każdy ogólny wzrost dochodów w danym społeczeństwie może bezpośrednio przekładać się na zmniejszenie zasięgu ubóstwa absolutnego (poprzez zwiększenie dochodów rodzin ubogich), ale nie musi mieć wpływu na ograniczenie ubóstwa względnego, ponieważ nie zawsze prowadzi do zmniejszenia nierówności dochodowych (a nawet mogą one się powiększać).<br /> <br /> ==Przyczyny ubóstwa== <br /> <br /> Ważnym aspektem rozważań o ubóstwie jest próba odpowiedzi na pytanie o jego przyczyny. W zależności bowiem, jakiej odpowiedzi tu udzielimy, czy mówiąc inaczej, do jakiej koncepcji ubóstwa się odwołamy, różny będzie sposób rozumienia biedy i sposobów jej mierzenia, a także - przede wszystkim - inne będzie podejście do możliwości rozwiązywania tego problemu. W literaturze przedmiotu znajdziemy trzy podstawowe koncepcje próbujące wyjaśniać, co jest przyczyną ubóstwa&lt;ref&gt; Napopularniejszą typologię przedstawił Bradley R.Schiller, zob. B.R.Schiller, The economics of poverty and discrimination, Pearson Prentice Hall, Upper Saddle River 2004.&lt;/ref&gt;. Pierwsza z nich, wywodząca się z ideologii liberalnej (dziś neoliberalnej), określana jako „teoria skażonych charakterów”, kładzie największy nacisk na uwarunkowania indywidualne – brak wiedzy, zdolności i/lub aspiracji, lenistwo, niewłaściwe wybory życiowe, słowem – każdy człowiek indywidualnie jest odpowiedzialny za swój los. W tym przypadku możemy mówić o tak zwanym ubóstwie zawinionym. W koncepcji wywodzącej się z tradycji lewicowej (dziś socjaldemokratycznej) za główną przyczynę ubóstwa uważa się nierówności społeczne prowadzące do tego, że ludzie znajdujący się nie z własnej winy w niekorzystnym położeniu społecznym mają ograniczone możliwości życiowe (ubóstwo strukturalne, niezawinione). W myśl tej koncepcji główny ciężar odpowiedzialności za los jednostki spoczywa na społeczeństwie, którego struktura generuje niesprawiedliwe nierówności. Trzecia koncepcja, często nazywana za Schillerem „teorią wielkiego brata”, upatruje przyczyn ubóstwa w uzależnieniu od pomocy państwa (w domyśle „państwa dobrobytu” lub „państwa opiekuńczego”), co odbiera ludziom motywację do samozaradności i niszczy ich zdolność do indywidualnej aktywności. Tu odpowiedzialność za ubóstwo ponosi przede wszystkim państwo i rząd, poprzez nadmierne rozbudowywanie systemów pomocy i polityki społecznej. W rzeczywistości na całościowy obraz ubóstwa w każdym kraju składają się w różnych proporcjach wszystkie te zasadnicze przyczyny, a tylko od decyzji politycznych zależy, które podejście będzie preferowane przy konstruowaniu systemów zaradczych. W polityce społecznej przyjęcie każdej z tych koncepcji pociąga bowiem za sobą określone konsekwencje. Jak trafnie i zwięźle formułuje to Ryszard Szarfenberg:<br /> <br /> ''Pierwsza pozwala zachować status quo i dobrze się czuć tym wszystkim, którzy ubodzy nie są. Druga uzasadnia reformy społeczne i zwiększenie nakładów na pomoc dla ubogich, na czym skorzystają również politycy i urzędnicy administrujący pomocą społeczną. Trzecia z kolei usprawiedliwia obniżenie podatków i wydatków na świadczenia, co głównie zwiększa dochody nieubogich, niezależnie od tego, czy troszczą się o los ubogich''.&lt;ref&gt; B.Rysz-Kowalczyk (red.), Leksykon polityki społecznej, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2001, s. 221; hasło UBÓSTWO, autor Ryszard Szarfenberg. &lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Następstwa ubóstwa==<br /> <br /> Ubóstwo pociąga za sobą liczne negatywne skutki dla jednostek, ich rodzin, środowiska społecznego i dla całego społeczeństwa. W przypadku ubóstwa skrajnego (absolutnego) jest to głód, niedożywienie, słaba kondycja psycho-fizyczna, której krańcowym efektem może być śmierć. Ubóstwo względne, prowadząc do problemów związanych z zaspokajaniem potrzeb, które zgodnie ze społecznymi oczekiwaniami powinny być zaspokajane, odbiera ludziom nadzieję i motywację do działania, zwiększa podatność na choroby (fizyczne i psychiczne), przyczynia się do negatywnej stygmatyzacji oraz autostygmatyzacji osób ubogich jako gorszych, co skutkuje narastającą izolacją społeczną, często też staje się przyczyną wzrostu przestępczości i innych patologii społecznych. Pojawiają się problemy z dostępem do ważnych społecznie dóbr i usług w takich obszarach jak kultura, edukacja, ochrona zdrowia, wypoczynek czy wymiar sprawiedliwości. Ubóstwo generuje też ogólnospołeczne skutki w postaci kosztów, które muszą być ponoszone w związku z działaniami pomocowymi: nakłady na utrzymywanie systemu pomocy, koszty różnorodnych świadczeń i usług oraz innych form pomocowych, a także „koszty” negatywnych następstw ubóstwa. Długotrwałe pozostawanie w ubóstwie sprzyja też kształtowaniu się specyficznych strategii adaptacyjnych do życia w biedzie, które istotnie ograniczają możliwości opuszczenia sfery ubóstwa, co w konsekwencji bardzo często prowadzi do wykluczenia społecznego i → '''marginalności społecznej.'''<br /> <br /> ==Korelaty ubóstwa==<br /> <br /> Poza bardzo ogólnie sformułowanymi hipotezami dotyczącymi zasadniczych przyczyn ubóstwa jako takiego, można wskazać konkretne uwarunkowania (korelaty), które mają istotny związek z popadaniem lub pozostawaniem w ubóstwie. Jest ono bowiem najczęściej wypadkową wielu czynników, zarówno zewnętrznych jak i wewnętrznych, związanych z sytuacją danej osoby czy rodziny. Obecnie w Polsce (ale i w innych krajach wysokorozwiniętych) najczęstszą przyczyną ubóstwa jest brak pracy. To właśnie rodziny, w których co najmniej jedna osoba jest bezrobotna, są najbardziej zagrożone ubóstwem. Wysokie prawdopodobieństwo ubóstwa związane jest także z wielodzietnością – w przypadku czwórki i więcej dzieci w rodzinie zagrożenie to jest szczególnie wysokie. Również niepełnosprawność członka rodziny zwiększa poziom zagrożenia biedą, zwłaszcza wtedy, gdy niepełnosprawność dotyczy dziecka. Czynnikiem, który bardzo mocno różnicuje prawdopodobieństwo pozostawania w ubóstwie, jest wykształcenie – im wyższy poziom wykształcenia głowy gospodarstwa domowego, tym niższy poziom zagrożenia ubóstwem. W Polsce bardzo wyraźne jest też terytorialne zróżnicowanie biedy – w największym stopniu dotyka ona mieszkańców wsi i małych miejscowości, w najmniejszym mieszkańców dużych miast. Specyfiką polskiego ubóstwa jest też bardzo wysoki udział dzieci i młodzieży w wieku do 17 lat oraz niższy od przeciętnego udział osób w wieku 65 lat i więcej. Zagrożenie ubóstwem jest ponadto bardzo wyraźnie zależne od charakteru głównego źródła utrzymania. Największy odsetek ubogich jest wśród rodzin, które utrzymują się z niezarobkowych źródeł dochodu (takich jak pomoc społeczna itp.), wśród rodzin rolniczych oraz rodzin utrzymujących się z renty, mniej rodzin ubogich jest wśród tych, których głównym źródłem utrzymania jest praca najemna, a najmniej wśród rodzin emerytów i pracujących na własny rachunek&lt;ref&gt; Ubóstwo w Polsce w 2012 r. (na podstawie badań budżetów gospodarstw domowych). GUS, Warszawa 2013; www.stat.gov.pl .&lt;/ref&gt; <br /> <br /> ==Mierzenie ubóstwa==<br /> [[Plik:Ubostwo tab.1.png|300px|thumb|right|Tabela 1. Zasięg ubóstwa w Polsce w latach 1997 - 2012.]]<br /> <br /> Kluczową kwestią w przeciwdziałaniu ubóstwu jest jego mierzenie. Tu również znajdziemy w literaturze ogromnie wiele różnorodnych miar i wskaźników, przy pomocy których próbuje się obrazować biedę - jej zasięg, głębokość i trwałość. W zależności od przyjętej definicji ubóstwa konstruowane są też różne jego miary. Nie wdając się w rozbudowane rozważania teoretyczne i metodologiczne, można wskazać na kilka najczęściej stosowanych w polityce społecznej miar ubóstwa. Jeśli chodzi o ubóstwo absolutne, to najczęściej stosowanymi jego miarami jest linia minimum egzystencji, obliczana jako koszt koszyka wybranych podstawowych dóbr i usług według minimalnych cen w danym kraju oraz linia wyznaczana przez dochód rozporządzalny na osobę na poziomie od jednego do dwóch dolarów amerykańskich dziennie (dla krajów rozwijających się)&lt;ref&gt; W badaniach prowadzonych na zlecenie Banku Światowego najczęściej przyjmowaną granicą ubóstwa skrajnego jest kwota 1,25 lub 2 dolary USD na dzień (liczone według siły nabywczej – PPP); http://www.worldbank.org; data dostępu: 4.09.2013.&lt;/ref&gt; oraz pięć lub dziesięć dolarów amerykańskich dziennie (dla krajów członkowskich UE)&lt;ref&gt;http://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=1049&amp;langId=en; data dostępu 28.08.2013.&lt;/ref&gt; . <br /> <br /> Najpopularniejszą miarą ubóstwa względnego jest relatywna linia ubóstwa, wyznaczana przez kwotę stanowiącą 50% lub 60% mediany (lub średniej arytmetycznej) dochodów na osobę w danym kraju&lt;ref&gt; A.Kurowska, Konceptualizacja i operacjonalizacja ubóstwa, w: R.Szarfenberg, C.Żołędowski, M.Theiss (red.), Ubóstwo i wykluczenie społeczne. Perspektywa poznawcza, IPS UW, Warszawa 2010.&lt;/ref&gt;. Ważną miarą jest również linia minimum socjalnego, obliczana podobnie jak linia minimum egzystencji, ale z uwzględnieniem nie tylko podstawowych potrzeb, lecz również tych o charakterze kulturalnym i społecznym (np. rekreacja i wypoczynek, uczestnictwo w kulturze, transport i komunikacja itp.). Minimum socjalne oznacza zatem taki poziom życia, przy którym jednostka może uczestniczyć we wszystkich sferach życia społecznego zgodnie z minimalnymi oczekiwaniami w danym kraju. Jest to więc raczej linia o charakterze normatywnym, oddzielająca sferę dostatku od sfery zagrożenia ubóstwem, ale ma istotne znaczenie w polityce społecznej jako normatywny punkt odniesienia dla wyznaczania celów działania&lt;ref&gt; Tamże.&lt;/ref&gt;. Trzeba jeszcze wspomnieć o ustawowej linii ubóstwa, stanowiącej tak zwany próg wejścia do systemu pomocy społecznej. Jest to kwota określona ustawowo jako maksymalna wysokość dochodu na osobę w rodzinie, uprawniająca do ubiegania się o przyznanie świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej&lt;ref&gt; Kwotę tę określa Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. nr 64 poz. 593) i jej późniejsze nowelizacje.&lt;/ref&gt;. Dynamika zmian zasięgu ubóstwa mierzonego przy pomocy tej linii zależy zatem nie tylko od rzeczywistej sytuacji ludności, ale również od ustawowej modyfikacji tej kwoty. Warto dodać, że w Polsce ubóstwo jest najczęstszą przyczyną korzystania z pomocy społecznej&lt;ref&gt;http://www.mpips.gov.pl/pomoc-spoleczna, dostęp 20.09.2013.&lt;/ref&gt;. Szczególnego rodzaju miarą ubóstwa jest subiektywna linia ubóstwa, ponieważ nie odnosi się do jakkolwiek obiektywnie określanego poziomu życia czy dochodów, lecz do subiektywnego poczucia ludzi, że są (oni sami lub też inni ludzie) – bądź nie są – biedni&lt;ref&gt; B.Rysz-Kowalczyk (red.), Leksykon polityki społecznej, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2001.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Przy mierzeniu ubóstwa ważne jest określenie nie tylko jego zasięgu, ale i tego, jak bardzo i jak długo dotyka ono ludzi, czyli jego głębokości i trwałości. Mierząc głębokość ubóstwa wykorzystuje się miarę, jaką jest luka dochodowa, czyli różnica pomiędzy średnim poziomem dochodów ludzi ubogich a daną linią ubóstwa&lt;ref&gt; Tamże.&lt;/ref&gt;. Określa ona, o ile musiałby wzrosnąć przeciętny dochód osoby ubogiej, aby osiągnął kwotę przyjętą jako dana linia ubóstwa. Trwałość ubóstwa (mierzona najczęściej w latach) ma natomiast ogromne znaczenie dla procesów wykluczenia i marginalizacji społecznej, ponieważ są one związane z długotrwałym doświadczaniem niedostatku&lt;ref&gt; Patrz szerzej na ten temat: J.Grotowska-Leder, Fenomen wielkomiejskiej biedy. Od epizodu do underclass, Wydawnictwo UŁ, Łódź 2002.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Ubóstwo w województwie śląskim==<br /> [[Plik:Ubostwo tab.2.png|300px|thumb|right|Tabela 2. Zasięg ubóstwa w województwie śląskim w latach 2005 - 2012.]]<br /> Województwo śląskie należy do regionów, w których przeciętny poziom życia zasadniczo nie odbiega od standardu ogólnopolskiego, chociaż najważniejsze wskaźniki ubóstwa mają wartości nieco niższe niż te ogólnopolskie. Biorąc wszakże pod uwagę relatywnie wysoką liczbę mieszkańców regionu, te niższe procentowe udziały ubogich przekładają się na bardzo duże bezwzględne liczby osób dotkniętych ubóstwem&lt;ref&gt; Na przykład w 2011 roku w skrajnym ubóstwie w województwie śląskim żyło wprawdzie tylko 4,8% mieszkańców - ale to ponad 222 tys. osób, a w województwie warmińsko-mazurskim żyło aż 11,2% mieszkańców (najwięcej w Polsce) - ale to niecałe 163 tys. osób (opr. własne na podst. danych GUS).&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Mniej więcej co piąte gospodarstwo domowe w regionie oceniło w 2011 roku swoją sytuację materialną jako złą lub raczej złą (w sumie 20,7%), najczęściej były to gospodarstwa jednoosobowe oraz pięcioosobowe i większe. Z powodu niedostatecznych dochodów kilkanaście procent rodzin było zmuszonych do rezygnacji z usług medycznych w postaci wykupienia zalecanych leków (17%), leczenia zębów (15%) czy wizyty u lekarza (11%)&lt;ref&gt; Wielowymiarowa analiza ubóstwa w województwie śląskim. Raport na podstawie danych zastanych za rok 2011. Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej, Katowice, luty 2013; http://rops-katowice.pl. Dostęp 22.09.2013&lt;/ref&gt; <br /> <br /> W województwie śląskim ubóstwo jest drugim co do częstości powodem przyznania pomocy społecznej (po bezrobociu). Osoby w rodzinach objętych pomocą z tytułu ubóstwa stanowiły w 2012 roku 3,1% mieszkańców regionu (142 104 osób), chociaż ubóstwo dotyka także większość rodzin, które otrzymują pomoc społeczną z innego tytułu (w 2012 roku z pomocy społecznej korzystało 6,2% mieszkańców regionu)&lt;ref&gt; Obl. własne na podst. danych MPiPS; http://www.mpips.gov.pl/pomoc-spoleczna. Dostęp 21.09.2013&lt;/ref&gt;. Oczywiście zasięg ubóstwa w regionie jest zróżnicowany terytorialnie. Największym udziałem osób ubogich objętych pomocą społeczną wśród ogółu mieszkańców regionu w 2010 roku charakteryzowały się miasta na prawach powiatu w aglomeracji górnośląskiej: Bytom (7,6%), Siemianowice Śląskie (7,6%), Chorzów (7,2%), Świętochłowice (5,9%) i Sosnowiec (4,6%), najmniejszym natomiast miasta na prawach powiatu: Katowice (0,4%), Bielsko-Biała (1,2%), Jaworzno (1,3%) i Mysłowice (1,4%) oraz powiaty ziemskie: myszkowski (0,4%), mikołowski (1,6%), wodzisławski (1,7%) i bieruńsko-lędziński (1,9%)&lt;ref&gt; Ubóstwo w województwie śląskim - skala, przyczyny, skutki. Obserwatorium Integracji Społecznej Województwa Śląskiego, Katowice, kwiecień 2012; http://rops-katowice.pl/ois. Dostęp 21.09.2013.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Chociaż w ostatnich latach, pomimo światowego kryzysu, w Polsce nie zmienił się istotnie odsetek gospodarstw domowych korzystających z różnych form pomocy zewnętrznej (finansowej, rzeczowej lub w postaci usług), w województwie śląskim zapotrzebowanie to znacząco wzrosło, co może być wskaźnikiem relatywnego pogorszenia się sytuacji materialnej jego mieszkańców. W 2009 roku z pomocy zewnętrznej korzystało w regionie 8,3% gospodarstw domowych (w Polsce ogółem 10,7%), co lokowało region śląski na przedostatnim miejscu w Polsce (mniejszy odsetek gospodarstw domowych korzystających z pomocy zewnętrznej zanotowano tylko w województwie małopolskim – 7,8%). W 2013 roku odsetek ten wzrósł do 13,6% (w Polsce ogółem 11%), w wyniku czego województwo śląskie znalazło się na trzecim miejscu w Polsce, za województwem warmińsko-mazurskim (22,7%) i województwem lubuskim (13,8%)&lt;ref&gt; Diagnoza społeczna 2009, 2013, po redakcją J.Czapińskiego, T.Panka; www.diagnoza.com, dostęp 2.10.2013.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Specyfiką ubóstwa w województwie śląskim jest dominacja biedy miejskiej nad biedą wiejską, co jest przeciwieństwem tendencji ogólnopolskiej. Wynika to przede wszystkim z wysokiego stopnia urbanizacji regionu (wskaźnik urbanizacji w 2012 roku to 77,6% - najwyższy w Polsce&lt;ref&gt;www.slaskie.pl. Dostęp 27.09.2013.&lt;/ref&gt; ), ale wiąże się też zapewne ze szczególnymi uwarunkowaniami jego rozwoju, opartego przede wszystkim na wielkich zakładach przemysłu wydobywczego i ciężkiego (kopalnie i huty). Procesy deindustrializacji i restrukturyzacji tego przemysłu w latach dziewięćdziesiątych XX wieku oraz na początku XXI wieku spowodowały wzrost bezrobocia, które dotknęło pracowników likwidowanych, restrukturyzowanych bądź prywatyzowanych zakładów przemysłowych. Stąd największa koncentracja problemu ubóstwa ma miejsce w najsilniej uprzemysłowionych (i zurbanizowanych) obszarach regionu (dane na koniec 2010 roku): w gminach miejskich, w powiatach grodzkich oraz w podregionach bytomskim i sosnowieckim&lt;ref&gt; Ubóstwo w województwie śląskim - skala, przyczyny, skutki. Obserwatorium Integracji Społecznej Województwa Śląskiego, Katowice, kwiecień 2012; http://rops-katowice.pl/ois. Dostęp 21.09.2013.&lt;/ref&gt;. Charakterystyczne są enklawy ubóstwa tworzące się w starych dzielnicach mieszkalno-przemysłowych wielkich miast, w których na degradację środowiska mieszkalnego (zły stan budynków i mieszkań, zaniedbane otoczenie i infrastruktura komunalna), nakłada się degradacja środowiska społecznego (dominacja ludności o niskim statusie materialnym i społecznym, osób w podeszłym wieku, często samotnych, liczne przejawy dezorganizacji społecznej)&lt;ref&gt; K.Wódz, Underclass w starych dzielnicach przemysłowych miast Górnego Śląska, [w:] I.Machaj, J.Styk (red.), Stare i nowe struktury społeczne w Polsce. Tom I: Miasto, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1994.&lt;/ref&gt;. Często dochodzi do tego jeszcze także specyficzna tradycja kulturowa dziedziczona z pokolenia na pokolenie w rodzinach śląskich, która utrudnia adaptację do zmieniającej się rzeczywistości i sprostanie niesionym przez nią wyzwaniom&lt;ref&gt; K.Wódz, K.Łęcki, Nowe i stare ubóstwo na Górnym Śląsku (Ubóstwo w rejonie pogranicza kulturowego), „Kultura i Społeczeństwo” nr 2/1998.&lt;/ref&gt;. Do lat sześćdziesiątych XX wieku dzielnice te zamieszkiwane były głównie przez pracowników pobliskich zakładów przemysłowych (głównie kopalni i hut) i ich rodziny. Od lat siedemdziesiątych następowała stopniowo wymiana mieszkańców, polegająca na tym, że rodzima ludność przenosiła się do nowobudowanych osiedli i mieszkań o wyższym standardzie (przeważnie były to tzw. bloki z wielkiej płyty), a w jej miejsce napływali ludzie o najsłabszej kondycji ekonomicznej, szukający najtańszych bądź darmowych mieszkań (np. bezdomni zajmowali pustostany przeznaczone do wyburzenia). Te zdegradowane, nieatrakcyjne zasoby mieszkaniowe były też czasem wykorzystywane przez samorządy lokalne wielu miast jako mieszkania socjalne dla osób lub rodzin po eksmisjach. W powiązaniu ze specyficznymi cechami tradycyjnej kultury górniczej (swoisty etos pracy, silne poczucie tożsamości regionalnej, religijność, posługiwanie się gwarą śląską) powstały w tych dzielnicach zalążki szczególnego typu społeczności dotkniętych ubóstwem, określanych przez socjologów jako underclass&lt;ref&gt; K.Faliszek, K.Łęcki, K.Wódz, Górnicy. Zbiorowości górnicze u progu zmian, Wydawnictwo Naukowe Śląsk, Katowice 2001; K.Wódz (red.), Przestrzeń – środowisko społeczne – środowisko kulturowe. Z badań nad starymi dzielnicami miast Górnego Śląska, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1992; N.Juzwa, K.Wódz (red.), Rewitalizacja historycznych dzielnic mieszkalno-przemysłowych. Idee – projekty – realizacje. Katowice 1996. A.Karwacki, Błędne koło. Reprodukcja kultury podklasy społecznej. Wydawnictwo UMK, Toruń 2006.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> <br /> Autor:[[dr hab. Krystyna Faliszek]]<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Czapiński J., Panek T. (red.), Diagnoza społeczna 2009. Warunki i jakość życia Polaków, [http://www.diagnoza.com www.diagnoza.com] , dostęp 2.10.2013<br /> #Czapiński J., Panek T. (red.), Diagnoza społeczna 2013. Warunki i jakość życia Polaków, [http://www.diagnoza.com www.diagnoza.com] , dostęp 2.10.2013<br /> #Faliszek K., Łęcki K., Wódz K., Górnicy. Zbiorowości górnicze u progu zmian, Wydawnictwo Naukowe Śląsk, Katowice 2001 <br /> #Golinowska S., Tarkowska E., Topińska I. (red.), Ubóstwo i wykluczenie społeczne. Badania. Metody. Wyniki, IPiSS, Warszawa 2005<br /> #Grotowska-Leder J., Fenomen wielkomiejskiej biedy. Od epizodu do underclass, Wydawnictwo UŁ, Łódź 2002<br /> #Juzwa N., Wódz K. (red.), Rewitalizacja historycznych dzielnic mieszkalno-przemysłowych. Idee – projekty – realizacje. Katowice 1996. <br /> #Karwacki A., Błędne koło. Reprodukcja kultury podklasy społecznej. Wydawnictwo UMK, Toruń 2006<br /> #Lister R., Bieda, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2007<br /> #Panek T., Podgórski J., Szulc A., Ubóstwo: teoria i praktyka pomiaru, SGH, Warszawa 1999<br /> #Rysz-Kowalczyk B. (red.), Leksykon polityki społecznej, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2001<br /> #Schiller B.R., The economics of poverty and discrimination, Pearson Prentice Hall, Upper Saddle River 2004<br /> #Szarfenberg R., Żołędowski C., Theiss M. (red.), Ubóstwo i wykluczenie społeczne. Perspektywa poznawcza, IPS UW, Warszawa 2010<br /> #Wódz K. (red.), Przestrzeń – środowisko społeczne – środowisko kulturowe. Z badań nad starymi dzielnicami miast Górnego Śląska, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1992; <br /> #Wódz K., Underclass w starych dzielnicach przemysłowych miast Górnego Śląska, [w:] I.Machaj, J.Styk (red.), Stare i nowe struktury społeczne w Polsce. Tom I: Miasto, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1994; <br /> #Wódz K., Łęcki K., Nowe i stare ubóstwo na Górnym Śląsku (Ubóstwo w rejonie pogranicza kulturowego), „Kultura i Społeczeństwo” nr 2/1998.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Autorzy&diff=2563 2014-12-10T07:28:48Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:EWoŚ]][[Kategoria:Autorzy]]<br /> <br /> ===Historia===<br /> *[[prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]] <br /> *[[dr Arkadiusz Kuzio-Podrucki]]<br /> *[[prof. UŚ dr hab. Dariusz Nawrot]]<br /> *[[dr Wacław Gojniczek]]<br /> *[[prof. dr hab. Jerzy Sperka]]<br /> *[[dr hab. Krzysztof Nowak]]<br /> *[[dr Jerzy Polak]]<br /> *[[Jakub Grudniewski]]<br /> *[[dr hab. Lech Krzyżanowski]]<br /> *[[prof UŚ dr hab. Anna Glimos-Nadgórska]]<br /> *[[prof. dr hab. Ewa Chojecka]]<br /> *[[dr Adam Dziuba]]<br /> *[[dr Maciej Fic]]<br /> <br /> ===Geografia===<br /> *[[dr Martyna Rzętała]]<br /> *[[Tomasz Spórna]]<br /> *[[Weronika Dragan]]<br /> *[[dr Robert Krzysztofik]]<br /> *[[dr Maria Fajer]]<br /> *[[dr hab. Jolanta Burda]]<br /> *[[prof. dr hab. Jerzy Runge]]<br /> *[[dr hab. Renata Dulias]]<br /> *[[dr Wojciech Krawczyński]]<br /> *[[dr Jolanta Pełka-Gościniak]]<br /> *[[dr hab. Jolanta Burda]]<br /> *[[dr Jan Maciej Waga]]<br /> *[[dr hab. Urszula Myga-Piątek]]<br /> *[[dr Anna Runge]]<br /> *[[dr hab. prof. UŚ Maria Tkocz]]<br /> *[[dr Edward Duś]]<br /> *[[dr hab. inż. Jacek Różkowski]]<br /> *[[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]<br /> *[[dr Robert Machowski]]<br /> *[[dr Andrzej Jaguś]]<br /> <br /> ===Wyznania i religie===<br /> *[[Krzysztof Kanclerz]]<br /> *[[ks.prof.dr hab. Jerzy Myszor]]<br /> *[[Anna Gudzik]]<br /> *[[Anita Palimąka]]<br /> *[[Joanna Pakuza]]<br /> <br /> ===Socjologia===<br /> *[[dr hab. prof. UŚ Adam Bartoszek]]<br /> *[[dr Maria Lipok-Bierwiaczonek]]<br /> *[[Jarosław Gibas]]<br /> *[[Aleksandra Wycisk]]<br /> *[[dr Marcin Gacek]]<br /> *[[dr Beata Pawlica]]<br /> *[[prof. zw. dr hab. Marek Szczepański]]<br /> *[[prof. UO dr hab. Anna Śliz]]<br /> *[[dr hab. Krystyna Faliszek]]<br /> *[[dr Krzysztof Bierwiaczonek]]<br /> *[[prof. dr hab. Urszula Swadźba]]<br /> <br /> ===Politologia===<br /> *[[Marcela Gruszczyk]]<br /> *[[Grzegorz Kulik]]<br /> *[[Paweł Sołtysik]]<br /> *[[Agnieszka Turoń-Kowalska]]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Sejmik_wojew%C3%B3dztwa_%C5%9Bl%C4%85skiego&diff=2562 2014-12-10T07:28:00Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Politologia]]<br /> [[Kategoria:Historia]]<br /> <br /> Edycja 2014<br /> <br /> Autor:[[Agnieszka Turoń-Kowalska]]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Agnieszka_Turo%C5%84-Kowalska&diff=2561 2014-12-10T07:27:36Z

<p>Milka: Utworzono nową stronę &quot;Kategoria:Autorzy *Sejmik województwa śląskiego&quot;</p> <hr /> <div>[[Kategoria:Autorzy]]<br /> <br /> *[[Sejmik województwa śląskiego]]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Aleksandra_Turo%C5%84-Kowalska&diff=2560 2014-12-10T07:27:15Z

<p>Milka: UWAGA! Usunięcie treści (strona pozostała pusta)!</p> <hr /> <div></div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Ochrona_%C5%9Brodowiska&diff=2559 2014-12-10T07:26:31Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Geografia]]<br /> <br /> Termin ochrona środowiska został zdefiniowany w Ustawie Prawo ochrony środowiska z dnia 27 kwietnia 2001 roku. Zgodnie z zapisem prawnym, ochronę środowiska należy rozumieć jako „podjęcie lub zaniechanie działań, umożliwiające zachowanie lub przywracanie równowagi przyrodniczej; ochrona ta polega w szczególności na: a) racjonalnym kształtowaniu środowiska i gospodarowaniu zasobami środowiska zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju, b) przeciwdziałaniu zanieczyszczeniom, c) przywracaniu elementów przyrodniczych do stanu właściwego”&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;. Wymieniona ustawa oraz idące w ślad za nią liczne akty wykonawcze precyzują warunki i procedury dla realizacji zabiegów chroniących środowisko. Mowa tu między innymi o monitoringu poszczególnych komponentów środowiska, ocenie parametrów środowiskowych i ich poziomach jakie winny zostać osiągnięte, a nawet o zasadach postępowania administracyjnego. Efektem ochrony środowiska ma być zrównoważone funkcjonowanie ekosystemów, a więc na odpowiednim poziomie czystości i bioróżnorodności. Mogą temu służyć różnorodne działania – typowo technologiczne, np. kanalizacja gospodarstw domowych i oczyszczanie ścieków, odpylanie emitowanych gazów, rekultywacja terenów zdegradowanych, lub pośrednie, np. pobieranie opłat za korzystanie ze środowiska, czy też wydzielanie stref ochronnych, jak choćby stref niedostępnych dla ruchu pojazdów, stref ciszy, stref ochrony źródliskowej itp. Czasem działania ochronne nie są potrzebne – wystarczy zaprzestanie postępowania zmieniającego środowisko (np. zaniechanie pozyskiwania surowców) by w przyrodzie doszło do regeneracji ekosystemów, w tym ich samooczyszczenia i zasiedlenia przez organizmy żywe. W tym miejscu warto jednak nadmienić, że spontaniczna renaturalizacja, bez celowych zabiegów rekultywacyjnych, skutkuje czasem procesami niekorzystnymi, np. sukcesjami roślinnymi o niskim wskaźniku bioróżnorodności, także z udziałem obcych gatunków inwazyjnych. Trzeba też pamiętać, że wszelkie działania ochronne muszą być dostosowane do regionalnych, a nawet lokalnych uwarunkowań środowiskowych. Zatem podejmowanie ochrony środowiska powinno być podparte zarówno wiedzą technologiczną, jak i przyrodniczo-ekologiczną, i opiniowane przez odpowiednie panele ekspertów. Przywrócenie równowagi przyrodniczej to z reguły proces skomplikowany i długotrwały, a jej zachowanie wymaga szczególnej ostrożności w użytkowaniu zasobów środowiskowych przez człowieka.<br /> <br /> Ochrona środowiska w województwie śląskim nabiera specyficznego i ważkiego znaczenia w skali Polski. Wynika to ze znaczących przekształceń środowiska przyrodniczego, spowodowanych kilkuwiekową działalnością górniczo-przemysłową w tzw. Górnośląskim Okręgu Przemysłowym. Prace wydobywcze, przetwórstwo kopalin, ekspansja zabudowy komunalnej i przemysłowej oraz wszelkie następstwa tych działań i procesów (np. trzebież lasów, składowanie odpadów, osiadanie terenu), doprowadziły zwłaszcza w centralnej części dzisiejszego województwa do wielkoskalowej degradacji środowiska. Pilną potrzebę podjęcia ochrony środowiska potwierdziło wydzielenie na tym terenie w latach 80. XX wieku trzech obszarów ekologicznego zagrożenia (Uchwała Rady Ministrów nr 21/83): górnośląskiego, rybnickiego i myszkowsko-zawierciańskiego. Proces przywracania równowagi przyrodniczej nawiązuje do przemian ustrojowo-gospodarczych po 1989 roku. Ich konsekwencją było ograniczenie produkcji przemysłowej i co za tym idzie spadek emisji zanieczyszczeń do środowiska, racjonalizacja korzystania z zasobów środowiska, a z czasem wzrost świadomości ekologicznej i kształtowania przestrzeni w warunkach prawa europejskiego implementowanego na prawodawstwo polskie. Wskutek różnorodnych działań technologicznych i prawno-administracyjnych stan środowiska uległ wyraźnej poprawie, czego dowodem niech będą treści poniższych bloków tematycznych hasła ''ochrona środowiska''. Obecnie, w odniesieniu do [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]], zupełnie nieuzasadniony jest stereotypowy pogląd o zniszczeniach i zanieczyszczeniu środowiska przekraczającym wszelkie dopuszczalne normy i deprecjonowanie informacji na temat sukcesów zabiegów ochronnych, a także spontanicznej regeneracji przyrody&lt;ref&gt;Andrzej T. Jankowski, Mariusz Rzętała, Stereotyp w postrzeganiu stanu środowiska przyrodniczego Wyżyny Śląskiej, Znaczenie badań krajobrazowych dla zrównoważonego rozwoju. Uniwersytet Warszawski, Warszawa. s. 641-654. s.641-654.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Ochrona powietrza==<br /> [[Plik:Ochr 1.jpg|300px|thumb|right|Fot. 1. Uprawa roślinności „energetycznej” w Tychach (fot. M. Rzętała).]]<br /> Według zapisu Ustawy Prawo Ochrony Środowiska, „ochrona powietrza polega na zapewnieniu jak najlepszej jego jakości, w szczególności przez: 1) utrzymanie poziomów substancji w powietrzu poniżej dopuszczalnych dla nich poziomów lub co najmniej na tych poziomach; 2) zmniejszanie poziomów substancji w powietrzu co najmniej do dopuszczalnych, gdy nie są one dotrzymane; 3) zmniejszanie i utrzymanie poziomów substancji w powietrzu poniżej poziomów docelowych albo poziomów celów długoterminowych lub co najmniej na tych poziomach”&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;. Wymienione poziomy są określane w stosownych Rozporządzeniach Ministra Środowiska. Utrzymanie tych poziomów wymaga w pierwszej kolejności zachowania prawnych standardów emisyjnych z określonych instalacji, tj. zachowania odpowiedniego składu gazów odlotowych. Działania ochronne spoczywają zatem głównie na emitujących i sprowadzają się do ograniczania emisji zanieczyszczeń pyłowych i gazowych, między innymi przy zastosowaniu różnorodnych technologii odpylających i pochłaniających substancje gazowe. O ile w przedsiębiorstwach standardy są na ogół zachowane, to problemem pozostaje niekontrolowana emisja z zabudowy prywatnej, nazywana niską emisją. W sytuacji rejestrowania przekroczeń dopuszczalnych poziomów substancji w powietrzu, władze samorządowe przystępują do realizacji planów ochrony powietrza, określając konieczne działania ochronne, związane np. z wymianą urządzeń emisyjnych lub rodzaju paliwa.<br /> <br /> W Polsce, a szczególnie na obszarze dzisiejszego województwa śląskiego, wielkość emisji zanieczyszczeń do powietrza uległa zmniejszeniu na skutek recesji przemysłu, racjonalizacji zużycia paliw, a także instalowania urządzeń oczyszczających, aby spełnić standardy emisyjne. Stąd też, jak wspomniano, problemem w ochronie powietrza nie jest już nadmierna emisja zanieczyszczeń przemysłowych. Często podawanym skutkiem pośrednich i bezpośrednich zabiegów ochronnych jest bardzo znaczne zmniejszenie emisji pyłów i w konsekwencji ich depozycji. Jeszcze w końcu lat 70. XX wieku tylko na obszarze dawnego województwa katowickiego emitowano rocznie ponad 600 tys. ton zanieczyszczeń pyłowych, tymczasem na początku XXI wieku (w 2001 roku) w województwie śląskim wyemitowano ich 32,8 tys. ton&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;. Emisja zanieczyszczeń pyłowych w woj. śląskim w 2006 roku wynosiła już zaledwie 20,1 tys. ton&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2006 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2007.&lt;/ref&gt;. Znaczący spadek w skali dziesięcioleci dotyczył także emisji zanieczyszczeń gazowych, lecz od końca lat 90. XX wieku widoczna była tendencja wzrostowa. Jej wyrazem mogą być następujące dane wielkości emisji gazów w województwie śląskim&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2006 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2007.&lt;/ref&gt;: 2001 r. – 34,09 mln ton, 2004 r. – 42,24 mln ton, 2006 r. – 45,16 mln ton. Funkcjonowanie urządzeń redukujących emisję pyłów i gazów do atmosfery poważnie ogranicza wyemitowane ilości. W raporcie dotyczącym stanu środowiska w województwie śląskim w 2011 roku&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt; odnotowano, że w 335 zakładach szczególnie uciążliwych dla czystości powietrza, w urządzeniach oczyszczających zatrzymano aż 99,7% wytworzonych zanieczyszczeń pyłowych oraz 30,5% wytworzonych zanieczyszczeń gazowych. Najbardziej niekorzystna sytuacja dotyczy spalania paliw w gospodarstwach domowych. W tym sektorze interesującą dla ochrony powietrza alternatywą jest zastąpienie paliwa węglowego biomasą. Najbardziej znane jest wykorzystanie biomasy wierzbowej, dające efekt ekologiczny w postaci redukcji emisji wielu substancji nawet o ponad 90% w stosunku do emisji ze spalania węgla&lt;ref&gt;Karol Węglarzy, Irena Skrzyżala, Czy Salix viminalis poprawia bilans energetyczny kraju?, Inżynieria Ekologiczna 33, Warszawa 2013, s.164-174.&lt;/ref&gt;. Plantacje roślin energetycznych w województwie śląskim (fot. 1) nie są jednak rozpowszechnione, co może wynikać z cofnięcia w 2010 roku wsparcia ekonomicznego dla upraw roślin energetycznych.<br /> <br /> W sektorze ochrony powietrza, każdego roku w województwie śląskim realizowane są zadania (często przy współfinansowaniu przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach) pozwalające na zmniejszenie emisji zanieczyszczeń do atmosfery. Przykładowo w roku 2011 zakończono realizację aż 224 zadań5, np. budowę bloku energetycznego przez Koksownię „PRZYJAŹŃ” Sp. z o.o. z Dąbrowy Górniczej (w którym będzie wykorzystywany gaz odpadowy) lub budowę instalacji zasilania biomasą oraz modernizację kotła fluidalnego OF-135 w Elektrociepłowni Tychy S.A. Działania takie, a także akty prawa miejscowego wprowadzające programy ochrony powietrza, wpływają na poprawę jakości powietrza w województwie, choć nadal zdarzają się przekroczenia poziomów dopuszczalnych niektórych substancji. Najbardziej znacząca poprawa była obserwowana przed rokiem 2000&lt;ref&gt;Mieczysław Leśniok, Zanieczyszczenie wód opadowych w obrębie Wyżyny Śląsko-Krakowskiej, Katowice 1996.&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;Mieczysław Leśniok, Zróżnicowanie zanieczyszczenia powietrza i zakwaszenia opadów atmosferycznych na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej w latach 1986-1999, Środowisko przyrodnicze regionu górnośląskiego – stan poznania, zagrożenia i ochrona, Sosnowiec 2000, s.45-49.&lt;/ref&gt;. Średnioroczne stężenie pyłu zawieszonego w Sosnowcu zmniejszyło się od ponad 200 μg/m³ w połowie lat 1980. do około 60 μg/m³ w końcu lat 1990. Z kolei w ciągu lat 1990., średnioroczne stężenia SO2 i NOx w Cieszynie zmniejszyły się od około 40 do około 10 μg/m³. Obecnie, informacji o stanie sanitarnym powietrza dostarcza system zwany Śląskim Monitoringiem Powietrza. W 2012 roku obejmował on funkcjonowanie około 200 stanowisk pomiarów jakości powietrza, w tym 16 automatycznych stacji monitoringu.<br /> <br /> ==Ochrona wód==<br /> [[Plik:Ochr tabela.png|400px|thumb|left|Tabela 1. Gospodarka wodno-ściekowa w woj. śląskim w latach 2001 i 2011 (na podstawie raportów o stanie środowiska w województwie śląskim&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. ]]<br /> [[Plik:Ochr tab2.png|thumb|400px|left|Tabela 2. Stan jakościowy wody Przemszy w Chełmku (średnie wartości parametrów w latach 1993, 2001 i 2011) na podstawie danych OBKiŚ oraz WIOŚ w Katowicach.]]<br /> [[Plik:Ochr2.jpg|300px|thumb|right|Fot. 2. Wyrobisko poeksploatacyjne Kuźnica Warężyńska w początkowym okresie rekultywacji (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr3.jpg|300px|thumb|right|Fot. 3. Zbiornik wodny Kuźnica Warężyńska utworzony w wyrobisku po eksploatacji piasku (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr4.jpg|300px|thumb|right|Fot. 4. Zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Żabie doły” w strefie zapadlisk i osiadań górniczych na pograniczu Bytomia i Chorzowa (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr5.jpg|300px|thumb|right|Fot. 5. Składowisko odpadów górnictwa węglowego w Będzinie Grodźcu w początkowym stadium rekultywacji (fot. M. Rzętała)]]<br /> [[Plik:Ochr6.jpg|300px|thumb|left|Fot. 6. Zrekultywowane składowisko odpadów górnictwa węglowego w Będzinie Grodźcu (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr7.jpg|300px|thumb|left|Fot. 7. Zagospodarowane grunty składowiska odpadów górnictwa węglowego w Będzinie Grodźcu (fot. M. Rzętała)]]<br /> [[Plik:Ochr8.jpg|300px|thumb|right|Fot. 8. Sportowa Dolina w Bytomiu – dawne wyrobisko dolomitów (fot. M. Rzętała).]]<br /> <br /> Ochrona wód polega na zapewnieniu ich jak najlepszej jakości, w tym utrzymywanie ilości wody na poziomie zapewniającym ochronę równowagi biologicznej, w szczególności przez: 1) utrzymywanie jakości wód powyżej albo co najmniej na poziomie wymaganym w przepisach; 2) doprowadzanie jakości wód co najmniej do wymaganego przepisami poziomu, gdy nie jest on osiągnięty&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;. W aspekcie jakościowym, działania ochronne są w dużej części mocno powiązane np. z ochroną powietrza, ochroną gleb, czy też z bezpieczeństwem w gospodarce odpadami, gdyż zanieczyszczenia dostają się do wód różnymi drogami. Odbywa się to nie tylko wraz ze zrzutem nieczystości bezpośrednio do wód, ale między innymi także w wyniku depozycji substancji z atmosfery lub ich migracji ze środowiska gruntowego do wód podziemnych i powierzchniowych. Stąd też w niniejszym bloku poruszona zostanie problematyka ochrony bezpośredniej.<br /> Wobec ubogich zasobów wodnych województwa śląskiego, ochrona stanu ilościowego wód polega przede wszystkim na tworzeniu zbiorników wodnych. Mowa tu nie tylko o budowie zapór na ciekach, ale także zatapianiu większości wyrobisk surowców mineralnych. Spektakularnym przykładem wodnego kierunku rekultywacji wyrobisk w ostatnich latach jest utworzenie dużego zbiornika Kuźnica Warężyńska (fot. 2 i 3) w rejonie Dąbrowy Górniczej. Ponieważ każda forma gromadzenia wody jest istotna, w województwie utrzymywane są liczne niewielkie zbiorniki celowe (stawy rekreacyjne, zbiorniki wody przemysłowej, stawy hodowlane), a także pozwala się na spontaniczne zalewanie przez wody gruntowe powstających wklęsłych form terenu, zwłaszcza niecek z osiadania. Zbiorniki takie asymilują się w środowisku i nierzadko tworzą interesujące enklawy bogactwa przyrodniczego, czego przykładem może być zespół zbiorników na pograniczu Bytomia i Chorzowa, objęty ochroną prawną jako „Zespół przyrodniczo-krajobrazowy Żabie Doły” (fot. 4). Skalę powstawania zbiorników wodnych związanych z rozwojem przemysłu i przekształceniami środowiska w XX wieku najlepiej oddają dane na temat liczby zbiorników wodnych&lt;ref&gt;Stanisław Czaja, Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.&lt;/ref&gt;. W roku 1902 na obszarze konurbacji katowickiej występowały 142 zbiorniki wodne o łącznej powierzchni 1,92 km². W roku 1955 ich liczba wynosiła 1130, a powierzchnia 8,10 km². Dla roku 1994 dane są następujące: 1188 i 10,2 km². Liczne występowanie zbiorników wodnych zwłaszcza w centralnej części województwa przydaje temu obszarowi charakteru pojeziernego&lt;ref&gt;Mariusz Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Ochronie ilościowego stanu zasobów wodnych przysłużyły się w sposób nieplanowy zmiany sytuacji gospodarczej Polski po transformacji ustrojowej. Ograniczenie produkcji przemysłowej, a także determinowana ekonomicznie racjonalizacja wykorzystywania zasobów środowiskowych (wzrost cen wody i odbioru ścieków, opłaty za korzystanie ze środowiska) spowodowały znaczny spadek poboru wód – w województwie śląskim w przykładowym dziesięcioleciu od 2001 r. do 2011 r. o ponad 20%&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt; (Tab. 1). Nieco większa eksploatacja dotyczy wód powierzchniowych. W 2011 roku, dla celów produkcji, wody powierzchniowe i podziemne pobierane były w podobnych proporcjach, lecz na potrzeby wodociągowe w ponad 60% pobrano wody powierzchniowe&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Bezpośrednia ochrona jakości wód polega głównie na ograniczaniu ładunku zanieczyszczeń dostających się do środowiska wodnego wraz ze ściekami. Zmniejszenie ilości pobieranej ze środowiska i wykorzystywanej wody pociągnęło za sobą zmniejszenie ilości powstających ścieków, przy czym w ostatnich latach spadek ten dotyczył ścieków komunalnych (Tab. 1). Zmniejszaniu ilości ścieków towarzyszy intensyfikacja ich oczyszczania poprzez rozbudowę sieci kanalizacyjnych, uruchamianie nowych oczyszczalni, bądź modernizację istniejących, w ramach licznych projektów własnych lub współfinansowanych ze środków unijnych. W przypadku ścieków przemysłowych, w 2011 roku były one oczyszczane w 184 oczyszczalniach. Oczyszczaniu podlegało około 72% tych ścieków. Większość ścieków przemysłowych nieoczyszczanych to wody kopalniane, których zrzut do środowiska często jest kontrolowany tylko poprzez odpowiednie dozowanie. W przypadku oczyszczania ścieków komunalnych obserwuje się wyraźny progres (Tab. 1), tzn. wzrasta liczba oczyszczalni komunalnych i odsetek korzystających z nich mieszkańców, stąd odsetek ścieków oczyszczanych w ich ogólnej ilości jest bardzo wysoki – 98,6% w 2011 roku.<br /> <br /> Efektem działań ograniczających dopływ zanieczyszczeń do wód jest poprawa ich jakości. Informacji w tym zakresie dostarczają między innymi wyniki państwowego monitoringu wód, realizowanego przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach, a w przypadku wód podziemnych także Państwowy Instytut Geologiczny (PIG PIB). Na obszarze województwa śląskiego, monitoring jakości wód powierzchniowych w 2012 roku obejmował 118 punktów na wodach płynących oraz wody 10 zbiorników zaporowych. Wody podziemne były badane w 94 punktach w ramach krajowej sieci monitoringu diagnostycznego, w 61 punktach sieci regionalnej oraz w 28 punktach monitoringu badawczego (12 w powiecie tarnogórskim – badania trichloroetenu oraz tetrachloroetenu; 16 w rejonie Dąbrowy Górniczej – badania zanieczyszczeń przemysłowych). Przykładem sukcesywnej poprawy jakości wód mogą być zaprezentowane w tabeli 2 korzystne zmiany wielu parametrów fizykochemicznych wód rzeki Przemszy w Chełmku (na granicy województwa śląskiego i małopolskiego). Interesującym faktem w aspekcie poprawy jakości wód jest także samooczyszczanie wód cieków podczas ich przepływu przez zbiorniki wodne, np. przez zbiornik Pogoria I&lt;ref&gt;Andrzej Jaguś, Mariusz Rzętała, Hydrochemiczne konsekwencje zasilania zbiorników przepływowych wodami zanieczyszczonymi, Rocznik Ochrona Środowiska 14, Koszalin 2012, s.632-649.&lt;/ref&gt;. Podejmowane są także działania mające na celu oczyszczanie niektórych zbiorników. Czasem oczyszczanie jest rezultatem działania rekultywacyjnego, jakim był np. montaż rury Olszewskiego w zbiorniku Pławniowice (rura odprowadzająca ze zbiornika wody przydenne), a czasem zachodzi przy okazji innych prac, choćby wydobycia osadów (np. ze zbiornika Dzierżno Duże).<br /> <br /> ==Ochrona gleb i powierzchni ziemi==<br /> <br /> Ochrona powierzchni ziemi, według Ustawy Prawo ochrony środowiska, polega na&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;:<br /> *'''1)zapewnieniu jak najlepszej jej jakości, w szczególności przez:'''<br /> *a) racjonalne gospodarowanie,<br /> *b) zachowanie wartości przyrodniczych,<br /> *c) zachowanie możliwości produkcyjnego wykorzystania,<br /> *d) ograniczanie zmian naturalnego ukształtowania,<br /> *e) utrzymanie jakości gleby i ziemi powyżej lub co najmniej na poziomie wymaganych standardów,<br /> *f) doprowadzenie jakości gleby i ziemi co najmniej do wymaganych standardów, jeżeli nie są one dotrzymane,<br /> *g) zachowanie wartości kulturowych, z uwzględnieniem zabytków archeologicznych;<br /> *'''2) zapobieganiu ruchom masowym ziemi i ich skutkom.'''<br /> <br /> Odrębnymi, lecz uzupełniającymi się przepisami, zostały objęte grunty rolne i leśne, dla których zasady ochrony wyartykułowano w Ustawie o ochronie gruntów rolnych i leśnych&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych. Dz.U. 1995 Nr 16 poz. 78, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;, zwracając szczególną uwagę na problem zachowania ich dotychczasowych funkcji. A zatem kwestią kluczową w ochronie powierzchni ziemi jest utrzymanie gruntów w takim stanie morfologicznym i fizykochemicznym, aby możliwe było ich wykorzystanie. Wykorzystanie to może mieć charakter produkcyjny, ale nie mniej istotnym kierunkiem jest przystosowanie terenu np. do funkcji rekreacyjnych, edukacyjnych, czy nawet handlowo-usługowych.<br /> <br /> W województwie śląskim, ochrona powierzchni ziemi w dużej mierze nabiera charakteru rekultywacyjnego w związku z rozprzestrzenieniem terenów zniszczonych przez wydobycie surowców, składowanie odpadów górniczych, czy też przetwórstwo kopalin i inny przemysł. Częstym kierunkiem działań ochronnych jest rekultywowanie hałd i zwałowisk górniczych, poprzez odpowiednie modelowanie ukształtowania, czasem użyźnienie powierzchni, a następnie wprowadzanie roślinności zielnej, krzewiastej i drzewiastej (Fot. 5-7), co w konsekwencji może skutkować przekazaniem gruntów do użytkowania rolniczego lub prowadzenia gospodarki leśnej. Nie brak też zabiegów rekultywacyjnych w kierunku społecznym, tj. adaptacji terenów pogórniczych na obszary o funkcjach wypoczynkowych. Przykładem może być zagospodarowanie obszaru górnictwa dolomitu w Bytomiu, gdzie urozmaiconą rzeźbę terenu wykorzystano do utworzenia terenów rekreacyjno-sportowych pod nazwą Sportowa Dolina (Fot. 8). Tereny bardziej wyrównane (poprzemysłowe, różnorodne nieużytki) znajdują z kolei zainteresowanie ze strony deweloperów lub inwestorów centrów handlowo-usługowych – na takich właśnie wybudowano np. kompleks Silesia City Center w Katowicach oraz kompleks Plejada w Sosnowcu. Obok zabiegów rekultywacyjnych znane są przypadki spontanicznych sukcesji roślinnych na terenach pogórniczych, które doprowadziły do uformowania obszarów cennych przyrodniczo pod względem naukowym, edukacyjnym i społecznym, czego przykładem jest teren rezerwatu przyrody Segiet na pograniczu Bytomia i Tarnowskich Gór. W sytuacji degradacji powierzchni ziemi w formie wyrobisk poeksploatacyjnych, powszechny jest ich wodny kierunek rekultywacji, prowadzący do tworzenia zbiorników (np. zespół zbiorników wodnych Pogoria, zbiorniki Dzierżno Małe i Duże), które pod warunkiem korzystnej jakości wód służą wypoczynkowi i rekreacji. Woda wypełnia też wiele niecek z osiadania i zapadlisk, które przy niewielkiej (a nawet bez) ingerencji człowieka mogą utworzyć cenną kompozycję przyrodniczo-krajobrazową, jaką są na przykład – wspomniane w bloku dotyczącym ochrony wód – Żabie Doły na pograniczu Bytomia i Chorzowa. Najlepszym przykładem powodzenia działań rekultywacyjnych, przeprowadzonych kompleksowo i na dużym obszarze (około 6 km²), jest istniejący już kilkadziesiąt lat Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku w Chorzowie (jeden z największych parków śródmiejskich w Europie), w którym znajdują się zbiorniki wodne, kompleksy leśne, tereny zieleni parkowej, ogród zoologiczny i wiele obiektów użytkowych.<br /> <br /> Wyraźna tendencja do ochrony powierzchni ziemi poprzez przywracanie wartości przyrodniczych i funkcjonalności terenom zniszczonym jest widoczna od czasu przemian ustrojowo-gospodarczych. Końcem lat 1980., grunty zdewastowane i zdegradowane w dawnym województwie katowickim zajmowały powierzchnię ponad 10 tys. ha, a dzięki zabiegom rekultywacyjnym bądź samoistnej renaturalizacji, w ciągu 10 lat ich wielkość zmniejszyła się o około 20%&lt;ref&gt;Roczniki statystyczne, 1979-2008. GUS, Warszawa.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Roczniki statystyczne województwa katowickiego, 1997-1998. Urząd Statystyczny, Katowice.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Roczniki statystyczne województwa śląskiego, 2000-2008. Urząd Statystyczny, Katowice.16 Stan środowiska w województwie śląskim w 2005 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2006.&lt;/ref&gt;. Również w obrębie województwa śląskiego (od końca lat 1990.) tendencja ta została utrzymana. Każdego roku pewien areał gruntów zdewastowanych i zdegradowanych jest objęty rekultywacją – w 2011 roku były to 243 hektary, z czego 68 ha zrekultywowano na cele rolnicze, a 40 ha na cele leśne&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. Wśród przykładowych działań ochronnych w ostatnich latach, pokazując ich różnorodność profilową, można wymienić: rekultywację zdegradowanego terenu po byłych Zakładach Chemicznych „Tarnowskie Góry”, zagospodarowanie przyrodnicze zwałowiska odpadów powęglowych w Chorzowie i Siemianowicach Śląskich, założenie upraw sadowniczych w Śląskim Ogrodzie Botanicznym w Mikołowie, zamknięcie i rekultywację składowiska odpadów we Włodowicach i wiele innych, związanych też z usuwaniem szkód w środowisku, np. odnawianiem powierzchni wiatrołomowych. Należy dodać, że wszelkie działania polegające na wprowadzaniu roślinności na terenach o urozmaiconej rzeźbie stanowią – obok ich planowego przeznaczenia – ochronę przed erozją oraz ruchami masowymi gruntu (obrywaniem, osuwaniem, spełzywaniem).<br /> <br /> W zakresie ochrony powierzchni ziemi potrzebne są również działania służące ochronie środowiska rolniczego (na dzień 1 stycznia 2012 roku powierzchnia użytków rolnych w województwie śląskim wynosiła 636,1 tys. ha&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;). Wykazały to badania przeprowadzone w 2005 roku przez Okręgową Stację Chemiczno-Rolniczą w Gliwicach, obejmujące analizę 21707 próbek glebowych z gospodarstw rolnych 26 powiatów województwa śląskiego. Stwierdzono poważne zakwaszenie gleb i w tym samym roku wysiano na powierzchni 13710 ha (w 35 gminach) 41 tys. ton wapna nawozowego (w następnym roku wysiano 34,7 tys. ton na powierzchni 11770 ha). Na obszarach o dużej koncentracji zakładów przemysłowych stwierdzono skażenie metalami ciężkimi (np. w rejonie Jaworzna, Będzina, Czeladzi), co wyklucza takie grunty z uprawy roślin przeznaczonych do spożycia. Badania OSChR w Gliwicach dostarczyły bardzo cennych informacji, gdyż dane państwowego monitoringu chemizmu gleb ornych dla województwa śląskiego obejmują tylko 18 próbek&lt;ref&gt;Monitoring chemizmu gleb ornych w Polsce w latach 2010-2012 (raport końcowy). Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa PIB, Puławy 2012.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Ochrona flory i fauny==<br /> <br /> Flora i fauna województwa śląskiego podlega bezpośredniej ochronie gatunkowej lub pomnikowej, a także z racji występowania na obszarach chronionych (patrz → [[Ochrona przyrody i jej zasobów]]). Obecność na danym obszarze naturalnych biocenoz i osobliwości przyrody ożywionej ma duże znaczenie nie tylko dla waloryzacji środowiska, w tym jego bioróżnorodności, ale także dla celów edukacyjnych. Stąd też jest główną przyczyną wytyczania przyrodniczych ścieżek dydaktycznych (często ze stanowiskami historycznymi, geologicznymi), mającego wymiar ochrony środowiska poprzez edukację. Według danych Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, w 2011 roku, na obszarze województwa śląskiego istniało 213 ścieżek o łącznej długości około 1280 km&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. Najwięcej ścieżek ma charakter przyrodniczo-historyczny (72), leśny (70) oraz ogólnoprzyrodniczy (36). W niewielkiej liczbie funkcjonują ścieżki nadwodne, geologiczne, dendrologiczne, florystyczne, faunistyczne i inne. Są one tworzone przez m.in. przez nadleśnictwa, stowarzyszenia, urzędy gmin, i stanowią bardzo ważny element służący podnoszeniu świadomości ekologicznej.<br /> <br /> ==Ochrona przed hałasem==<br /> <br /> Ochrona przed hałasem ma celu zapewnienie jak najlepszego stanu akustycznego środowiska poprzez utrzymanie natężenia hałasu na poziomie poniżej dopuszczalnego lub w najgorszym razie na poziomie dopuszczalnym. Poziomy dopuszczalne (w decybelach) określane są w rozporządzeniu Ministra Środowiska i różnicowane formą zagospodarowania terenu (np. rodzajem i przeznaczeniem zabudowy) oraz przedziałem czasu (np. określoną porą doby). Należy jednak dodać, że jeżeli klasyfikacja terenu nie w pełni odpowiada rodzajowi zabudowy, np. jeżeli na terenach przemysłowych znajduje się zabudowa mieszkaniowa, szpitale itp., to ochrona przed hałasem polega dodatkowo na stosowaniu rozwiązań technicznych, zapewniających właściwe warunki akustyczne w budynkach. Dla terenów, na których poziom hałasu przekracza poziom dopuszczalny, tworzy się programy ochrony środowiska przed hałasem, których celem jest dostosowanie poziomu hałasu do dopuszczalnego. Z kolei jeśli jakiś obszar wymaga szczególnej ochrony przed hałasem, to rada powiatu może wyznaczyć tzw. obszary ciche w aglomeracji lub obszary ciche poza aglomeracją&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Źródłem szczególnej uciążliwości pod względem hałasu jest transport. Potwierdza to przyjęcie (i w konsekwencji realizacja) na posiedzeniu Sejmiku Województwa Śląskiego (12 maja 2010 r.) „Programu ochrony środowiska przed hałasem dla województwa śląskiego do roku 2013 dla terenów poza aglomeracjami, położonych wzdłuż dróg krajowych, ekspresowych, autostrad i linii kolejowych”. Najmniejszą degradację klimatu akustycznego wywołuje transport lotniczy, gdyż dotyczy tylko stref około lotniskowych. Pierwsze badania kontrolne hałasu w pobliżu Międzynarodowego Portu Lotniczego Katowice w Pyrzowicach zostały przeprowadzone przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w lipcu 2011 roku. Wykazały one przekroczenia wartości dopuszczalnych tylko dla pory nocy. O wiele gorsza sytuacja występuje w przypadku transportu drogowego, ze względu na ciągle zwiększającą się liczbę pojazdów (w końcu 2002 roku w woj. śląskim było zarejestrowane 1,68 mln pojazdów, a w końcu 2011 roku już 2,48 mln) oraz nasilenie ruchu pojazdów ciężkich w porze nocy&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. Ochroną przed tego typu hałasem jest głównie budowa ekranów akustycznych. Według danych Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska&lt;ref&gt;http://www.gios.gov.pl/stansrodowiska/gios/pokaz_artykul/pl/front/raport_regionalny/slaskie (21.10.2013).&lt;/ref&gt;, w woj. śląskim, w latach 2000-2007, wybudowano wzdłuż dróg krajowych i autostrad 100551 metrów bieżących ekranów, natomiast wzdłuż dróg wojewódzkich 1794 mb. W ostatnich latach dla ograniczenia hałasu wybudowano szereg obwodnic wyprowadzających ciężki tabor poza centra miast (np. dla miasta Rybnik), wymieniane są wadliwe akustycznie nawierzchnie (np. na DK-46 na odcinku Herby – Lubliniec), remontuje się drogi, przebudowuje węzły drogowe (np. węzeł Mikołowska w Katowicach), wprowadza strefy uspokojonego ruchu w obszarach mieszkalnych (ograniczenie przepustowości ulic, ograniczenie prędkości), zakazuje używania klaksonów itp.<br /> Osobnym problemem jest hałas pochodzący z instalacji przemysłowych. Na terenie woj. śląskiego, najważniejszymi źródłami hałasu przemysłowego są przedsiębiorstwa związane z przemysłem górniczym, energetycznym, metalurgicznym i budowlanym. Działania redukujące poziomu hałasu pochodzącego z przedsiębiorstw są często wynikiem automonitoringu lub nieprawidłowości stwierdzonych przez zewnętrzny organ kontrolny. Polegają one głównie na umieszczaniu urządzeń zewnętrznych w budynkach, wyciszaniu budynków (np. wełną mineralną), stawianiu ekranów akustycznych lub modernizacji instalacji. Przykładów ograniczenia emisji hałasu do środowiska przez zakłady przemysłowe jest wiele – dla zorientowania w profilu działań wystarczy przytoczyć kilka z ostatnich lat: 1) budowa ekranu akustycznego po południowej stronie KWK „Piast” w Bieruniu”; 2) montaż ekranu wizualno-akustycznego z drzew zimozielonych i krzewów płożących, a także izolacja akustyczna instalacji w Saint Gobain Glass Sp. z o.o. w Dąbrowie Górniczej; 3) ograniczenie punktu sprzedaży węgla z wagą odmiarową do pory dziennej w KWK „Chwałowice” w Rybniku; 4) przeniesienie instalacji wyrzutów powietrza z jednostek filtrowentylacyjnych poza sąsiedztwo zabudowy mieszkaniowej w Magneti Marelli Exhaust System Polska Sp. z o.o. w Sosnowcu; 5) zastąpienie stacjonarnej instalacji odciągowej trocin przez odciągi mobilne w DREWBUD Sp. z o.o. w Tarnowskich Górach.<br /> <br /> W uzupełnieniu warto wspomnieć o ograniczeniach dla hałasu w obrębie terenów podlegających prawnej ochronie przyrody lub niechronionych, lecz o charakterze wypoczynkowym. Mowa tu np. o zakazie używania urządzeń głośnikowych lub zakazie użytkowania sprzętu pływającego o napędzie spalinowym (np. na zbiornikach Pogoria w Dąbrowie Górniczej).<br /> <br /> ==Ochrona w gospodarce odpadami==<br /> <br /> Niewłaściwa gospodarka odpadami może być źródłem zanieczyszczenia wszystkich komponentów środowiska przyrodniczego. Dotyczy to praktycznie każdego etapu postępowania z odpadami: gromadzenia, transportu, składowania, przeróbki. Zasady prawidłowej gospodarki odpadami na szczeblu krajowym reguluje Ustawa o odpadach&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach. Dz.U. 2013 poz. 21, z późniejszymi zmianami.&lt;/ref&gt; wraz z właściwymi aktami wykonawczymi, natomiast w poszczególnych województwach realizowane są założenia wojewódzkich „Planów gospodarki odpadami”. W województwie śląskim, obok dokumentu planistycznego&lt;ref&gt;Plan gospodarki odpadami dla województwa śląskiego 2014. Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego, ARCADIS Sp. z o.o., Katowice 2012.&lt;/ref&gt;, określono regionalizację tej gospodarki (uchwały Sejmiku Województwa Śląskiego nr IV/25/2/2012 oraz IV/32/9/2013). W czterech regionach, w systemie gospodarowania odpadami funkcjonuje 6 instalacji do mechaniczno-biologicznego przetwarzania zmieszanych odpadów komunalnych, 32 sortownie odpadów komunalnych, 30 kompostowni odpadów komunalnych, 7 instalacji do produkcji paliw alternatywnych, 28 składowisk odpadów komunalnych i inne składowiska. Działania ochronne w gospodarce odpadami kojarzą się głównie z eliminacją dzikich składowisk odpadów oraz właściwą eksploatacją składowisk użytkowanych prawnie, np. z ich właściwym odizolowaniem od środowiska gruntowo-wodnego, zabezpieczeniem przed skażeniem powietrza, czy rekultywacją. Należy je jednak identyfikować już od początkowych etapów cyklu życia produktów, tj. od zabiegów ograniczających ilość wytwarzanych odpadów. Ważne są także instrumenty prawno-administracyjne, wpływające w aspekcie ochronnym (oszczędnościowym) na gospodarowanie odpadami, takie jak opłaty marszałkowskie za składowanie odpadów, obostrzenia w składowaniu odpadów niebezpiecznych.<br /> <br /> Wzrost kosztochłonności produkcji (obok ogólnej recesji działalności przemysłowej) i postępowania z odpadami w dobie gospodarki rynkowej przyczynił się do racjonalizacji zużycia surowców. Przełożyło się to na zmniejszenie ilości wytwarzanych odpadów, co wyraźnie widać na przykładzie województwa śląskiego. W 2001 roku wytworzono w jego obrębie 45,87 mln ton odpadów przemysłowych oraz 1,54 mln ton odpadów komunalnych&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, natomiast w 2011 roku 35,18 mln ton opadów przemysłowych i 1,36 mln ton odpadów komunalnych&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. Podstawą ochrony środowiska w gospodarce odpadami jest przetwórstwo odpadów wytworzonych i przez to minimalizacja ich gromadzenia na składowiskach. W tym zakresie dane dla województwa śląskiego za 2011 rok są następujące&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;: z wytworzonych odpadów przemysłowych 87,5% poddano odzyskowi, 0,01% unieszkodliwiono termicznie, 0,02% unieszkodliwiono w inny sposób, 1,67% zmagazynowano czasowo, 10,8% (3,78 mln ton) trafiło na składowiska należące do zakładów przemysłowych (np. hałdy, baseny osadowe); z zebranych odpadów komunalnych 76,2% zdeponowano na składowiskach komunalnych, a pozostałą część skierowano na linie segregacyjne i do kompostowni. Widoczna jest zatem potrzeba przede wszystkim lepszego zagospodarowania odpadów komunalnych, choć w ostatnich latach nastąpiła w tym zakresie duża poprawa – w 2001 roku na składowiska trafiło aż 95,5% odpadów komunalnych. Poprawa ta wynika z ciągłego powstawania nowych linii do segregacji odpadów, kompostowni, instalacji przetwórstwa odpadów itp. Problemem w województwie śląskim są odpady przemysłowe zeskładowane w przeszłości. Ich ilość na końcu 2011 roku określono na prawie 551 mln ton, a zajmują powierzchnię 1737 hektarów&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;, którą należy traktować jako poprzemysłową i zdegradowaną. Powierzchnia ta stopniowo jest rekultywowana – w 2011 roku zabiegi objęły 65,7 ha. Rekultywacja bywa jednak trudna, zwłaszcza w obrębie zwałowisk odpadów górnictwa węglowego, które często wykazują aktywność termiczną. Materiał ze starych składowisk, w miarę możliwości, wydobywa się z przeznaczeniem na cele przemysłowe lub np. dla budownictwa, czy produkcji kruszyw drogowych. Potrzebę działań w zakresie rekultywacji podkreśla fakt, że odpady były niegdyś składowane bezpośrednio na gruncie i stanowią teraz obiekty o charakterze „bomb ekologicznych”. W ostatnich latach, działania rekultywacyjne na szeroką skalę prowadzi się na terenach byłych Zakładów Chemicznych „Tarnowskie Góry”, ale szereg prac naprawczych obejmuje też uważane za szczególnie niebezpieczne tereny Zakładów Chemicznych „Organika Azot” S.A. w Jaworznie, Huty Metali Nieżelaznych „Szopienice” S.A. w Katowicach, PMIB „Izolacja” w Ogrodzieńcu, byłej Rafinerii Czechowice S.A. w Czechowicach-Dziedzicach.<br /> <br /> Większość dawnych oraz wytwarzanych obecnie odpadów przemysłowych to odpady niebezpieczne. Należy do nich zaliczyć także wycofane z produkcji materiały zawierające azbest, które według założeń krajowych powinny zostać unieszkodliwione do 2032 roku. W województwie śląskim unieszkodliwiono w latach 2008-2011 ponad 10 tys. ton odpadów azbestowych, pochodzących z demontażu w obiektach przemysłowych i budynkach mieszkalnych. Odpady te deponowano na składowiskach w Knurowie, Jastrzębiu Zdroju, Dąbrowie Górniczej (2 składowiska) oraz Świętochłowicach (jeden obiekt został zamknięty w 2009 roku, lecz uruchomiono nowy w 2012 roku). Istotnym działaniem rekultywacyjnym w odniesieniu do odpadów niebezpiecznych było przeprowadzenie w latach 1998-2009 likwidacji 7 mogilników (w Chorzowie, Świerklańcu, Pszczynie, Zabrzu, Sośnicowicach, Pilchowicach, Cieszynie), z których usunięto 167,55 ton przeterminowanych pestycydów i opakowań po takich środkach.<br /> <br /> Działania ochronne w gospodarce odpadami województwa śląskiego są wyszczególniane w kolejnych Planach gospodarki odpadami. W aktualnym dokumencie&lt;ref&gt;Plan gospodarki odpadami dla województwa śląskiego 2014. Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego, ARCADIS Sp. z o.o., Katowice 2012.&lt;/ref&gt; obejmują one lata 2012-2022, i dotyczą w dużej mierze budowy, rozbudowy lub likwidacji składowisk, eliminacji dzikich wysypisk, rozwoju selektywnej zbiórki odpadów, budowy sortowni i kompostowni, montażu linii przeróbki odpadów, rekultywacji starych składowisk itp. Zakłada się, że już do końca 2014 roku składowane będzie maksymalnie 60% wytworzonych odpadów komunalnych. Zakłada się także bardzo wysoki poziom odzysku materiałów z poszczególnych grup odpadów przemysłowych.<br /> <br /> <br /> Autorzy:[[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]],[[dr Andrzej Jaguś]]<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Czaja Stanisław, Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.<br /> #Jaguś Andrzej, Rzętała Mariusz, Hydrochemiczne konsekwencje zasilania zbiorników przepływowych wodami zanieczyszczonymi, Rocznik Ochrona Środowiska 14, Koszalin 2012, s.632-649.<br /> #Jankowski Andrzej Tadeusz, Rzętała Mariusz, Stereotyp w postrzeganiu stanu środowiska przyrodniczego Wyżyny Śląskiej, Znaczenie badań krajobrazowych dla zrównoważonego rozwoju. Warszawa. s. 641-654.<br /> #Leśniok Mieczysław, Zanieczyszczenie wód opadowych w obrębie Wyżyny Śląsko-Krakowskiej, Katowice 1996.<br /> #Leśniok Mieczysław, Zróżnicowanie zanieczyszczenia powietrza i zakwaszenia opadów atmosferycznych na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej w latach 1986-1999, Środowisko przyrodnicze regionu górnośląskiego – stan poznania, zagrożenia i ochrona, Sosnowiec 2000, s.45-49.<br /> #Monitoring chemizmu gleb ornych w Polsce w latach 2010-2012 (raport końcowy). Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa PIB, Puławy 2012.<br /> #Plan gospodarki odpadami dla województwa śląskiego 2014. Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego, ARCADIS Sp. z o.o., Katowice 2012.<br /> #Roczniki statystyczne, 1979-2008. GUS, Warszawa.<br /> #Roczniki statystyczne województwa katowickiego, 1997-1998. Urząd Statystyczny, Katowice.<br /> #Roczniki statystyczne województwa śląskiego, 2000-2008. Urząd Statystyczny, Katowice.<br /> #Rzętała Mariusz, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008.<br /> #Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.<br /> #Stan środowiska w województwie śląskim w 2005 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2006.<br /> #Stan środowiska w województwie śląskim w 2006 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2007.<br /> #Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.<br /> #Ustawa z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych. Dz.U. 1995 Nr 16 poz. 78, z późniejszymi zmianami).<br /> #Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).<br /> #Ustawa z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach. Dz.U. 2013 poz. 21, z późniejszymi zmianami.<br /> #Węglarzy Karol, Skrzyżala Irena, Czy Salix viminalis poprawia bilans energetyczny kraju?, Inżynieria Ekologiczna 33, Warszawa 2013, s.164-174.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> [http://www.gios.gov.pl/stansrodowiska/gios/pokaz_artykul/pl/front/raport_regionalny/slaskie http://www.gios.gov.pl/stansrodowiska/gios/pokaz_artykul/pl/front/raport_regionalny/slaskie (21.10.2013).]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Dr_Andrzej_Jagu%C5%9B&diff=2558 2014-12-10T07:25:53Z

<p>Milka: Utworzono nową stronę &quot;Kategoria:Autorzy *Ochrona środowiska&quot;</p> <hr /> <div>[[Kategoria:Autorzy]]<br /> <br /> *[[Ochrona środowiska]]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Dr_in%C5%BC._Andrzej_Jagu%C5%9B&diff=2557 2014-12-10T07:24:33Z

<p>Milka: UWAGA! Usunięcie treści (strona pozostała pusta)!</p> <hr /> <div></div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Wojew%C3%B3dztwo_katowickie_w_Polsce_Ludowej&diff=2556 2014-12-09T12:15:54Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Historia]]<br /> [[Kategoria:Geografia]]<br /> <br /> W czerwcu 1950 r. województwo śląskie rozciągało się na obszarze 15,4 tys. km². Na jego terenie funkcjonowało 36 powiatów, spośród których 13 miało status powiatów miejskich, 61 miast i 289 gmin&lt;ref&gt; Rocznik Statystyczny 1950, Warszawa 1951, s. 12&lt;/ref&gt;. . <br /> <br /> ==Terytorium i podziały administracyjne województwa katowickiego==<br /> [[Plik:POL województwo katowickie 1950.svg.png|250px|thumb|righgt|Województwo katowickie w 1950 roku]]<br /> [[Plik:Woj katowickie 1975.png|250px|thumb|right|Województwo katowickie w 1975 roku]]<br /> Województwo katowickie, z nową nazwą i zmniejszonym terytorium, powstało 6 lipca 1950 r. na mocy ustawy sejmu zmieniającej częściowo kształt administracyjny państwa. Utworzono wówczas m.in. województwo opolskie, do którego włączono zachodni rejon województwa śląskiego: dziewięć powiatów wraz z trzema miastami wydzielonymi. Do katowickiego włączono część województwa kieleckiego: powiat częstochowski wraz ze stanowiącym powiat miejski miastem Częstochowa&lt;ref&gt; Dziennik Ustaw (dalej: Dz.U.) nr 28 z 1950 r., poz. 255, Ustawa o zmianach podziału administracyjnego państwa. &lt;/ref&gt; . Obszarowo duży powiat częstochowski był jednocześnie poważnym ośrodkiem przemysłu hutniczego i metalowego. Związek z województwem katowickim/śląskim okazał się trwały, wyłączając lata 1975-1998.<br /> <br /> Po reformie w województwie katowickim znalazły się 24 powiaty (wśród nich 11 miejskich): będziński miejski, będziński, bielski miejski, bielski, bytomski miejski, bytomski, chorzowski miejski, cieszyński, częstochowski miejski, częstochowski, dąbrowski, dobrodzieński, gliwicki miejski, gliwicki, katowicki miejski, katowicki, lubliniecki, pszczyński, rybnicki, sosnowiecki miejski, tarnogórski, zabrzański miejski, zawierciański miejski i zawierciański. W powiatach istniało łącznie 190 gmin&lt;ref&gt; Rocznik statystyczny 1950, s. 14.&lt;/ref&gt; .W latach 1950-1975 województwo katowickie graniczyło z województwami: opolskim, łódzkim, kieleckim i krakowskim, a na południu przebiegała granica państwowa z Czechosłowacją. Z obszarem 9 tys. km² (od 1955 r. – 9,4 tys. km²) było jednym najmniejszych terytorialnie województw – mniejsze były tylko województwa miejskie: warszawskie, łódzkie oraz utworzone w 1957 r. województwa miejskie: krakowskie, poznańskie i wrocławskie&lt;ref&gt; Tamże, s. 12; Rocznik statystyczny 1956, Warszawa 1956, s. 42.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> W 1951 r. do województwa katowickiego włączono część powiatu bialskiego z województwa krakowskiego (miasto powiatowe Biała Krakowska i szereg okolicznych gmin). Biała Krakowska została wówczas połączona w jeden organizm miejski z Bielskiem, tworząc miasto Bielsko-Biała. W tym samym roku z powiatu częstochowskiego został wydzielony powiat kłobucki. W 1954 r. podzielono z kolei powiaty rybnicki i pszczyński i utworzono dwa nowe: wodzisławski (z rybnickiego) i tyski (z pszczyńskiego). Do rangi powiatów miejskich podniesione zostały wówczas: Cieszyn, Czeladź, Mysłowice, Nowy Bytom, Ruda Śląska, Rybnik, Siemianowice Śląskie, Szopienice i Świętochłowice&lt;ref&gt; J. Szaflarski, Środowisko geograficzne [w:] Katowice. Rozwój województwa w Polsce Ludowej, red. H. Rechowicz, Warszawa 1970, s. 15; Rocznik Statystyczny 1956, s. 42&lt;/ref&gt;. W międzyczasie, w 1953 r., zmieniono nazwę województw na stalinogrodzkie (dla upamiętnienia zmarłego w marcu t.r. Józefa Stalina).<br /> <br /> W dniu 29 września 1954 r. nastąpiła istotna zmiana na najniższym szczeblu administracji. W miejsce gmin, ustawą z 25 września 1954 r., wprowadzono mniejsze jednostki – gromady. Obok gromad i miast powstał też szczebel pośredni – osiedla&lt;ref&gt; Dz.U. nr 43 z 1954 r., poz. 191, Ustawa o reformie podziału administracyjnego wsi i powołaniu gromadzkich rad narodowych. &lt;/ref&gt; . Od tej pory województwo stalinogrodzkie (od 1956 r. ponownie katowickie) dzieliło się na 33 powiaty (w tym 20 miejskich), w których znajdowało się ogółem: 53 miasta, 14 osiedli i 365 gromad&lt;ref&gt; Rocznik Statystyczny 1956, s. 32, 42.&lt;/ref&gt;. W 1956 r. z części powiatu zawierciańskiego utworzono powiat myszkowski&lt;ref&gt; J. Szaflarski, Środowisko geograficzne..., s. 14.&lt;/ref&gt; . <br /> W 1965 r. na terenie województwie znajdowały się 33 powiaty, spośród których 19 miało status powiatów miejskich (utraciły tę rangę Szopienice, bowiem w 1960 r. zostały włączone do Katowic), 63 miasta, 29 osiedli i 262 gromady&lt;ref&gt; Rocznik statystyczny 1966, red. E. Krzeczkowska, B. Askanas, A. Junak i in., Warszawa 1966, s. 10.&lt;/ref&gt; . Do 1970 r. prawa miejskie uzyskało szereg nowych miejscowości, powstały też nowe osiedla. Zniesiono za to część najmniejszych i najsłabszych gromad. Pod koniec t.r. w województwie katowickim istniało 76 miast, 15 osiedli oraz 256 gromad. Liczba powiatów nie uległa zmianie&lt;ref&gt; Rocznik statystyczny 1971, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, A. Junak i in., Warszawa 1971, s. 55.&lt;/ref&gt;. . <br /> Z dniem 1 stycznia 1973 r. rozpoczął się pierwszy etap ogólnej reorganizacji administracji. Na podstawie ustawy z dnia 29 listopada 1972 r. gromady zostały wówczas zlikwidowane i zastąpione gminami. Jako odrębne jednostki administracyjne zniesiono także osiedla&lt;ref&gt; Dz.U. nr 49 z 1972 r. poz. 312, Ustawa o utworzeniu gmin i zmianie ustawy o radach narodowych.&lt;/ref&gt;. W województwie katowickim utworzono wówczas 112 gmin, przy czym dla 15 miast, nie będących siedzibami władz powiatowych, powołano wspólne władze miejskie i gminne&lt;ref&gt; L. Rosikoń, Podział terytorialny województwa katowickiego w latach 1968-1984 [w:] Studia i materiały z dziejów Śląska, t. 17, Katowice 1984, s. 296.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> W latach 1973-1975 nastąpił proces łączenia części gmin i włączania mniejszych miast i gmin do większych jednostek miejskich (w województwie katowickim sztandarowymi przykładami tej operacji były Tychy, które do momentu wprowadzenia dwustopniowego podziału administracyjnego wchłonęły większość okolicznych miejscowości). 27 maja 1975 r., w przeddzień wprowadzenia w życie nowego podziału administracyjnego kraju, zlikwidowano 22 miasta i 17 gmin. Krok ten podyktowany był zapewne obawą, czy władze wojewódzkie będą w stanie efektywnie administrować ponad setką jednostek administracyjnych stopnia podstawowego. Do Katowic włączono wówczas miasta Murcki i Kostuchna, do Będzina – Grodziec, do Bytomia – Radzionków, do Dąbrowy Górniczej – Strzemieszyce Wielkie, do Rybnika – Boguszowice i Niedobczyce, do Mysłowic – miasto Wesoła, do Sosnowca – Kazimierz Górniczy, Klimontów i Zagórze, do Tych – Bieruń Stary, Imielin i Lędziny, do Zawiercia – Porębę, Do Wodzisławia Śląskiego – Pszów, Rydułtowy, Radlin, do Piekar Śląskich – Brzeziny Śląskie, do Tarnowskich Gór – Strzybnicę i Miasteczko Śląskie. Również zniesione gminy zostały włączone do powiększonych miast lub scalone z innymi&lt;ref&gt; Tamże, s. 300-302.&lt;/ref&gt; . <br /> <br /> Zwieńczeniem kompleksu przemian była ustawa z 28 maja 1975 r. o wprowadzeniu dwustopniowego podziału administracyjnego państwa. Dzieliło się ono odtąd na 49 województw, którym bezpośrednio podlegały gminy miejskie lub wiejskie. Powiaty zostały zlikwidowane&lt;ref&gt; Dz.U. nr 16 z 1975 r. poz. 91, Ustawa o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych.&lt;/ref&gt; . <br /> <br /> Z dniem 1 czerwca 1975 r. województwo katowickie otrzymało nowy kształt terytorialny. Z jego północnej części utworzono województwo częstochowskie, na rzecz którego katowickie utraciło dawne powiaty: częstochowski, lubliniecki, myszkowski i kłobucki. Na południu powstało województwo bielskie, w którym znalazły się powiaty miejskie Bielsko-Biała i Cieszyn oraz większość gmin powiatów bielskiego i cieszyńskiego (z miastami Ustroniem i Wisłą). Do katowickiego włączono natomiast teren powiatu raciborskiego wraz z powiatem miejskim Racibórz (z województwa opolskiego) oraz powiat miejski Jaworzno i część powiatów chrzanowskiego, olkuskiego i oświęcimskiego z województwa krakowskiego (z miastami: Chrzanów, Olkusz, Trzebinia-Siersza i Brzeszcze)&lt;ref&gt; Dz.U. nr 17 z 1975 poz. 92, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 maja 1975 r. w sprawie określenia miast oraz gmin wchodzących w skład województw.&lt;/ref&gt; . Racibórz i okoliczne tereny trwale połączyły się z województwem katowickim/śląskim, natomiast z ziem małopolskich po reformie z 1998 r. pozostało w województwie śląskim tylko Jaworzno.<br /> <br /> Od 1975 r. województwo katowickie rozciągało się na obszarze 6,65 tys. km² (pod tym względem zaliczało się do średnich). W jego skład weszło 47 miast i 61 gmin. Znalazły się na jego terenie następujące miasta: Będzin, Brzeszcze, Bukowno, Bytom, Chorzów, Chrzanów, Czechowice-Dziedzice, Czeladź, Dąbrowa Górnicza, Gliwice, Jaworzno, Jastrzębie-Zdrój, Jeleń, Katowice, Knurów, Kuźnia Raciborska, Leszczyny, Libiąż, Łaziska Górne, Łazy, Mikołów, Mysłowice, Ogrodzieniec, Olkusz, Orzesze, Piekary Śląskie, Pszczyna, Pyskowice, Racibórz, Ruda Śląska, Rybnik, Siemianowice Śląskie, Siewierz, Sławków, Sosnowiec, Świętochłowice, Tarnowskie Góry, Toszek, Trzebinia-Siersza, Tychy, Wodzisław Śląski, Wojkowice, Wolbrom, Zabrze, Zawiercie, Ząbkowice i Żory. Część gmin obejmowała obszary wiejskie obok miast i nosiła te same co one nazwy&lt;ref&gt; Dz.U. nr 17 z 1975 poz. 92, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 maja 1975 r. w sprawie określenia miast oraz gmin wchodzących w skład województw; Rocznik statystyczny 1976, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, A. Junak i in., Warszawa 1976, s. L; 31-32.&lt;/ref&gt; . <br /> <br /> Z początkiem 1977 r. doszło do zmiany w podziale administracyjnym województwa katowickiego. Zlikwidowane zostały wówczas miasta Jeleń (włączone do Jaworzna), Sławków i Ząbkowice (włączone do Dąbrowy Górniczej) oraz Wojkowice (włączone do Będzina). Zniesiono całkowicie dziesięć gmin, wcielając ich teren do okolicznych miast lub trzech nowo utworzonych gmin, zaś kolejnych 18 scalono, w ramach 9 dotąd istniejących. Przeprowadzono też niewielkie zmiany granic niektórych gmin&lt;ref&gt; Dz.U. nr 3 z 1977 r. poz. 13, Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z 25 stycznia 1977 r. w sprawie zniesienia niektórych miast w województwie katowickim.&lt;/ref&gt; . <br /> <br /> W ukształtowanym w 1977 podziale administracyjny województwa funkcjonowało 89 jednostek szczebla podstawowego: 27 miast, 30 gmin oraz 16 miast i 16 gmin posiadających wspólne władze. Bez większych korekt przetrwał on do 1982 r., kiedy reaktywowano gminy Bestwina, Miedźna i Suszec, oraz zlikwidowano wspólne władze dla miasta i gminy Żory. Odtworzono też miasta Poręba (w 1982 r.) i Sławków (w 1984 r.) &lt;ref&gt; L. Rosikoń, Podział administracyjny..., s. 311-312.&lt;/ref&gt;. W 1986 r. do Katowic włączono niewielką część Mikołowa&lt;ref&gt; Monitor Polski (dalej: M.P.) nr 18 z 1986 r., poz. 130, Uchwała nr XIII/105/86 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach z dnia 23 maja 1986 r. w sprawie zmiany granicy miasta Mikołowa i miasta Katowic.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> W 1990 r. w województwie katowickim znajdowały się łącznie 93 jednostki stopnia podstawowego, w tym 45 miast i 48 gmin oraz 15 miast i gmin posiadających wspólne władze&lt;ref&gt; Rocznik statystyczny województwa katowickiego 1991, red. E. Czerski, D. Kurek, K. Czop i in., Katowice 1991, s. 182.&lt;/ref&gt; . <br /> <br /> Sztucznie wytyczone kształty miast i gmin nie przetrwały długo po upadku systemu komunistycznego w Polsce. Dążąc do zmniejszenia liczby jednostek administracyjnych często scalano obce sobie miejscowości, o odmiennych nierzadko tradycjach kulturowych i historycznych. W warunkach permanentnego kryzysu gospodarczego nie doszło też do zniwelowania różnic rozwojowych między centrami miast i obszarami peryferyjnymi. Po wyborach samorządowych z maja 1990 r., wygranych wszędzie przez ugrupowania wywodzące się z dawnej opozycji, na sile przybrały ruchy odśrodkowe, co zakończyło się wielką falą przywracania samodzielności przymusem wcielonych do większych organizmów miejscowościom. W postaci urzędów rejonowych odtworzono zaczątki powiatów. Z dniem 1 stycznia 1999 r. województwo katowickie zostało zlikwidowane w ramach ogólnej reformy administracyjnej, stając się rdzeniem nowo utworzonego województwa śląskiego&lt;ref&gt; Dz.U. nr 96 z 1998 r., poz. 603, Ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa. &lt;/ref&gt; .<br /> <br /> ==Ludność województwa katowickiego==<br /> [[Plik:Woj katowickie tab.1.png|300px|thumb|right|Tabela1. Ludność województwa katowickiego w latach 1950-1990.]]<br /> <br /> Zaludnienie województwa katowickiego w latach powojennych wzrastało szybciej niż przeciętnie w Polsce, mimo że przyrost naturalny należał do najniższych w skali kraju (mniejszy był w wydzielonych województwach miejskich), a część mieszkańców emigrowała do Niemiec - korzystając z liberalizacji polityki paszportowej w latach 1954-1958 i układu z Republiką Federalną Niemiec z grudnia 1970 r. <br /> <br /> W okresie od stycznia 1954 r. do stycznia 1959 r. do Niemiec (wschodnich i zachodnich) wyjechało ponad 60 tys. mieszkańców województwa katowickiego, zaś w dekadzie lat siedemdziesiątych XX w. opuściło je kolejnych 137 tys. Osób&lt;ref&gt; A. Dziurok, A. Dziuba, Die Aufdeckung und Bekämpfung des „revisionistischen Elements” in der Woiwodschaft Kattowitz in den fünfziger und sechsiger Jahren, „Jahrbüher für Geschichte Osteuropas”, j. 2003, h. 2, s. 276-280; S. Jankowiak, “Nie odczuwamy żadnej przynależności do waszego kraju”. Migracje z Górnego Ślaska w latach 70., „CzasyPismo” nr 3/2013, s. 163.&lt;/ref&gt; . Podczas spisu powszechnego przeprowadzonego pod koniec 1988 r. na terenie województwa zidentyfikowano 41 tys. niezamieszkanych mieszkań, na ogół opuszczonych przez dotychczasowych właścicieli. Pustostany znajdowały się najczęściej w Bytomiu, Zabrzu, Gliwicach, Chorzowie, co pozwala podejrzewać, że ich lokatorzy w dużej części wyjechali do Niemiec&lt;ref&gt; Jak w zwierciadle..., „Dziennik Zachodni” nr 24 z 28-29 I 1989 r.&lt;/ref&gt; .<br /> Przyrost naturalny i migracja z terenów innych województw zapełniały jednak luki, jakie powstawały po falach masowych wyjazdów. W latach 1950-1972 ludność województwa wzrosła ogółem o 1368 tys. osób, czyli o 58 proc. (średnio w Polsce – o 37 proc.). Nowi mieszkańcy napływali głównie z sąsiednich województw: krakowskiego, kieleckiego, łódzkiego i opolskiego. Liczba osób zamieszkujących miasta wzrosła prawie trzykrotnie, podczas gdy na wsi zmniejszyła się o 34 proc. Na początku dekady lat siedemdziesiątych średnia gęstość zaludnienia wynosiła 396 osób na km²; średniej dla kraju była niemal czterokrotnie niższa. Największa koncentracja mieszkańców występowała w centralnej części województwa, gdzie znajdowało się kilkadziesiąt miast, tworzących największą w kraju aglomerację, zamieszkiwaną przez ponad 2 mln. osób. Mniejsze skupiska występowały w Rybnickim Okręgu Węglowym oraz w okolicach Bielska-Białej i Częstochowy. Wśród mieszkańców zdecydowanie dominowały grupa ludności zawodowo czynnej. W wieku produkcyjnym (20-60 ) lat znajdowało się 63,2 proc. populacji. Aż 94 proc. utrzymywało się z zajęć pozarolniczych. W gospodarce uspołecznionej w 1960 r. pracowało 1229 tys. osób, dziesięć lat później – 1617 tys. osób. Liczba zatrudnionych w przemyśle, handlu oraz transporcie i łączności, w liczbach bezwzględnych, lokowała województwo katowickie na pierwszym miejscu w kraju&lt;ref&gt; T. Lijewski, Województwo katowickie [w:] Polska. Zarys Encyklopedyczny, red., oprac. S. Puchała, H. Bonecki, W. Kryszewski i in., Warszawa 1974, s. 687-688; Rocznik statystyczny województwa katowickiego 1972, oprac. J,. Żyźniewski, F. Boja, K. Polok i in., Katowice 1972, s. 20, 133.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> Reforma administracyjna z 1975 r. oznaczała zwiększenie poziomu urbanizacji – tak w wyniku wcielenia części gmin do miast – jak i wyłączenia z obszaru województwa słabo zurbanizowanych terenów na północy i południu oraz włączeniem uprzemysłowionej i zurbanizowanej zachodniej częścią województwa krakowskiego. Pod względem gęstości zaludnienia województwo katowickie nadal znajdowało się w krajowej czołówce, pozostając w tyle jedynie za województwami miejskimi. W 1975 r. współczynnik gęstości zaludnienia wynosił 524,6 osób na km² przy średniej dla Polski wynoszącej 109,3 osoby/km². W 1980 r. osiągnął poziom 561,5 osób na km², a dekadę później wynosił 600 osób na km² (przy średniej ogólnopolskiej 122 osoby na km²), co lokowało katowickie na trzecim miejscu w kraju po województwach łódzkim i warszawskim&lt;ref&gt; Rocznik statystyczny województw 1976, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, A. Junak i in., Warszawa 1976, s. XXXXII; Rocznik statystyczny województw 1981, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, T. Kania i in., Warszawa 1981, s. XXXII; Rocznik statystyczny województw 1991, red. B. Wyżnikiewicz, K. Lutostański, M. Bulak i in., Warszawa 1991, s. XXXVIII.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> Poza obszarami miejskimi zamieszkiwało pod koniec 1975 r. niespełna 15 proc. mieszkańców. W gospodarce uspołecznionej pracowało wówczas w województwie katowickim 1544 tys. osób (44 proc), z czego 826 tys. zatrudnionych było w przemyśle (23 proc), 231 tys. w budownictwie (6,6 proc), 104 tys. w transporcie i łączności (3,0 proc), a 117 tys. w handlu (3,4 proc)&lt;ref&gt; Rocznik statystyczny 1976, s. LII, 59.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> W 1985 r. wśród 3916 tys. mieszkańców województwa katowickiego 1109 tys. znajdowało się w wieku szkolnym (27,7 proc.), 2413 tys. w produkcyjnym (61,7 proc.), a 412 tys. – poprodukcyjnym (10,5 proc.). Spośród 15856 tys. zatrudnionych w gospodarce uspołecznionej 840 tys. pracowało w przemyśle, 185,3 tys. w budownictwie, 86,2 tys. w transporcie, 124,0 tys. w handlu, zaś 266 tys. znalazło zatrudnienie poza sferą produkcji materialnej. Utrzymywała się nadwyżka kobiet nad mężczyznami (o 2,7 proc), jednak była ona niższa niż średnia w Polsce&lt;ref&gt; Rocznik statystyczny 1986, red. W. Sadowski, L. Gradowski, K. Adamowicz-Kubas i in., Warszawa 1986, s. LV, LVI, 43,50, 69; Rocznik statystyczny województwa katowickiego 1991, s. 19-20.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> Przyrost naturalny w województwie katowickim zawsze należał do najniższych w porównaniu z reszta Polski. W 1975 r. wynosił 7,3 promila, w 1980 r. 8,1 promila, w 1985 r. zmalał do 6,7 promila, zaś na koniec dekady spadł do poziomu 2,0 promila &lt;ref&gt; Rocznik statystyczny województw 1976, s. 21; Rocznik statystyczny województw 1981, s. XXXXII; Rocznik statystyczny 1986, s. LVI; Rocznik statystyczny województw 1991, s. XXXIX.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Wedle wyników ostatniego przeprowadzonego przez komunistyczne władze spisu powszechnego z 1988 r. większość mieszkańców województwa mieszkała w dwunastu wielkich miastach (powyżej 100 tys. osób). Najwięcej ludności miały Katowice (366 tys.), Sosnowiec (258,7 tys.) i Bytom (228,4 tys.). 1607 tys. osób (40,7 proc.) pracowało wyłącznie w gospodarce uspołecznionej, a 645 tys. ludzi (16,4 proc.) posiadało niezarobkowe źródła utrzymania (rentę, emeryturę, stypendium, zasiłek wychowawczy, rentę rodzinną). Zaledwie 38 tys. (niespełna procent) utrzymywało się wyłącznie z rolnictwa. 1528 tys. mieszkańców (39 proc.) nie posiadało źródła zarobku&lt;ref&gt; Jak w zwierciadle..., „Dziennik Zachodni” nr 24 z 28-29 I 1989 r.&lt;/ref&gt; . W 1990 r., na 1631,2 tys. mieszkańców województwa wykazujących zatrudnienie, 1126,4 tys. pracowało w zakładach i instytucjach państwowych (69 proc.), zaś 504,8 tys. (31 proc.) poza nimi. W tym czasie na terenie województwa istniało 103731 niewielkich na ogół zakładów prywatnych&lt;ref&gt; Rocznik statystyczny województw 1991, s. LVII-LVIII.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> Województwo katowickie przyciągało przybyszów z innych stron Polski relatywnie wyższym poziomem życia. Niebagatelną rolę odgrywały warunki lokalowe. W latach 1961-1971 zbudowano tu 276 tys. mieszkań (12 proc. w skali kraju). Największe osiedla powstały w Tychach, Katowicach, Jastrzębiu-Zdroju, Wodzisławiu Śl. i Pyskowicach. W 1972 r. na jedną izbę przypadało 1,2 mieszkańca&lt;ref&gt; T. Lijewski, Województwo katowickie..., s. 692.&lt;/ref&gt; . W końcu 1975 r. na lokatora przypadło 15,5 metra² powierzchni mieszkaniowej, zaś średnie zagęszczenie wynosiło 1,1 osoby na izbę. Pięć lat później sytuacja nieznacznie się polepszyła – na osobę przypadało wówczas 17 metrów² powierzchni, a zagęszczenie spadło do jednej osoby na pokój. W 1990 r. odpowiednie współczynniki wynosiły 18,8 metra² na osobę i 0,9 lokatora na izbę&lt;ref&gt; Rocznik statystyczny województw 1976, s. 255; Rocznik statystyczny województw 1981, s. 331; Rocznik statystyczny województw 1991, s. 80.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> Dla poziomu życia mieszkańców istotne znaczenie miała infrastruktura komunalna. W województwie katowickim w 1975 r., mimo włączenia w obręb miast obszarów wiejskich, przestawiała się ona nie najgorzej w skali kraju. Z wodociągów korzystało wówczas 88,9 proc. mieszkańców ośrodków miejskich, z kanalizacji – 73,1 proc., z sieci gazowej - 50,1 proc. W ciągu pięciu kolejnych lat odsetek użytkowników bieżącej wody wzrósł do 93,3 proc., kanalizacji do 81,3 proc., a sieci gazowej do 60,3 proc. W 1990 r. dostęp do bieżącej wody miało 98,0 proc. mieszkańców miast, do kanalizacja - 83,1 proc., a do sieci ciepłowniczo-gazowej - 65,9 proc. Jednak w sześciu miastach kanalizacji nie było w ogóle, zaś sieci gazowej w dwóch (w Siewierzu i w Sławkowie); w Kuźni Raciborskiej jedynie 65 proc. mieszkańców miało dostęp do bieżącej wody. Spora część terenów wiejskich w ogóle nie miała tego rodzaju infrastruktury&lt;ref&gt; Rocznik statystyczny województw 1976, s. XXXXIII, 274; Rocznik statystyczny województw 1981, s. 302; Rocznik statystyczny województw 1991, s. XLIII; Rocznik statystyczny województwa katowickiego 1991, s. 99-106.&lt;/ref&gt;. <br /> Płace mieszkańców województwa katowickiego stale kształtowały się na wysokim w skali kraju poziomie (na co miały zwłaszcza wpływ wysokie zarobki w przemyśle wydobywczym). W 1980 r. przeciętna miesięczna płaca wynosiła 7324 zł, czyli 127 proc. średniej krajowej. W 1990 r. średnie zarobki mieszkańców województwa kształtowały się na poziomie 1263,2 tys. zł (hiperinflacja), czyli 122 proc. średniej krajowej&lt;ref&gt; Rocznik statystyczny województw 1981, s. 66; Rocznik statystyczny województw 1991, s. 54.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> Poziom zarobków przekładał się na dostęp do dóbr luksusowych, np. samochodów osobowych. W 1976 r., u progu samochodowego boomu, po drogach województwa jeździło 128,6 tys. prywatnych aut. W 1980 r. w województwie katowickim było już zarejestrowanych 290,4 tys. samochodów należących do prywatnych właścicieli, a dekadę później ich liczba wzrosła dwukrotnie – do 616,5 tys.&lt;ref&gt; Rocznik statystyczny województw 1976, s. 224; Rocznik statystyczny województw 1981, s. 272; Rocznik statystyczny województw 1991, s. 244.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> Słabo natomiast przedstawiał się za to poziom edukacji na poziomie średnim i wyższym – mieszkańcy generalnie nie wiązali lepszego wykształcenia z wyższym poziomem życia. W 1950 r. szkolnictwo wyższe w województwie katowickim ograniczało się do dwóch szkół wyższych o statusie akademickim (Śląska Akademia Lekarska w Bytomiu i Politechnika Śląska w Gliwicach) oraz siedmiu szkół wyższych zawodowych. Bazę szkolnictwa wyższego powoli rozbudowywano, ale dopiero w 1968 r. powstała na terenie województwa pierwsza uczelnia humanistyczna o statusie uniwersyteckim – Uniwersytet Śląski&lt;ref&gt; Rocznik Statystyczny 1950, s. 147-148; A. Barciak, S. Fertacz, Na drodze do uniwersytetu [w:] „Mądrość zbudowała sobie dom...”. Uniwersytet Śląski 1968–2008. Dzieje, dokumentacja, źródła, red. A. Barciak, Katowice 2008, s. 62, 65.&lt;/ref&gt; . Potencjał edukacyjny był zatem skromny, czego rezultatem było poważne zapóźnienie mieszkańców województwa. W 1989 r. zaledwie 6 proc. mieszkańców legitymowało się wykształceniem wyższym (32 miejsce w kraju), 25 proc. średnim (41 miejsce w kraju); 31 proc. miało wykształcenie zawodowe, 36 proc. podstawowe, a 2 proc. niepełne podstawowe&lt;ref&gt; M. S. Szczepański, Opel z górniczym pióropuszem. Województwo śląskie i katowickie w procesach przemian, Katowice 2002, s. 46.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> ==Gospodarka województwa katowickiego==<br /> <br /> Zindustrializowane województwo katowickie stale zajmowało pierwsze miejsce na gospodarczej mapie Polski. W 1950 r., gdy rozpoczynały się wielkie inwestycje planu sześcioletniego, miejscowa produkcja przemysłowa stanowiła 36,5 proc. produkcji kraju. Bazę przemysłowa stale rozbudowywano, koncentrując się przede wszystkim na przemyśle wydobywczym. W latach 1952-1960 r. wybudowano osiem nowych kopalń węgla w GOP, zaś w latach sześćdziesiątych powstało sześć kolejnych w intensywnie rozwijanym Rybnickim Okręgu Węglowym. W dekadzie lat siedemdziesiątych w zasadzie kończono inwestycje rozpoczęte w poprzednich latach: oddano m.in. do eksploatacji kopalnie: „Śląsk” w Rudzie Śląskiej, „Pniówek” w Pawłowicach, „Ziemowit” i „Piast” w Tychach, „Zofiówka” i „Borynia” w Jastrzębiu-Zdroju (od 1979 r. budowano kopalnię „Budryk”, która ostatecznie została oddana do ruchu już po transformacji systemowej). Rozbudowano znacznie produkcję hutniczą. Powstał szereg nowych hut żelaza (np. w Częstochowie i gigantyczna Huta „Katowice” w Dąbrowie Górniczej) i cynku (w Miasteczku Śląskim). Znacznie powiększono rozmiary bazy energetycznej – powstały m.in. elektrownie: „Halemba” w Rudzie Śl. (w 1962 r.), Łagisza w Będzinie (w 1963 r.), „Rybnik” w Rybniku (w 1972 r.). Produkcję rozpoczęły fabryki samochodów w Bielsku-Białej i w Tychach&lt;ref&gt; T. Lijewski, Województwo katowickie..., s. 688, 692; S. Kiermaszek, Województwo katowickie [w:] Rocznik polityczny i gospodarczy 1978, red. M. Bednarkiewicz, T. Brzóska, I. Kaczmarska i in., Warszawa 1979, s. 616-617.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> W 1971 r. udział województwa w globalnej produkcji przemysłowej Polski wynosił 19,6 proc. Katowickie pozostawało największym ośrodkiem przemysłu wydobywczego i hutniczego. W 1970 r. wydobycie węgla kształtowało się w nim na poziomie 89 proc. produkcji kraju (92 tys. ton), produkcja stali, surówki żelaza i wyrobów wwalcowanych wynosiła 42-46 proc. produkcji krajowej, cynku – 78 proc. Województwo było również potentatem w dziedzinie wytwarzania nawozów azotowych (głównie dzięki zakładom w Chorzowie) – dostarczało 61 proc. produkcji kraju&lt;ref&gt; T. Lijewski, Województwo katowickie...,, s. 688; Rocznik statystyczny województwa katowickiego 1972, oprac. J,. Żyźniewski, F. Boja, K. Polok i in., Katowice 1972, s. 21.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> Reforma administracyjna z 1975 r. wzmocniła wybitnie przemysłowy charakter województwa katowickiego. W 1976 r. wartość produkcji kształtowała się na poziomie ok. 16 proc. ogólnokrajowej, jednak w kluczowych działach była znacznie wyższa. Katowickie wytwarzało: 100 proc cynku i ołowiu (spory udział w produkcji cynku i ołowiu miały tereny Olkusza, gdzie oddano do użytku największą wówczas w kopalnie rud cynku „Pomorzany”), niemal 98 proc. węgla kamiennego, 37 proc. stali surowej i 27, 5 proc. energii elektrycznej&lt;ref&gt; Rocznik statystyczny województwa katowickiego 1977, red. J. Żyżniewski, J. Kowalska, K. Polok, Katowice 1977, s. 20; W. Kiermaszek, Województwo katowickie..., s. 616-618.&lt;/ref&gt; . W 1989 r. w województwie katowickim znajdowało się 65 kopalń węgla kamiennego, 13 elektrowni i 19 hut żelaza. Działało tu ponadto 255 przedsiębiorstw budowlanych, 82 rolnicze i prawie 35 tys. niewielkich zakładów rzemieślniczych. Katowickie wytwarzało wówczas 25 proc. dochodu narodowego&lt;ref&gt; M. S. Szczepański, Opel..., s. 45.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> W 1990 r. województwo dostarczało 97,6 proc. wydobywanego w Polsce węgla, 39,6 proc. produkowanego w Polsce koksu, 100 proc. cynku i ołowiu (dane z 1989 r.), 56,6 proc. stali i 53,2 proc. wyrobów walcowanych, 48,7 proc. samochodów osobowych oraz 23,3 proc. energii elektrycznej&lt;ref&gt; Rocznik statystyczny województw 1991, s. 190.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> W parze z przemysłem szła najbardziej rozbudowana w Polsce infrastruktura transportowa. W 1972 r. na 100 km² powierzchni przypadało przeciętnie 18,4 km linii kolejowych, co przekraczało dwukrotnie średnią dla kraju. Na województwo katowickie przypadała wówczas połowa wysyłanych w Polsce ładunków towarowych&lt;ref&gt; T. Lijewski, Województwo katowickie..., s. 692&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> W 1975 r. w województwie katowickim znajdowało się 55,4 km dróg o nawierzchni twardej na 100 km² oraz 23,1 km eksploatowanych linii kolejowych na 100 km². Pięć lat później gęstość sieci drogowej wzrosła do 57,6 km/100 km², a kolejowej do 24,1km/100 km². W okresie dekady zapaści gospodarczej nastąpił upadek transportu kolejowego – w 1990 r. wykorzystywano 21,6 km/100 km² linii kolejowych. Rozbudowana została za to znacznie sieć dróg o utwardzonej nawierzchni – do 166 km/100 km²&lt;ref&gt; Rocznik statystyczny województw 1976, s. XXXXII; Rocznik statystyczny województw 1981, s. XXXVI; Rocznik statystyczny województw 1991, s. XXXVIII.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> Nadmierna industrializacja oznaczała najwyższy w kraju poziom emisji szkodliwych dla środowiska substancji. W 1975 r. na terenie województwa funkcjonowały 193 zakłady uznane za szczególnie uciążliwe dla środowiska (spośród 871 w Polsce). Do atmosfery przedostawało się 612 tysięcy ton pyłów (w tym 63 tys. ton pyłów metalurgicznych) i 796 tys. ton gazów. Ilości te przekraczały wielokrotnie szkodliwe emisje w innych województwach. W 1985 r. emisja gazów i pyłów kształtowała się na poziomie 300 ton na km² i była kilkakrotnie wyższa niż na pozostałym obszarze kraju (w województwie krakowskim wynosiła 215 ,7 ton na km², w pozostałych była mniejsza niż 100 ton na km²)&lt;ref&gt; Rocznik statystyczny 1976, s. 16; Rocznik statystyczny 1986, s. LV.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> Doprowadziło to do stanu faktycznej klęski ekologicznej. W latach 1989-1990 na terenie województwa znajdowało się 240 zakładów uznanych za uciążliwe dla środowiska. Do atmosfery trafiało rocznie 303,5 tys. ton pyłów (19,5 proc w skali kraju), 1309,2 tys. ton gazów ( 24,4 proc. w Polsce), a 25 proc. ścieków odprowadzano bezpośrednio do wód gruntowych. Na 65 proc. długości rzek zanikło życie biologiczne. W województwie katowickim ulokowano prawie 40 proc. terenów przeznaczonych na odpady poprodukcyjne. Ten ogromny śmietnik, szacowany na 1,5-1,7 mld. ton powiększał się z roku na rok, pochłaniając rocznie ok. 300 ha na nowe hałdy i zwałowiska&lt;ref&gt; M. S. Szczepański, Opel..., s. 47-48.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> ==Władze partyjne i administracyjne województwa katowickiego==<br /> <br /> W latach 1947-1948 komuniści zmonopolizowali władzę w Polsce, a powstała w grudniu 1948 r. Polska Zjednoczona Partia Robotnicza dokończyła implementację radzieckiego modelu ustrojowego. Kompleksowe zmiany służyły ustanowieniu w Polsce totalitarnego systemu politycznego, funkcjonującego w latach 1949–1953&lt;ref&gt; C. Maj, E. Maj, Przywództwo i elity polityczne w Polsce. Analiza porównawcza [w:] Elity polityczne w Polsce, red. K. Pałecki, Toruń 2007 (reprint wydania z 1992 r.), s. 120; A. Paczkowski, Wstęp [w:] Aparat bezpieczeństwa w Polsce w latach 1950–1952. Taktyka, strategia, metody, oprac. A. Dudek, A. Paczkowski, Warszawa 2000, s. 8, 10–11.&lt;/ref&gt; . Po politycznej „odwilży” z lat 1954-1956 system polityczny stał się mniej represyjny, jednak PZPR utrzymała monopol władzy. Jego fundamentem była nomenklatura – zasada nominacji i kontrolowania przez odpowiednie instancje partyjne obsady wyższych stanowisk w administracji i gospodarce&lt;ref&gt; A. Dudek, Funkcjonowanie systemu nomenklatury kadr PZPR na szczeblu wojewódzkim (1948–1980). Przykład Krakowa [w:] Komunizm. Ideologia, system, ludzie, red. T. Szarota, Warszawa 2001, s. 99–100; K. Dąbek, PZPR – retrospektywny portret własny, Warszawa 2006, s. 28, 38.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> Obowiązująca w Polsce w latach 1948-1989 zasada podporządkowania wszystkich dziedzin życia partii komunistycznej przez prawie trzydzieści lat wyprowadzona była z przesłanek ideologicznych, bez umocowania w systemie prawnym. Dopiero w lutym 1976 r. doczekała się unormowania poprzez konstytucyjne zapisy o socjalistycznym charakterze państwa i przewodniej roli PZPR&lt;ref&gt; K. Dąbek, PZPR..., s. 38.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> Katowicka organizacja partyjna uzyskała szczególną pozycję w ramach PZPR. Niezmiennie była najliczniejsza w porównaniu ze strukturami w innych województwach. W 1950 r. liczyła ponad 180 tys. członków. Poważnie zmniejszyła się w czasach polityczne „odwilży” – w 1959 r. w komitetach podlegających Komitetowi Wojewódzkiemu PZPR w Katowicach zrzeszonych było ponad 120 tys. członków i kandydatów. Do 1964 r. szeregi PZPR urosły niemal dwukrotnie – do 225 tys. członków i kandydatów. W 1976 r., po zmianie granic administracyjnych województwa, KW PZPR w Katowicach podlegało niemal 297 tys. członków i kandydatów. W 1981 r., w szczytowym momencie rozwoju, katowicka organizacja partyjna zrzeszała prawie 328 tys. członków. W 1989 r., u kresu istnienia PZPR, w jej szeregach było ponad 238 tys. członków i kandydatów&lt;ref&gt; C. Sputek, Rozwój organizacyjny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w województwie katowickim w latach 1948-1956, s. 525 (poszyt w zb. Biblioteki Śląskiej). C. Sputek, Rozwój organizacyjny PZPR w województwie katowickim w latach 1959-1964 (między III a IV Zjazdem partii) [w:] Studia i materiały z dziejów Polski Ludowej, t. 12, s. 314; J. Neja, Uwarunkowania działalności opozycji przedsierpniowej na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim. Wybrane zagadnienie [w:] Między Warszawą a regionem. Opozycja przedsierpniowa na Pomorzu Zachodnim, red. K. Kowalczyk, M. Paziewski, M. Stefaniak, Szczecin 2008, s. 110; B. Tracz, Dekompozycja i rozkład struktur wojewódzkich PZPR w Katowicach [w:] w: Upadek systemu komunistycznego na Górnym Śląsku. Wokół przemian 1989 roku w województwach katowickim i opolskim, red. A. Dziuba, S. Rosenbaum, Katowice 2010, s. 122-123.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> Kolejnym wyróżnikiem katowickiej organizacji partyjnej był zasięg nomenklatury. W jej obrębie znalazła się większość wyższych stanowisk w administracji państwowej, w jednostkach gospodarczych i organizacjach społecznych. Nie są wprawdzie znane dane ogólne, dotyczące całego województwa, lecz fragmentaryczne informacje wskazują na jej powszechność zjawiska. W niewielkim i słabo uprzemysłowionym powiecie pszczyńskim w nomenklaturze miejscowego Komitetu Miejskiego i Gminnego PZPR w 1977 r. znajdowało się ok. 150 stanowisk (12 kluczowych pozostawało w gestii KW). W daleko większych i zindustrializowanych Tychach, w połowie lat osiemdziesiątych, do nomenklatury władz wojewódzkich partii należało ok. 40 funkcji, zaś miejscowemu Komitetowi Miejskiemu PZPR podlegało ich nie mniej niż 320&lt;ref&gt; A. Dziuba, Kryzys i demontaż systemu komunistycznego. Pszczyna w latach 1975-1989 (mps przekazany do recenzji); A. Dziuba, Tychy w nowych granicach administracyjnych 1975–1991 [w:] Tychy. Monografia historyczna, red. R. Kaczmarek, Tychy 2012, s. 318-319.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> Wysoką rangę wojewódzkiej organizacji PZPR podkreślał szczególny status jej I sekretarzy we władzach centralnych partii. Edward Gierek, Zdzisław Grudzień, Andrzej Żabiński i Zbigniew Messner, będąc I sekretarzami KW, pełnili jednocześnie funkcję członków Biura Politycznego Komitetu Centralnego PZPR, czyli wąskiego gremium najwyższych władz partii. Bogumił Ferensztajn i Manfred Gorywoda uzyskali rangę zastępców członka Biura politycznego.<br /> <br /> '''Pierwsi sekretarze KW PZPR w Katowicach'''&lt;ref&gt; Oprac. na podstawie Z. Woźniczka, Przemiany w elitach społeczno-politycznych Katowic po 1945 roku [w:] Przemiany struktur społeczno-zawodowych ludności w dziejach Katowic, red. A. Barciak, Katowice 2004, s. 266-267; J. Kozik, Kronika ważniejszych wydarzeń w województwie katowickim 1950-1956 [w:] Studia i materiały z dziejów województwa katowickiego w Polsce Ludowej, t V, red. H. Rechowicz, Katowice 1970, s. 206; C. Sputek-Wróblewska, Rozwój organizacyjny PZPR w województwie katowickim w latach 1954-1959, s. 175-177; B. Tracz, Dekompozycja i rozkład..., s. 127; J. Neja, Wydarzenia lat 1956, 1968, 1970, 1976 i 1980 [w:] Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, t. 1, red. A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz, Katowice 2012, s. 489, Żabiński Andrzej, publ. internetowa, adres: http://katalog.bip.ipn.gov.pl/showDetails.do?idx=%C5%BB&amp;katalogId=1&amp;subpageKatalogId=1&amp;pageNo=1&amp;nameId=2479&amp;osobaId=11665&amp;, dostęp 9 X 2013 r.; Messner Zbigniew, publ. internetowa, adres: http://katalog.bip.ipn.gov.pl/showDetails.do?lastName=Messner&amp;idx=&amp;katalogId=1&amp;subpageKatalogId=1&amp;pageNo=1&amp;osobaId=9331&amp;, dostęp 9 X 2013 r.&lt;/ref&gt; <br /> *Ryszard Strzelecki XII 1948 – II 1950<br /> *Józef Olszewski II 1950 – III 1957<br /> *Edward Gierek III 1957 – XII 1970<br /> *Zdzisław Grudzień XII 1970 – IX 1980<br /> *Andrzej Żabiński IX 1980 – I 1982<br /> *Zbigniew Messner I 1982 – XI 1983<br /> *Bogumił Ferensztajn XI 1983 – XI 1987<br /> *Manfred Gorywoda XI 1987 – XII 1989<br /> <br /> Daleko mniejszą rolę kierowaniu województwem odgrywały władze administracyjne. Na mocy ustawy z 20 marca 1950 r., oparto ją na wzorcach radzieckich. Zlikwidowany został wówczas cały pion administracji terenowej, a jego funkcje powierzono radom narodowym, jako lokalnym organom władzy państwowej i jednocześnie quasi-samorządom&lt;ref&gt; T. Fuks, System rad narodowych i samorządu terytorialnego [w:] Ustrój polityczny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, red. T. Fuks, A. Łopatka, Warszawa 1986, s. 229; M. Kallas, A. Lityński, Historia ustroju i prawa Polski Ludowej, Warszawa 2000, s. 60.&lt;/ref&gt; . Od 1954 r. co trzy lata, a od 1961 r. regularnie co cztery lata władze urządzały spektakl wyboru członków rad wszystkich szczebli. Nie stosowano oczywiście procedur demokratycznych – głosować można było na jedną tylko listę kandydatów, przygotowaną przez Front Narodowy (od 1956 r. Front Jedności Narodu, od 1983 r. Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego). Wybory sprowadzało się do plebiscytu, w którym najważniejsza byłą frekwencja.<br /> <br /> Bieżącym zarządzaniem podległą jednostką terytorialną zajmowały się prezydia rad narodowych z przewodniczym na czele. Obowiązywała zasada ścisłej hierarchii i podporządkowania rad niższego szczebla radom wyższego rzędu, którym przysługiwały uprawnienia kontrolne i władcze. Kształtowanie składu i działalności oraz kontrola rad odbywały się przede wszystkim kanałami partyjnymi. <br /> <br /> Gdy w 1973 r. przywrócono gminy, rady narodowe zostały pozbawione uprawnień administracyjnych. Funkcja przewodniczącego została złączona ze stanowiskiem sekretarza lokalnej instancji partyjnej. Rady skupiły się na odtąd na kontrolowaniu administracji kierowanej przez wojewodów, prezydentów miast i naczelników gmin.<br /> <br /> '''Przewodniczący Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach'''&lt;ref&gt; Listę przewodniczących WRN i wojewodów śląskich opublikowano na stronie urzędu wojewódzkiego w Katowicach. Adres: http://www.katowice.uw.gov.pl/wojewodztwo/poczet_wojewodow.html, dostęp 7 X 2013 r.&lt;/ref&gt; <br /> *Bolesław Jaszczuk 24 V 1950 – 28 V 1952 <br /> *Józef Koszutski 28 IV 1952-27 II 1954 <br /> *Ryszard Nieszporek 15 XII 1954-17 IV 1964 <br /> *Jerzy Ziętek 17 IV 1964-09 XII 1973<br /> '''Wojewodowie katowiccy (do 1990 r.)'''<br /> *Jerzy Ziętek 12 XII 1973-31 V 1975 <br /> *Stanisław Kiermaszek 11 VI 1975 – 14 IV 1978]<br /> *Zdzisław Legomski 15 VI 1978 – 23 XII 1980<br /> *Henryk Lichoś 24 XII 1980 – 15 XII 1981<br /> *Roman Paszkowski 16 XII 1981 – 18 V 1985<br /> *Tadeusz Wnuk 18 V 1985 – 28 V 1990 <br /> <br /> ==Życie polityczne w województwie katowickim==<br /> <br /> Życie polityczne województwa katowickiego pod rządami PZPR miało fasadowy charakter. Obracało się wokół obchodów rocznic, lokalnych wydarzeń i prób wniknięcia władz do miejscowego życia społecznego. Jego przejawami były m.in. masówki, wiece, zobowiązania i czyny społeczne czy produkcyjne oraz okresowo przeprowadzane wybory do sejmu i rad narodowych. Cechował je blichtr, nowomowa i wszechwładna propaganda, realizowana za pomocą środków masowego przekazu, w tym lokalnej prasy (w województwie katowickim wydawano dzienniki „Trybuna Robotnicza” – organ KW PZPR, „Dziennik Zachodni”, „Wieczór” i „Sport” oraz szereg lokalnych tygodników). Partia utrzymywała pozory pluralizmu politycznego, animując działania sprzymierzonych z nią partii (Stronnictwa Demokratycznego i Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego) a także licznych organizacji społecznych&lt;ref&gt; M. Fic, Życie polityczne, [w:] Katowice..., s. 493-497; A. Dziuba, Tychy w nowych granicach..., s. 318, 320.Z. Słomkowski, Prasa 1944-1973 [w:] Polska. Zarys..., s. 610.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Okresowo dochodziło do zaburzeń narzuconego przez władze porządku. Jesienią 1956 r. w całym województwie katowickim, na fali politycznej odwilży” odbywały się liczne wiece i masówki, podczas których manifestowano poparcie dla politycznych zmian. Nie doszło jednak do strajków, których PZPR szczególnie się obawiała. W marcu 1968 r. w Gliwicach i Katowicach protestowała młodzież (głownie studencka), lecz brutalne stłumienie protestów i skuteczne działania propagandowe zapobiegły eskalacji konfliktu. W 1970 r., podczas buntu robotników Wybrzeża, w województwie katowickim panował spokój, dzięki wcześniej podjętym przez aparat bezpieczeństwa działaniom profilaktycznym, jak też za sprawą lepszej w województwie katowickim stopy życiowej mieszkańców. Również w 1976 r. udało się PZPR i aparatowi bezpieczeństwa zapobiec niepokojom – co więcej Grudzień zdołał zorganizować masowe wiece poparcia dla Gierka i polityki prowadzonej przez ekipę rządzącą&lt;ref&gt; J. Neja, Uwarunkowania działalności opozycji...., s. 107-113.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> Początki zorganizowanej opozycji w województwie katowickim wyznacza powstanie w lutym 1977 r. Wolnych Związków Zawodowych założonych przez Kazimierza Świtonia, Romana Kściuczka i Władysława Suleckiego. Nie udało im się jednak dotrzeć do szerszych grup społeczeństwa – zwłaszcza inteligencji i studentów. Dopiero w sierpniu i wrześniu 1980 r., robotnicy województwa katowickiego masowo poparli strajkami kolegów z Wybrzeża. Powstały wówczas Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”. Latem 1981 r. jego szeregi były w skali kraju najliczniejsze – zrzeszał wówczas 1129 tys. członków w 1325 komisjach zakładowych&lt;ref&gt; Tamże, s. 99-100; J. Neja, T. Kurpierz, Region Śląsko-Dąbrowski NSZZ „Solidarność”, [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989. Tom 6. Polska Południowa, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 149, passim.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> <br /> Autor:[[dr Adam Dziuba]]<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #K. Dąbek, PZPR – retrospektywny portret własny, Warszawa 2006.<br /> #Dziennik Ustaw nr 28 z 1950 roku.<br /> #Dziennik Ustaw nr 16 z 1975 roku.<br /> #Dziennik Ustaw nr 17 z 1975 roku.<br /> #Dziennik Ustaw nr 3 z 1977 roku.<br /> #„Dziennik Zachodni” nr 24 z 28-29 I 1989 rok.<br /> #A.Dziurok, A. Dziuba, Die Aufdeckung und Bekämpfung des „revisionistischen Elements” in der Woiwodschaft Kattowitz in den fünfziger und sechsiger Jahren, „Jahrbüher für Geschichte Osteuropas”, j. 2003.<br /> #Elity polityczne w Polsce, red. K. Pałecki, Toruń 2007 (reprint wydania z 1992 r.).<br /> #Katowice. Rozwój województwa w Polsce Ludowej, red. H. Rechowicz, Warszawa 1970.<br /> #Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, t. 1, red. A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz, Katowice 2012.<br /> #Komunizm. Ideologia, system, ludzie, red. T. Szarota, Warszawa 2001.<br /> #„Mądrość zbudowała sobie dom...”. Uniwersytet Śląski 1968–2008. Dzieje, dokumentacja, źródła, red. A. Barciak, Katowice 2008.<br /> #Między Warszawą a regionem. Opozycja przedsierpniowa na Pomorzu Zachodnim, red. K. Kowalczyk, M. Paziewski, M. Stefaniak, Szczecin 2008.<br /> #„Monitor Polski” nr 18 z 1986 roku.<br /> #Polska. Zarys Encyklopedyczny, red., oprac. S. Puchała, H. Bonecki, W. Kryszewski i in., Warszawa 1974.<br /> #Przemiany struktur społeczno-zawodowych ludności w dziejach Katowic, red. A. Barciak, Katowice 2004.<br /> #L. Rosikoń, Podział terytorialny województwa katowickiego w latach 1968-1984 [w:] Studia i materiały z dziejów Śląska, t. 17, Katowice 198<br /> #Rocznik Statystyczny 1956. <br /> #Rocznik statystyczny województw 1981.<br /> #Rocznik statystyczny województw 1991.<br /> #Rocznik Statystyczny 1950, Warszawa 1951.<br /> #Rocznik statystyczny 1966, red. E. Krzeczkowska, B. Askanas, A. Junak i in., Warszawa 1966<br /> #Rocznik statystyczny 1971, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, A. Junak i in., Warszawa 1971<br /> #Rocznik statystyczny województw 1976, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, A. Junak i in., Warszawa 1976.<br /> #Rocznik statystyczny województw 1981, red. E. Krzeczkowska, L. Gradowski, T. Kania i in., Warszawa 1981.<br /> #Rocznik statystyczny województw 1991, red. B. Wyżnikiewicz, K. Lutostański, M. Bulak i in., Warszawa 1991.<br /> #Rocznik statystyczny 1986, red. W. Sadowski, L. Gradowski, K. Adamowicz-Kubas i in., Warszawa 1986. <br /> #Rocznik statystyczny województwa katowickiego 1991, red. E. Czerski, D. Kurek, K. Czop i in., Katowice 1991.<br /> #Rocznik statystyczny województwa katowickiego 1991.<br /> #Rocznik statystyczny województwa katowickiego 1977, red. J. Żyżniewski, J. Kowalska, K. Polok, Katowice 1977.<br /> #C. Sputek, Rozwój organizacyjny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w województwie katowickim w latach 1948-1956.<br /> #Studia i materiały z dziejów Polski Ludowej, t. 12.<br /> #Studia i materiały z dziejów województwa katowickiego w Polsce Ludowej, t V, red. H. Rechowicz, Katowice 1970.<br /> #M. S. Szczepański, Opel z górniczym pióropuszem. Województwo śląskie i katowickie w procesach przemian, Katowice 2002.<br /> #Tychy. Monografia historyczna, red. R. Kaczmarek, Tychy 2012. <br /> #Upadek systemu komunistycznego na Górnym Śląsku. Wokół przemian 1989 roku w województwach katowickim i opolskim, red. A. Dziuba, S. Rosenbaum, Katowice 2010.<br /> #Ustrój polityczny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, red. T. Fuks, A. Łopatka, Warszawa 1986.<br /> #C. Sputek-Wróblewska, Rozwój organizacyjny PZPR w województwie katowickim w latach 1954-1959.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Plik:Ksi%C4%99stwo_bytomskie_Werner.jpg&diff=2555 2014-12-09T09:49:32Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>Księstwo bytomskie,Wernher, Biblioteka Cyfrowa U Wr<br /> <br /> [[Kategoria:Mapy]]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Autorzy&diff=2554 2014-12-09T09:41:55Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:EWoŚ]][[Kategoria:Autorzy]]<br /> <br /> ===Historia===<br /> *[[prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]] <br /> *[[dr Arkadiusz Kuzio-Podrucki]]<br /> *[[prof. UŚ dr hab. Dariusz Nawrot]]<br /> *[[dr Wacław Gojniczek]]<br /> *[[prof. dr hab. Jerzy Sperka]]<br /> *[[dr hab. Krzysztof Nowak]]<br /> *[[dr Jerzy Polak]]<br /> *[[Jakub Grudniewski]]<br /> *[[dr hab. Lech Krzyżanowski]]<br /> *[[prof UŚ dr hab. Anna Glimos-Nadgórska]]<br /> *[[prof. dr hab. Ewa Chojecka]]<br /> *[[dr Adam Dziuba]]<br /> *[[dr Maciej Fic]]<br /> <br /> ===Geografia===<br /> *[[dr Martyna Rzętała]]<br /> *[[Tomasz Spórna]]<br /> *[[Weronika Dragan]]<br /> *[[dr Robert Krzysztofik]]<br /> *[[dr Maria Fajer]]<br /> *[[dr hab. Jolanta Burda]]<br /> *[[prof. dr hab. Jerzy Runge]]<br /> *[[dr hab. Renata Dulias]]<br /> *[[dr Wojciech Krawczyński]]<br /> *[[dr Jolanta Pełka-Gościniak]]<br /> *[[dr hab. Jolanta Burda]]<br /> *[[dr Jan Maciej Waga]]<br /> *[[dr hab. Urszula Myga-Piątek]]<br /> *[[dr Anna Runge]]<br /> *[[dr hab. prof. UŚ Maria Tkocz]]<br /> *[[dr Edward Duś]]<br /> *[[dr hab. inż. Jacek Różkowski]]<br /> *[[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]<br /> *[[dr Robert Machowski]]<br /> *[[dr inż. Andrzej Jaguś]]<br /> <br /> ===Wyznania i religie===<br /> *[[Krzysztof Kanclerz]]<br /> *[[ks.prof.dr hab. Jerzy Myszor]]<br /> *[[Anna Gudzik]]<br /> *[[Anita Palimąka]]<br /> *[[Joanna Pakuza]]<br /> <br /> ===Socjologia===<br /> *[[dr hab. prof. UŚ Adam Bartoszek]]<br /> *[[dr Maria Lipok-Bierwiaczonek]]<br /> *[[Jarosław Gibas]]<br /> *[[Aleksandra Wycisk]]<br /> *[[dr Marcin Gacek]]<br /> *[[dr Beata Pawlica]]<br /> *[[prof. zw. dr hab. Marek Szczepański]]<br /> *[[prof. UO dr hab. Anna Śliz]]<br /> *[[dr hab. Krystyna Faliszek]]<br /> *[[dr Krzysztof Bierwiaczonek]]<br /> *[[prof. dr hab. Urszula Swadźba]]<br /> <br /> ===Politologia===<br /> *[[Marcela Gruszczyk]]<br /> *[[Grzegorz Kulik]]<br /> *[[Paweł Sołtysik]]<br /> *[[Aleksandra Turoń-Kowalska]]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Ochrona_%C5%9Brodowiska&diff=2553 2014-12-09T09:39:37Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Geografia]]<br /> <br /> Termin ochrona środowiska został zdefiniowany w Ustawie Prawo ochrony środowiska z dnia 27 kwietnia 2001 roku. Zgodnie z zapisem prawnym, ochronę środowiska należy rozumieć jako „podjęcie lub zaniechanie działań, umożliwiające zachowanie lub przywracanie równowagi przyrodniczej; ochrona ta polega w szczególności na: a) racjonalnym kształtowaniu środowiska i gospodarowaniu zasobami środowiska zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju, b) przeciwdziałaniu zanieczyszczeniom, c) przywracaniu elementów przyrodniczych do stanu właściwego”&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;. Wymieniona ustawa oraz idące w ślad za nią liczne akty wykonawcze precyzują warunki i procedury dla realizacji zabiegów chroniących środowisko. Mowa tu między innymi o monitoringu poszczególnych komponentów środowiska, ocenie parametrów środowiskowych i ich poziomach jakie winny zostać osiągnięte, a nawet o zasadach postępowania administracyjnego. Efektem ochrony środowiska ma być zrównoważone funkcjonowanie ekosystemów, a więc na odpowiednim poziomie czystości i bioróżnorodności. Mogą temu służyć różnorodne działania – typowo technologiczne, np. kanalizacja gospodarstw domowych i oczyszczanie ścieków, odpylanie emitowanych gazów, rekultywacja terenów zdegradowanych, lub pośrednie, np. pobieranie opłat za korzystanie ze środowiska, czy też wydzielanie stref ochronnych, jak choćby stref niedostępnych dla ruchu pojazdów, stref ciszy, stref ochrony źródliskowej itp. Czasem działania ochronne nie są potrzebne – wystarczy zaprzestanie postępowania zmieniającego środowisko (np. zaniechanie pozyskiwania surowców) by w przyrodzie doszło do regeneracji ekosystemów, w tym ich samooczyszczenia i zasiedlenia przez organizmy żywe. W tym miejscu warto jednak nadmienić, że spontaniczna renaturalizacja, bez celowych zabiegów rekultywacyjnych, skutkuje czasem procesami niekorzystnymi, np. sukcesjami roślinnymi o niskim wskaźniku bioróżnorodności, także z udziałem obcych gatunków inwazyjnych. Trzeba też pamiętać, że wszelkie działania ochronne muszą być dostosowane do regionalnych, a nawet lokalnych uwarunkowań środowiskowych. Zatem podejmowanie ochrony środowiska powinno być podparte zarówno wiedzą technologiczną, jak i przyrodniczo-ekologiczną, i opiniowane przez odpowiednie panele ekspertów. Przywrócenie równowagi przyrodniczej to z reguły proces skomplikowany i długotrwały, a jej zachowanie wymaga szczególnej ostrożności w użytkowaniu zasobów środowiskowych przez człowieka.<br /> <br /> Ochrona środowiska w województwie śląskim nabiera specyficznego i ważkiego znaczenia w skali Polski. Wynika to ze znaczących przekształceń środowiska przyrodniczego, spowodowanych kilkuwiekową działalnością górniczo-przemysłową w tzw. Górnośląskim Okręgu Przemysłowym. Prace wydobywcze, przetwórstwo kopalin, ekspansja zabudowy komunalnej i przemysłowej oraz wszelkie następstwa tych działań i procesów (np. trzebież lasów, składowanie odpadów, osiadanie terenu), doprowadziły zwłaszcza w centralnej części dzisiejszego województwa do wielkoskalowej degradacji środowiska. Pilną potrzebę podjęcia ochrony środowiska potwierdziło wydzielenie na tym terenie w latach 80. XX wieku trzech obszarów ekologicznego zagrożenia (Uchwała Rady Ministrów nr 21/83): górnośląskiego, rybnickiego i myszkowsko-zawierciańskiego. Proces przywracania równowagi przyrodniczej nawiązuje do przemian ustrojowo-gospodarczych po 1989 roku. Ich konsekwencją było ograniczenie produkcji przemysłowej i co za tym idzie spadek emisji zanieczyszczeń do środowiska, racjonalizacja korzystania z zasobów środowiska, a z czasem wzrost świadomości ekologicznej i kształtowania przestrzeni w warunkach prawa europejskiego implementowanego na prawodawstwo polskie. Wskutek różnorodnych działań technologicznych i prawno-administracyjnych stan środowiska uległ wyraźnej poprawie, czego dowodem niech będą treści poniższych bloków tematycznych hasła ''ochrona środowiska''. Obecnie, w odniesieniu do [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]], zupełnie nieuzasadniony jest stereotypowy pogląd o zniszczeniach i zanieczyszczeniu środowiska przekraczającym wszelkie dopuszczalne normy i deprecjonowanie informacji na temat sukcesów zabiegów ochronnych, a także spontanicznej regeneracji przyrody&lt;ref&gt;Andrzej T. Jankowski, Mariusz Rzętała, Stereotyp w postrzeganiu stanu środowiska przyrodniczego Wyżyny Śląskiej, Znaczenie badań krajobrazowych dla zrównoważonego rozwoju. Uniwersytet Warszawski, Warszawa. s. 641-654. s.641-654.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Ochrona powietrza==<br /> [[Plik:Ochr 1.jpg|300px|thumb|right|Fot. 1. Uprawa roślinności „energetycznej” w Tychach (fot. M. Rzętała).]]<br /> Według zapisu Ustawy Prawo Ochrony Środowiska, „ochrona powietrza polega na zapewnieniu jak najlepszej jego jakości, w szczególności przez: 1) utrzymanie poziomów substancji w powietrzu poniżej dopuszczalnych dla nich poziomów lub co najmniej na tych poziomach; 2) zmniejszanie poziomów substancji w powietrzu co najmniej do dopuszczalnych, gdy nie są one dotrzymane; 3) zmniejszanie i utrzymanie poziomów substancji w powietrzu poniżej poziomów docelowych albo poziomów celów długoterminowych lub co najmniej na tych poziomach”&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;. Wymienione poziomy są określane w stosownych Rozporządzeniach Ministra Środowiska. Utrzymanie tych poziomów wymaga w pierwszej kolejności zachowania prawnych standardów emisyjnych z określonych instalacji, tj. zachowania odpowiedniego składu gazów odlotowych. Działania ochronne spoczywają zatem głównie na emitujących i sprowadzają się do ograniczania emisji zanieczyszczeń pyłowych i gazowych, między innymi przy zastosowaniu różnorodnych technologii odpylających i pochłaniających substancje gazowe. O ile w przedsiębiorstwach standardy są na ogół zachowane, to problemem pozostaje niekontrolowana emisja z zabudowy prywatnej, nazywana niską emisją. W sytuacji rejestrowania przekroczeń dopuszczalnych poziomów substancji w powietrzu, władze samorządowe przystępują do realizacji planów ochrony powietrza, określając konieczne działania ochronne, związane np. z wymianą urządzeń emisyjnych lub rodzaju paliwa.<br /> <br /> W Polsce, a szczególnie na obszarze dzisiejszego województwa śląskiego, wielkość emisji zanieczyszczeń do powietrza uległa zmniejszeniu na skutek recesji przemysłu, racjonalizacji zużycia paliw, a także instalowania urządzeń oczyszczających, aby spełnić standardy emisyjne. Stąd też, jak wspomniano, problemem w ochronie powietrza nie jest już nadmierna emisja zanieczyszczeń przemysłowych. Często podawanym skutkiem pośrednich i bezpośrednich zabiegów ochronnych jest bardzo znaczne zmniejszenie emisji pyłów i w konsekwencji ich depozycji. Jeszcze w końcu lat 70. XX wieku tylko na obszarze dawnego województwa katowickiego emitowano rocznie ponad 600 tys. ton zanieczyszczeń pyłowych, tymczasem na początku XXI wieku (w 2001 roku) w województwie śląskim wyemitowano ich 32,8 tys. ton&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;. Emisja zanieczyszczeń pyłowych w woj. śląskim w 2006 roku wynosiła już zaledwie 20,1 tys. ton&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2006 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2007.&lt;/ref&gt;. Znaczący spadek w skali dziesięcioleci dotyczył także emisji zanieczyszczeń gazowych, lecz od końca lat 90. XX wieku widoczna była tendencja wzrostowa. Jej wyrazem mogą być następujące dane wielkości emisji gazów w województwie śląskim&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2006 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2007.&lt;/ref&gt;: 2001 r. – 34,09 mln ton, 2004 r. – 42,24 mln ton, 2006 r. – 45,16 mln ton. Funkcjonowanie urządzeń redukujących emisję pyłów i gazów do atmosfery poważnie ogranicza wyemitowane ilości. W raporcie dotyczącym stanu środowiska w województwie śląskim w 2011 roku&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt; odnotowano, że w 335 zakładach szczególnie uciążliwych dla czystości powietrza, w urządzeniach oczyszczających zatrzymano aż 99,7% wytworzonych zanieczyszczeń pyłowych oraz 30,5% wytworzonych zanieczyszczeń gazowych. Najbardziej niekorzystna sytuacja dotyczy spalania paliw w gospodarstwach domowych. W tym sektorze interesującą dla ochrony powietrza alternatywą jest zastąpienie paliwa węglowego biomasą. Najbardziej znane jest wykorzystanie biomasy wierzbowej, dające efekt ekologiczny w postaci redukcji emisji wielu substancji nawet o ponad 90% w stosunku do emisji ze spalania węgla&lt;ref&gt;Karol Węglarzy, Irena Skrzyżala, Czy Salix viminalis poprawia bilans energetyczny kraju?, Inżynieria Ekologiczna 33, Warszawa 2013, s.164-174.&lt;/ref&gt;. Plantacje roślin energetycznych w województwie śląskim (fot. 1) nie są jednak rozpowszechnione, co może wynikać z cofnięcia w 2010 roku wsparcia ekonomicznego dla upraw roślin energetycznych.<br /> <br /> W sektorze ochrony powietrza, każdego roku w województwie śląskim realizowane są zadania (często przy współfinansowaniu przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach) pozwalające na zmniejszenie emisji zanieczyszczeń do atmosfery. Przykładowo w roku 2011 zakończono realizację aż 224 zadań5, np. budowę bloku energetycznego przez Koksownię „PRZYJAŹŃ” Sp. z o.o. z Dąbrowy Górniczej (w którym będzie wykorzystywany gaz odpadowy) lub budowę instalacji zasilania biomasą oraz modernizację kotła fluidalnego OF-135 w Elektrociepłowni Tychy S.A. Działania takie, a także akty prawa miejscowego wprowadzające programy ochrony powietrza, wpływają na poprawę jakości powietrza w województwie, choć nadal zdarzają się przekroczenia poziomów dopuszczalnych niektórych substancji. Najbardziej znacząca poprawa była obserwowana przed rokiem 2000&lt;ref&gt;Mieczysław Leśniok, Zanieczyszczenie wód opadowych w obrębie Wyżyny Śląsko-Krakowskiej, Katowice 1996.&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;Mieczysław Leśniok, Zróżnicowanie zanieczyszczenia powietrza i zakwaszenia opadów atmosferycznych na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej w latach 1986-1999, Środowisko przyrodnicze regionu górnośląskiego – stan poznania, zagrożenia i ochrona, Sosnowiec 2000, s.45-49.&lt;/ref&gt;. Średnioroczne stężenie pyłu zawieszonego w Sosnowcu zmniejszyło się od ponad 200 μg/m³ w połowie lat 1980. do około 60 μg/m³ w końcu lat 1990. Z kolei w ciągu lat 1990., średnioroczne stężenia SO2 i NOx w Cieszynie zmniejszyły się od około 40 do około 10 μg/m³. Obecnie, informacji o stanie sanitarnym powietrza dostarcza system zwany Śląskim Monitoringiem Powietrza. W 2012 roku obejmował on funkcjonowanie około 200 stanowisk pomiarów jakości powietrza, w tym 16 automatycznych stacji monitoringu.<br /> <br /> ==Ochrona wód==<br /> [[Plik:Ochr tabela.png|400px|thumb|left|Tabela 1. Gospodarka wodno-ściekowa w woj. śląskim w latach 2001 i 2011 (na podstawie raportów o stanie środowiska w województwie śląskim&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. ]]<br /> [[Plik:Ochr tab2.png|thumb|400px|left|Tabela 2. Stan jakościowy wody Przemszy w Chełmku (średnie wartości parametrów w latach 1993, 2001 i 2011) na podstawie danych OBKiŚ oraz WIOŚ w Katowicach.]]<br /> [[Plik:Ochr2.jpg|300px|thumb|right|Fot. 2. Wyrobisko poeksploatacyjne Kuźnica Warężyńska w początkowym okresie rekultywacji (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr3.jpg|300px|thumb|right|Fot. 3. Zbiornik wodny Kuźnica Warężyńska utworzony w wyrobisku po eksploatacji piasku (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr4.jpg|300px|thumb|right|Fot. 4. Zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Żabie doły” w strefie zapadlisk i osiadań górniczych na pograniczu Bytomia i Chorzowa (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr5.jpg|300px|thumb|right|Fot. 5. Składowisko odpadów górnictwa węglowego w Będzinie Grodźcu w początkowym stadium rekultywacji (fot. M. Rzętała)]]<br /> [[Plik:Ochr6.jpg|300px|thumb|left|Fot. 6. Zrekultywowane składowisko odpadów górnictwa węglowego w Będzinie Grodźcu (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr7.jpg|300px|thumb|left|Fot. 7. Zagospodarowane grunty składowiska odpadów górnictwa węglowego w Będzinie Grodźcu (fot. M. Rzętała)]]<br /> [[Plik:Ochr8.jpg|300px|thumb|right|Fot. 8. Sportowa Dolina w Bytomiu – dawne wyrobisko dolomitów (fot. M. Rzętała).]]<br /> <br /> Ochrona wód polega na zapewnieniu ich jak najlepszej jakości, w tym utrzymywanie ilości wody na poziomie zapewniającym ochronę równowagi biologicznej, w szczególności przez: 1) utrzymywanie jakości wód powyżej albo co najmniej na poziomie wymaganym w przepisach; 2) doprowadzanie jakości wód co najmniej do wymaganego przepisami poziomu, gdy nie jest on osiągnięty&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;. W aspekcie jakościowym, działania ochronne są w dużej części mocno powiązane np. z ochroną powietrza, ochroną gleb, czy też z bezpieczeństwem w gospodarce odpadami, gdyż zanieczyszczenia dostają się do wód różnymi drogami. Odbywa się to nie tylko wraz ze zrzutem nieczystości bezpośrednio do wód, ale między innymi także w wyniku depozycji substancji z atmosfery lub ich migracji ze środowiska gruntowego do wód podziemnych i powierzchniowych. Stąd też w niniejszym bloku poruszona zostanie problematyka ochrony bezpośredniej.<br /> Wobec ubogich zasobów wodnych województwa śląskiego, ochrona stanu ilościowego wód polega przede wszystkim na tworzeniu zbiorników wodnych. Mowa tu nie tylko o budowie zapór na ciekach, ale także zatapianiu większości wyrobisk surowców mineralnych. Spektakularnym przykładem wodnego kierunku rekultywacji wyrobisk w ostatnich latach jest utworzenie dużego zbiornika Kuźnica Warężyńska (fot. 2 i 3) w rejonie Dąbrowy Górniczej. Ponieważ każda forma gromadzenia wody jest istotna, w województwie utrzymywane są liczne niewielkie zbiorniki celowe (stawy rekreacyjne, zbiorniki wody przemysłowej, stawy hodowlane), a także pozwala się na spontaniczne zalewanie przez wody gruntowe powstających wklęsłych form terenu, zwłaszcza niecek z osiadania. Zbiorniki takie asymilują się w środowisku i nierzadko tworzą interesujące enklawy bogactwa przyrodniczego, czego przykładem może być zespół zbiorników na pograniczu Bytomia i Chorzowa, objęty ochroną prawną jako „Zespół przyrodniczo-krajobrazowy Żabie Doły” (fot. 4). Skalę powstawania zbiorników wodnych związanych z rozwojem przemysłu i przekształceniami środowiska w XX wieku najlepiej oddają dane na temat liczby zbiorników wodnych&lt;ref&gt;Stanisław Czaja, Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.&lt;/ref&gt;. W roku 1902 na obszarze konurbacji katowickiej występowały 142 zbiorniki wodne o łącznej powierzchni 1,92 km². W roku 1955 ich liczba wynosiła 1130, a powierzchnia 8,10 km². Dla roku 1994 dane są następujące: 1188 i 10,2 km². Liczne występowanie zbiorników wodnych zwłaszcza w centralnej części województwa przydaje temu obszarowi charakteru pojeziernego&lt;ref&gt;Mariusz Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Ochronie ilościowego stanu zasobów wodnych przysłużyły się w sposób nieplanowy zmiany sytuacji gospodarczej Polski po transformacji ustrojowej. Ograniczenie produkcji przemysłowej, a także determinowana ekonomicznie racjonalizacja wykorzystywania zasobów środowiskowych (wzrost cen wody i odbioru ścieków, opłaty za korzystanie ze środowiska) spowodowały znaczny spadek poboru wód – w województwie śląskim w przykładowym dziesięcioleciu od 2001 r. do 2011 r. o ponad 20%&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt; (Tab. 1). Nieco większa eksploatacja dotyczy wód powierzchniowych. W 2011 roku, dla celów produkcji, wody powierzchniowe i podziemne pobierane były w podobnych proporcjach, lecz na potrzeby wodociągowe w ponad 60% pobrano wody powierzchniowe&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Bezpośrednia ochrona jakości wód polega głównie na ograniczaniu ładunku zanieczyszczeń dostających się do środowiska wodnego wraz ze ściekami. Zmniejszenie ilości pobieranej ze środowiska i wykorzystywanej wody pociągnęło za sobą zmniejszenie ilości powstających ścieków, przy czym w ostatnich latach spadek ten dotyczył ścieków komunalnych (Tab. 1). Zmniejszaniu ilości ścieków towarzyszy intensyfikacja ich oczyszczania poprzez rozbudowę sieci kanalizacyjnych, uruchamianie nowych oczyszczalni, bądź modernizację istniejących, w ramach licznych projektów własnych lub współfinansowanych ze środków unijnych. W przypadku ścieków przemysłowych, w 2011 roku były one oczyszczane w 184 oczyszczalniach. Oczyszczaniu podlegało około 72% tych ścieków. Większość ścieków przemysłowych nieoczyszczanych to wody kopalniane, których zrzut do środowiska często jest kontrolowany tylko poprzez odpowiednie dozowanie. W przypadku oczyszczania ścieków komunalnych obserwuje się wyraźny progres (Tab. 1), tzn. wzrasta liczba oczyszczalni komunalnych i odsetek korzystających z nich mieszkańców, stąd odsetek ścieków oczyszczanych w ich ogólnej ilości jest bardzo wysoki – 98,6% w 2011 roku.<br /> <br /> Efektem działań ograniczających dopływ zanieczyszczeń do wód jest poprawa ich jakości. Informacji w tym zakresie dostarczają między innymi wyniki państwowego monitoringu wód, realizowanego przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach, a w przypadku wód podziemnych także Państwowy Instytut Geologiczny (PIG PIB). Na obszarze województwa śląskiego, monitoring jakości wód powierzchniowych w 2012 roku obejmował 118 punktów na wodach płynących oraz wody 10 zbiorników zaporowych. Wody podziemne były badane w 94 punktach w ramach krajowej sieci monitoringu diagnostycznego, w 61 punktach sieci regionalnej oraz w 28 punktach monitoringu badawczego (12 w powiecie tarnogórskim – badania trichloroetenu oraz tetrachloroetenu; 16 w rejonie Dąbrowy Górniczej – badania zanieczyszczeń przemysłowych). Przykładem sukcesywnej poprawy jakości wód mogą być zaprezentowane w tabeli 2 korzystne zmiany wielu parametrów fizykochemicznych wód rzeki Przemszy w Chełmku (na granicy województwa śląskiego i małopolskiego). Interesującym faktem w aspekcie poprawy jakości wód jest także samooczyszczanie wód cieków podczas ich przepływu przez zbiorniki wodne, np. przez zbiornik Pogoria I&lt;ref&gt;Andrzej Jaguś, Mariusz Rzętała, Hydrochemiczne konsekwencje zasilania zbiorników przepływowych wodami zanieczyszczonymi, Rocznik Ochrona Środowiska 14, Koszalin 2012, s.632-649.&lt;/ref&gt;. Podejmowane są także działania mające na celu oczyszczanie niektórych zbiorników. Czasem oczyszczanie jest rezultatem działania rekultywacyjnego, jakim był np. montaż rury Olszewskiego w zbiorniku Pławniowice (rura odprowadzająca ze zbiornika wody przydenne), a czasem zachodzi przy okazji innych prac, choćby wydobycia osadów (np. ze zbiornika Dzierżno Duże).<br /> <br /> ==Ochrona gleb i powierzchni ziemi==<br /> <br /> Ochrona powierzchni ziemi, według Ustawy Prawo ochrony środowiska, polega na&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;:<br /> *'''1)zapewnieniu jak najlepszej jej jakości, w szczególności przez:'''<br /> *a) racjonalne gospodarowanie,<br /> *b) zachowanie wartości przyrodniczych,<br /> *c) zachowanie możliwości produkcyjnego wykorzystania,<br /> *d) ograniczanie zmian naturalnego ukształtowania,<br /> *e) utrzymanie jakości gleby i ziemi powyżej lub co najmniej na poziomie wymaganych standardów,<br /> *f) doprowadzenie jakości gleby i ziemi co najmniej do wymaganych standardów, jeżeli nie są one dotrzymane,<br /> *g) zachowanie wartości kulturowych, z uwzględnieniem zabytków archeologicznych;<br /> *'''2) zapobieganiu ruchom masowym ziemi i ich skutkom.'''<br /> <br /> Odrębnymi, lecz uzupełniającymi się przepisami, zostały objęte grunty rolne i leśne, dla których zasady ochrony wyartykułowano w Ustawie o ochronie gruntów rolnych i leśnych&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych. Dz.U. 1995 Nr 16 poz. 78, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;, zwracając szczególną uwagę na problem zachowania ich dotychczasowych funkcji. A zatem kwestią kluczową w ochronie powierzchni ziemi jest utrzymanie gruntów w takim stanie morfologicznym i fizykochemicznym, aby możliwe było ich wykorzystanie. Wykorzystanie to może mieć charakter produkcyjny, ale nie mniej istotnym kierunkiem jest przystosowanie terenu np. do funkcji rekreacyjnych, edukacyjnych, czy nawet handlowo-usługowych.<br /> <br /> W województwie śląskim, ochrona powierzchni ziemi w dużej mierze nabiera charakteru rekultywacyjnego w związku z rozprzestrzenieniem terenów zniszczonych przez wydobycie surowców, składowanie odpadów górniczych, czy też przetwórstwo kopalin i inny przemysł. Częstym kierunkiem działań ochronnych jest rekultywowanie hałd i zwałowisk górniczych, poprzez odpowiednie modelowanie ukształtowania, czasem użyźnienie powierzchni, a następnie wprowadzanie roślinności zielnej, krzewiastej i drzewiastej (Fot. 5-7), co w konsekwencji może skutkować przekazaniem gruntów do użytkowania rolniczego lub prowadzenia gospodarki leśnej. Nie brak też zabiegów rekultywacyjnych w kierunku społecznym, tj. adaptacji terenów pogórniczych na obszary o funkcjach wypoczynkowych. Przykładem może być zagospodarowanie obszaru górnictwa dolomitu w Bytomiu, gdzie urozmaiconą rzeźbę terenu wykorzystano do utworzenia terenów rekreacyjno-sportowych pod nazwą Sportowa Dolina (Fot. 8). Tereny bardziej wyrównane (poprzemysłowe, różnorodne nieużytki) znajdują z kolei zainteresowanie ze strony deweloperów lub inwestorów centrów handlowo-usługowych – na takich właśnie wybudowano np. kompleks Silesia City Center w Katowicach oraz kompleks Plejada w Sosnowcu. Obok zabiegów rekultywacyjnych znane są przypadki spontanicznych sukcesji roślinnych na terenach pogórniczych, które doprowadziły do uformowania obszarów cennych przyrodniczo pod względem naukowym, edukacyjnym i społecznym, czego przykładem jest teren rezerwatu przyrody Segiet na pograniczu Bytomia i Tarnowskich Gór. W sytuacji degradacji powierzchni ziemi w formie wyrobisk poeksploatacyjnych, powszechny jest ich wodny kierunek rekultywacji, prowadzący do tworzenia zbiorników (np. zespół zbiorników wodnych Pogoria, zbiorniki Dzierżno Małe i Duże), które pod warunkiem korzystnej jakości wód służą wypoczynkowi i rekreacji. Woda wypełnia też wiele niecek z osiadania i zapadlisk, które przy niewielkiej (a nawet bez) ingerencji człowieka mogą utworzyć cenną kompozycję przyrodniczo-krajobrazową, jaką są na przykład – wspomniane w bloku dotyczącym ochrony wód – Żabie Doły na pograniczu Bytomia i Chorzowa. Najlepszym przykładem powodzenia działań rekultywacyjnych, przeprowadzonych kompleksowo i na dużym obszarze (około 6 km²), jest istniejący już kilkadziesiąt lat Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku w Chorzowie (jeden z największych parków śródmiejskich w Europie), w którym znajdują się zbiorniki wodne, kompleksy leśne, tereny zieleni parkowej, ogród zoologiczny i wiele obiektów użytkowych.<br /> <br /> Wyraźna tendencja do ochrony powierzchni ziemi poprzez przywracanie wartości przyrodniczych i funkcjonalności terenom zniszczonym jest widoczna od czasu przemian ustrojowo-gospodarczych. Końcem lat 1980., grunty zdewastowane i zdegradowane w dawnym województwie katowickim zajmowały powierzchnię ponad 10 tys. ha, a dzięki zabiegom rekultywacyjnym bądź samoistnej renaturalizacji, w ciągu 10 lat ich wielkość zmniejszyła się o około 20%&lt;ref&gt;Roczniki statystyczne, 1979-2008. GUS, Warszawa.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Roczniki statystyczne województwa katowickiego, 1997-1998. Urząd Statystyczny, Katowice.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Roczniki statystyczne województwa śląskiego, 2000-2008. Urząd Statystyczny, Katowice.16 Stan środowiska w województwie śląskim w 2005 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2006.&lt;/ref&gt;. Również w obrębie województwa śląskiego (od końca lat 1990.) tendencja ta została utrzymana. Każdego roku pewien areał gruntów zdewastowanych i zdegradowanych jest objęty rekultywacją – w 2011 roku były to 243 hektary, z czego 68 ha zrekultywowano na cele rolnicze, a 40 ha na cele leśne&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. Wśród przykładowych działań ochronnych w ostatnich latach, pokazując ich różnorodność profilową, można wymienić: rekultywację zdegradowanego terenu po byłych Zakładach Chemicznych „Tarnowskie Góry”, zagospodarowanie przyrodnicze zwałowiska odpadów powęglowych w Chorzowie i Siemianowicach Śląskich, założenie upraw sadowniczych w Śląskim Ogrodzie Botanicznym w Mikołowie, zamknięcie i rekultywację składowiska odpadów we Włodowicach i wiele innych, związanych też z usuwaniem szkód w środowisku, np. odnawianiem powierzchni wiatrołomowych. Należy dodać, że wszelkie działania polegające na wprowadzaniu roślinności na terenach o urozmaiconej rzeźbie stanowią – obok ich planowego przeznaczenia – ochronę przed erozją oraz ruchami masowymi gruntu (obrywaniem, osuwaniem, spełzywaniem).<br /> <br /> W zakresie ochrony powierzchni ziemi potrzebne są również działania służące ochronie środowiska rolniczego (na dzień 1 stycznia 2012 roku powierzchnia użytków rolnych w województwie śląskim wynosiła 636,1 tys. ha&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;). Wykazały to badania przeprowadzone w 2005 roku przez Okręgową Stację Chemiczno-Rolniczą w Gliwicach, obejmujące analizę 21707 próbek glebowych z gospodarstw rolnych 26 powiatów województwa śląskiego. Stwierdzono poważne zakwaszenie gleb i w tym samym roku wysiano na powierzchni 13710 ha (w 35 gminach) 41 tys. ton wapna nawozowego (w następnym roku wysiano 34,7 tys. ton na powierzchni 11770 ha). Na obszarach o dużej koncentracji zakładów przemysłowych stwierdzono skażenie metalami ciężkimi (np. w rejonie Jaworzna, Będzina, Czeladzi), co wyklucza takie grunty z uprawy roślin przeznaczonych do spożycia. Badania OSChR w Gliwicach dostarczyły bardzo cennych informacji, gdyż dane państwowego monitoringu chemizmu gleb ornych dla województwa śląskiego obejmują tylko 18 próbek&lt;ref&gt;Monitoring chemizmu gleb ornych w Polsce w latach 2010-2012 (raport końcowy). Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa PIB, Puławy 2012.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Ochrona flory i fauny==<br /> <br /> Flora i fauna województwa śląskiego podlega bezpośredniej ochronie gatunkowej lub pomnikowej, a także z racji występowania na obszarach chronionych (patrz → [[Ochrona przyrody i jej zasobów]]). Obecność na danym obszarze naturalnych biocenoz i osobliwości przyrody ożywionej ma duże znaczenie nie tylko dla waloryzacji środowiska, w tym jego bioróżnorodności, ale także dla celów edukacyjnych. Stąd też jest główną przyczyną wytyczania przyrodniczych ścieżek dydaktycznych (często ze stanowiskami historycznymi, geologicznymi), mającego wymiar ochrony środowiska poprzez edukację. Według danych Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, w 2011 roku, na obszarze województwa śląskiego istniało 213 ścieżek o łącznej długości około 1280 km&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. Najwięcej ścieżek ma charakter przyrodniczo-historyczny (72), leśny (70) oraz ogólnoprzyrodniczy (36). W niewielkiej liczbie funkcjonują ścieżki nadwodne, geologiczne, dendrologiczne, florystyczne, faunistyczne i inne. Są one tworzone przez m.in. przez nadleśnictwa, stowarzyszenia, urzędy gmin, i stanowią bardzo ważny element służący podnoszeniu świadomości ekologicznej.<br /> <br /> ==Ochrona przed hałasem==<br /> <br /> Ochrona przed hałasem ma celu zapewnienie jak najlepszego stanu akustycznego środowiska poprzez utrzymanie natężenia hałasu na poziomie poniżej dopuszczalnego lub w najgorszym razie na poziomie dopuszczalnym. Poziomy dopuszczalne (w decybelach) określane są w rozporządzeniu Ministra Środowiska i różnicowane formą zagospodarowania terenu (np. rodzajem i przeznaczeniem zabudowy) oraz przedziałem czasu (np. określoną porą doby). Należy jednak dodać, że jeżeli klasyfikacja terenu nie w pełni odpowiada rodzajowi zabudowy, np. jeżeli na terenach przemysłowych znajduje się zabudowa mieszkaniowa, szpitale itp., to ochrona przed hałasem polega dodatkowo na stosowaniu rozwiązań technicznych, zapewniających właściwe warunki akustyczne w budynkach. Dla terenów, na których poziom hałasu przekracza poziom dopuszczalny, tworzy się programy ochrony środowiska przed hałasem, których celem jest dostosowanie poziomu hałasu do dopuszczalnego. Z kolei jeśli jakiś obszar wymaga szczególnej ochrony przed hałasem, to rada powiatu może wyznaczyć tzw. obszary ciche w aglomeracji lub obszary ciche poza aglomeracją&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Źródłem szczególnej uciążliwości pod względem hałasu jest transport. Potwierdza to przyjęcie (i w konsekwencji realizacja) na posiedzeniu Sejmiku Województwa Śląskiego (12 maja 2010 r.) „Programu ochrony środowiska przed hałasem dla województwa śląskiego do roku 2013 dla terenów poza aglomeracjami, położonych wzdłuż dróg krajowych, ekspresowych, autostrad i linii kolejowych”. Najmniejszą degradację klimatu akustycznego wywołuje transport lotniczy, gdyż dotyczy tylko stref około lotniskowych. Pierwsze badania kontrolne hałasu w pobliżu Międzynarodowego Portu Lotniczego Katowice w Pyrzowicach zostały przeprowadzone przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w lipcu 2011 roku. Wykazały one przekroczenia wartości dopuszczalnych tylko dla pory nocy. O wiele gorsza sytuacja występuje w przypadku transportu drogowego, ze względu na ciągle zwiększającą się liczbę pojazdów (w końcu 2002 roku w woj. śląskim było zarejestrowane 1,68 mln pojazdów, a w końcu 2011 roku już 2,48 mln) oraz nasilenie ruchu pojazdów ciężkich w porze nocy&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. Ochroną przed tego typu hałasem jest głównie budowa ekranów akustycznych. Według danych Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska&lt;ref&gt;http://www.gios.gov.pl/stansrodowiska/gios/pokaz_artykul/pl/front/raport_regionalny/slaskie (21.10.2013).&lt;/ref&gt;, w woj. śląskim, w latach 2000-2007, wybudowano wzdłuż dróg krajowych i autostrad 100551 metrów bieżących ekranów, natomiast wzdłuż dróg wojewódzkich 1794 mb. W ostatnich latach dla ograniczenia hałasu wybudowano szereg obwodnic wyprowadzających ciężki tabor poza centra miast (np. dla miasta Rybnik), wymieniane są wadliwe akustycznie nawierzchnie (np. na DK-46 na odcinku Herby – Lubliniec), remontuje się drogi, przebudowuje węzły drogowe (np. węzeł Mikołowska w Katowicach), wprowadza strefy uspokojonego ruchu w obszarach mieszkalnych (ograniczenie przepustowości ulic, ograniczenie prędkości), zakazuje używania klaksonów itp.<br /> Osobnym problemem jest hałas pochodzący z instalacji przemysłowych. Na terenie woj. śląskiego, najważniejszymi źródłami hałasu przemysłowego są przedsiębiorstwa związane z przemysłem górniczym, energetycznym, metalurgicznym i budowlanym. Działania redukujące poziomu hałasu pochodzącego z przedsiębiorstw są często wynikiem automonitoringu lub nieprawidłowości stwierdzonych przez zewnętrzny organ kontrolny. Polegają one głównie na umieszczaniu urządzeń zewnętrznych w budynkach, wyciszaniu budynków (np. wełną mineralną), stawianiu ekranów akustycznych lub modernizacji instalacji. Przykładów ograniczenia emisji hałasu do środowiska przez zakłady przemysłowe jest wiele – dla zorientowania w profilu działań wystarczy przytoczyć kilka z ostatnich lat: 1) budowa ekranu akustycznego po południowej stronie KWK „Piast” w Bieruniu”; 2) montaż ekranu wizualno-akustycznego z drzew zimozielonych i krzewów płożących, a także izolacja akustyczna instalacji w Saint Gobain Glass Sp. z o.o. w Dąbrowie Górniczej; 3) ograniczenie punktu sprzedaży węgla z wagą odmiarową do pory dziennej w KWK „Chwałowice” w Rybniku; 4) przeniesienie instalacji wyrzutów powietrza z jednostek filtrowentylacyjnych poza sąsiedztwo zabudowy mieszkaniowej w Magneti Marelli Exhaust System Polska Sp. z o.o. w Sosnowcu; 5) zastąpienie stacjonarnej instalacji odciągowej trocin przez odciągi mobilne w DREWBUD Sp. z o.o. w Tarnowskich Górach.<br /> <br /> W uzupełnieniu warto wspomnieć o ograniczeniach dla hałasu w obrębie terenów podlegających prawnej ochronie przyrody lub niechronionych, lecz o charakterze wypoczynkowym. Mowa tu np. o zakazie używania urządzeń głośnikowych lub zakazie użytkowania sprzętu pływającego o napędzie spalinowym (np. na zbiornikach Pogoria w Dąbrowie Górniczej).<br /> <br /> ==Ochrona w gospodarce odpadami==<br /> <br /> Niewłaściwa gospodarka odpadami może być źródłem zanieczyszczenia wszystkich komponentów środowiska przyrodniczego. Dotyczy to praktycznie każdego etapu postępowania z odpadami: gromadzenia, transportu, składowania, przeróbki. Zasady prawidłowej gospodarki odpadami na szczeblu krajowym reguluje Ustawa o odpadach&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach. Dz.U. 2013 poz. 21, z późniejszymi zmianami.&lt;/ref&gt; wraz z właściwymi aktami wykonawczymi, natomiast w poszczególnych województwach realizowane są założenia wojewódzkich „Planów gospodarki odpadami”. W województwie śląskim, obok dokumentu planistycznego&lt;ref&gt;Plan gospodarki odpadami dla województwa śląskiego 2014. Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego, ARCADIS Sp. z o.o., Katowice 2012.&lt;/ref&gt;, określono regionalizację tej gospodarki (uchwały Sejmiku Województwa Śląskiego nr IV/25/2/2012 oraz IV/32/9/2013). W czterech regionach, w systemie gospodarowania odpadami funkcjonuje 6 instalacji do mechaniczno-biologicznego przetwarzania zmieszanych odpadów komunalnych, 32 sortownie odpadów komunalnych, 30 kompostowni odpadów komunalnych, 7 instalacji do produkcji paliw alternatywnych, 28 składowisk odpadów komunalnych i inne składowiska. Działania ochronne w gospodarce odpadami kojarzą się głównie z eliminacją dzikich składowisk odpadów oraz właściwą eksploatacją składowisk użytkowanych prawnie, np. z ich właściwym odizolowaniem od środowiska gruntowo-wodnego, zabezpieczeniem przed skażeniem powietrza, czy rekultywacją. Należy je jednak identyfikować już od początkowych etapów cyklu życia produktów, tj. od zabiegów ograniczających ilość wytwarzanych odpadów. Ważne są także instrumenty prawno-administracyjne, wpływające w aspekcie ochronnym (oszczędnościowym) na gospodarowanie odpadami, takie jak opłaty marszałkowskie za składowanie odpadów, obostrzenia w składowaniu odpadów niebezpiecznych.<br /> <br /> Wzrost kosztochłonności produkcji (obok ogólnej recesji działalności przemysłowej) i postępowania z odpadami w dobie gospodarki rynkowej przyczynił się do racjonalizacji zużycia surowców. Przełożyło się to na zmniejszenie ilości wytwarzanych odpadów, co wyraźnie widać na przykładzie województwa śląskiego. W 2001 roku wytworzono w jego obrębie 45,87 mln ton odpadów przemysłowych oraz 1,54 mln ton odpadów komunalnych&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, natomiast w 2011 roku 35,18 mln ton opadów przemysłowych i 1,36 mln ton odpadów komunalnych&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. Podstawą ochrony środowiska w gospodarce odpadami jest przetwórstwo odpadów wytworzonych i przez to minimalizacja ich gromadzenia na składowiskach. W tym zakresie dane dla województwa śląskiego za 2011 rok są następujące&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;: z wytworzonych odpadów przemysłowych 87,5% poddano odzyskowi, 0,01% unieszkodliwiono termicznie, 0,02% unieszkodliwiono w inny sposób, 1,67% zmagazynowano czasowo, 10,8% (3,78 mln ton) trafiło na składowiska należące do zakładów przemysłowych (np. hałdy, baseny osadowe); z zebranych odpadów komunalnych 76,2% zdeponowano na składowiskach komunalnych, a pozostałą część skierowano na linie segregacyjne i do kompostowni. Widoczna jest zatem potrzeba przede wszystkim lepszego zagospodarowania odpadów komunalnych, choć w ostatnich latach nastąpiła w tym zakresie duża poprawa – w 2001 roku na składowiska trafiło aż 95,5% odpadów komunalnych. Poprawa ta wynika z ciągłego powstawania nowych linii do segregacji odpadów, kompostowni, instalacji przetwórstwa odpadów itp. Problemem w województwie śląskim są odpady przemysłowe zeskładowane w przeszłości. Ich ilość na końcu 2011 roku określono na prawie 551 mln ton, a zajmują powierzchnię 1737 hektarów&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;, którą należy traktować jako poprzemysłową i zdegradowaną. Powierzchnia ta stopniowo jest rekultywowana – w 2011 roku zabiegi objęły 65,7 ha. Rekultywacja bywa jednak trudna, zwłaszcza w obrębie zwałowisk odpadów górnictwa węglowego, które często wykazują aktywność termiczną. Materiał ze starych składowisk, w miarę możliwości, wydobywa się z przeznaczeniem na cele przemysłowe lub np. dla budownictwa, czy produkcji kruszyw drogowych. Potrzebę działań w zakresie rekultywacji podkreśla fakt, że odpady były niegdyś składowane bezpośrednio na gruncie i stanowią teraz obiekty o charakterze „bomb ekologicznych”. W ostatnich latach, działania rekultywacyjne na szeroką skalę prowadzi się na terenach byłych Zakładów Chemicznych „Tarnowskie Góry”, ale szereg prac naprawczych obejmuje też uważane za szczególnie niebezpieczne tereny Zakładów Chemicznych „Organika Azot” S.A. w Jaworznie, Huty Metali Nieżelaznych „Szopienice” S.A. w Katowicach, PMIB „Izolacja” w Ogrodzieńcu, byłej Rafinerii Czechowice S.A. w Czechowicach-Dziedzicach.<br /> <br /> Większość dawnych oraz wytwarzanych obecnie odpadów przemysłowych to odpady niebezpieczne. Należy do nich zaliczyć także wycofane z produkcji materiały zawierające azbest, które według założeń krajowych powinny zostać unieszkodliwione do 2032 roku. W województwie śląskim unieszkodliwiono w latach 2008-2011 ponad 10 tys. ton odpadów azbestowych, pochodzących z demontażu w obiektach przemysłowych i budynkach mieszkalnych. Odpady te deponowano na składowiskach w Knurowie, Jastrzębiu Zdroju, Dąbrowie Górniczej (2 składowiska) oraz Świętochłowicach (jeden obiekt został zamknięty w 2009 roku, lecz uruchomiono nowy w 2012 roku). Istotnym działaniem rekultywacyjnym w odniesieniu do odpadów niebezpiecznych było przeprowadzenie w latach 1998-2009 likwidacji 7 mogilników (w Chorzowie, Świerklańcu, Pszczynie, Zabrzu, Sośnicowicach, Pilchowicach, Cieszynie), z których usunięto 167,55 ton przeterminowanych pestycydów i opakowań po takich środkach.<br /> <br /> Działania ochronne w gospodarce odpadami województwa śląskiego są wyszczególniane w kolejnych Planach gospodarki odpadami. W aktualnym dokumencie&lt;ref&gt;Plan gospodarki odpadami dla województwa śląskiego 2014. Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego, ARCADIS Sp. z o.o., Katowice 2012.&lt;/ref&gt; obejmują one lata 2012-2022, i dotyczą w dużej mierze budowy, rozbudowy lub likwidacji składowisk, eliminacji dzikich wysypisk, rozwoju selektywnej zbiórki odpadów, budowy sortowni i kompostowni, montażu linii przeróbki odpadów, rekultywacji starych składowisk itp. Zakłada się, że już do końca 2014 roku składowane będzie maksymalnie 60% wytworzonych odpadów komunalnych. Zakłada się także bardzo wysoki poziom odzysku materiałów z poszczególnych grup odpadów przemysłowych.<br /> <br /> <br /> Autorzy:[[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]],[[dr inż. Andrzej Jaguś]]<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Czaja Stanisław, Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.<br /> #Jaguś Andrzej, Rzętała Mariusz, Hydrochemiczne konsekwencje zasilania zbiorników przepływowych wodami zanieczyszczonymi, Rocznik Ochrona Środowiska 14, Koszalin 2012, s.632-649.<br /> #Jankowski Andrzej Tadeusz, Rzętała Mariusz, Stereotyp w postrzeganiu stanu środowiska przyrodniczego Wyżyny Śląskiej, Znaczenie badań krajobrazowych dla zrównoważonego rozwoju. Warszawa. s. 641-654.<br /> #Leśniok Mieczysław, Zanieczyszczenie wód opadowych w obrębie Wyżyny Śląsko-Krakowskiej, Katowice 1996.<br /> #Leśniok Mieczysław, Zróżnicowanie zanieczyszczenia powietrza i zakwaszenia opadów atmosferycznych na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej w latach 1986-1999, Środowisko przyrodnicze regionu górnośląskiego – stan poznania, zagrożenia i ochrona, Sosnowiec 2000, s.45-49.<br /> #Monitoring chemizmu gleb ornych w Polsce w latach 2010-2012 (raport końcowy). Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa PIB, Puławy 2012.<br /> #Plan gospodarki odpadami dla województwa śląskiego 2014. Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego, ARCADIS Sp. z o.o., Katowice 2012.<br /> #Roczniki statystyczne, 1979-2008. GUS, Warszawa.<br /> #Roczniki statystyczne województwa katowickiego, 1997-1998. Urząd Statystyczny, Katowice.<br /> #Roczniki statystyczne województwa śląskiego, 2000-2008. Urząd Statystyczny, Katowice.<br /> #Rzętała Mariusz, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008.<br /> #Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.<br /> #Stan środowiska w województwie śląskim w 2005 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2006.<br /> #Stan środowiska w województwie śląskim w 2006 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2007.<br /> #Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.<br /> #Ustawa z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych. Dz.U. 1995 Nr 16 poz. 78, z późniejszymi zmianami).<br /> #Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).<br /> #Ustawa z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach. Dz.U. 2013 poz. 21, z późniejszymi zmianami.<br /> #Węglarzy Karol, Skrzyżala Irena, Czy Salix viminalis poprawia bilans energetyczny kraju?, Inżynieria Ekologiczna 33, Warszawa 2013, s.164-174.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> [http://www.gios.gov.pl/stansrodowiska/gios/pokaz_artykul/pl/front/raport_regionalny/slaskie http://www.gios.gov.pl/stansrodowiska/gios/pokaz_artykul/pl/front/raport_regionalny/slaskie (21.10.2013).]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Ochrona_%C5%9Brodowiska&diff=2552 2014-12-09T09:38:20Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div><br /> <br /> Termin ochrona środowiska został zdefiniowany w Ustawie Prawo ochrony środowiska z dnia 27 kwietnia 2001 roku. Zgodnie z zapisem prawnym, ochronę środowiska należy rozumieć jako „podjęcie lub zaniechanie działań, umożliwiające zachowanie lub przywracanie równowagi przyrodniczej; ochrona ta polega w szczególności na: a) racjonalnym kształtowaniu środowiska i gospodarowaniu zasobami środowiska zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju, b) przeciwdziałaniu zanieczyszczeniom, c) przywracaniu elementów przyrodniczych do stanu właściwego”&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;. Wymieniona ustawa oraz idące w ślad za nią liczne akty wykonawcze precyzują warunki i procedury dla realizacji zabiegów chroniących środowisko. Mowa tu między innymi o monitoringu poszczególnych komponentów środowiska, ocenie parametrów środowiskowych i ich poziomach jakie winny zostać osiągnięte, a nawet o zasadach postępowania administracyjnego. Efektem ochrony środowiska ma być zrównoważone funkcjonowanie ekosystemów, a więc na odpowiednim poziomie czystości i bioróżnorodności. Mogą temu służyć różnorodne działania – typowo technologiczne, np. kanalizacja gospodarstw domowych i oczyszczanie ścieków, odpylanie emitowanych gazów, rekultywacja terenów zdegradowanych, lub pośrednie, np. pobieranie opłat za korzystanie ze środowiska, czy też wydzielanie stref ochronnych, jak choćby stref niedostępnych dla ruchu pojazdów, stref ciszy, stref ochrony źródliskowej itp. Czasem działania ochronne nie są potrzebne – wystarczy zaprzestanie postępowania zmieniającego środowisko (np. zaniechanie pozyskiwania surowców) by w przyrodzie doszło do regeneracji ekosystemów, w tym ich samooczyszczenia i zasiedlenia przez organizmy żywe. W tym miejscu warto jednak nadmienić, że spontaniczna renaturalizacja, bez celowych zabiegów rekultywacyjnych, skutkuje czasem procesami niekorzystnymi, np. sukcesjami roślinnymi o niskim wskaźniku bioróżnorodności, także z udziałem obcych gatunków inwazyjnych. Trzeba też pamiętać, że wszelkie działania ochronne muszą być dostosowane do regionalnych, a nawet lokalnych uwarunkowań środowiskowych. Zatem podejmowanie ochrony środowiska powinno być podparte zarówno wiedzą technologiczną, jak i przyrodniczo-ekologiczną, i opiniowane przez odpowiednie panele ekspertów. Przywrócenie równowagi przyrodniczej to z reguły proces skomplikowany i długotrwały, a jej zachowanie wymaga szczególnej ostrożności w użytkowaniu zasobów środowiskowych przez człowieka.<br /> <br /> Ochrona środowiska w województwie śląskim nabiera specyficznego i ważkiego znaczenia w skali Polski. Wynika to ze znaczących przekształceń środowiska przyrodniczego, spowodowanych kilkuwiekową działalnością górniczo-przemysłową w tzw. Górnośląskim Okręgu Przemysłowym. Prace wydobywcze, przetwórstwo kopalin, ekspansja zabudowy komunalnej i przemysłowej oraz wszelkie następstwa tych działań i procesów (np. trzebież lasów, składowanie odpadów, osiadanie terenu), doprowadziły zwłaszcza w centralnej części dzisiejszego województwa do wielkoskalowej degradacji środowiska. Pilną potrzebę podjęcia ochrony środowiska potwierdziło wydzielenie na tym terenie w latach 80. XX wieku trzech obszarów ekologicznego zagrożenia (Uchwała Rady Ministrów nr 21/83): górnośląskiego, rybnickiego i myszkowsko-zawierciańskiego. Proces przywracania równowagi przyrodniczej nawiązuje do przemian ustrojowo-gospodarczych po 1989 roku. Ich konsekwencją było ograniczenie produkcji przemysłowej i co za tym idzie spadek emisji zanieczyszczeń do środowiska, racjonalizacja korzystania z zasobów środowiska, a z czasem wzrost świadomości ekologicznej i kształtowania przestrzeni w warunkach prawa europejskiego implementowanego na prawodawstwo polskie. Wskutek różnorodnych działań technologicznych i prawno-administracyjnych stan środowiska uległ wyraźnej poprawie, czego dowodem niech będą treści poniższych bloków tematycznych hasła ''ochrona środowiska''. Obecnie, w odniesieniu do [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]], zupełnie nieuzasadniony jest stereotypowy pogląd o zniszczeniach i zanieczyszczeniu środowiska przekraczającym wszelkie dopuszczalne normy i deprecjonowanie informacji na temat sukcesów zabiegów ochronnych, a także spontanicznej regeneracji przyrody&lt;ref&gt;Andrzej T. Jankowski, Mariusz Rzętała, Stereotyp w postrzeganiu stanu środowiska przyrodniczego Wyżyny Śląskiej, Znaczenie badań krajobrazowych dla zrównoważonego rozwoju. Uniwersytet Warszawski, Warszawa. s. 641-654. s.641-654.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Ochrona powietrza==<br /> [[Plik:Ochr 1.jpg|300px|thumb|right|Fot. 1. Uprawa roślinności „energetycznej” w Tychach (fot. M. Rzętała).]]<br /> Według zapisu Ustawy Prawo Ochrony Środowiska, „ochrona powietrza polega na zapewnieniu jak najlepszej jego jakości, w szczególności przez: 1) utrzymanie poziomów substancji w powietrzu poniżej dopuszczalnych dla nich poziomów lub co najmniej na tych poziomach; 2) zmniejszanie poziomów substancji w powietrzu co najmniej do dopuszczalnych, gdy nie są one dotrzymane; 3) zmniejszanie i utrzymanie poziomów substancji w powietrzu poniżej poziomów docelowych albo poziomów celów długoterminowych lub co najmniej na tych poziomach”&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;. Wymienione poziomy są określane w stosownych Rozporządzeniach Ministra Środowiska. Utrzymanie tych poziomów wymaga w pierwszej kolejności zachowania prawnych standardów emisyjnych z określonych instalacji, tj. zachowania odpowiedniego składu gazów odlotowych. Działania ochronne spoczywają zatem głównie na emitujących i sprowadzają się do ograniczania emisji zanieczyszczeń pyłowych i gazowych, między innymi przy zastosowaniu różnorodnych technologii odpylających i pochłaniających substancje gazowe. O ile w przedsiębiorstwach standardy są na ogół zachowane, to problemem pozostaje niekontrolowana emisja z zabudowy prywatnej, nazywana niską emisją. W sytuacji rejestrowania przekroczeń dopuszczalnych poziomów substancji w powietrzu, władze samorządowe przystępują do realizacji planów ochrony powietrza, określając konieczne działania ochronne, związane np. z wymianą urządzeń emisyjnych lub rodzaju paliwa.<br /> <br /> W Polsce, a szczególnie na obszarze dzisiejszego województwa śląskiego, wielkość emisji zanieczyszczeń do powietrza uległa zmniejszeniu na skutek recesji przemysłu, racjonalizacji zużycia paliw, a także instalowania urządzeń oczyszczających, aby spełnić standardy emisyjne. Stąd też, jak wspomniano, problemem w ochronie powietrza nie jest już nadmierna emisja zanieczyszczeń przemysłowych. Często podawanym skutkiem pośrednich i bezpośrednich zabiegów ochronnych jest bardzo znaczne zmniejszenie emisji pyłów i w konsekwencji ich depozycji. Jeszcze w końcu lat 70. XX wieku tylko na obszarze dawnego województwa katowickiego emitowano rocznie ponad 600 tys. ton zanieczyszczeń pyłowych, tymczasem na początku XXI wieku (w 2001 roku) w województwie śląskim wyemitowano ich 32,8 tys. ton&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;. Emisja zanieczyszczeń pyłowych w woj. śląskim w 2006 roku wynosiła już zaledwie 20,1 tys. ton&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2006 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2007.&lt;/ref&gt;. Znaczący spadek w skali dziesięcioleci dotyczył także emisji zanieczyszczeń gazowych, lecz od końca lat 90. XX wieku widoczna była tendencja wzrostowa. Jej wyrazem mogą być następujące dane wielkości emisji gazów w województwie śląskim&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2006 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2007.&lt;/ref&gt;: 2001 r. – 34,09 mln ton, 2004 r. – 42,24 mln ton, 2006 r. – 45,16 mln ton. Funkcjonowanie urządzeń redukujących emisję pyłów i gazów do atmosfery poważnie ogranicza wyemitowane ilości. W raporcie dotyczącym stanu środowiska w województwie śląskim w 2011 roku&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt; odnotowano, że w 335 zakładach szczególnie uciążliwych dla czystości powietrza, w urządzeniach oczyszczających zatrzymano aż 99,7% wytworzonych zanieczyszczeń pyłowych oraz 30,5% wytworzonych zanieczyszczeń gazowych. Najbardziej niekorzystna sytuacja dotyczy spalania paliw w gospodarstwach domowych. W tym sektorze interesującą dla ochrony powietrza alternatywą jest zastąpienie paliwa węglowego biomasą. Najbardziej znane jest wykorzystanie biomasy wierzbowej, dające efekt ekologiczny w postaci redukcji emisji wielu substancji nawet o ponad 90% w stosunku do emisji ze spalania węgla&lt;ref&gt;Karol Węglarzy, Irena Skrzyżala, Czy Salix viminalis poprawia bilans energetyczny kraju?, Inżynieria Ekologiczna 33, Warszawa 2013, s.164-174.&lt;/ref&gt;. Plantacje roślin energetycznych w województwie śląskim (fot. 1) nie są jednak rozpowszechnione, co może wynikać z cofnięcia w 2010 roku wsparcia ekonomicznego dla upraw roślin energetycznych.<br /> <br /> W sektorze ochrony powietrza, każdego roku w województwie śląskim realizowane są zadania (często przy współfinansowaniu przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach) pozwalające na zmniejszenie emisji zanieczyszczeń do atmosfery. Przykładowo w roku 2011 zakończono realizację aż 224 zadań5, np. budowę bloku energetycznego przez Koksownię „PRZYJAŹŃ” Sp. z o.o. z Dąbrowy Górniczej (w którym będzie wykorzystywany gaz odpadowy) lub budowę instalacji zasilania biomasą oraz modernizację kotła fluidalnego OF-135 w Elektrociepłowni Tychy S.A. Działania takie, a także akty prawa miejscowego wprowadzające programy ochrony powietrza, wpływają na poprawę jakości powietrza w województwie, choć nadal zdarzają się przekroczenia poziomów dopuszczalnych niektórych substancji. Najbardziej znacząca poprawa była obserwowana przed rokiem 2000&lt;ref&gt;Mieczysław Leśniok, Zanieczyszczenie wód opadowych w obrębie Wyżyny Śląsko-Krakowskiej, Katowice 1996.&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;Mieczysław Leśniok, Zróżnicowanie zanieczyszczenia powietrza i zakwaszenia opadów atmosferycznych na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej w latach 1986-1999, Środowisko przyrodnicze regionu górnośląskiego – stan poznania, zagrożenia i ochrona, Sosnowiec 2000, s.45-49.&lt;/ref&gt;. Średnioroczne stężenie pyłu zawieszonego w Sosnowcu zmniejszyło się od ponad 200 μg/m³ w połowie lat 1980. do około 60 μg/m³ w końcu lat 1990. Z kolei w ciągu lat 1990., średnioroczne stężenia SO2 i NOx w Cieszynie zmniejszyły się od około 40 do około 10 μg/m³. Obecnie, informacji o stanie sanitarnym powietrza dostarcza system zwany Śląskim Monitoringiem Powietrza. W 2012 roku obejmował on funkcjonowanie około 200 stanowisk pomiarów jakości powietrza, w tym 16 automatycznych stacji monitoringu.<br /> <br /> ==Ochrona wód==<br /> [[Plik:Ochr tabela.png|400px|thumb|left|Tabela 1. Gospodarka wodno-ściekowa w woj. śląskim w latach 2001 i 2011 (na podstawie raportów o stanie środowiska w województwie śląskim&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. ]]<br /> [[Plik:Ochr tab2.png|thumb|400px|left|Tabela 2. Stan jakościowy wody Przemszy w Chełmku (średnie wartości parametrów w latach 1993, 2001 i 2011) na podstawie danych OBKiŚ oraz WIOŚ w Katowicach.]]<br /> [[Plik:Ochr2.jpg|300px|thumb|right|Fot. 2. Wyrobisko poeksploatacyjne Kuźnica Warężyńska w początkowym okresie rekultywacji (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr3.jpg|300px|thumb|right|Fot. 3. Zbiornik wodny Kuźnica Warężyńska utworzony w wyrobisku po eksploatacji piasku (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr4.jpg|300px|thumb|right|Fot. 4. Zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Żabie doły” w strefie zapadlisk i osiadań górniczych na pograniczu Bytomia i Chorzowa (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr5.jpg|300px|thumb|right|Fot. 5. Składowisko odpadów górnictwa węglowego w Będzinie Grodźcu w początkowym stadium rekultywacji (fot. M. Rzętała)]]<br /> [[Plik:Ochr6.jpg|300px|thumb|left|Fot. 6. Zrekultywowane składowisko odpadów górnictwa węglowego w Będzinie Grodźcu (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr7.jpg|300px|thumb|left|Fot. 7. Zagospodarowane grunty składowiska odpadów górnictwa węglowego w Będzinie Grodźcu (fot. M. Rzętała)]]<br /> [[Plik:Ochr8.jpg|300px|thumb|right|Fot. 8. Sportowa Dolina w Bytomiu – dawne wyrobisko dolomitów (fot. M. Rzętała).]]<br /> <br /> Ochrona wód polega na zapewnieniu ich jak najlepszej jakości, w tym utrzymywanie ilości wody na poziomie zapewniającym ochronę równowagi biologicznej, w szczególności przez: 1) utrzymywanie jakości wód powyżej albo co najmniej na poziomie wymaganym w przepisach; 2) doprowadzanie jakości wód co najmniej do wymaganego przepisami poziomu, gdy nie jest on osiągnięty&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;. W aspekcie jakościowym, działania ochronne są w dużej części mocno powiązane np. z ochroną powietrza, ochroną gleb, czy też z bezpieczeństwem w gospodarce odpadami, gdyż zanieczyszczenia dostają się do wód różnymi drogami. Odbywa się to nie tylko wraz ze zrzutem nieczystości bezpośrednio do wód, ale między innymi także w wyniku depozycji substancji z atmosfery lub ich migracji ze środowiska gruntowego do wód podziemnych i powierzchniowych. Stąd też w niniejszym bloku poruszona zostanie problematyka ochrony bezpośredniej.<br /> Wobec ubogich zasobów wodnych województwa śląskiego, ochrona stanu ilościowego wód polega przede wszystkim na tworzeniu zbiorników wodnych. Mowa tu nie tylko o budowie zapór na ciekach, ale także zatapianiu większości wyrobisk surowców mineralnych. Spektakularnym przykładem wodnego kierunku rekultywacji wyrobisk w ostatnich latach jest utworzenie dużego zbiornika Kuźnica Warężyńska (fot. 2 i 3) w rejonie Dąbrowy Górniczej. Ponieważ każda forma gromadzenia wody jest istotna, w województwie utrzymywane są liczne niewielkie zbiorniki celowe (stawy rekreacyjne, zbiorniki wody przemysłowej, stawy hodowlane), a także pozwala się na spontaniczne zalewanie przez wody gruntowe powstających wklęsłych form terenu, zwłaszcza niecek z osiadania. Zbiorniki takie asymilują się w środowisku i nierzadko tworzą interesujące enklawy bogactwa przyrodniczego, czego przykładem może być zespół zbiorników na pograniczu Bytomia i Chorzowa, objęty ochroną prawną jako „Zespół przyrodniczo-krajobrazowy Żabie Doły” (fot. 4). Skalę powstawania zbiorników wodnych związanych z rozwojem przemysłu i przekształceniami środowiska w XX wieku najlepiej oddają dane na temat liczby zbiorników wodnych&lt;ref&gt;Stanisław Czaja, Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.&lt;/ref&gt;. W roku 1902 na obszarze konurbacji katowickiej występowały 142 zbiorniki wodne o łącznej powierzchni 1,92 km². W roku 1955 ich liczba wynosiła 1130, a powierzchnia 8,10 km². Dla roku 1994 dane są następujące: 1188 i 10,2 km². Liczne występowanie zbiorników wodnych zwłaszcza w centralnej części województwa przydaje temu obszarowi charakteru pojeziernego&lt;ref&gt;Mariusz Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Ochronie ilościowego stanu zasobów wodnych przysłużyły się w sposób nieplanowy zmiany sytuacji gospodarczej Polski po transformacji ustrojowej. Ograniczenie produkcji przemysłowej, a także determinowana ekonomicznie racjonalizacja wykorzystywania zasobów środowiskowych (wzrost cen wody i odbioru ścieków, opłaty za korzystanie ze środowiska) spowodowały znaczny spadek poboru wód – w województwie śląskim w przykładowym dziesięcioleciu od 2001 r. do 2011 r. o ponad 20%&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt; (Tab. 1). Nieco większa eksploatacja dotyczy wód powierzchniowych. W 2011 roku, dla celów produkcji, wody powierzchniowe i podziemne pobierane były w podobnych proporcjach, lecz na potrzeby wodociągowe w ponad 60% pobrano wody powierzchniowe&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Bezpośrednia ochrona jakości wód polega głównie na ograniczaniu ładunku zanieczyszczeń dostających się do środowiska wodnego wraz ze ściekami. Zmniejszenie ilości pobieranej ze środowiska i wykorzystywanej wody pociągnęło za sobą zmniejszenie ilości powstających ścieków, przy czym w ostatnich latach spadek ten dotyczył ścieków komunalnych (Tab. 1). Zmniejszaniu ilości ścieków towarzyszy intensyfikacja ich oczyszczania poprzez rozbudowę sieci kanalizacyjnych, uruchamianie nowych oczyszczalni, bądź modernizację istniejących, w ramach licznych projektów własnych lub współfinansowanych ze środków unijnych. W przypadku ścieków przemysłowych, w 2011 roku były one oczyszczane w 184 oczyszczalniach. Oczyszczaniu podlegało około 72% tych ścieków. Większość ścieków przemysłowych nieoczyszczanych to wody kopalniane, których zrzut do środowiska często jest kontrolowany tylko poprzez odpowiednie dozowanie. W przypadku oczyszczania ścieków komunalnych obserwuje się wyraźny progres (Tab. 1), tzn. wzrasta liczba oczyszczalni komunalnych i odsetek korzystających z nich mieszkańców, stąd odsetek ścieków oczyszczanych w ich ogólnej ilości jest bardzo wysoki – 98,6% w 2011 roku.<br /> <br /> Efektem działań ograniczających dopływ zanieczyszczeń do wód jest poprawa ich jakości. Informacji w tym zakresie dostarczają między innymi wyniki państwowego monitoringu wód, realizowanego przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach, a w przypadku wód podziemnych także Państwowy Instytut Geologiczny (PIG PIB). Na obszarze województwa śląskiego, monitoring jakości wód powierzchniowych w 2012 roku obejmował 118 punktów na wodach płynących oraz wody 10 zbiorników zaporowych. Wody podziemne były badane w 94 punktach w ramach krajowej sieci monitoringu diagnostycznego, w 61 punktach sieci regionalnej oraz w 28 punktach monitoringu badawczego (12 w powiecie tarnogórskim – badania trichloroetenu oraz tetrachloroetenu; 16 w rejonie Dąbrowy Górniczej – badania zanieczyszczeń przemysłowych). Przykładem sukcesywnej poprawy jakości wód mogą być zaprezentowane w tabeli 2 korzystne zmiany wielu parametrów fizykochemicznych wód rzeki Przemszy w Chełmku (na granicy województwa śląskiego i małopolskiego). Interesującym faktem w aspekcie poprawy jakości wód jest także samooczyszczanie wód cieków podczas ich przepływu przez zbiorniki wodne, np. przez zbiornik Pogoria I&lt;ref&gt;Andrzej Jaguś, Mariusz Rzętała, Hydrochemiczne konsekwencje zasilania zbiorników przepływowych wodami zanieczyszczonymi, Rocznik Ochrona Środowiska 14, Koszalin 2012, s.632-649.&lt;/ref&gt;. Podejmowane są także działania mające na celu oczyszczanie niektórych zbiorników. Czasem oczyszczanie jest rezultatem działania rekultywacyjnego, jakim był np. montaż rury Olszewskiego w zbiorniku Pławniowice (rura odprowadzająca ze zbiornika wody przydenne), a czasem zachodzi przy okazji innych prac, choćby wydobycia osadów (np. ze zbiornika Dzierżno Duże).<br /> <br /> ==Ochrona gleb i powierzchni ziemi==<br /> <br /> Ochrona powierzchni ziemi, według Ustawy Prawo ochrony środowiska, polega na&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;:<br /> *'''1)zapewnieniu jak najlepszej jej jakości, w szczególności przez:'''<br /> *a) racjonalne gospodarowanie,<br /> *b) zachowanie wartości przyrodniczych,<br /> *c) zachowanie możliwości produkcyjnego wykorzystania,<br /> *d) ograniczanie zmian naturalnego ukształtowania,<br /> *e) utrzymanie jakości gleby i ziemi powyżej lub co najmniej na poziomie wymaganych standardów,<br /> *f) doprowadzenie jakości gleby i ziemi co najmniej do wymaganych standardów, jeżeli nie są one dotrzymane,<br /> *g) zachowanie wartości kulturowych, z uwzględnieniem zabytków archeologicznych;<br /> *'''2) zapobieganiu ruchom masowym ziemi i ich skutkom.'''<br /> <br /> Odrębnymi, lecz uzupełniającymi się przepisami, zostały objęte grunty rolne i leśne, dla których zasady ochrony wyartykułowano w Ustawie o ochronie gruntów rolnych i leśnych&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych. Dz.U. 1995 Nr 16 poz. 78, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;, zwracając szczególną uwagę na problem zachowania ich dotychczasowych funkcji. A zatem kwestią kluczową w ochronie powierzchni ziemi jest utrzymanie gruntów w takim stanie morfologicznym i fizykochemicznym, aby możliwe było ich wykorzystanie. Wykorzystanie to może mieć charakter produkcyjny, ale nie mniej istotnym kierunkiem jest przystosowanie terenu np. do funkcji rekreacyjnych, edukacyjnych, czy nawet handlowo-usługowych.<br /> <br /> W województwie śląskim, ochrona powierzchni ziemi w dużej mierze nabiera charakteru rekultywacyjnego w związku z rozprzestrzenieniem terenów zniszczonych przez wydobycie surowców, składowanie odpadów górniczych, czy też przetwórstwo kopalin i inny przemysł. Częstym kierunkiem działań ochronnych jest rekultywowanie hałd i zwałowisk górniczych, poprzez odpowiednie modelowanie ukształtowania, czasem użyźnienie powierzchni, a następnie wprowadzanie roślinności zielnej, krzewiastej i drzewiastej (Fot. 5-7), co w konsekwencji może skutkować przekazaniem gruntów do użytkowania rolniczego lub prowadzenia gospodarki leśnej. Nie brak też zabiegów rekultywacyjnych w kierunku społecznym, tj. adaptacji terenów pogórniczych na obszary o funkcjach wypoczynkowych. Przykładem może być zagospodarowanie obszaru górnictwa dolomitu w Bytomiu, gdzie urozmaiconą rzeźbę terenu wykorzystano do utworzenia terenów rekreacyjno-sportowych pod nazwą Sportowa Dolina (Fot. 8). Tereny bardziej wyrównane (poprzemysłowe, różnorodne nieużytki) znajdują z kolei zainteresowanie ze strony deweloperów lub inwestorów centrów handlowo-usługowych – na takich właśnie wybudowano np. kompleks Silesia City Center w Katowicach oraz kompleks Plejada w Sosnowcu. Obok zabiegów rekultywacyjnych znane są przypadki spontanicznych sukcesji roślinnych na terenach pogórniczych, które doprowadziły do uformowania obszarów cennych przyrodniczo pod względem naukowym, edukacyjnym i społecznym, czego przykładem jest teren rezerwatu przyrody Segiet na pograniczu Bytomia i Tarnowskich Gór. W sytuacji degradacji powierzchni ziemi w formie wyrobisk poeksploatacyjnych, powszechny jest ich wodny kierunek rekultywacji, prowadzący do tworzenia zbiorników (np. zespół zbiorników wodnych Pogoria, zbiorniki Dzierżno Małe i Duże), które pod warunkiem korzystnej jakości wód służą wypoczynkowi i rekreacji. Woda wypełnia też wiele niecek z osiadania i zapadlisk, które przy niewielkiej (a nawet bez) ingerencji człowieka mogą utworzyć cenną kompozycję przyrodniczo-krajobrazową, jaką są na przykład – wspomniane w bloku dotyczącym ochrony wód – Żabie Doły na pograniczu Bytomia i Chorzowa. Najlepszym przykładem powodzenia działań rekultywacyjnych, przeprowadzonych kompleksowo i na dużym obszarze (około 6 km²), jest istniejący już kilkadziesiąt lat Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku w Chorzowie (jeden z największych parków śródmiejskich w Europie), w którym znajdują się zbiorniki wodne, kompleksy leśne, tereny zieleni parkowej, ogród zoologiczny i wiele obiektów użytkowych.<br /> <br /> Wyraźna tendencja do ochrony powierzchni ziemi poprzez przywracanie wartości przyrodniczych i funkcjonalności terenom zniszczonym jest widoczna od czasu przemian ustrojowo-gospodarczych. Końcem lat 1980., grunty zdewastowane i zdegradowane w dawnym województwie katowickim zajmowały powierzchnię ponad 10 tys. ha, a dzięki zabiegom rekultywacyjnym bądź samoistnej renaturalizacji, w ciągu 10 lat ich wielkość zmniejszyła się o około 20%&lt;ref&gt;Roczniki statystyczne, 1979-2008. GUS, Warszawa.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Roczniki statystyczne województwa katowickiego, 1997-1998. Urząd Statystyczny, Katowice.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Roczniki statystyczne województwa śląskiego, 2000-2008. Urząd Statystyczny, Katowice.16 Stan środowiska w województwie śląskim w 2005 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2006.&lt;/ref&gt;. Również w obrębie województwa śląskiego (od końca lat 1990.) tendencja ta została utrzymana. Każdego roku pewien areał gruntów zdewastowanych i zdegradowanych jest objęty rekultywacją – w 2011 roku były to 243 hektary, z czego 68 ha zrekultywowano na cele rolnicze, a 40 ha na cele leśne&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. Wśród przykładowych działań ochronnych w ostatnich latach, pokazując ich różnorodność profilową, można wymienić: rekultywację zdegradowanego terenu po byłych Zakładach Chemicznych „Tarnowskie Góry”, zagospodarowanie przyrodnicze zwałowiska odpadów powęglowych w Chorzowie i Siemianowicach Śląskich, założenie upraw sadowniczych w Śląskim Ogrodzie Botanicznym w Mikołowie, zamknięcie i rekultywację składowiska odpadów we Włodowicach i wiele innych, związanych też z usuwaniem szkód w środowisku, np. odnawianiem powierzchni wiatrołomowych. Należy dodać, że wszelkie działania polegające na wprowadzaniu roślinności na terenach o urozmaiconej rzeźbie stanowią – obok ich planowego przeznaczenia – ochronę przed erozją oraz ruchami masowymi gruntu (obrywaniem, osuwaniem, spełzywaniem).<br /> <br /> W zakresie ochrony powierzchni ziemi potrzebne są również działania służące ochronie środowiska rolniczego (na dzień 1 stycznia 2012 roku powierzchnia użytków rolnych w województwie śląskim wynosiła 636,1 tys. ha&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;). Wykazały to badania przeprowadzone w 2005 roku przez Okręgową Stację Chemiczno-Rolniczą w Gliwicach, obejmujące analizę 21707 próbek glebowych z gospodarstw rolnych 26 powiatów województwa śląskiego. Stwierdzono poważne zakwaszenie gleb i w tym samym roku wysiano na powierzchni 13710 ha (w 35 gminach) 41 tys. ton wapna nawozowego (w następnym roku wysiano 34,7 tys. ton na powierzchni 11770 ha). Na obszarach o dużej koncentracji zakładów przemysłowych stwierdzono skażenie metalami ciężkimi (np. w rejonie Jaworzna, Będzina, Czeladzi), co wyklucza takie grunty z uprawy roślin przeznaczonych do spożycia. Badania OSChR w Gliwicach dostarczyły bardzo cennych informacji, gdyż dane państwowego monitoringu chemizmu gleb ornych dla województwa śląskiego obejmują tylko 18 próbek&lt;ref&gt;Monitoring chemizmu gleb ornych w Polsce w latach 2010-2012 (raport końcowy). Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa PIB, Puławy 2012.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Ochrona flory i fauny==<br /> <br /> Flora i fauna województwa śląskiego podlega bezpośredniej ochronie gatunkowej lub pomnikowej, a także z racji występowania na obszarach chronionych (patrz → [[Ochrona przyrody i jej zasobów]]). Obecność na danym obszarze naturalnych biocenoz i osobliwości przyrody ożywionej ma duże znaczenie nie tylko dla waloryzacji środowiska, w tym jego bioróżnorodności, ale także dla celów edukacyjnych. Stąd też jest główną przyczyną wytyczania przyrodniczych ścieżek dydaktycznych (często ze stanowiskami historycznymi, geologicznymi), mającego wymiar ochrony środowiska poprzez edukację. Według danych Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, w 2011 roku, na obszarze województwa śląskiego istniało 213 ścieżek o łącznej długości około 1280 km&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. Najwięcej ścieżek ma charakter przyrodniczo-historyczny (72), leśny (70) oraz ogólnoprzyrodniczy (36). W niewielkiej liczbie funkcjonują ścieżki nadwodne, geologiczne, dendrologiczne, florystyczne, faunistyczne i inne. Są one tworzone przez m.in. przez nadleśnictwa, stowarzyszenia, urzędy gmin, i stanowią bardzo ważny element służący podnoszeniu świadomości ekologicznej.<br /> <br /> ==Ochrona przed hałasem==<br /> <br /> Ochrona przed hałasem ma celu zapewnienie jak najlepszego stanu akustycznego środowiska poprzez utrzymanie natężenia hałasu na poziomie poniżej dopuszczalnego lub w najgorszym razie na poziomie dopuszczalnym. Poziomy dopuszczalne (w decybelach) określane są w rozporządzeniu Ministra Środowiska i różnicowane formą zagospodarowania terenu (np. rodzajem i przeznaczeniem zabudowy) oraz przedziałem czasu (np. określoną porą doby). Należy jednak dodać, że jeżeli klasyfikacja terenu nie w pełni odpowiada rodzajowi zabudowy, np. jeżeli na terenach przemysłowych znajduje się zabudowa mieszkaniowa, szpitale itp., to ochrona przed hałasem polega dodatkowo na stosowaniu rozwiązań technicznych, zapewniających właściwe warunki akustyczne w budynkach. Dla terenów, na których poziom hałasu przekracza poziom dopuszczalny, tworzy się programy ochrony środowiska przed hałasem, których celem jest dostosowanie poziomu hałasu do dopuszczalnego. Z kolei jeśli jakiś obszar wymaga szczególnej ochrony przed hałasem, to rada powiatu może wyznaczyć tzw. obszary ciche w aglomeracji lub obszary ciche poza aglomeracją&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Źródłem szczególnej uciążliwości pod względem hałasu jest transport. Potwierdza to przyjęcie (i w konsekwencji realizacja) na posiedzeniu Sejmiku Województwa Śląskiego (12 maja 2010 r.) „Programu ochrony środowiska przed hałasem dla województwa śląskiego do roku 2013 dla terenów poza aglomeracjami, położonych wzdłuż dróg krajowych, ekspresowych, autostrad i linii kolejowych”. Najmniejszą degradację klimatu akustycznego wywołuje transport lotniczy, gdyż dotyczy tylko stref około lotniskowych. Pierwsze badania kontrolne hałasu w pobliżu Międzynarodowego Portu Lotniczego Katowice w Pyrzowicach zostały przeprowadzone przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w lipcu 2011 roku. Wykazały one przekroczenia wartości dopuszczalnych tylko dla pory nocy. O wiele gorsza sytuacja występuje w przypadku transportu drogowego, ze względu na ciągle zwiększającą się liczbę pojazdów (w końcu 2002 roku w woj. śląskim było zarejestrowane 1,68 mln pojazdów, a w końcu 2011 roku już 2,48 mln) oraz nasilenie ruchu pojazdów ciężkich w porze nocy&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. Ochroną przed tego typu hałasem jest głównie budowa ekranów akustycznych. Według danych Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska&lt;ref&gt;http://www.gios.gov.pl/stansrodowiska/gios/pokaz_artykul/pl/front/raport_regionalny/slaskie (21.10.2013).&lt;/ref&gt;, w woj. śląskim, w latach 2000-2007, wybudowano wzdłuż dróg krajowych i autostrad 100551 metrów bieżących ekranów, natomiast wzdłuż dróg wojewódzkich 1794 mb. W ostatnich latach dla ograniczenia hałasu wybudowano szereg obwodnic wyprowadzających ciężki tabor poza centra miast (np. dla miasta Rybnik), wymieniane są wadliwe akustycznie nawierzchnie (np. na DK-46 na odcinku Herby – Lubliniec), remontuje się drogi, przebudowuje węzły drogowe (np. węzeł Mikołowska w Katowicach), wprowadza strefy uspokojonego ruchu w obszarach mieszkalnych (ograniczenie przepustowości ulic, ograniczenie prędkości), zakazuje używania klaksonów itp.<br /> Osobnym problemem jest hałas pochodzący z instalacji przemysłowych. Na terenie woj. śląskiego, najważniejszymi źródłami hałasu przemysłowego są przedsiębiorstwa związane z przemysłem górniczym, energetycznym, metalurgicznym i budowlanym. Działania redukujące poziomu hałasu pochodzącego z przedsiębiorstw są często wynikiem automonitoringu lub nieprawidłowości stwierdzonych przez zewnętrzny organ kontrolny. Polegają one głównie na umieszczaniu urządzeń zewnętrznych w budynkach, wyciszaniu budynków (np. wełną mineralną), stawianiu ekranów akustycznych lub modernizacji instalacji. Przykładów ograniczenia emisji hałasu do środowiska przez zakłady przemysłowe jest wiele – dla zorientowania w profilu działań wystarczy przytoczyć kilka z ostatnich lat: 1) budowa ekranu akustycznego po południowej stronie KWK „Piast” w Bieruniu”; 2) montaż ekranu wizualno-akustycznego z drzew zimozielonych i krzewów płożących, a także izolacja akustyczna instalacji w Saint Gobain Glass Sp. z o.o. w Dąbrowie Górniczej; 3) ograniczenie punktu sprzedaży węgla z wagą odmiarową do pory dziennej w KWK „Chwałowice” w Rybniku; 4) przeniesienie instalacji wyrzutów powietrza z jednostek filtrowentylacyjnych poza sąsiedztwo zabudowy mieszkaniowej w Magneti Marelli Exhaust System Polska Sp. z o.o. w Sosnowcu; 5) zastąpienie stacjonarnej instalacji odciągowej trocin przez odciągi mobilne w DREWBUD Sp. z o.o. w Tarnowskich Górach.<br /> <br /> W uzupełnieniu warto wspomnieć o ograniczeniach dla hałasu w obrębie terenów podlegających prawnej ochronie przyrody lub niechronionych, lecz o charakterze wypoczynkowym. Mowa tu np. o zakazie używania urządzeń głośnikowych lub zakazie użytkowania sprzętu pływającego o napędzie spalinowym (np. na zbiornikach Pogoria w Dąbrowie Górniczej).<br /> <br /> ==Ochrona w gospodarce odpadami==<br /> <br /> Niewłaściwa gospodarka odpadami może być źródłem zanieczyszczenia wszystkich komponentów środowiska przyrodniczego. Dotyczy to praktycznie każdego etapu postępowania z odpadami: gromadzenia, transportu, składowania, przeróbki. Zasady prawidłowej gospodarki odpadami na szczeblu krajowym reguluje Ustawa o odpadach&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach. Dz.U. 2013 poz. 21, z późniejszymi zmianami.&lt;/ref&gt; wraz z właściwymi aktami wykonawczymi, natomiast w poszczególnych województwach realizowane są założenia wojewódzkich „Planów gospodarki odpadami”. W województwie śląskim, obok dokumentu planistycznego&lt;ref&gt;Plan gospodarki odpadami dla województwa śląskiego 2014. Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego, ARCADIS Sp. z o.o., Katowice 2012.&lt;/ref&gt;, określono regionalizację tej gospodarki (uchwały Sejmiku Województwa Śląskiego nr IV/25/2/2012 oraz IV/32/9/2013). W czterech regionach, w systemie gospodarowania odpadami funkcjonuje 6 instalacji do mechaniczno-biologicznego przetwarzania zmieszanych odpadów komunalnych, 32 sortownie odpadów komunalnych, 30 kompostowni odpadów komunalnych, 7 instalacji do produkcji paliw alternatywnych, 28 składowisk odpadów komunalnych i inne składowiska. Działania ochronne w gospodarce odpadami kojarzą się głównie z eliminacją dzikich składowisk odpadów oraz właściwą eksploatacją składowisk użytkowanych prawnie, np. z ich właściwym odizolowaniem od środowiska gruntowo-wodnego, zabezpieczeniem przed skażeniem powietrza, czy rekultywacją. Należy je jednak identyfikować już od początkowych etapów cyklu życia produktów, tj. od zabiegów ograniczających ilość wytwarzanych odpadów. Ważne są także instrumenty prawno-administracyjne, wpływające w aspekcie ochronnym (oszczędnościowym) na gospodarowanie odpadami, takie jak opłaty marszałkowskie za składowanie odpadów, obostrzenia w składowaniu odpadów niebezpiecznych.<br /> <br /> Wzrost kosztochłonności produkcji (obok ogólnej recesji działalności przemysłowej) i postępowania z odpadami w dobie gospodarki rynkowej przyczynił się do racjonalizacji zużycia surowców. Przełożyło się to na zmniejszenie ilości wytwarzanych odpadów, co wyraźnie widać na przykładzie województwa śląskiego. W 2001 roku wytworzono w jego obrębie 45,87 mln ton odpadów przemysłowych oraz 1,54 mln ton odpadów komunalnych&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, natomiast w 2011 roku 35,18 mln ton opadów przemysłowych i 1,36 mln ton odpadów komunalnych&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. Podstawą ochrony środowiska w gospodarce odpadami jest przetwórstwo odpadów wytworzonych i przez to minimalizacja ich gromadzenia na składowiskach. W tym zakresie dane dla województwa śląskiego za 2011 rok są następujące&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;: z wytworzonych odpadów przemysłowych 87,5% poddano odzyskowi, 0,01% unieszkodliwiono termicznie, 0,02% unieszkodliwiono w inny sposób, 1,67% zmagazynowano czasowo, 10,8% (3,78 mln ton) trafiło na składowiska należące do zakładów przemysłowych (np. hałdy, baseny osadowe); z zebranych odpadów komunalnych 76,2% zdeponowano na składowiskach komunalnych, a pozostałą część skierowano na linie segregacyjne i do kompostowni. Widoczna jest zatem potrzeba przede wszystkim lepszego zagospodarowania odpadów komunalnych, choć w ostatnich latach nastąpiła w tym zakresie duża poprawa – w 2001 roku na składowiska trafiło aż 95,5% odpadów komunalnych. Poprawa ta wynika z ciągłego powstawania nowych linii do segregacji odpadów, kompostowni, instalacji przetwórstwa odpadów itp. Problemem w województwie śląskim są odpady przemysłowe zeskładowane w przeszłości. Ich ilość na końcu 2011 roku określono na prawie 551 mln ton, a zajmują powierzchnię 1737 hektarów&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;, którą należy traktować jako poprzemysłową i zdegradowaną. Powierzchnia ta stopniowo jest rekultywowana – w 2011 roku zabiegi objęły 65,7 ha. Rekultywacja bywa jednak trudna, zwłaszcza w obrębie zwałowisk odpadów górnictwa węglowego, które często wykazują aktywność termiczną. Materiał ze starych składowisk, w miarę możliwości, wydobywa się z przeznaczeniem na cele przemysłowe lub np. dla budownictwa, czy produkcji kruszyw drogowych. Potrzebę działań w zakresie rekultywacji podkreśla fakt, że odpady były niegdyś składowane bezpośrednio na gruncie i stanowią teraz obiekty o charakterze „bomb ekologicznych”. W ostatnich latach, działania rekultywacyjne na szeroką skalę prowadzi się na terenach byłych Zakładów Chemicznych „Tarnowskie Góry”, ale szereg prac naprawczych obejmuje też uważane za szczególnie niebezpieczne tereny Zakładów Chemicznych „Organika Azot” S.A. w Jaworznie, Huty Metali Nieżelaznych „Szopienice” S.A. w Katowicach, PMIB „Izolacja” w Ogrodzieńcu, byłej Rafinerii Czechowice S.A. w Czechowicach-Dziedzicach.<br /> <br /> Większość dawnych oraz wytwarzanych obecnie odpadów przemysłowych to odpady niebezpieczne. Należy do nich zaliczyć także wycofane z produkcji materiały zawierające azbest, które według założeń krajowych powinny zostać unieszkodliwione do 2032 roku. W województwie śląskim unieszkodliwiono w latach 2008-2011 ponad 10 tys. ton odpadów azbestowych, pochodzących z demontażu w obiektach przemysłowych i budynkach mieszkalnych. Odpady te deponowano na składowiskach w Knurowie, Jastrzębiu Zdroju, Dąbrowie Górniczej (2 składowiska) oraz Świętochłowicach (jeden obiekt został zamknięty w 2009 roku, lecz uruchomiono nowy w 2012 roku). Istotnym działaniem rekultywacyjnym w odniesieniu do odpadów niebezpiecznych było przeprowadzenie w latach 1998-2009 likwidacji 7 mogilników (w Chorzowie, Świerklańcu, Pszczynie, Zabrzu, Sośnicowicach, Pilchowicach, Cieszynie), z których usunięto 167,55 ton przeterminowanych pestycydów i opakowań po takich środkach.<br /> <br /> Działania ochronne w gospodarce odpadami województwa śląskiego są wyszczególniane w kolejnych Planach gospodarki odpadami. W aktualnym dokumencie&lt;ref&gt;Plan gospodarki odpadami dla województwa śląskiego 2014. Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego, ARCADIS Sp. z o.o., Katowice 2012.&lt;/ref&gt; obejmują one lata 2012-2022, i dotyczą w dużej mierze budowy, rozbudowy lub likwidacji składowisk, eliminacji dzikich wysypisk, rozwoju selektywnej zbiórki odpadów, budowy sortowni i kompostowni, montażu linii przeróbki odpadów, rekultywacji starych składowisk itp. Zakłada się, że już do końca 2014 roku składowane będzie maksymalnie 60% wytworzonych odpadów komunalnych. Zakłada się także bardzo wysoki poziom odzysku materiałów z poszczególnych grup odpadów przemysłowych.<br /> <br /> <br /> Autorzy:[[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]],[[dr inż. Andrzej Jaguś]]<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Czaja Stanisław, Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.<br /> #Jaguś Andrzej, Rzętała Mariusz, Hydrochemiczne konsekwencje zasilania zbiorników przepływowych wodami zanieczyszczonymi, Rocznik Ochrona Środowiska 14, Koszalin 2012, s.632-649.<br /> #Jankowski Andrzej Tadeusz, Rzętała Mariusz, Stereotyp w postrzeganiu stanu środowiska przyrodniczego Wyżyny Śląskiej, Znaczenie badań krajobrazowych dla zrównoważonego rozwoju. Warszawa. s. 641-654.<br /> #Leśniok Mieczysław, Zanieczyszczenie wód opadowych w obrębie Wyżyny Śląsko-Krakowskiej, Katowice 1996.<br /> #Leśniok Mieczysław, Zróżnicowanie zanieczyszczenia powietrza i zakwaszenia opadów atmosferycznych na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej w latach 1986-1999, Środowisko przyrodnicze regionu górnośląskiego – stan poznania, zagrożenia i ochrona, Sosnowiec 2000, s.45-49.<br /> #Monitoring chemizmu gleb ornych w Polsce w latach 2010-2012 (raport końcowy). Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa PIB, Puławy 2012.<br /> #Plan gospodarki odpadami dla województwa śląskiego 2014. Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego, ARCADIS Sp. z o.o., Katowice 2012.<br /> #Roczniki statystyczne, 1979-2008. GUS, Warszawa.<br /> #Roczniki statystyczne województwa katowickiego, 1997-1998. Urząd Statystyczny, Katowice.<br /> #Roczniki statystyczne województwa śląskiego, 2000-2008. Urząd Statystyczny, Katowice.<br /> #Rzętała Mariusz, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008.<br /> #Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.<br /> #Stan środowiska w województwie śląskim w 2005 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2006.<br /> #Stan środowiska w województwie śląskim w 2006 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2007.<br /> #Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.<br /> #Ustawa z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych. Dz.U. 1995 Nr 16 poz. 78, z późniejszymi zmianami).<br /> #Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).<br /> #Ustawa z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach. Dz.U. 2013 poz. 21, z późniejszymi zmianami.<br /> #Węglarzy Karol, Skrzyżala Irena, Czy Salix viminalis poprawia bilans energetyczny kraju?, Inżynieria Ekologiczna 33, Warszawa 2013, s.164-174.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Dr_in%C5%BC._Andrzej_Jagu%C5%9B&diff=2551 2014-12-09T09:37:03Z

<p>Milka: Utworzono nową stronę &quot;Kategoria:Autorzy *Ochrona środowiska&quot;</p> <hr /> <div>[[Kategoria:Autorzy]]<br /> <br /> *[[Ochrona środowiska]]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Ochrona_%C5%9Brodowiska&diff=2550 2014-12-09T09:36:35Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div><br /> <br /> Termin ochrona środowiska został zdefiniowany w Ustawie Prawo ochrony środowiska z dnia 27 kwietnia 2001 roku. Zgodnie z zapisem prawnym, ochronę środowiska należy rozumieć jako „podjęcie lub zaniechanie działań, umożliwiające zachowanie lub przywracanie równowagi przyrodniczej; ochrona ta polega w szczególności na: a) racjonalnym kształtowaniu środowiska i gospodarowaniu zasobami środowiska zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju, b) przeciwdziałaniu zanieczyszczeniom, c) przywracaniu elementów przyrodniczych do stanu właściwego”&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;. Wymieniona ustawa oraz idące w ślad za nią liczne akty wykonawcze precyzują warunki i procedury dla realizacji zabiegów chroniących środowisko. Mowa tu między innymi o monitoringu poszczególnych komponentów środowiska, ocenie parametrów środowiskowych i ich poziomach jakie winny zostać osiągnięte, a nawet o zasadach postępowania administracyjnego. Efektem ochrony środowiska ma być zrównoważone funkcjonowanie ekosystemów, a więc na odpowiednim poziomie czystości i bioróżnorodności. Mogą temu służyć różnorodne działania – typowo technologiczne, np. kanalizacja gospodarstw domowych i oczyszczanie ścieków, odpylanie emitowanych gazów, rekultywacja terenów zdegradowanych, lub pośrednie, np. pobieranie opłat za korzystanie ze środowiska, czy też wydzielanie stref ochronnych, jak choćby stref niedostępnych dla ruchu pojazdów, stref ciszy, stref ochrony źródliskowej itp. Czasem działania ochronne nie są potrzebne – wystarczy zaprzestanie postępowania zmieniającego środowisko (np. zaniechanie pozyskiwania surowców) by w przyrodzie doszło do regeneracji ekosystemów, w tym ich samooczyszczenia i zasiedlenia przez organizmy żywe. W tym miejscu warto jednak nadmienić, że spontaniczna renaturalizacja, bez celowych zabiegów rekultywacyjnych, skutkuje czasem procesami niekorzystnymi, np. sukcesjami roślinnymi o niskim wskaźniku bioróżnorodności, także z udziałem obcych gatunków inwazyjnych. Trzeba też pamiętać, że wszelkie działania ochronne muszą być dostosowane do regionalnych, a nawet lokalnych uwarunkowań środowiskowych. Zatem podejmowanie ochrony środowiska powinno być podparte zarówno wiedzą technologiczną, jak i przyrodniczo-ekologiczną, i opiniowane przez odpowiednie panele ekspertów. Przywrócenie równowagi przyrodniczej to z reguły proces skomplikowany i długotrwały, a jej zachowanie wymaga szczególnej ostrożności w użytkowaniu zasobów środowiskowych przez człowieka.<br /> <br /> Ochrona środowiska w województwie śląskim nabiera specyficznego i ważkiego znaczenia w skali Polski. Wynika to ze znaczących przekształceń środowiska przyrodniczego, spowodowanych kilkuwiekową działalnością górniczo-przemysłową w tzw. Górnośląskim Okręgu Przemysłowym. Prace wydobywcze, przetwórstwo kopalin, ekspansja zabudowy komunalnej i przemysłowej oraz wszelkie następstwa tych działań i procesów (np. trzebież lasów, składowanie odpadów, osiadanie terenu), doprowadziły zwłaszcza w centralnej części dzisiejszego województwa do wielkoskalowej degradacji środowiska. Pilną potrzebę podjęcia ochrony środowiska potwierdziło wydzielenie na tym terenie w latach 80. XX wieku trzech obszarów ekologicznego zagrożenia (Uchwała Rady Ministrów nr 21/83): górnośląskiego, rybnickiego i myszkowsko-zawierciańskiego. Proces przywracania równowagi przyrodniczej nawiązuje do przemian ustrojowo-gospodarczych po 1989 roku. Ich konsekwencją było ograniczenie produkcji przemysłowej i co za tym idzie spadek emisji zanieczyszczeń do środowiska, racjonalizacja korzystania z zasobów środowiska, a z czasem wzrost świadomości ekologicznej i kształtowania przestrzeni w warunkach prawa europejskiego implementowanego na prawodawstwo polskie. Wskutek różnorodnych działań technologicznych i prawno-administracyjnych stan środowiska uległ wyraźnej poprawie, czego dowodem niech będą treści poniższych bloków tematycznych hasła ''ochrona środowiska''. Obecnie, w odniesieniu do [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]], zupełnie nieuzasadniony jest stereotypowy pogląd o zniszczeniach i zanieczyszczeniu środowiska przekraczającym wszelkie dopuszczalne normy i deprecjonowanie informacji na temat sukcesów zabiegów ochronnych, a także spontanicznej regeneracji przyrody&lt;ref&gt;Andrzej T. Jankowski, Mariusz Rzętała, Stereotyp w postrzeganiu stanu środowiska przyrodniczego Wyżyny Śląskiej, Znaczenie badań krajobrazowych dla zrównoważonego rozwoju. Uniwersytet Warszawski, Warszawa. s. 641-654. s.641-654.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Ochrona powietrza==<br /> [[Plik:Ochr 1.jpg|300px|thumb|right|Fot. 1. Uprawa roślinności „energetycznej” w Tychach (fot. M. Rzętała).]]<br /> Według zapisu Ustawy Prawo Ochrony Środowiska, „ochrona powietrza polega na zapewnieniu jak najlepszej jego jakości, w szczególności przez: 1) utrzymanie poziomów substancji w powietrzu poniżej dopuszczalnych dla nich poziomów lub co najmniej na tych poziomach; 2) zmniejszanie poziomów substancji w powietrzu co najmniej do dopuszczalnych, gdy nie są one dotrzymane; 3) zmniejszanie i utrzymanie poziomów substancji w powietrzu poniżej poziomów docelowych albo poziomów celów długoterminowych lub co najmniej na tych poziomach”&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;. Wymienione poziomy są określane w stosownych Rozporządzeniach Ministra Środowiska. Utrzymanie tych poziomów wymaga w pierwszej kolejności zachowania prawnych standardów emisyjnych z określonych instalacji, tj. zachowania odpowiedniego składu gazów odlotowych. Działania ochronne spoczywają zatem głównie na emitujących i sprowadzają się do ograniczania emisji zanieczyszczeń pyłowych i gazowych, między innymi przy zastosowaniu różnorodnych technologii odpylających i pochłaniających substancje gazowe. O ile w przedsiębiorstwach standardy są na ogół zachowane, to problemem pozostaje niekontrolowana emisja z zabudowy prywatnej, nazywana niską emisją. W sytuacji rejestrowania przekroczeń dopuszczalnych poziomów substancji w powietrzu, władze samorządowe przystępują do realizacji planów ochrony powietrza, określając konieczne działania ochronne, związane np. z wymianą urządzeń emisyjnych lub rodzaju paliwa.<br /> <br /> W Polsce, a szczególnie na obszarze dzisiejszego województwa śląskiego, wielkość emisji zanieczyszczeń do powietrza uległa zmniejszeniu na skutek recesji przemysłu, racjonalizacji zużycia paliw, a także instalowania urządzeń oczyszczających, aby spełnić standardy emisyjne. Stąd też, jak wspomniano, problemem w ochronie powietrza nie jest już nadmierna emisja zanieczyszczeń przemysłowych. Często podawanym skutkiem pośrednich i bezpośrednich zabiegów ochronnych jest bardzo znaczne zmniejszenie emisji pyłów i w konsekwencji ich depozycji. Jeszcze w końcu lat 70. XX wieku tylko na obszarze dawnego województwa katowickiego emitowano rocznie ponad 600 tys. ton zanieczyszczeń pyłowych, tymczasem na początku XXI wieku (w 2001 roku) w województwie śląskim wyemitowano ich 32,8 tys. ton&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;. Emisja zanieczyszczeń pyłowych w woj. śląskim w 2006 roku wynosiła już zaledwie 20,1 tys. ton&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2006 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2007.&lt;/ref&gt;. Znaczący spadek w skali dziesięcioleci dotyczył także emisji zanieczyszczeń gazowych, lecz od końca lat 90. XX wieku widoczna była tendencja wzrostowa. Jej wyrazem mogą być następujące dane wielkości emisji gazów w województwie śląskim&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2006 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2007.&lt;/ref&gt;: 2001 r. – 34,09 mln ton, 2004 r. – 42,24 mln ton, 2006 r. – 45,16 mln ton. Funkcjonowanie urządzeń redukujących emisję pyłów i gazów do atmosfery poważnie ogranicza wyemitowane ilości. W raporcie dotyczącym stanu środowiska w województwie śląskim w 2011 roku&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt; odnotowano, że w 335 zakładach szczególnie uciążliwych dla czystości powietrza, w urządzeniach oczyszczających zatrzymano aż 99,7% wytworzonych zanieczyszczeń pyłowych oraz 30,5% wytworzonych zanieczyszczeń gazowych. Najbardziej niekorzystna sytuacja dotyczy spalania paliw w gospodarstwach domowych. W tym sektorze interesującą dla ochrony powietrza alternatywą jest zastąpienie paliwa węglowego biomasą. Najbardziej znane jest wykorzystanie biomasy wierzbowej, dające efekt ekologiczny w postaci redukcji emisji wielu substancji nawet o ponad 90% w stosunku do emisji ze spalania węgla&lt;ref&gt;Karol Węglarzy, Irena Skrzyżala, Czy Salix viminalis poprawia bilans energetyczny kraju?, Inżynieria Ekologiczna 33, Warszawa 2013, s.164-174.&lt;/ref&gt;. Plantacje roślin energetycznych w województwie śląskim (fot. 1) nie są jednak rozpowszechnione, co może wynikać z cofnięcia w 2010 roku wsparcia ekonomicznego dla upraw roślin energetycznych.<br /> <br /> W sektorze ochrony powietrza, każdego roku w województwie śląskim realizowane są zadania (często przy współfinansowaniu przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach) pozwalające na zmniejszenie emisji zanieczyszczeń do atmosfery. Przykładowo w roku 2011 zakończono realizację aż 224 zadań5, np. budowę bloku energetycznego przez Koksownię „PRZYJAŹŃ” Sp. z o.o. z Dąbrowy Górniczej (w którym będzie wykorzystywany gaz odpadowy) lub budowę instalacji zasilania biomasą oraz modernizację kotła fluidalnego OF-135 w Elektrociepłowni Tychy S.A. Działania takie, a także akty prawa miejscowego wprowadzające programy ochrony powietrza, wpływają na poprawę jakości powietrza w województwie, choć nadal zdarzają się przekroczenia poziomów dopuszczalnych niektórych substancji. Najbardziej znacząca poprawa była obserwowana przed rokiem 2000&lt;ref&gt;Mieczysław Leśniok, Zanieczyszczenie wód opadowych w obrębie Wyżyny Śląsko-Krakowskiej, Katowice 1996.&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;Mieczysław Leśniok, Zróżnicowanie zanieczyszczenia powietrza i zakwaszenia opadów atmosferycznych na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej w latach 1986-1999, Środowisko przyrodnicze regionu górnośląskiego – stan poznania, zagrożenia i ochrona, Sosnowiec 2000, s.45-49.&lt;/ref&gt;. Średnioroczne stężenie pyłu zawieszonego w Sosnowcu zmniejszyło się od ponad 200 μg/m³ w połowie lat 1980. do około 60 μg/m³ w końcu lat 1990. Z kolei w ciągu lat 1990., średnioroczne stężenia SO2 i NOx w Cieszynie zmniejszyły się od około 40 do około 10 μg/m³. Obecnie, informacji o stanie sanitarnym powietrza dostarcza system zwany Śląskim Monitoringiem Powietrza. W 2012 roku obejmował on funkcjonowanie około 200 stanowisk pomiarów jakości powietrza, w tym 16 automatycznych stacji monitoringu.<br /> <br /> ==Ochrona wód==<br /> [[Plik:Ochr tabela.png|400px|thumb|left|Tabela 1. Gospodarka wodno-ściekowa w woj. śląskim w latach 2001 i 2011 (na podstawie raportów o stanie środowiska w województwie śląskim&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. ]]<br /> [[Plik:Ochr tab2.png|thumb|400px|left|Tabela 2. Stan jakościowy wody Przemszy w Chełmku (średnie wartości parametrów w latach 1993, 2001 i 2011) na podstawie danych OBKiŚ oraz WIOŚ w Katowicach.]]<br /> [[Plik:Ochr2.jpg|300px|thumb|right|Fot. 2. Wyrobisko poeksploatacyjne Kuźnica Warężyńska w początkowym okresie rekultywacji (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr3.jpg|300px|thumb|right|Fot. 3. Zbiornik wodny Kuźnica Warężyńska utworzony w wyrobisku po eksploatacji piasku (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr4.jpg|300px|thumb|right|Fot. 4. Zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Żabie doły” w strefie zapadlisk i osiadań górniczych na pograniczu Bytomia i Chorzowa (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr5.jpg|300px|thumb|right|Fot. 5. Składowisko odpadów górnictwa węglowego w Będzinie Grodźcu w początkowym stadium rekultywacji (fot. M. Rzętała)]]<br /> [[Plik:Ochr6.jpg|300px|thumb|left|Fot. 6. Zrekultywowane składowisko odpadów górnictwa węglowego w Będzinie Grodźcu (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr7.jpg|300px|thumb|left|Fot. 7. Zagospodarowane grunty składowiska odpadów górnictwa węglowego w Będzinie Grodźcu (fot. M. Rzętała)]]<br /> [[Plik:Ochr8.jpg|300px|thumb|right|Fot. 8. Sportowa Dolina w Bytomiu – dawne wyrobisko dolomitów (fot. M. Rzętała).]]<br /> <br /> Ochrona wód polega na zapewnieniu ich jak najlepszej jakości, w tym utrzymywanie ilości wody na poziomie zapewniającym ochronę równowagi biologicznej, w szczególności przez: 1) utrzymywanie jakości wód powyżej albo co najmniej na poziomie wymaganym w przepisach; 2) doprowadzanie jakości wód co najmniej do wymaganego przepisami poziomu, gdy nie jest on osiągnięty&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;. W aspekcie jakościowym, działania ochronne są w dużej części mocno powiązane np. z ochroną powietrza, ochroną gleb, czy też z bezpieczeństwem w gospodarce odpadami, gdyż zanieczyszczenia dostają się do wód różnymi drogami. Odbywa się to nie tylko wraz ze zrzutem nieczystości bezpośrednio do wód, ale między innymi także w wyniku depozycji substancji z atmosfery lub ich migracji ze środowiska gruntowego do wód podziemnych i powierzchniowych. Stąd też w niniejszym bloku poruszona zostanie problematyka ochrony bezpośredniej.<br /> Wobec ubogich zasobów wodnych województwa śląskiego, ochrona stanu ilościowego wód polega przede wszystkim na tworzeniu zbiorników wodnych. Mowa tu nie tylko o budowie zapór na ciekach, ale także zatapianiu większości wyrobisk surowców mineralnych. Spektakularnym przykładem wodnego kierunku rekultywacji wyrobisk w ostatnich latach jest utworzenie dużego zbiornika Kuźnica Warężyńska (fot. 2 i 3) w rejonie Dąbrowy Górniczej. Ponieważ każda forma gromadzenia wody jest istotna, w województwie utrzymywane są liczne niewielkie zbiorniki celowe (stawy rekreacyjne, zbiorniki wody przemysłowej, stawy hodowlane), a także pozwala się na spontaniczne zalewanie przez wody gruntowe powstających wklęsłych form terenu, zwłaszcza niecek z osiadania. Zbiorniki takie asymilują się w środowisku i nierzadko tworzą interesujące enklawy bogactwa przyrodniczego, czego przykładem może być zespół zbiorników na pograniczu Bytomia i Chorzowa, objęty ochroną prawną jako „Zespół przyrodniczo-krajobrazowy Żabie Doły” (fot. 4). Skalę powstawania zbiorników wodnych związanych z rozwojem przemysłu i przekształceniami środowiska w XX wieku najlepiej oddają dane na temat liczby zbiorników wodnych&lt;ref&gt;Stanisław Czaja, Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.&lt;/ref&gt;. W roku 1902 na obszarze konurbacji katowickiej występowały 142 zbiorniki wodne o łącznej powierzchni 1,92 km². W roku 1955 ich liczba wynosiła 1130, a powierzchnia 8,10 km². Dla roku 1994 dane są następujące: 1188 i 10,2 km². Liczne występowanie zbiorników wodnych zwłaszcza w centralnej części województwa przydaje temu obszarowi charakteru pojeziernego&lt;ref&gt;Mariusz Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Ochronie ilościowego stanu zasobów wodnych przysłużyły się w sposób nieplanowy zmiany sytuacji gospodarczej Polski po transformacji ustrojowej. Ograniczenie produkcji przemysłowej, a także determinowana ekonomicznie racjonalizacja wykorzystywania zasobów środowiskowych (wzrost cen wody i odbioru ścieków, opłaty za korzystanie ze środowiska) spowodowały znaczny spadek poboru wód – w województwie śląskim w przykładowym dziesięcioleciu od 2001 r. do 2011 r. o ponad 20%&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt; (Tab. 1). Nieco większa eksploatacja dotyczy wód powierzchniowych. W 2011 roku, dla celów produkcji, wody powierzchniowe i podziemne pobierane były w podobnych proporcjach, lecz na potrzeby wodociągowe w ponad 60% pobrano wody powierzchniowe&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Bezpośrednia ochrona jakości wód polega głównie na ograniczaniu ładunku zanieczyszczeń dostających się do środowiska wodnego wraz ze ściekami. Zmniejszenie ilości pobieranej ze środowiska i wykorzystywanej wody pociągnęło za sobą zmniejszenie ilości powstających ścieków, przy czym w ostatnich latach spadek ten dotyczył ścieków komunalnych (Tab. 1). Zmniejszaniu ilości ścieków towarzyszy intensyfikacja ich oczyszczania poprzez rozbudowę sieci kanalizacyjnych, uruchamianie nowych oczyszczalni, bądź modernizację istniejących, w ramach licznych projektów własnych lub współfinansowanych ze środków unijnych. W przypadku ścieków przemysłowych, w 2011 roku były one oczyszczane w 184 oczyszczalniach. Oczyszczaniu podlegało około 72% tych ścieków. Większość ścieków przemysłowych nieoczyszczanych to wody kopalniane, których zrzut do środowiska często jest kontrolowany tylko poprzez odpowiednie dozowanie. W przypadku oczyszczania ścieków komunalnych obserwuje się wyraźny progres (Tab. 1), tzn. wzrasta liczba oczyszczalni komunalnych i odsetek korzystających z nich mieszkańców, stąd odsetek ścieków oczyszczanych w ich ogólnej ilości jest bardzo wysoki – 98,6% w 2011 roku.<br /> <br /> Efektem działań ograniczających dopływ zanieczyszczeń do wód jest poprawa ich jakości. Informacji w tym zakresie dostarczają między innymi wyniki państwowego monitoringu wód, realizowanego przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach, a w przypadku wód podziemnych także Państwowy Instytut Geologiczny (PIG PIB). Na obszarze województwa śląskiego, monitoring jakości wód powierzchniowych w 2012 roku obejmował 118 punktów na wodach płynących oraz wody 10 zbiorników zaporowych. Wody podziemne były badane w 94 punktach w ramach krajowej sieci monitoringu diagnostycznego, w 61 punktach sieci regionalnej oraz w 28 punktach monitoringu badawczego (12 w powiecie tarnogórskim – badania trichloroetenu oraz tetrachloroetenu; 16 w rejonie Dąbrowy Górniczej – badania zanieczyszczeń przemysłowych). Przykładem sukcesywnej poprawy jakości wód mogą być zaprezentowane w tabeli 2 korzystne zmiany wielu parametrów fizykochemicznych wód rzeki Przemszy w Chełmku (na granicy województwa śląskiego i małopolskiego). Interesującym faktem w aspekcie poprawy jakości wód jest także samooczyszczanie wód cieków podczas ich przepływu przez zbiorniki wodne, np. przez zbiornik Pogoria I&lt;ref&gt;Andrzej Jaguś, Mariusz Rzętała, Hydrochemiczne konsekwencje zasilania zbiorników przepływowych wodami zanieczyszczonymi, Rocznik Ochrona Środowiska 14, Koszalin 2012, s.632-649.&lt;/ref&gt;. Podejmowane są także działania mające na celu oczyszczanie niektórych zbiorników. Czasem oczyszczanie jest rezultatem działania rekultywacyjnego, jakim był np. montaż rury Olszewskiego w zbiorniku Pławniowice (rura odprowadzająca ze zbiornika wody przydenne), a czasem zachodzi przy okazji innych prac, choćby wydobycia osadów (np. ze zbiornika Dzierżno Duże).<br /> <br /> ==Ochrona gleb i powierzchni ziemi==<br /> <br /> Ochrona powierzchni ziemi, według Ustawy Prawo ochrony środowiska, polega na&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;:<br /> *'''1)zapewnieniu jak najlepszej jej jakości, w szczególności przez:'''<br /> *a) racjonalne gospodarowanie,<br /> *b) zachowanie wartości przyrodniczych,<br /> *c) zachowanie możliwości produkcyjnego wykorzystania,<br /> *d) ograniczanie zmian naturalnego ukształtowania,<br /> *e) utrzymanie jakości gleby i ziemi powyżej lub co najmniej na poziomie wymaganych standardów,<br /> *f) doprowadzenie jakości gleby i ziemi co najmniej do wymaganych standardów, jeżeli nie są one dotrzymane,<br /> *g) zachowanie wartości kulturowych, z uwzględnieniem zabytków archeologicznych;<br /> *'''2) zapobieganiu ruchom masowym ziemi i ich skutkom.'''<br /> <br /> Odrębnymi, lecz uzupełniającymi się przepisami, zostały objęte grunty rolne i leśne, dla których zasady ochrony wyartykułowano w Ustawie o ochronie gruntów rolnych i leśnych&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych. Dz.U. 1995 Nr 16 poz. 78, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;, zwracając szczególną uwagę na problem zachowania ich dotychczasowych funkcji. A zatem kwestią kluczową w ochronie powierzchni ziemi jest utrzymanie gruntów w takim stanie morfologicznym i fizykochemicznym, aby możliwe było ich wykorzystanie. Wykorzystanie to może mieć charakter produkcyjny, ale nie mniej istotnym kierunkiem jest przystosowanie terenu np. do funkcji rekreacyjnych, edukacyjnych, czy nawet handlowo-usługowych.<br /> <br /> W województwie śląskim, ochrona powierzchni ziemi w dużej mierze nabiera charakteru rekultywacyjnego w związku z rozprzestrzenieniem terenów zniszczonych przez wydobycie surowców, składowanie odpadów górniczych, czy też przetwórstwo kopalin i inny przemysł. Częstym kierunkiem działań ochronnych jest rekultywowanie hałd i zwałowisk górniczych, poprzez odpowiednie modelowanie ukształtowania, czasem użyźnienie powierzchni, a następnie wprowadzanie roślinności zielnej, krzewiastej i drzewiastej (Fot. 5-7), co w konsekwencji może skutkować przekazaniem gruntów do użytkowania rolniczego lub prowadzenia gospodarki leśnej. Nie brak też zabiegów rekultywacyjnych w kierunku społecznym, tj. adaptacji terenów pogórniczych na obszary o funkcjach wypoczynkowych. Przykładem może być zagospodarowanie obszaru górnictwa dolomitu w Bytomiu, gdzie urozmaiconą rzeźbę terenu wykorzystano do utworzenia terenów rekreacyjno-sportowych pod nazwą Sportowa Dolina (Fot. 8). Tereny bardziej wyrównane (poprzemysłowe, różnorodne nieużytki) znajdują z kolei zainteresowanie ze strony deweloperów lub inwestorów centrów handlowo-usługowych – na takich właśnie wybudowano np. kompleks Silesia City Center w Katowicach oraz kompleks Plejada w Sosnowcu. Obok zabiegów rekultywacyjnych znane są przypadki spontanicznych sukcesji roślinnych na terenach pogórniczych, które doprowadziły do uformowania obszarów cennych przyrodniczo pod względem naukowym, edukacyjnym i społecznym, czego przykładem jest teren rezerwatu przyrody Segiet na pograniczu Bytomia i Tarnowskich Gór. W sytuacji degradacji powierzchni ziemi w formie wyrobisk poeksploatacyjnych, powszechny jest ich wodny kierunek rekultywacji, prowadzący do tworzenia zbiorników (np. zespół zbiorników wodnych Pogoria, zbiorniki Dzierżno Małe i Duże), które pod warunkiem korzystnej jakości wód służą wypoczynkowi i rekreacji. Woda wypełnia też wiele niecek z osiadania i zapadlisk, które przy niewielkiej (a nawet bez) ingerencji człowieka mogą utworzyć cenną kompozycję przyrodniczo-krajobrazową, jaką są na przykład – wspomniane w bloku dotyczącym ochrony wód – Żabie Doły na pograniczu Bytomia i Chorzowa. Najlepszym przykładem powodzenia działań rekultywacyjnych, przeprowadzonych kompleksowo i na dużym obszarze (około 6 km²), jest istniejący już kilkadziesiąt lat Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku w Chorzowie (jeden z największych parków śródmiejskich w Europie), w którym znajdują się zbiorniki wodne, kompleksy leśne, tereny zieleni parkowej, ogród zoologiczny i wiele obiektów użytkowych.<br /> <br /> Wyraźna tendencja do ochrony powierzchni ziemi poprzez przywracanie wartości przyrodniczych i funkcjonalności terenom zniszczonym jest widoczna od czasu przemian ustrojowo-gospodarczych. Końcem lat 1980., grunty zdewastowane i zdegradowane w dawnym województwie katowickim zajmowały powierzchnię ponad 10 tys. ha, a dzięki zabiegom rekultywacyjnym bądź samoistnej renaturalizacji, w ciągu 10 lat ich wielkość zmniejszyła się o około 20%&lt;ref&gt;Roczniki statystyczne, 1979-2008. GUS, Warszawa.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Roczniki statystyczne województwa katowickiego, 1997-1998. Urząd Statystyczny, Katowice.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Roczniki statystyczne województwa śląskiego, 2000-2008. Urząd Statystyczny, Katowice.16 Stan środowiska w województwie śląskim w 2005 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2006.&lt;/ref&gt;. Również w obrębie województwa śląskiego (od końca lat 1990.) tendencja ta została utrzymana. Każdego roku pewien areał gruntów zdewastowanych i zdegradowanych jest objęty rekultywacją – w 2011 roku były to 243 hektary, z czego 68 ha zrekultywowano na cele rolnicze, a 40 ha na cele leśne&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. Wśród przykładowych działań ochronnych w ostatnich latach, pokazując ich różnorodność profilową, można wymienić: rekultywację zdegradowanego terenu po byłych Zakładach Chemicznych „Tarnowskie Góry”, zagospodarowanie przyrodnicze zwałowiska odpadów powęglowych w Chorzowie i Siemianowicach Śląskich, założenie upraw sadowniczych w Śląskim Ogrodzie Botanicznym w Mikołowie, zamknięcie i rekultywację składowiska odpadów we Włodowicach i wiele innych, związanych też z usuwaniem szkód w środowisku, np. odnawianiem powierzchni wiatrołomowych. Należy dodać, że wszelkie działania polegające na wprowadzaniu roślinności na terenach o urozmaiconej rzeźbie stanowią – obok ich planowego przeznaczenia – ochronę przed erozją oraz ruchami masowymi gruntu (obrywaniem, osuwaniem, spełzywaniem).<br /> <br /> W zakresie ochrony powierzchni ziemi potrzebne są również działania służące ochronie środowiska rolniczego (na dzień 1 stycznia 2012 roku powierzchnia użytków rolnych w województwie śląskim wynosiła 636,1 tys. ha&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;). Wykazały to badania przeprowadzone w 2005 roku przez Okręgową Stację Chemiczno-Rolniczą w Gliwicach, obejmujące analizę 21707 próbek glebowych z gospodarstw rolnych 26 powiatów województwa śląskiego. Stwierdzono poważne zakwaszenie gleb i w tym samym roku wysiano na powierzchni 13710 ha (w 35 gminach) 41 tys. ton wapna nawozowego (w następnym roku wysiano 34,7 tys. ton na powierzchni 11770 ha). Na obszarach o dużej koncentracji zakładów przemysłowych stwierdzono skażenie metalami ciężkimi (np. w rejonie Jaworzna, Będzina, Czeladzi), co wyklucza takie grunty z uprawy roślin przeznaczonych do spożycia. Badania OSChR w Gliwicach dostarczyły bardzo cennych informacji, gdyż dane państwowego monitoringu chemizmu gleb ornych dla województwa śląskiego obejmują tylko 18 próbek&lt;ref&gt;Monitoring chemizmu gleb ornych w Polsce w latach 2010-2012 (raport końcowy). Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa PIB, Puławy 2012.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Ochrona flory i fauny==<br /> <br /> Flora i fauna województwa śląskiego podlega bezpośredniej ochronie gatunkowej lub pomnikowej, a także z racji występowania na obszarach chronionych (patrz → [[Ochrona przyrody i jej zasobów]]). Obecność na danym obszarze naturalnych biocenoz i osobliwości przyrody ożywionej ma duże znaczenie nie tylko dla waloryzacji środowiska, w tym jego bioróżnorodności, ale także dla celów edukacyjnych. Stąd też jest główną przyczyną wytyczania przyrodniczych ścieżek dydaktycznych (często ze stanowiskami historycznymi, geologicznymi), mającego wymiar ochrony środowiska poprzez edukację. Według danych Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, w 2011 roku, na obszarze województwa śląskiego istniało 213 ścieżek o łącznej długości około 1280 km&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. Najwięcej ścieżek ma charakter przyrodniczo-historyczny (72), leśny (70) oraz ogólnoprzyrodniczy (36). W niewielkiej liczbie funkcjonują ścieżki nadwodne, geologiczne, dendrologiczne, florystyczne, faunistyczne i inne. Są one tworzone przez m.in. przez nadleśnictwa, stowarzyszenia, urzędy gmin, i stanowią bardzo ważny element służący podnoszeniu świadomości ekologicznej.<br /> <br /> ==Ochrona przed hałasem==<br /> <br /> Ochrona przed hałasem ma celu zapewnienie jak najlepszego stanu akustycznego środowiska poprzez utrzymanie natężenia hałasu na poziomie poniżej dopuszczalnego lub w najgorszym razie na poziomie dopuszczalnym. Poziomy dopuszczalne (w decybelach) określane są w rozporządzeniu Ministra Środowiska i różnicowane formą zagospodarowania terenu (np. rodzajem i przeznaczeniem zabudowy) oraz przedziałem czasu (np. określoną porą doby). Należy jednak dodać, że jeżeli klasyfikacja terenu nie w pełni odpowiada rodzajowi zabudowy, np. jeżeli na terenach przemysłowych znajduje się zabudowa mieszkaniowa, szpitale itp., to ochrona przed hałasem polega dodatkowo na stosowaniu rozwiązań technicznych, zapewniających właściwe warunki akustyczne w budynkach. Dla terenów, na których poziom hałasu przekracza poziom dopuszczalny, tworzy się programy ochrony środowiska przed hałasem, których celem jest dostosowanie poziomu hałasu do dopuszczalnego. Z kolei jeśli jakiś obszar wymaga szczególnej ochrony przed hałasem, to rada powiatu może wyznaczyć tzw. obszary ciche w aglomeracji lub obszary ciche poza aglomeracją&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Źródłem szczególnej uciążliwości pod względem hałasu jest transport. Potwierdza to przyjęcie (i w konsekwencji realizacja) na posiedzeniu Sejmiku Województwa Śląskiego (12 maja 2010 r.) „Programu ochrony środowiska przed hałasem dla województwa śląskiego do roku 2013 dla terenów poza aglomeracjami, położonych wzdłuż dróg krajowych, ekspresowych, autostrad i linii kolejowych”. Najmniejszą degradację klimatu akustycznego wywołuje transport lotniczy, gdyż dotyczy tylko stref około lotniskowych. Pierwsze badania kontrolne hałasu w pobliżu Międzynarodowego Portu Lotniczego Katowice w Pyrzowicach zostały przeprowadzone przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w lipcu 2011 roku. Wykazały one przekroczenia wartości dopuszczalnych tylko dla pory nocy. O wiele gorsza sytuacja występuje w przypadku transportu drogowego, ze względu na ciągle zwiększającą się liczbę pojazdów (w końcu 2002 roku w woj. śląskim było zarejestrowane 1,68 mln pojazdów, a w końcu 2011 roku już 2,48 mln) oraz nasilenie ruchu pojazdów ciężkich w porze nocy&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. Ochroną przed tego typu hałasem jest głównie budowa ekranów akustycznych. Według danych Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska&lt;ref&gt;http://www.gios.gov.pl/stansrodowiska/gios/pokaz_artykul/pl/front/raport_regionalny/slaskie (21.10.2013).&lt;/ref&gt;, w woj. śląskim, w latach 2000-2007, wybudowano wzdłuż dróg krajowych i autostrad 100551 metrów bieżących ekranów, natomiast wzdłuż dróg wojewódzkich 1794 mb. W ostatnich latach dla ograniczenia hałasu wybudowano szereg obwodnic wyprowadzających ciężki tabor poza centra miast (np. dla miasta Rybnik), wymieniane są wadliwe akustycznie nawierzchnie (np. na DK-46 na odcinku Herby – Lubliniec), remontuje się drogi, przebudowuje węzły drogowe (np. węzeł Mikołowska w Katowicach), wprowadza strefy uspokojonego ruchu w obszarach mieszkalnych (ograniczenie przepustowości ulic, ograniczenie prędkości), zakazuje używania klaksonów itp.<br /> Osobnym problemem jest hałas pochodzący z instalacji przemysłowych. Na terenie woj. śląskiego, najważniejszymi źródłami hałasu przemysłowego są przedsiębiorstwa związane z przemysłem górniczym, energetycznym, metalurgicznym i budowlanym. Działania redukujące poziomu hałasu pochodzącego z przedsiębiorstw są często wynikiem automonitoringu lub nieprawidłowości stwierdzonych przez zewnętrzny organ kontrolny. Polegają one głównie na umieszczaniu urządzeń zewnętrznych w budynkach, wyciszaniu budynków (np. wełną mineralną), stawianiu ekranów akustycznych lub modernizacji instalacji. Przykładów ograniczenia emisji hałasu do środowiska przez zakłady przemysłowe jest wiele – dla zorientowania w profilu działań wystarczy przytoczyć kilka z ostatnich lat: 1) budowa ekranu akustycznego po południowej stronie KWK „Piast” w Bieruniu”; 2) montaż ekranu wizualno-akustycznego z drzew zimozielonych i krzewów płożących, a także izolacja akustyczna instalacji w Saint Gobain Glass Sp. z o.o. w Dąbrowie Górniczej; 3) ograniczenie punktu sprzedaży węgla z wagą odmiarową do pory dziennej w KWK „Chwałowice” w Rybniku; 4) przeniesienie instalacji wyrzutów powietrza z jednostek filtrowentylacyjnych poza sąsiedztwo zabudowy mieszkaniowej w Magneti Marelli Exhaust System Polska Sp. z o.o. w Sosnowcu; 5) zastąpienie stacjonarnej instalacji odciągowej trocin przez odciągi mobilne w DREWBUD Sp. z o.o. w Tarnowskich Górach.<br /> <br /> W uzupełnieniu warto wspomnieć o ograniczeniach dla hałasu w obrębie terenów podlegających prawnej ochronie przyrody lub niechronionych, lecz o charakterze wypoczynkowym. Mowa tu np. o zakazie używania urządzeń głośnikowych lub zakazie użytkowania sprzętu pływającego o napędzie spalinowym (np. na zbiornikach Pogoria w Dąbrowie Górniczej).<br /> <br /> ==Ochrona w gospodarce odpadami==<br /> <br /> Niewłaściwa gospodarka odpadami może być źródłem zanieczyszczenia wszystkich komponentów środowiska przyrodniczego. Dotyczy to praktycznie każdego etapu postępowania z odpadami: gromadzenia, transportu, składowania, przeróbki. Zasady prawidłowej gospodarki odpadami na szczeblu krajowym reguluje Ustawa o odpadach&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach. Dz.U. 2013 poz. 21, z późniejszymi zmianami.&lt;/ref&gt; wraz z właściwymi aktami wykonawczymi, natomiast w poszczególnych województwach realizowane są założenia wojewódzkich „Planów gospodarki odpadami”. W województwie śląskim, obok dokumentu planistycznego&lt;ref&gt;Plan gospodarki odpadami dla województwa śląskiego 2014. Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego, ARCADIS Sp. z o.o., Katowice 2012.&lt;/ref&gt;, określono regionalizację tej gospodarki (uchwały Sejmiku Województwa Śląskiego nr IV/25/2/2012 oraz IV/32/9/2013). W czterech regionach, w systemie gospodarowania odpadami funkcjonuje 6 instalacji do mechaniczno-biologicznego przetwarzania zmieszanych odpadów komunalnych, 32 sortownie odpadów komunalnych, 30 kompostowni odpadów komunalnych, 7 instalacji do produkcji paliw alternatywnych, 28 składowisk odpadów komunalnych i inne składowiska. Działania ochronne w gospodarce odpadami kojarzą się głównie z eliminacją dzikich składowisk odpadów oraz właściwą eksploatacją składowisk użytkowanych prawnie, np. z ich właściwym odizolowaniem od środowiska gruntowo-wodnego, zabezpieczeniem przed skażeniem powietrza, czy rekultywacją. Należy je jednak identyfikować już od początkowych etapów cyklu życia produktów, tj. od zabiegów ograniczających ilość wytwarzanych odpadów. Ważne są także instrumenty prawno-administracyjne, wpływające w aspekcie ochronnym (oszczędnościowym) na gospodarowanie odpadami, takie jak opłaty marszałkowskie za składowanie odpadów, obostrzenia w składowaniu odpadów niebezpiecznych.<br /> <br /> Wzrost kosztochłonności produkcji (obok ogólnej recesji działalności przemysłowej) i postępowania z odpadami w dobie gospodarki rynkowej przyczynił się do racjonalizacji zużycia surowców. Przełożyło się to na zmniejszenie ilości wytwarzanych odpadów, co wyraźnie widać na przykładzie województwa śląskiego. W 2001 roku wytworzono w jego obrębie 45,87 mln ton odpadów przemysłowych oraz 1,54 mln ton odpadów komunalnych&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, natomiast w 2011 roku 35,18 mln ton opadów przemysłowych i 1,36 mln ton odpadów komunalnych&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. Podstawą ochrony środowiska w gospodarce odpadami jest przetwórstwo odpadów wytworzonych i przez to minimalizacja ich gromadzenia na składowiskach. W tym zakresie dane dla województwa śląskiego za 2011 rok są następujące&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;: z wytworzonych odpadów przemysłowych 87,5% poddano odzyskowi, 0,01% unieszkodliwiono termicznie, 0,02% unieszkodliwiono w inny sposób, 1,67% zmagazynowano czasowo, 10,8% (3,78 mln ton) trafiło na składowiska należące do zakładów przemysłowych (np. hałdy, baseny osadowe); z zebranych odpadów komunalnych 76,2% zdeponowano na składowiskach komunalnych, a pozostałą część skierowano na linie segregacyjne i do kompostowni. Widoczna jest zatem potrzeba przede wszystkim lepszego zagospodarowania odpadów komunalnych, choć w ostatnich latach nastąpiła w tym zakresie duża poprawa – w 2001 roku na składowiska trafiło aż 95,5% odpadów komunalnych. Poprawa ta wynika z ciągłego powstawania nowych linii do segregacji odpadów, kompostowni, instalacji przetwórstwa odpadów itp. Problemem w województwie śląskim są odpady przemysłowe zeskładowane w przeszłości. Ich ilość na końcu 2011 roku określono na prawie 551 mln ton, a zajmują powierzchnię 1737 hektarów&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;, którą należy traktować jako poprzemysłową i zdegradowaną. Powierzchnia ta stopniowo jest rekultywowana – w 2011 roku zabiegi objęły 65,7 ha. Rekultywacja bywa jednak trudna, zwłaszcza w obrębie zwałowisk odpadów górnictwa węglowego, które często wykazują aktywność termiczną. Materiał ze starych składowisk, w miarę możliwości, wydobywa się z przeznaczeniem na cele przemysłowe lub np. dla budownictwa, czy produkcji kruszyw drogowych. Potrzebę działań w zakresie rekultywacji podkreśla fakt, że odpady były niegdyś składowane bezpośrednio na gruncie i stanowią teraz obiekty o charakterze „bomb ekologicznych”. W ostatnich latach, działania rekultywacyjne na szeroką skalę prowadzi się na terenach byłych Zakładów Chemicznych „Tarnowskie Góry”, ale szereg prac naprawczych obejmuje też uważane za szczególnie niebezpieczne tereny Zakładów Chemicznych „Organika Azot” S.A. w Jaworznie, Huty Metali Nieżelaznych „Szopienice” S.A. w Katowicach, PMIB „Izolacja” w Ogrodzieńcu, byłej Rafinerii Czechowice S.A. w Czechowicach-Dziedzicach.<br /> <br /> Większość dawnych oraz wytwarzanych obecnie odpadów przemysłowych to odpady niebezpieczne. Należy do nich zaliczyć także wycofane z produkcji materiały zawierające azbest, które według założeń krajowych powinny zostać unieszkodliwione do 2032 roku. W województwie śląskim unieszkodliwiono w latach 2008-2011 ponad 10 tys. ton odpadów azbestowych, pochodzących z demontażu w obiektach przemysłowych i budynkach mieszkalnych. Odpady te deponowano na składowiskach w Knurowie, Jastrzębiu Zdroju, Dąbrowie Górniczej (2 składowiska) oraz Świętochłowicach (jeden obiekt został zamknięty w 2009 roku, lecz uruchomiono nowy w 2012 roku). Istotnym działaniem rekultywacyjnym w odniesieniu do odpadów niebezpiecznych było przeprowadzenie w latach 1998-2009 likwidacji 7 mogilników (w Chorzowie, Świerklańcu, Pszczynie, Zabrzu, Sośnicowicach, Pilchowicach, Cieszynie), z których usunięto 167,55 ton przeterminowanych pestycydów i opakowań po takich środkach.<br /> <br /> Działania ochronne w gospodarce odpadami województwa śląskiego są wyszczególniane w kolejnych Planach gospodarki odpadami. W aktualnym dokumencie&lt;ref&gt;Plan gospodarki odpadami dla województwa śląskiego 2014. Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego, ARCADIS Sp. z o.o., Katowice 2012.&lt;/ref&gt; obejmują one lata 2012-2022, i dotyczą w dużej mierze budowy, rozbudowy lub likwidacji składowisk, eliminacji dzikich wysypisk, rozwoju selektywnej zbiórki odpadów, budowy sortowni i kompostowni, montażu linii przeróbki odpadów, rekultywacji starych składowisk itp. Zakłada się, że już do końca 2014 roku składowane będzie maksymalnie 60% wytworzonych odpadów komunalnych. Zakłada się także bardzo wysoki poziom odzysku materiałów z poszczególnych grup odpadów przemysłowych.<br /> <br /> <br /> Autorzy:[[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]],[[dr inż. Andrzej Jaguś]]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Prof._dr_hab._Mariusz_Rz%C4%99ta%C5%82a&diff=2549 2014-12-09T09:35:17Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Autorzy]]<br /> <br /> *[[Wody powierzchniowe]]<br /> *[[Ochrona środowiska]]</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Ochrona_%C5%9Brodowiska&diff=2548 2014-12-09T09:34:55Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div><br /> <br /> Termin ochrona środowiska został zdefiniowany w Ustawie Prawo ochrony środowiska z dnia 27 kwietnia 2001 roku. Zgodnie z zapisem prawnym, ochronę środowiska należy rozumieć jako „podjęcie lub zaniechanie działań, umożliwiające zachowanie lub przywracanie równowagi przyrodniczej; ochrona ta polega w szczególności na: a) racjonalnym kształtowaniu środowiska i gospodarowaniu zasobami środowiska zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju, b) przeciwdziałaniu zanieczyszczeniom, c) przywracaniu elementów przyrodniczych do stanu właściwego”&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;. Wymieniona ustawa oraz idące w ślad za nią liczne akty wykonawcze precyzują warunki i procedury dla realizacji zabiegów chroniących środowisko. Mowa tu między innymi o monitoringu poszczególnych komponentów środowiska, ocenie parametrów środowiskowych i ich poziomach jakie winny zostać osiągnięte, a nawet o zasadach postępowania administracyjnego. Efektem ochrony środowiska ma być zrównoważone funkcjonowanie ekosystemów, a więc na odpowiednim poziomie czystości i bioróżnorodności. Mogą temu służyć różnorodne działania – typowo technologiczne, np. kanalizacja gospodarstw domowych i oczyszczanie ścieków, odpylanie emitowanych gazów, rekultywacja terenów zdegradowanych, lub pośrednie, np. pobieranie opłat za korzystanie ze środowiska, czy też wydzielanie stref ochronnych, jak choćby stref niedostępnych dla ruchu pojazdów, stref ciszy, stref ochrony źródliskowej itp. Czasem działania ochronne nie są potrzebne – wystarczy zaprzestanie postępowania zmieniającego środowisko (np. zaniechanie pozyskiwania surowców) by w przyrodzie doszło do regeneracji ekosystemów, w tym ich samooczyszczenia i zasiedlenia przez organizmy żywe. W tym miejscu warto jednak nadmienić, że spontaniczna renaturalizacja, bez celowych zabiegów rekultywacyjnych, skutkuje czasem procesami niekorzystnymi, np. sukcesjami roślinnymi o niskim wskaźniku bioróżnorodności, także z udziałem obcych gatunków inwazyjnych. Trzeba też pamiętać, że wszelkie działania ochronne muszą być dostosowane do regionalnych, a nawet lokalnych uwarunkowań środowiskowych. Zatem podejmowanie ochrony środowiska powinno być podparte zarówno wiedzą technologiczną, jak i przyrodniczo-ekologiczną, i opiniowane przez odpowiednie panele ekspertów. Przywrócenie równowagi przyrodniczej to z reguły proces skomplikowany i długotrwały, a jej zachowanie wymaga szczególnej ostrożności w użytkowaniu zasobów środowiskowych przez człowieka.<br /> <br /> Ochrona środowiska w województwie śląskim nabiera specyficznego i ważkiego znaczenia w skali Polski. Wynika to ze znaczących przekształceń środowiska przyrodniczego, spowodowanych kilkuwiekową działalnością górniczo-przemysłową w tzw. Górnośląskim Okręgu Przemysłowym. Prace wydobywcze, przetwórstwo kopalin, ekspansja zabudowy komunalnej i przemysłowej oraz wszelkie następstwa tych działań i procesów (np. trzebież lasów, składowanie odpadów, osiadanie terenu), doprowadziły zwłaszcza w centralnej części dzisiejszego województwa do wielkoskalowej degradacji środowiska. Pilną potrzebę podjęcia ochrony środowiska potwierdziło wydzielenie na tym terenie w latach 80. XX wieku trzech obszarów ekologicznego zagrożenia (Uchwała Rady Ministrów nr 21/83): górnośląskiego, rybnickiego i myszkowsko-zawierciańskiego. Proces przywracania równowagi przyrodniczej nawiązuje do przemian ustrojowo-gospodarczych po 1989 roku. Ich konsekwencją było ograniczenie produkcji przemysłowej i co za tym idzie spadek emisji zanieczyszczeń do środowiska, racjonalizacja korzystania z zasobów środowiska, a z czasem wzrost świadomości ekologicznej i kształtowania przestrzeni w warunkach prawa europejskiego implementowanego na prawodawstwo polskie. Wskutek różnorodnych działań technologicznych i prawno-administracyjnych stan środowiska uległ wyraźnej poprawie, czego dowodem niech będą treści poniższych bloków tematycznych hasła ''ochrona środowiska''. Obecnie, w odniesieniu do [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]], zupełnie nieuzasadniony jest stereotypowy pogląd o zniszczeniach i zanieczyszczeniu środowiska przekraczającym wszelkie dopuszczalne normy i deprecjonowanie informacji na temat sukcesów zabiegów ochronnych, a także spontanicznej regeneracji przyrody&lt;ref&gt;Andrzej T. Jankowski, Mariusz Rzętała, Stereotyp w postrzeganiu stanu środowiska przyrodniczego Wyżyny Śląskiej, Znaczenie badań krajobrazowych dla zrównoważonego rozwoju. Uniwersytet Warszawski, Warszawa. s. 641-654. s.641-654.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Ochrona powietrza==<br /> [[Plik:Ochr 1.jpg|300px|thumb|right|Fot. 1. Uprawa roślinności „energetycznej” w Tychach (fot. M. Rzętała).]]<br /> Według zapisu Ustawy Prawo Ochrony Środowiska, „ochrona powietrza polega na zapewnieniu jak najlepszej jego jakości, w szczególności przez: 1) utrzymanie poziomów substancji w powietrzu poniżej dopuszczalnych dla nich poziomów lub co najmniej na tych poziomach; 2) zmniejszanie poziomów substancji w powietrzu co najmniej do dopuszczalnych, gdy nie są one dotrzymane; 3) zmniejszanie i utrzymanie poziomów substancji w powietrzu poniżej poziomów docelowych albo poziomów celów długoterminowych lub co najmniej na tych poziomach”&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;. Wymienione poziomy są określane w stosownych Rozporządzeniach Ministra Środowiska. Utrzymanie tych poziomów wymaga w pierwszej kolejności zachowania prawnych standardów emisyjnych z określonych instalacji, tj. zachowania odpowiedniego składu gazów odlotowych. Działania ochronne spoczywają zatem głównie na emitujących i sprowadzają się do ograniczania emisji zanieczyszczeń pyłowych i gazowych, między innymi przy zastosowaniu różnorodnych technologii odpylających i pochłaniających substancje gazowe. O ile w przedsiębiorstwach standardy są na ogół zachowane, to problemem pozostaje niekontrolowana emisja z zabudowy prywatnej, nazywana niską emisją. W sytuacji rejestrowania przekroczeń dopuszczalnych poziomów substancji w powietrzu, władze samorządowe przystępują do realizacji planów ochrony powietrza, określając konieczne działania ochronne, związane np. z wymianą urządzeń emisyjnych lub rodzaju paliwa.<br /> <br /> W Polsce, a szczególnie na obszarze dzisiejszego województwa śląskiego, wielkość emisji zanieczyszczeń do powietrza uległa zmniejszeniu na skutek recesji przemysłu, racjonalizacji zużycia paliw, a także instalowania urządzeń oczyszczających, aby spełnić standardy emisyjne. Stąd też, jak wspomniano, problemem w ochronie powietrza nie jest już nadmierna emisja zanieczyszczeń przemysłowych. Często podawanym skutkiem pośrednich i bezpośrednich zabiegów ochronnych jest bardzo znaczne zmniejszenie emisji pyłów i w konsekwencji ich depozycji. Jeszcze w końcu lat 70. XX wieku tylko na obszarze dawnego województwa katowickiego emitowano rocznie ponad 600 tys. ton zanieczyszczeń pyłowych, tymczasem na początku XXI wieku (w 2001 roku) w województwie śląskim wyemitowano ich 32,8 tys. ton&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;. Emisja zanieczyszczeń pyłowych w woj. śląskim w 2006 roku wynosiła już zaledwie 20,1 tys. ton&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2006 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2007.&lt;/ref&gt;. Znaczący spadek w skali dziesięcioleci dotyczył także emisji zanieczyszczeń gazowych, lecz od końca lat 90. XX wieku widoczna była tendencja wzrostowa. Jej wyrazem mogą być następujące dane wielkości emisji gazów w województwie śląskim&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2006 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2007.&lt;/ref&gt;: 2001 r. – 34,09 mln ton, 2004 r. – 42,24 mln ton, 2006 r. – 45,16 mln ton. Funkcjonowanie urządzeń redukujących emisję pyłów i gazów do atmosfery poważnie ogranicza wyemitowane ilości. W raporcie dotyczącym stanu środowiska w województwie śląskim w 2011 roku&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt; odnotowano, że w 335 zakładach szczególnie uciążliwych dla czystości powietrza, w urządzeniach oczyszczających zatrzymano aż 99,7% wytworzonych zanieczyszczeń pyłowych oraz 30,5% wytworzonych zanieczyszczeń gazowych. Najbardziej niekorzystna sytuacja dotyczy spalania paliw w gospodarstwach domowych. W tym sektorze interesującą dla ochrony powietrza alternatywą jest zastąpienie paliwa węglowego biomasą. Najbardziej znane jest wykorzystanie biomasy wierzbowej, dające efekt ekologiczny w postaci redukcji emisji wielu substancji nawet o ponad 90% w stosunku do emisji ze spalania węgla&lt;ref&gt;Karol Węglarzy, Irena Skrzyżala, Czy Salix viminalis poprawia bilans energetyczny kraju?, Inżynieria Ekologiczna 33, Warszawa 2013, s.164-174.&lt;/ref&gt;. Plantacje roślin energetycznych w województwie śląskim (fot. 1) nie są jednak rozpowszechnione, co może wynikać z cofnięcia w 2010 roku wsparcia ekonomicznego dla upraw roślin energetycznych.<br /> <br /> W sektorze ochrony powietrza, każdego roku w województwie śląskim realizowane są zadania (często przy współfinansowaniu przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach) pozwalające na zmniejszenie emisji zanieczyszczeń do atmosfery. Przykładowo w roku 2011 zakończono realizację aż 224 zadań5, np. budowę bloku energetycznego przez Koksownię „PRZYJAŹŃ” Sp. z o.o. z Dąbrowy Górniczej (w którym będzie wykorzystywany gaz odpadowy) lub budowę instalacji zasilania biomasą oraz modernizację kotła fluidalnego OF-135 w Elektrociepłowni Tychy S.A. Działania takie, a także akty prawa miejscowego wprowadzające programy ochrony powietrza, wpływają na poprawę jakości powietrza w województwie, choć nadal zdarzają się przekroczenia poziomów dopuszczalnych niektórych substancji. Najbardziej znacząca poprawa była obserwowana przed rokiem 2000&lt;ref&gt;Mieczysław Leśniok, Zanieczyszczenie wód opadowych w obrębie Wyżyny Śląsko-Krakowskiej, Katowice 1996.&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;Mieczysław Leśniok, Zróżnicowanie zanieczyszczenia powietrza i zakwaszenia opadów atmosferycznych na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej w latach 1986-1999, Środowisko przyrodnicze regionu górnośląskiego – stan poznania, zagrożenia i ochrona, Sosnowiec 2000, s.45-49.&lt;/ref&gt;. Średnioroczne stężenie pyłu zawieszonego w Sosnowcu zmniejszyło się od ponad 200 μg/m³ w połowie lat 1980. do około 60 μg/m³ w końcu lat 1990. Z kolei w ciągu lat 1990., średnioroczne stężenia SO2 i NOx w Cieszynie zmniejszyły się od około 40 do około 10 μg/m³. Obecnie, informacji o stanie sanitarnym powietrza dostarcza system zwany Śląskim Monitoringiem Powietrza. W 2012 roku obejmował on funkcjonowanie około 200 stanowisk pomiarów jakości powietrza, w tym 16 automatycznych stacji monitoringu.<br /> <br /> ==Ochrona wód==<br /> [[Plik:Ochr tabela.png|400px|thumb|left|Tabela 1. Gospodarka wodno-ściekowa w woj. śląskim w latach 2001 i 2011 (na podstawie raportów o stanie środowiska w województwie śląskim&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. ]]<br /> [[Plik:Ochr tab2.png|thumb|400px|left|Tabela 2. Stan jakościowy wody Przemszy w Chełmku (średnie wartości parametrów w latach 1993, 2001 i 2011) na podstawie danych OBKiŚ oraz WIOŚ w Katowicach.]]<br /> [[Plik:Ochr2.jpg|300px|thumb|right|Fot. 2. Wyrobisko poeksploatacyjne Kuźnica Warężyńska w początkowym okresie rekultywacji (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr3.jpg|300px|thumb|right|Fot. 3. Zbiornik wodny Kuźnica Warężyńska utworzony w wyrobisku po eksploatacji piasku (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr4.jpg|300px|thumb|right|Fot. 4. Zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Żabie doły” w strefie zapadlisk i osiadań górniczych na pograniczu Bytomia i Chorzowa (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr5.jpg|300px|thumb|right|Fot. 5. Składowisko odpadów górnictwa węglowego w Będzinie Grodźcu w początkowym stadium rekultywacji (fot. M. Rzętała)]]<br /> [[Plik:Ochr6.jpg|300px|thumb|left|Fot. 6. Zrekultywowane składowisko odpadów górnictwa węglowego w Będzinie Grodźcu (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr7.jpg|300px|thumb|left|Fot. 7. Zagospodarowane grunty składowiska odpadów górnictwa węglowego w Będzinie Grodźcu (fot. M. Rzętała)]]<br /> [[Plik:Ochr8.jpg|300px|thumb|right|Fot. 8. Sportowa Dolina w Bytomiu – dawne wyrobisko dolomitów (fot. M. Rzętała).]]<br /> <br /> Ochrona wód polega na zapewnieniu ich jak najlepszej jakości, w tym utrzymywanie ilości wody na poziomie zapewniającym ochronę równowagi biologicznej, w szczególności przez: 1) utrzymywanie jakości wód powyżej albo co najmniej na poziomie wymaganym w przepisach; 2) doprowadzanie jakości wód co najmniej do wymaganego przepisami poziomu, gdy nie jest on osiągnięty&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;. W aspekcie jakościowym, działania ochronne są w dużej części mocno powiązane np. z ochroną powietrza, ochroną gleb, czy też z bezpieczeństwem w gospodarce odpadami, gdyż zanieczyszczenia dostają się do wód różnymi drogami. Odbywa się to nie tylko wraz ze zrzutem nieczystości bezpośrednio do wód, ale między innymi także w wyniku depozycji substancji z atmosfery lub ich migracji ze środowiska gruntowego do wód podziemnych i powierzchniowych. Stąd też w niniejszym bloku poruszona zostanie problematyka ochrony bezpośredniej.<br /> Wobec ubogich zasobów wodnych województwa śląskiego, ochrona stanu ilościowego wód polega przede wszystkim na tworzeniu zbiorników wodnych. Mowa tu nie tylko o budowie zapór na ciekach, ale także zatapianiu większości wyrobisk surowców mineralnych. Spektakularnym przykładem wodnego kierunku rekultywacji wyrobisk w ostatnich latach jest utworzenie dużego zbiornika Kuźnica Warężyńska (fot. 2 i 3) w rejonie Dąbrowy Górniczej. Ponieważ każda forma gromadzenia wody jest istotna, w województwie utrzymywane są liczne niewielkie zbiorniki celowe (stawy rekreacyjne, zbiorniki wody przemysłowej, stawy hodowlane), a także pozwala się na spontaniczne zalewanie przez wody gruntowe powstających wklęsłych form terenu, zwłaszcza niecek z osiadania. Zbiorniki takie asymilują się w środowisku i nierzadko tworzą interesujące enklawy bogactwa przyrodniczego, czego przykładem może być zespół zbiorników na pograniczu Bytomia i Chorzowa, objęty ochroną prawną jako „Zespół przyrodniczo-krajobrazowy Żabie Doły” (fot. 4). Skalę powstawania zbiorników wodnych związanych z rozwojem przemysłu i przekształceniami środowiska w XX wieku najlepiej oddają dane na temat liczby zbiorników wodnych&lt;ref&gt;Stanisław Czaja, Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.&lt;/ref&gt;. W roku 1902 na obszarze konurbacji katowickiej występowały 142 zbiorniki wodne o łącznej powierzchni 1,92 km². W roku 1955 ich liczba wynosiła 1130, a powierzchnia 8,10 km². Dla roku 1994 dane są następujące: 1188 i 10,2 km². Liczne występowanie zbiorników wodnych zwłaszcza w centralnej części województwa przydaje temu obszarowi charakteru pojeziernego&lt;ref&gt;Mariusz Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Ochronie ilościowego stanu zasobów wodnych przysłużyły się w sposób nieplanowy zmiany sytuacji gospodarczej Polski po transformacji ustrojowej. Ograniczenie produkcji przemysłowej, a także determinowana ekonomicznie racjonalizacja wykorzystywania zasobów środowiskowych (wzrost cen wody i odbioru ścieków, opłaty za korzystanie ze środowiska) spowodowały znaczny spadek poboru wód – w województwie śląskim w przykładowym dziesięcioleciu od 2001 r. do 2011 r. o ponad 20%&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt; (Tab. 1). Nieco większa eksploatacja dotyczy wód powierzchniowych. W 2011 roku, dla celów produkcji, wody powierzchniowe i podziemne pobierane były w podobnych proporcjach, lecz na potrzeby wodociągowe w ponad 60% pobrano wody powierzchniowe&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Bezpośrednia ochrona jakości wód polega głównie na ograniczaniu ładunku zanieczyszczeń dostających się do środowiska wodnego wraz ze ściekami. Zmniejszenie ilości pobieranej ze środowiska i wykorzystywanej wody pociągnęło za sobą zmniejszenie ilości powstających ścieków, przy czym w ostatnich latach spadek ten dotyczył ścieków komunalnych (Tab. 1). Zmniejszaniu ilości ścieków towarzyszy intensyfikacja ich oczyszczania poprzez rozbudowę sieci kanalizacyjnych, uruchamianie nowych oczyszczalni, bądź modernizację istniejących, w ramach licznych projektów własnych lub współfinansowanych ze środków unijnych. W przypadku ścieków przemysłowych, w 2011 roku były one oczyszczane w 184 oczyszczalniach. Oczyszczaniu podlegało około 72% tych ścieków. Większość ścieków przemysłowych nieoczyszczanych to wody kopalniane, których zrzut do środowiska często jest kontrolowany tylko poprzez odpowiednie dozowanie. W przypadku oczyszczania ścieków komunalnych obserwuje się wyraźny progres (Tab. 1), tzn. wzrasta liczba oczyszczalni komunalnych i odsetek korzystających z nich mieszkańców, stąd odsetek ścieków oczyszczanych w ich ogólnej ilości jest bardzo wysoki – 98,6% w 2011 roku.<br /> <br /> Efektem działań ograniczających dopływ zanieczyszczeń do wód jest poprawa ich jakości. Informacji w tym zakresie dostarczają między innymi wyniki państwowego monitoringu wód, realizowanego przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach, a w przypadku wód podziemnych także Państwowy Instytut Geologiczny (PIG PIB). Na obszarze województwa śląskiego, monitoring jakości wód powierzchniowych w 2012 roku obejmował 118 punktów na wodach płynących oraz wody 10 zbiorników zaporowych. Wody podziemne były badane w 94 punktach w ramach krajowej sieci monitoringu diagnostycznego, w 61 punktach sieci regionalnej oraz w 28 punktach monitoringu badawczego (12 w powiecie tarnogórskim – badania trichloroetenu oraz tetrachloroetenu; 16 w rejonie Dąbrowy Górniczej – badania zanieczyszczeń przemysłowych). Przykładem sukcesywnej poprawy jakości wód mogą być zaprezentowane w tabeli 2 korzystne zmiany wielu parametrów fizykochemicznych wód rzeki Przemszy w Chełmku (na granicy województwa śląskiego i małopolskiego). Interesującym faktem w aspekcie poprawy jakości wód jest także samooczyszczanie wód cieków podczas ich przepływu przez zbiorniki wodne, np. przez zbiornik Pogoria I&lt;ref&gt;Andrzej Jaguś, Mariusz Rzętała, Hydrochemiczne konsekwencje zasilania zbiorników przepływowych wodami zanieczyszczonymi, Rocznik Ochrona Środowiska 14, Koszalin 2012, s.632-649.&lt;/ref&gt;. Podejmowane są także działania mające na celu oczyszczanie niektórych zbiorników. Czasem oczyszczanie jest rezultatem działania rekultywacyjnego, jakim był np. montaż rury Olszewskiego w zbiorniku Pławniowice (rura odprowadzająca ze zbiornika wody przydenne), a czasem zachodzi przy okazji innych prac, choćby wydobycia osadów (np. ze zbiornika Dzierżno Duże).<br /> <br /> ==Ochrona gleb i powierzchni ziemi==<br /> <br /> Ochrona powierzchni ziemi, według Ustawy Prawo ochrony środowiska, polega na&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;:<br /> *'''1)zapewnieniu jak najlepszej jej jakości, w szczególności przez:'''<br /> *a) racjonalne gospodarowanie,<br /> *b) zachowanie wartości przyrodniczych,<br /> *c) zachowanie możliwości produkcyjnego wykorzystania,<br /> *d) ograniczanie zmian naturalnego ukształtowania,<br /> *e) utrzymanie jakości gleby i ziemi powyżej lub co najmniej na poziomie wymaganych standardów,<br /> *f) doprowadzenie jakości gleby i ziemi co najmniej do wymaganych standardów, jeżeli nie są one dotrzymane,<br /> *g) zachowanie wartości kulturowych, z uwzględnieniem zabytków archeologicznych;<br /> *'''2) zapobieganiu ruchom masowym ziemi i ich skutkom.'''<br /> <br /> Odrębnymi, lecz uzupełniającymi się przepisami, zostały objęte grunty rolne i leśne, dla których zasady ochrony wyartykułowano w Ustawie o ochronie gruntów rolnych i leśnych&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych. Dz.U. 1995 Nr 16 poz. 78, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;, zwracając szczególną uwagę na problem zachowania ich dotychczasowych funkcji. A zatem kwestią kluczową w ochronie powierzchni ziemi jest utrzymanie gruntów w takim stanie morfologicznym i fizykochemicznym, aby możliwe było ich wykorzystanie. Wykorzystanie to może mieć charakter produkcyjny, ale nie mniej istotnym kierunkiem jest przystosowanie terenu np. do funkcji rekreacyjnych, edukacyjnych, czy nawet handlowo-usługowych.<br /> <br /> W województwie śląskim, ochrona powierzchni ziemi w dużej mierze nabiera charakteru rekultywacyjnego w związku z rozprzestrzenieniem terenów zniszczonych przez wydobycie surowców, składowanie odpadów górniczych, czy też przetwórstwo kopalin i inny przemysł. Częstym kierunkiem działań ochronnych jest rekultywowanie hałd i zwałowisk górniczych, poprzez odpowiednie modelowanie ukształtowania, czasem użyźnienie powierzchni, a następnie wprowadzanie roślinności zielnej, krzewiastej i drzewiastej (Fot. 5-7), co w konsekwencji może skutkować przekazaniem gruntów do użytkowania rolniczego lub prowadzenia gospodarki leśnej. Nie brak też zabiegów rekultywacyjnych w kierunku społecznym, tj. adaptacji terenów pogórniczych na obszary o funkcjach wypoczynkowych. Przykładem może być zagospodarowanie obszaru górnictwa dolomitu w Bytomiu, gdzie urozmaiconą rzeźbę terenu wykorzystano do utworzenia terenów rekreacyjno-sportowych pod nazwą Sportowa Dolina (Fot. 8). Tereny bardziej wyrównane (poprzemysłowe, różnorodne nieużytki) znajdują z kolei zainteresowanie ze strony deweloperów lub inwestorów centrów handlowo-usługowych – na takich właśnie wybudowano np. kompleks Silesia City Center w Katowicach oraz kompleks Plejada w Sosnowcu. Obok zabiegów rekultywacyjnych znane są przypadki spontanicznych sukcesji roślinnych na terenach pogórniczych, które doprowadziły do uformowania obszarów cennych przyrodniczo pod względem naukowym, edukacyjnym i społecznym, czego przykładem jest teren rezerwatu przyrody Segiet na pograniczu Bytomia i Tarnowskich Gór. W sytuacji degradacji powierzchni ziemi w formie wyrobisk poeksploatacyjnych, powszechny jest ich wodny kierunek rekultywacji, prowadzący do tworzenia zbiorników (np. zespół zbiorników wodnych Pogoria, zbiorniki Dzierżno Małe i Duże), które pod warunkiem korzystnej jakości wód służą wypoczynkowi i rekreacji. Woda wypełnia też wiele niecek z osiadania i zapadlisk, które przy niewielkiej (a nawet bez) ingerencji człowieka mogą utworzyć cenną kompozycję przyrodniczo-krajobrazową, jaką są na przykład – wspomniane w bloku dotyczącym ochrony wód – Żabie Doły na pograniczu Bytomia i Chorzowa. Najlepszym przykładem powodzenia działań rekultywacyjnych, przeprowadzonych kompleksowo i na dużym obszarze (około 6 km²), jest istniejący już kilkadziesiąt lat Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku w Chorzowie (jeden z największych parków śródmiejskich w Europie), w którym znajdują się zbiorniki wodne, kompleksy leśne, tereny zieleni parkowej, ogród zoologiczny i wiele obiektów użytkowych.<br /> <br /> Wyraźna tendencja do ochrony powierzchni ziemi poprzez przywracanie wartości przyrodniczych i funkcjonalności terenom zniszczonym jest widoczna od czasu przemian ustrojowo-gospodarczych. Końcem lat 1980., grunty zdewastowane i zdegradowane w dawnym województwie katowickim zajmowały powierzchnię ponad 10 tys. ha, a dzięki zabiegom rekultywacyjnym bądź samoistnej renaturalizacji, w ciągu 10 lat ich wielkość zmniejszyła się o około 20%&lt;ref&gt;Roczniki statystyczne, 1979-2008. GUS, Warszawa.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Roczniki statystyczne województwa katowickiego, 1997-1998. Urząd Statystyczny, Katowice.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Roczniki statystyczne województwa śląskiego, 2000-2008. Urząd Statystyczny, Katowice.16 Stan środowiska w województwie śląskim w 2005 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2006.&lt;/ref&gt;. Również w obrębie województwa śląskiego (od końca lat 1990.) tendencja ta została utrzymana. Każdego roku pewien areał gruntów zdewastowanych i zdegradowanych jest objęty rekultywacją – w 2011 roku były to 243 hektary, z czego 68 ha zrekultywowano na cele rolnicze, a 40 ha na cele leśne&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. Wśród przykładowych działań ochronnych w ostatnich latach, pokazując ich różnorodność profilową, można wymienić: rekultywację zdegradowanego terenu po byłych Zakładach Chemicznych „Tarnowskie Góry”, zagospodarowanie przyrodnicze zwałowiska odpadów powęglowych w Chorzowie i Siemianowicach Śląskich, założenie upraw sadowniczych w Śląskim Ogrodzie Botanicznym w Mikołowie, zamknięcie i rekultywację składowiska odpadów we Włodowicach i wiele innych, związanych też z usuwaniem szkód w środowisku, np. odnawianiem powierzchni wiatrołomowych. Należy dodać, że wszelkie działania polegające na wprowadzaniu roślinności na terenach o urozmaiconej rzeźbie stanowią – obok ich planowego przeznaczenia – ochronę przed erozją oraz ruchami masowymi gruntu (obrywaniem, osuwaniem, spełzywaniem).<br /> <br /> W zakresie ochrony powierzchni ziemi potrzebne są również działania służące ochronie środowiska rolniczego (na dzień 1 stycznia 2012 roku powierzchnia użytków rolnych w województwie śląskim wynosiła 636,1 tys. ha&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;). Wykazały to badania przeprowadzone w 2005 roku przez Okręgową Stację Chemiczno-Rolniczą w Gliwicach, obejmujące analizę 21707 próbek glebowych z gospodarstw rolnych 26 powiatów województwa śląskiego. Stwierdzono poważne zakwaszenie gleb i w tym samym roku wysiano na powierzchni 13710 ha (w 35 gminach) 41 tys. ton wapna nawozowego (w następnym roku wysiano 34,7 tys. ton na powierzchni 11770 ha). Na obszarach o dużej koncentracji zakładów przemysłowych stwierdzono skażenie metalami ciężkimi (np. w rejonie Jaworzna, Będzina, Czeladzi), co wyklucza takie grunty z uprawy roślin przeznaczonych do spożycia. Badania OSChR w Gliwicach dostarczyły bardzo cennych informacji, gdyż dane państwowego monitoringu chemizmu gleb ornych dla województwa śląskiego obejmują tylko 18 próbek&lt;ref&gt;Monitoring chemizmu gleb ornych w Polsce w latach 2010-2012 (raport końcowy). Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa PIB, Puławy 2012.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Ochrona flory i fauny==<br /> <br /> Flora i fauna województwa śląskiego podlega bezpośredniej ochronie gatunkowej lub pomnikowej, a także z racji występowania na obszarach chronionych (patrz → [[Ochrona przyrody i jej zasobów]]). Obecność na danym obszarze naturalnych biocenoz i osobliwości przyrody ożywionej ma duże znaczenie nie tylko dla waloryzacji środowiska, w tym jego bioróżnorodności, ale także dla celów edukacyjnych. Stąd też jest główną przyczyną wytyczania przyrodniczych ścieżek dydaktycznych (często ze stanowiskami historycznymi, geologicznymi), mającego wymiar ochrony środowiska poprzez edukację. Według danych Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, w 2011 roku, na obszarze województwa śląskiego istniało 213 ścieżek o łącznej długości około 1280 km&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. Najwięcej ścieżek ma charakter przyrodniczo-historyczny (72), leśny (70) oraz ogólnoprzyrodniczy (36). W niewielkiej liczbie funkcjonują ścieżki nadwodne, geologiczne, dendrologiczne, florystyczne, faunistyczne i inne. Są one tworzone przez m.in. przez nadleśnictwa, stowarzyszenia, urzędy gmin, i stanowią bardzo ważny element służący podnoszeniu świadomości ekologicznej.<br /> <br /> ==Ochrona przed hałasem==<br /> <br /> Ochrona przed hałasem ma celu zapewnienie jak najlepszego stanu akustycznego środowiska poprzez utrzymanie natężenia hałasu na poziomie poniżej dopuszczalnego lub w najgorszym razie na poziomie dopuszczalnym. Poziomy dopuszczalne (w decybelach) określane są w rozporządzeniu Ministra Środowiska i różnicowane formą zagospodarowania terenu (np. rodzajem i przeznaczeniem zabudowy) oraz przedziałem czasu (np. określoną porą doby). Należy jednak dodać, że jeżeli klasyfikacja terenu nie w pełni odpowiada rodzajowi zabudowy, np. jeżeli na terenach przemysłowych znajduje się zabudowa mieszkaniowa, szpitale itp., to ochrona przed hałasem polega dodatkowo na stosowaniu rozwiązań technicznych, zapewniających właściwe warunki akustyczne w budynkach. Dla terenów, na których poziom hałasu przekracza poziom dopuszczalny, tworzy się programy ochrony środowiska przed hałasem, których celem jest dostosowanie poziomu hałasu do dopuszczalnego. Z kolei jeśli jakiś obszar wymaga szczególnej ochrony przed hałasem, to rada powiatu może wyznaczyć tzw. obszary ciche w aglomeracji lub obszary ciche poza aglomeracją&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Źródłem szczególnej uciążliwości pod względem hałasu jest transport. Potwierdza to przyjęcie (i w konsekwencji realizacja) na posiedzeniu Sejmiku Województwa Śląskiego (12 maja 2010 r.) „Programu ochrony środowiska przed hałasem dla województwa śląskiego do roku 2013 dla terenów poza aglomeracjami, położonych wzdłuż dróg krajowych, ekspresowych, autostrad i linii kolejowych”. Najmniejszą degradację klimatu akustycznego wywołuje transport lotniczy, gdyż dotyczy tylko stref około lotniskowych. Pierwsze badania kontrolne hałasu w pobliżu Międzynarodowego Portu Lotniczego Katowice w Pyrzowicach zostały przeprowadzone przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w lipcu 2011 roku. Wykazały one przekroczenia wartości dopuszczalnych tylko dla pory nocy. O wiele gorsza sytuacja występuje w przypadku transportu drogowego, ze względu na ciągle zwiększającą się liczbę pojazdów (w końcu 2002 roku w woj. śląskim było zarejestrowane 1,68 mln pojazdów, a w końcu 2011 roku już 2,48 mln) oraz nasilenie ruchu pojazdów ciężkich w porze nocy&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. Ochroną przed tego typu hałasem jest głównie budowa ekranów akustycznych. Według danych Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska&lt;ref&gt;http://www.gios.gov.pl/stansrodowiska/gios/pokaz_artykul/pl/front/raport_regionalny/slaskie (21.10.2013).&lt;/ref&gt;, w woj. śląskim, w latach 2000-2007, wybudowano wzdłuż dróg krajowych i autostrad 100551 metrów bieżących ekranów, natomiast wzdłuż dróg wojewódzkich 1794 mb. W ostatnich latach dla ograniczenia hałasu wybudowano szereg obwodnic wyprowadzających ciężki tabor poza centra miast (np. dla miasta Rybnik), wymieniane są wadliwe akustycznie nawierzchnie (np. na DK-46 na odcinku Herby – Lubliniec), remontuje się drogi, przebudowuje węzły drogowe (np. węzeł Mikołowska w Katowicach), wprowadza strefy uspokojonego ruchu w obszarach mieszkalnych (ograniczenie przepustowości ulic, ograniczenie prędkości), zakazuje używania klaksonów itp.<br /> Osobnym problemem jest hałas pochodzący z instalacji przemysłowych. Na terenie woj. śląskiego, najważniejszymi źródłami hałasu przemysłowego są przedsiębiorstwa związane z przemysłem górniczym, energetycznym, metalurgicznym i budowlanym. Działania redukujące poziomu hałasu pochodzącego z przedsiębiorstw są często wynikiem automonitoringu lub nieprawidłowości stwierdzonych przez zewnętrzny organ kontrolny. Polegają one głównie na umieszczaniu urządzeń zewnętrznych w budynkach, wyciszaniu budynków (np. wełną mineralną), stawianiu ekranów akustycznych lub modernizacji instalacji. Przykładów ograniczenia emisji hałasu do środowiska przez zakłady przemysłowe jest wiele – dla zorientowania w profilu działań wystarczy przytoczyć kilka z ostatnich lat: 1) budowa ekranu akustycznego po południowej stronie KWK „Piast” w Bieruniu”; 2) montaż ekranu wizualno-akustycznego z drzew zimozielonych i krzewów płożących, a także izolacja akustyczna instalacji w Saint Gobain Glass Sp. z o.o. w Dąbrowie Górniczej; 3) ograniczenie punktu sprzedaży węgla z wagą odmiarową do pory dziennej w KWK „Chwałowice” w Rybniku; 4) przeniesienie instalacji wyrzutów powietrza z jednostek filtrowentylacyjnych poza sąsiedztwo zabudowy mieszkaniowej w Magneti Marelli Exhaust System Polska Sp. z o.o. w Sosnowcu; 5) zastąpienie stacjonarnej instalacji odciągowej trocin przez odciągi mobilne w DREWBUD Sp. z o.o. w Tarnowskich Górach.<br /> <br /> W uzupełnieniu warto wspomnieć o ograniczeniach dla hałasu w obrębie terenów podlegających prawnej ochronie przyrody lub niechronionych, lecz o charakterze wypoczynkowym. Mowa tu np. o zakazie używania urządzeń głośnikowych lub zakazie użytkowania sprzętu pływającego o napędzie spalinowym (np. na zbiornikach Pogoria w Dąbrowie Górniczej).<br /> <br /> ==Ochrona w gospodarce odpadami==<br /> <br /> Niewłaściwa gospodarka odpadami może być źródłem zanieczyszczenia wszystkich komponentów środowiska przyrodniczego. Dotyczy to praktycznie każdego etapu postępowania z odpadami: gromadzenia, transportu, składowania, przeróbki. Zasady prawidłowej gospodarki odpadami na szczeblu krajowym reguluje Ustawa o odpadach&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach. Dz.U. 2013 poz. 21, z późniejszymi zmianami.&lt;/ref&gt; wraz z właściwymi aktami wykonawczymi, natomiast w poszczególnych województwach realizowane są założenia wojewódzkich „Planów gospodarki odpadami”. W województwie śląskim, obok dokumentu planistycznego&lt;ref&gt;Plan gospodarki odpadami dla województwa śląskiego 2014. Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego, ARCADIS Sp. z o.o., Katowice 2012.&lt;/ref&gt;, określono regionalizację tej gospodarki (uchwały Sejmiku Województwa Śląskiego nr IV/25/2/2012 oraz IV/32/9/2013). W czterech regionach, w systemie gospodarowania odpadami funkcjonuje 6 instalacji do mechaniczno-biologicznego przetwarzania zmieszanych odpadów komunalnych, 32 sortownie odpadów komunalnych, 30 kompostowni odpadów komunalnych, 7 instalacji do produkcji paliw alternatywnych, 28 składowisk odpadów komunalnych i inne składowiska. Działania ochronne w gospodarce odpadami kojarzą się głównie z eliminacją dzikich składowisk odpadów oraz właściwą eksploatacją składowisk użytkowanych prawnie, np. z ich właściwym odizolowaniem od środowiska gruntowo-wodnego, zabezpieczeniem przed skażeniem powietrza, czy rekultywacją. Należy je jednak identyfikować już od początkowych etapów cyklu życia produktów, tj. od zabiegów ograniczających ilość wytwarzanych odpadów. Ważne są także instrumenty prawno-administracyjne, wpływające w aspekcie ochronnym (oszczędnościowym) na gospodarowanie odpadami, takie jak opłaty marszałkowskie za składowanie odpadów, obostrzenia w składowaniu odpadów niebezpiecznych.<br /> <br /> Wzrost kosztochłonności produkcji (obok ogólnej recesji działalności przemysłowej) i postępowania z odpadami w dobie gospodarki rynkowej przyczynił się do racjonalizacji zużycia surowców. Przełożyło się to na zmniejszenie ilości wytwarzanych odpadów, co wyraźnie widać na przykładzie województwa śląskiego. W 2001 roku wytworzono w jego obrębie 45,87 mln ton odpadów przemysłowych oraz 1,54 mln ton odpadów komunalnych&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, natomiast w 2011 roku 35,18 mln ton opadów przemysłowych i 1,36 mln ton odpadów komunalnych&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. Podstawą ochrony środowiska w gospodarce odpadami jest przetwórstwo odpadów wytworzonych i przez to minimalizacja ich gromadzenia na składowiskach. W tym zakresie dane dla województwa śląskiego za 2011 rok są następujące&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;: z wytworzonych odpadów przemysłowych 87,5% poddano odzyskowi, 0,01% unieszkodliwiono termicznie, 0,02% unieszkodliwiono w inny sposób, 1,67% zmagazynowano czasowo, 10,8% (3,78 mln ton) trafiło na składowiska należące do zakładów przemysłowych (np. hałdy, baseny osadowe); z zebranych odpadów komunalnych 76,2% zdeponowano na składowiskach komunalnych, a pozostałą część skierowano na linie segregacyjne i do kompostowni. Widoczna jest zatem potrzeba przede wszystkim lepszego zagospodarowania odpadów komunalnych, choć w ostatnich latach nastąpiła w tym zakresie duża poprawa – w 2001 roku na składowiska trafiło aż 95,5% odpadów komunalnych. Poprawa ta wynika z ciągłego powstawania nowych linii do segregacji odpadów, kompostowni, instalacji przetwórstwa odpadów itp. Problemem w województwie śląskim są odpady przemysłowe zeskładowane w przeszłości. Ich ilość na końcu 2011 roku określono na prawie 551 mln ton, a zajmują powierzchnię 1737 hektarów&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;, którą należy traktować jako poprzemysłową i zdegradowaną. Powierzchnia ta stopniowo jest rekultywowana – w 2011 roku zabiegi objęły 65,7 ha. Rekultywacja bywa jednak trudna, zwłaszcza w obrębie zwałowisk odpadów górnictwa węglowego, które często wykazują aktywność termiczną. Materiał ze starych składowisk, w miarę możliwości, wydobywa się z przeznaczeniem na cele przemysłowe lub np. dla budownictwa, czy produkcji kruszyw drogowych. Potrzebę działań w zakresie rekultywacji podkreśla fakt, że odpady były niegdyś składowane bezpośrednio na gruncie i stanowią teraz obiekty o charakterze „bomb ekologicznych”. W ostatnich latach, działania rekultywacyjne na szeroką skalę prowadzi się na terenach byłych Zakładów Chemicznych „Tarnowskie Góry”, ale szereg prac naprawczych obejmuje też uważane za szczególnie niebezpieczne tereny Zakładów Chemicznych „Organika Azot” S.A. w Jaworznie, Huty Metali Nieżelaznych „Szopienice” S.A. w Katowicach, PMIB „Izolacja” w Ogrodzieńcu, byłej Rafinerii Czechowice S.A. w Czechowicach-Dziedzicach.<br /> <br /> Większość dawnych oraz wytwarzanych obecnie odpadów przemysłowych to odpady niebezpieczne. Należy do nich zaliczyć także wycofane z produkcji materiały zawierające azbest, które według założeń krajowych powinny zostać unieszkodliwione do 2032 roku. W województwie śląskim unieszkodliwiono w latach 2008-2011 ponad 10 tys. ton odpadów azbestowych, pochodzących z demontażu w obiektach przemysłowych i budynkach mieszkalnych. Odpady te deponowano na składowiskach w Knurowie, Jastrzębiu Zdroju, Dąbrowie Górniczej (2 składowiska) oraz Świętochłowicach (jeden obiekt został zamknięty w 2009 roku, lecz uruchomiono nowy w 2012 roku). Istotnym działaniem rekultywacyjnym w odniesieniu do odpadów niebezpiecznych było przeprowadzenie w latach 1998-2009 likwidacji 7 mogilników (w Chorzowie, Świerklańcu, Pszczynie, Zabrzu, Sośnicowicach, Pilchowicach, Cieszynie), z których usunięto 167,55 ton przeterminowanych pestycydów i opakowań po takich środkach.<br /> <br /> Działania ochronne w gospodarce odpadami województwa śląskiego są wyszczególniane w kolejnych Planach gospodarki odpadami. W aktualnym dokumencie&lt;ref&gt;Plan gospodarki odpadami dla województwa śląskiego 2014. Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego, ARCADIS Sp. z o.o., Katowice 2012.&lt;/ref&gt; obejmują one lata 2012-2022, i dotyczą w dużej mierze budowy, rozbudowy lub likwidacji składowisk, eliminacji dzikich wysypisk, rozwoju selektywnej zbiórki odpadów, budowy sortowni i kompostowni, montażu linii przeróbki odpadów, rekultywacji starych składowisk itp. Zakłada się, że już do końca 2014 roku składowane będzie maksymalnie 60% wytworzonych odpadów komunalnych. Zakłada się także bardzo wysoki poziom odzysku materiałów z poszczególnych grup odpadów przemysłowych.<br /> <br /> <br /> Autorzy:[[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]],</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Ochrona_%C5%9Brodowiska&diff=2547 2014-12-09T09:18:43Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div><br /> <br /> Termin ochrona środowiska został zdefiniowany w Ustawie Prawo ochrony środowiska z dnia 27 kwietnia 2001 roku. Zgodnie z zapisem prawnym, ochronę środowiska należy rozumieć jako „podjęcie lub zaniechanie działań, umożliwiające zachowanie lub przywracanie równowagi przyrodniczej; ochrona ta polega w szczególności na: a) racjonalnym kształtowaniu środowiska i gospodarowaniu zasobami środowiska zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju, b) przeciwdziałaniu zanieczyszczeniom, c) przywracaniu elementów przyrodniczych do stanu właściwego”&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;. Wymieniona ustawa oraz idące w ślad za nią liczne akty wykonawcze precyzują warunki i procedury dla realizacji zabiegów chroniących środowisko. Mowa tu między innymi o monitoringu poszczególnych komponentów środowiska, ocenie parametrów środowiskowych i ich poziomach jakie winny zostać osiągnięte, a nawet o zasadach postępowania administracyjnego. Efektem ochrony środowiska ma być zrównoważone funkcjonowanie ekosystemów, a więc na odpowiednim poziomie czystości i bioróżnorodności. Mogą temu służyć różnorodne działania – typowo technologiczne, np. kanalizacja gospodarstw domowych i oczyszczanie ścieków, odpylanie emitowanych gazów, rekultywacja terenów zdegradowanych, lub pośrednie, np. pobieranie opłat za korzystanie ze środowiska, czy też wydzielanie stref ochronnych, jak choćby stref niedostępnych dla ruchu pojazdów, stref ciszy, stref ochrony źródliskowej itp. Czasem działania ochronne nie są potrzebne – wystarczy zaprzestanie postępowania zmieniającego środowisko (np. zaniechanie pozyskiwania surowców) by w przyrodzie doszło do regeneracji ekosystemów, w tym ich samooczyszczenia i zasiedlenia przez organizmy żywe. W tym miejscu warto jednak nadmienić, że spontaniczna renaturalizacja, bez celowych zabiegów rekultywacyjnych, skutkuje czasem procesami niekorzystnymi, np. sukcesjami roślinnymi o niskim wskaźniku bioróżnorodności, także z udziałem obcych gatunków inwazyjnych. Trzeba też pamiętać, że wszelkie działania ochronne muszą być dostosowane do regionalnych, a nawet lokalnych uwarunkowań środowiskowych. Zatem podejmowanie ochrony środowiska powinno być podparte zarówno wiedzą technologiczną, jak i przyrodniczo-ekologiczną, i opiniowane przez odpowiednie panele ekspertów. Przywrócenie równowagi przyrodniczej to z reguły proces skomplikowany i długotrwały, a jej zachowanie wymaga szczególnej ostrożności w użytkowaniu zasobów środowiskowych przez człowieka.<br /> <br /> Ochrona środowiska w województwie śląskim nabiera specyficznego i ważkiego znaczenia w skali Polski. Wynika to ze znaczących przekształceń środowiska przyrodniczego, spowodowanych kilkuwiekową działalnością górniczo-przemysłową w tzw. Górnośląskim Okręgu Przemysłowym. Prace wydobywcze, przetwórstwo kopalin, ekspansja zabudowy komunalnej i przemysłowej oraz wszelkie następstwa tych działań i procesów (np. trzebież lasów, składowanie odpadów, osiadanie terenu), doprowadziły zwłaszcza w centralnej części dzisiejszego województwa do wielkoskalowej degradacji środowiska. Pilną potrzebę podjęcia ochrony środowiska potwierdziło wydzielenie na tym terenie w latach 80. XX wieku trzech obszarów ekologicznego zagrożenia (Uchwała Rady Ministrów nr 21/83): górnośląskiego, rybnickiego i myszkowsko-zawierciańskiego. Proces przywracania równowagi przyrodniczej nawiązuje do przemian ustrojowo-gospodarczych po 1989 roku. Ich konsekwencją było ograniczenie produkcji przemysłowej i co za tym idzie spadek emisji zanieczyszczeń do środowiska, racjonalizacja korzystania z zasobów środowiska, a z czasem wzrost świadomości ekologicznej i kształtowania przestrzeni w warunkach prawa europejskiego implementowanego na prawodawstwo polskie. Wskutek różnorodnych działań technologicznych i prawno-administracyjnych stan środowiska uległ wyraźnej poprawie, czego dowodem niech będą treści poniższych bloków tematycznych hasła ''ochrona środowiska''. Obecnie, w odniesieniu do [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]], zupełnie nieuzasadniony jest stereotypowy pogląd o zniszczeniach i zanieczyszczeniu środowiska przekraczającym wszelkie dopuszczalne normy i deprecjonowanie informacji na temat sukcesów zabiegów ochronnych, a także spontanicznej regeneracji przyrody&lt;ref&gt;Andrzej T. Jankowski, Mariusz Rzętała, Stereotyp w postrzeganiu stanu środowiska przyrodniczego Wyżyny Śląskiej, Znaczenie badań krajobrazowych dla zrównoważonego rozwoju. Uniwersytet Warszawski, Warszawa. s. 641-654. s.641-654.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Ochrona powietrza==<br /> [[Plik:Ochr 1.jpg|300px|thumb|right|Fot. 1. Uprawa roślinności „energetycznej” w Tychach (fot. M. Rzętała).]]<br /> Według zapisu Ustawy Prawo Ochrony Środowiska, „ochrona powietrza polega na zapewnieniu jak najlepszej jego jakości, w szczególności przez: 1) utrzymanie poziomów substancji w powietrzu poniżej dopuszczalnych dla nich poziomów lub co najmniej na tych poziomach; 2) zmniejszanie poziomów substancji w powietrzu co najmniej do dopuszczalnych, gdy nie są one dotrzymane; 3) zmniejszanie i utrzymanie poziomów substancji w powietrzu poniżej poziomów docelowych albo poziomów celów długoterminowych lub co najmniej na tych poziomach”&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;. Wymienione poziomy są określane w stosownych Rozporządzeniach Ministra Środowiska. Utrzymanie tych poziomów wymaga w pierwszej kolejności zachowania prawnych standardów emisyjnych z określonych instalacji, tj. zachowania odpowiedniego składu gazów odlotowych. Działania ochronne spoczywają zatem głównie na emitujących i sprowadzają się do ograniczania emisji zanieczyszczeń pyłowych i gazowych, między innymi przy zastosowaniu różnorodnych technologii odpylających i pochłaniających substancje gazowe. O ile w przedsiębiorstwach standardy są na ogół zachowane, to problemem pozostaje niekontrolowana emisja z zabudowy prywatnej, nazywana niską emisją. W sytuacji rejestrowania przekroczeń dopuszczalnych poziomów substancji w powietrzu, władze samorządowe przystępują do realizacji planów ochrony powietrza, określając konieczne działania ochronne, związane np. z wymianą urządzeń emisyjnych lub rodzaju paliwa.<br /> <br /> W Polsce, a szczególnie na obszarze dzisiejszego województwa śląskiego, wielkość emisji zanieczyszczeń do powietrza uległa zmniejszeniu na skutek recesji przemysłu, racjonalizacji zużycia paliw, a także instalowania urządzeń oczyszczających, aby spełnić standardy emisyjne. Stąd też, jak wspomniano, problemem w ochronie powietrza nie jest już nadmierna emisja zanieczyszczeń przemysłowych. Często podawanym skutkiem pośrednich i bezpośrednich zabiegów ochronnych jest bardzo znaczne zmniejszenie emisji pyłów i w konsekwencji ich depozycji. Jeszcze w końcu lat 70. XX wieku tylko na obszarze dawnego województwa katowickiego emitowano rocznie ponad 600 tys. ton zanieczyszczeń pyłowych, tymczasem na początku XXI wieku (w 2001 roku) w województwie śląskim wyemitowano ich 32,8 tys. ton&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;. Emisja zanieczyszczeń pyłowych w woj. śląskim w 2006 roku wynosiła już zaledwie 20,1 tys. ton&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2006 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2007.&lt;/ref&gt;. Znaczący spadek w skali dziesięcioleci dotyczył także emisji zanieczyszczeń gazowych, lecz od końca lat 90. XX wieku widoczna była tendencja wzrostowa. Jej wyrazem mogą być następujące dane wielkości emisji gazów w województwie śląskim&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2006 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2007.&lt;/ref&gt;: 2001 r. – 34,09 mln ton, 2004 r. – 42,24 mln ton, 2006 r. – 45,16 mln ton. Funkcjonowanie urządzeń redukujących emisję pyłów i gazów do atmosfery poważnie ogranicza wyemitowane ilości. W raporcie dotyczącym stanu środowiska w województwie śląskim w 2011 roku&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt; odnotowano, że w 335 zakładach szczególnie uciążliwych dla czystości powietrza, w urządzeniach oczyszczających zatrzymano aż 99,7% wytworzonych zanieczyszczeń pyłowych oraz 30,5% wytworzonych zanieczyszczeń gazowych. Najbardziej niekorzystna sytuacja dotyczy spalania paliw w gospodarstwach domowych. W tym sektorze interesującą dla ochrony powietrza alternatywą jest zastąpienie paliwa węglowego biomasą. Najbardziej znane jest wykorzystanie biomasy wierzbowej, dające efekt ekologiczny w postaci redukcji emisji wielu substancji nawet o ponad 90% w stosunku do emisji ze spalania węgla&lt;ref&gt;Karol Węglarzy, Irena Skrzyżala, Czy Salix viminalis poprawia bilans energetyczny kraju?, Inżynieria Ekologiczna 33, Warszawa 2013, s.164-174.&lt;/ref&gt;. Plantacje roślin energetycznych w województwie śląskim (fot. 1) nie są jednak rozpowszechnione, co może wynikać z cofnięcia w 2010 roku wsparcia ekonomicznego dla upraw roślin energetycznych.<br /> <br /> W sektorze ochrony powietrza, każdego roku w województwie śląskim realizowane są zadania (często przy współfinansowaniu przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach) pozwalające na zmniejszenie emisji zanieczyszczeń do atmosfery. Przykładowo w roku 2011 zakończono realizację aż 224 zadań5, np. budowę bloku energetycznego przez Koksownię „PRZYJAŹŃ” Sp. z o.o. z Dąbrowy Górniczej (w którym będzie wykorzystywany gaz odpadowy) lub budowę instalacji zasilania biomasą oraz modernizację kotła fluidalnego OF-135 w Elektrociepłowni Tychy S.A. Działania takie, a także akty prawa miejscowego wprowadzające programy ochrony powietrza, wpływają na poprawę jakości powietrza w województwie, choć nadal zdarzają się przekroczenia poziomów dopuszczalnych niektórych substancji. Najbardziej znacząca poprawa była obserwowana przed rokiem 2000&lt;ref&gt;Mieczysław Leśniok, Zanieczyszczenie wód opadowych w obrębie Wyżyny Śląsko-Krakowskiej, Katowice 1996.&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;Mieczysław Leśniok, Zróżnicowanie zanieczyszczenia powietrza i zakwaszenia opadów atmosferycznych na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej w latach 1986-1999, Środowisko przyrodnicze regionu górnośląskiego – stan poznania, zagrożenia i ochrona, Sosnowiec 2000, s.45-49.&lt;/ref&gt;. Średnioroczne stężenie pyłu zawieszonego w Sosnowcu zmniejszyło się od ponad 200 μg/m³ w połowie lat 1980. do około 60 μg/m³ w końcu lat 1990. Z kolei w ciągu lat 1990., średnioroczne stężenia SO2 i NOx w Cieszynie zmniejszyły się od około 40 do około 10 μg/m³. Obecnie, informacji o stanie sanitarnym powietrza dostarcza system zwany Śląskim Monitoringiem Powietrza. W 2012 roku obejmował on funkcjonowanie około 200 stanowisk pomiarów jakości powietrza, w tym 16 automatycznych stacji monitoringu.<br /> <br /> ==Ochrona wód==<br /> [[Plik:Ochr tabela.png|400px|thumb|left|Tabela 1. Gospodarka wodno-ściekowa w woj. śląskim w latach 2001 i 2011 (na podstawie raportów o stanie środowiska w województwie śląskim&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. ]]<br /> [[Plik:Ochr tab2.png|thumb|400px|left|Tabela 2. Stan jakościowy wody Przemszy w Chełmku (średnie wartości parametrów w latach 1993, 2001 i 2011) na podstawie danych OBKiŚ oraz WIOŚ w Katowicach.]]<br /> [[Plik:Ochr2.jpg|300px|thumb|right|Fot. 2. Wyrobisko poeksploatacyjne Kuźnica Warężyńska w początkowym okresie rekultywacji (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr3.jpg|300px|thumb|right|Fot. 3. Zbiornik wodny Kuźnica Warężyńska utworzony w wyrobisku po eksploatacji piasku (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr4.jpg|300px|thumb|right|Fot. 4. Zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Żabie doły” w strefie zapadlisk i osiadań górniczych na pograniczu Bytomia i Chorzowa (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr5.jpg|300px|thumb|right|Fot. 5. Składowisko odpadów górnictwa węglowego w Będzinie Grodźcu w początkowym stadium rekultywacji (fot. M. Rzętała)]]<br /> [[Plik:Ochr6.jpg|300px|thumb|left|Fot. 6. Zrekultywowane składowisko odpadów górnictwa węglowego w Będzinie Grodźcu (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr7.jpg|300px|thumb|left|Fot. 7. Zagospodarowane grunty składowiska odpadów górnictwa węglowego w Będzinie Grodźcu (fot. M. Rzętała)]]<br /> [[Plik:Ochr8.jpg|300px|thumb|right|Fot. 8. Sportowa Dolina w Bytomiu – dawne wyrobisko dolomitów (fot. M. Rzętała).]]<br /> <br /> Ochrona wód polega na zapewnieniu ich jak najlepszej jakości, w tym utrzymywanie ilości wody na poziomie zapewniającym ochronę równowagi biologicznej, w szczególności przez: 1) utrzymywanie jakości wód powyżej albo co najmniej na poziomie wymaganym w przepisach; 2) doprowadzanie jakości wód co najmniej do wymaganego przepisami poziomu, gdy nie jest on osiągnięty&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;. W aspekcie jakościowym, działania ochronne są w dużej części mocno powiązane np. z ochroną powietrza, ochroną gleb, czy też z bezpieczeństwem w gospodarce odpadami, gdyż zanieczyszczenia dostają się do wód różnymi drogami. Odbywa się to nie tylko wraz ze zrzutem nieczystości bezpośrednio do wód, ale między innymi także w wyniku depozycji substancji z atmosfery lub ich migracji ze środowiska gruntowego do wód podziemnych i powierzchniowych. Stąd też w niniejszym bloku poruszona zostanie problematyka ochrony bezpośredniej.<br /> Wobec ubogich zasobów wodnych województwa śląskiego, ochrona stanu ilościowego wód polega przede wszystkim na tworzeniu zbiorników wodnych. Mowa tu nie tylko o budowie zapór na ciekach, ale także zatapianiu większości wyrobisk surowców mineralnych. Spektakularnym przykładem wodnego kierunku rekultywacji wyrobisk w ostatnich latach jest utworzenie dużego zbiornika Kuźnica Warężyńska (fot. 2 i 3) w rejonie Dąbrowy Górniczej. Ponieważ każda forma gromadzenia wody jest istotna, w województwie utrzymywane są liczne niewielkie zbiorniki celowe (stawy rekreacyjne, zbiorniki wody przemysłowej, stawy hodowlane), a także pozwala się na spontaniczne zalewanie przez wody gruntowe powstających wklęsłych form terenu, zwłaszcza niecek z osiadania. Zbiorniki takie asymilują się w środowisku i nierzadko tworzą interesujące enklawy bogactwa przyrodniczego, czego przykładem może być zespół zbiorników na pograniczu Bytomia i Chorzowa, objęty ochroną prawną jako „Zespół przyrodniczo-krajobrazowy Żabie Doły” (fot. 4). Skalę powstawania zbiorników wodnych związanych z rozwojem przemysłu i przekształceniami środowiska w XX wieku najlepiej oddają dane na temat liczby zbiorników wodnych&lt;ref&gt;Stanisław Czaja, Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.&lt;/ref&gt;. W roku 1902 na obszarze konurbacji katowickiej występowały 142 zbiorniki wodne o łącznej powierzchni 1,92 km². W roku 1955 ich liczba wynosiła 1130, a powierzchnia 8,10 km². Dla roku 1994 dane są następujące: 1188 i 10,2 km². Liczne występowanie zbiorników wodnych zwłaszcza w centralnej części województwa przydaje temu obszarowi charakteru pojeziernego&lt;ref&gt;Mariusz Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Ochronie ilościowego stanu zasobów wodnych przysłużyły się w sposób nieplanowy zmiany sytuacji gospodarczej Polski po transformacji ustrojowej. Ograniczenie produkcji przemysłowej, a także determinowana ekonomicznie racjonalizacja wykorzystywania zasobów środowiskowych (wzrost cen wody i odbioru ścieków, opłaty za korzystanie ze środowiska) spowodowały znaczny spadek poboru wód – w województwie śląskim w przykładowym dziesięcioleciu od 2001 r. do 2011 r. o ponad 20%&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt; (Tab. 1). Nieco większa eksploatacja dotyczy wód powierzchniowych. W 2011 roku, dla celów produkcji, wody powierzchniowe i podziemne pobierane były w podobnych proporcjach, lecz na potrzeby wodociągowe w ponad 60% pobrano wody powierzchniowe&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Bezpośrednia ochrona jakości wód polega głównie na ograniczaniu ładunku zanieczyszczeń dostających się do środowiska wodnego wraz ze ściekami. Zmniejszenie ilości pobieranej ze środowiska i wykorzystywanej wody pociągnęło za sobą zmniejszenie ilości powstających ścieków, przy czym w ostatnich latach spadek ten dotyczył ścieków komunalnych (Tab. 1). Zmniejszaniu ilości ścieków towarzyszy intensyfikacja ich oczyszczania poprzez rozbudowę sieci kanalizacyjnych, uruchamianie nowych oczyszczalni, bądź modernizację istniejących, w ramach licznych projektów własnych lub współfinansowanych ze środków unijnych. W przypadku ścieków przemysłowych, w 2011 roku były one oczyszczane w 184 oczyszczalniach. Oczyszczaniu podlegało około 72% tych ścieków. Większość ścieków przemysłowych nieoczyszczanych to wody kopalniane, których zrzut do środowiska często jest kontrolowany tylko poprzez odpowiednie dozowanie. W przypadku oczyszczania ścieków komunalnych obserwuje się wyraźny progres (Tab. 1), tzn. wzrasta liczba oczyszczalni komunalnych i odsetek korzystających z nich mieszkańców, stąd odsetek ścieków oczyszczanych w ich ogólnej ilości jest bardzo wysoki – 98,6% w 2011 roku.<br /> <br /> Efektem działań ograniczających dopływ zanieczyszczeń do wód jest poprawa ich jakości. Informacji w tym zakresie dostarczają między innymi wyniki państwowego monitoringu wód, realizowanego przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach, a w przypadku wód podziemnych także Państwowy Instytut Geologiczny (PIG PIB). Na obszarze województwa śląskiego, monitoring jakości wód powierzchniowych w 2012 roku obejmował 118 punktów na wodach płynących oraz wody 10 zbiorników zaporowych. Wody podziemne były badane w 94 punktach w ramach krajowej sieci monitoringu diagnostycznego, w 61 punktach sieci regionalnej oraz w 28 punktach monitoringu badawczego (12 w powiecie tarnogórskim – badania trichloroetenu oraz tetrachloroetenu; 16 w rejonie Dąbrowy Górniczej – badania zanieczyszczeń przemysłowych). Przykładem sukcesywnej poprawy jakości wód mogą być zaprezentowane w tabeli 2 korzystne zmiany wielu parametrów fizykochemicznych wód rzeki Przemszy w Chełmku (na granicy województwa śląskiego i małopolskiego). Interesującym faktem w aspekcie poprawy jakości wód jest także samooczyszczanie wód cieków podczas ich przepływu przez zbiorniki wodne, np. przez zbiornik Pogoria I&lt;ref&gt;Andrzej Jaguś, Mariusz Rzętała, Hydrochemiczne konsekwencje zasilania zbiorników przepływowych wodami zanieczyszczonymi, Rocznik Ochrona Środowiska 14, Koszalin 2012, s.632-649.&lt;/ref&gt;. Podejmowane są także działania mające na celu oczyszczanie niektórych zbiorników. Czasem oczyszczanie jest rezultatem działania rekultywacyjnego, jakim był np. montaż rury Olszewskiego w zbiorniku Pławniowice (rura odprowadzająca ze zbiornika wody przydenne), a czasem zachodzi przy okazji innych prac, choćby wydobycia osadów (np. ze zbiornika Dzierżno Duże).<br /> <br /> ==Ochrona gleb i powierzchni ziemi==<br /> <br /> Ochrona powierzchni ziemi, według Ustawy Prawo ochrony środowiska, polega na&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;:<br /> *'''1)zapewnieniu jak najlepszej jej jakości, w szczególności przez:'''<br /> *a) racjonalne gospodarowanie,<br /> *b) zachowanie wartości przyrodniczych,<br /> *c) zachowanie możliwości produkcyjnego wykorzystania,<br /> *d) ograniczanie zmian naturalnego ukształtowania,<br /> *e) utrzymanie jakości gleby i ziemi powyżej lub co najmniej na poziomie wymaganych standardów,<br /> *f) doprowadzenie jakości gleby i ziemi co najmniej do wymaganych standardów, jeżeli nie są one dotrzymane,<br /> *g) zachowanie wartości kulturowych, z uwzględnieniem zabytków archeologicznych;<br /> *'''2) zapobieganiu ruchom masowym ziemi i ich skutkom.'''<br /> <br /> Odrębnymi, lecz uzupełniającymi się przepisami, zostały objęte grunty rolne i leśne, dla których zasady ochrony wyartykułowano w Ustawie o ochronie gruntów rolnych i leśnych&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych. Dz.U. 1995 Nr 16 poz. 78, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;, zwracając szczególną uwagę na problem zachowania ich dotychczasowych funkcji. A zatem kwestią kluczową w ochronie powierzchni ziemi jest utrzymanie gruntów w takim stanie morfologicznym i fizykochemicznym, aby możliwe było ich wykorzystanie. Wykorzystanie to może mieć charakter produkcyjny, ale nie mniej istotnym kierunkiem jest przystosowanie terenu np. do funkcji rekreacyjnych, edukacyjnych, czy nawet handlowo-usługowych.<br /> <br /> W województwie śląskim, ochrona powierzchni ziemi w dużej mierze nabiera charakteru rekultywacyjnego w związku z rozprzestrzenieniem terenów zniszczonych przez wydobycie surowców, składowanie odpadów górniczych, czy też przetwórstwo kopalin i inny przemysł. Częstym kierunkiem działań ochronnych jest rekultywowanie hałd i zwałowisk górniczych, poprzez odpowiednie modelowanie ukształtowania, czasem użyźnienie powierzchni, a następnie wprowadzanie roślinności zielnej, krzewiastej i drzewiastej (Fot. 5-7), co w konsekwencji może skutkować przekazaniem gruntów do użytkowania rolniczego lub prowadzenia gospodarki leśnej. Nie brak też zabiegów rekultywacyjnych w kierunku społecznym, tj. adaptacji terenów pogórniczych na obszary o funkcjach wypoczynkowych. Przykładem może być zagospodarowanie obszaru górnictwa dolomitu w Bytomiu, gdzie urozmaiconą rzeźbę terenu wykorzystano do utworzenia terenów rekreacyjno-sportowych pod nazwą Sportowa Dolina (Fot. 8). Tereny bardziej wyrównane (poprzemysłowe, różnorodne nieużytki) znajdują z kolei zainteresowanie ze strony deweloperów lub inwestorów centrów handlowo-usługowych – na takich właśnie wybudowano np. kompleks Silesia City Center w Katowicach oraz kompleks Plejada w Sosnowcu. Obok zabiegów rekultywacyjnych znane są przypadki spontanicznych sukcesji roślinnych na terenach pogórniczych, które doprowadziły do uformowania obszarów cennych przyrodniczo pod względem naukowym, edukacyjnym i społecznym, czego przykładem jest teren rezerwatu przyrody Segiet na pograniczu Bytomia i Tarnowskich Gór. W sytuacji degradacji powierzchni ziemi w formie wyrobisk poeksploatacyjnych, powszechny jest ich wodny kierunek rekultywacji, prowadzący do tworzenia zbiorników (np. zespół zbiorników wodnych Pogoria, zbiorniki Dzierżno Małe i Duże), które pod warunkiem korzystnej jakości wód służą wypoczynkowi i rekreacji. Woda wypełnia też wiele niecek z osiadania i zapadlisk, które przy niewielkiej (a nawet bez) ingerencji człowieka mogą utworzyć cenną kompozycję przyrodniczo-krajobrazową, jaką są na przykład – wspomniane w bloku dotyczącym ochrony wód – Żabie Doły na pograniczu Bytomia i Chorzowa. Najlepszym przykładem powodzenia działań rekultywacyjnych, przeprowadzonych kompleksowo i na dużym obszarze (około 6 km²), jest istniejący już kilkadziesiąt lat Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku w Chorzowie (jeden z największych parków śródmiejskich w Europie), w którym znajdują się zbiorniki wodne, kompleksy leśne, tereny zieleni parkowej, ogród zoologiczny i wiele obiektów użytkowych.<br /> <br /> Wyraźna tendencja do ochrony powierzchni ziemi poprzez przywracanie wartości przyrodniczych i funkcjonalności terenom zniszczonym jest widoczna od czasu przemian ustrojowo-gospodarczych. Końcem lat 1980., grunty zdewastowane i zdegradowane w dawnym województwie katowickim zajmowały powierzchnię ponad 10 tys. ha, a dzięki zabiegom rekultywacyjnym bądź samoistnej renaturalizacji, w ciągu 10 lat ich wielkość zmniejszyła się o około 20%&lt;ref&gt;Roczniki statystyczne, 1979-2008. GUS, Warszawa.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Roczniki statystyczne województwa katowickiego, 1997-1998. Urząd Statystyczny, Katowice.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Roczniki statystyczne województwa śląskiego, 2000-2008. Urząd Statystyczny, Katowice.16 Stan środowiska w województwie śląskim w 2005 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2006.&lt;/ref&gt;. Również w obrębie województwa śląskiego (od końca lat 1990.) tendencja ta została utrzymana. Każdego roku pewien areał gruntów zdewastowanych i zdegradowanych jest objęty rekultywacją – w 2011 roku były to 243 hektary, z czego 68 ha zrekultywowano na cele rolnicze, a 40 ha na cele leśne&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. Wśród przykładowych działań ochronnych w ostatnich latach, pokazując ich różnorodność profilową, można wymienić: rekultywację zdegradowanego terenu po byłych Zakładach Chemicznych „Tarnowskie Góry”, zagospodarowanie przyrodnicze zwałowiska odpadów powęglowych w Chorzowie i Siemianowicach Śląskich, założenie upraw sadowniczych w Śląskim Ogrodzie Botanicznym w Mikołowie, zamknięcie i rekultywację składowiska odpadów we Włodowicach i wiele innych, związanych też z usuwaniem szkód w środowisku, np. odnawianiem powierzchni wiatrołomowych. Należy dodać, że wszelkie działania polegające na wprowadzaniu roślinności na terenach o urozmaiconej rzeźbie stanowią – obok ich planowego przeznaczenia – ochronę przed erozją oraz ruchami masowymi gruntu (obrywaniem, osuwaniem, spełzywaniem).<br /> <br /> W zakresie ochrony powierzchni ziemi potrzebne są również działania służące ochronie środowiska rolniczego (na dzień 1 stycznia 2012 roku powierzchnia użytków rolnych w województwie śląskim wynosiła 636,1 tys. ha&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;). Wykazały to badania przeprowadzone w 2005 roku przez Okręgową Stację Chemiczno-Rolniczą w Gliwicach, obejmujące analizę 21707 próbek glebowych z gospodarstw rolnych 26 powiatów województwa śląskiego. Stwierdzono poważne zakwaszenie gleb i w tym samym roku wysiano na powierzchni 13710 ha (w 35 gminach) 41 tys. ton wapna nawozowego (w następnym roku wysiano 34,7 tys. ton na powierzchni 11770 ha). Na obszarach o dużej koncentracji zakładów przemysłowych stwierdzono skażenie metalami ciężkimi (np. w rejonie Jaworzna, Będzina, Czeladzi), co wyklucza takie grunty z uprawy roślin przeznaczonych do spożycia. Badania OSChR w Gliwicach dostarczyły bardzo cennych informacji, gdyż dane państwowego monitoringu chemizmu gleb ornych dla województwa śląskiego obejmują tylko 18 próbek&lt;ref&gt;Monitoring chemizmu gleb ornych w Polsce w latach 2010-2012 (raport końcowy). Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa PIB, Puławy 2012.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Ochrona flory i fauny==<br /> <br /> Flora i fauna województwa śląskiego podlega bezpośredniej ochronie gatunkowej lub pomnikowej, a także z racji występowania na obszarach chronionych (patrz → [[Ochrona przyrody i jej zasobów]]). Obecność na danym obszarze naturalnych biocenoz i osobliwości przyrody ożywionej ma duże znaczenie nie tylko dla waloryzacji środowiska, w tym jego bioróżnorodności, ale także dla celów edukacyjnych. Stąd też jest główną przyczyną wytyczania przyrodniczych ścieżek dydaktycznych (często ze stanowiskami historycznymi, geologicznymi), mającego wymiar ochrony środowiska poprzez edukację. Według danych Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, w 2011 roku, na obszarze województwa śląskiego istniało 213 ścieżek o łącznej długości około 1280 km&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. Najwięcej ścieżek ma charakter przyrodniczo-historyczny (72), leśny (70) oraz ogólnoprzyrodniczy (36). W niewielkiej liczbie funkcjonują ścieżki nadwodne, geologiczne, dendrologiczne, florystyczne, faunistyczne i inne. Są one tworzone przez m.in. przez nadleśnictwa, stowarzyszenia, urzędy gmin, i stanowią bardzo ważny element służący podnoszeniu świadomości ekologicznej.<br /> <br /> ==Ochrona przed hałasem==<br /> <br /> Ochrona przed hałasem ma celu zapewnienie jak najlepszego stanu akustycznego środowiska poprzez utrzymanie natężenia hałasu na poziomie poniżej dopuszczalnego lub w najgorszym razie na poziomie dopuszczalnym. Poziomy dopuszczalne (w decybelach) określane są w rozporządzeniu Ministra Środowiska i różnicowane formą zagospodarowania terenu (np. rodzajem i przeznaczeniem zabudowy) oraz przedziałem czasu (np. określoną porą doby). Należy jednak dodać, że jeżeli klasyfikacja terenu nie w pełni odpowiada rodzajowi zabudowy, np. jeżeli na terenach przemysłowych znajduje się zabudowa mieszkaniowa, szpitale itp., to ochrona przed hałasem polega dodatkowo na stosowaniu rozwiązań technicznych, zapewniających właściwe warunki akustyczne w budynkach. Dla terenów, na których poziom hałasu przekracza poziom dopuszczalny, tworzy się programy ochrony środowiska przed hałasem, których celem jest dostosowanie poziomu hałasu do dopuszczalnego. Z kolei jeśli jakiś obszar wymaga szczególnej ochrony przed hałasem, to rada powiatu może wyznaczyć tzw. obszary ciche w aglomeracji lub obszary ciche poza aglomeracją&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Źródłem szczególnej uciążliwości pod względem hałasu jest transport. Potwierdza to przyjęcie (i w konsekwencji realizacja) na posiedzeniu Sejmiku Województwa Śląskiego (12 maja 2010 r.) „Programu ochrony środowiska przed hałasem dla województwa śląskiego do roku 2013 dla terenów poza aglomeracjami, położonych wzdłuż dróg krajowych, ekspresowych, autostrad i linii kolejowych”. Najmniejszą degradację klimatu akustycznego wywołuje transport lotniczy, gdyż dotyczy tylko stref około lotniskowych. Pierwsze badania kontrolne hałasu w pobliżu Międzynarodowego Portu Lotniczego Katowice w Pyrzowicach zostały przeprowadzone przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w lipcu 2011 roku. Wykazały one przekroczenia wartości dopuszczalnych tylko dla pory nocy. O wiele gorsza sytuacja występuje w przypadku transportu drogowego, ze względu na ciągle zwiększającą się liczbę pojazdów (w końcu 2002 roku w woj. śląskim było zarejestrowane 1,68 mln pojazdów, a w końcu 2011 roku już 2,48 mln) oraz nasilenie ruchu pojazdów ciężkich w porze nocy&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. Ochroną przed tego typu hałasem jest głównie budowa ekranów akustycznych. Według danych Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska&lt;ref&gt;http://www.gios.gov.pl/stansrodowiska/gios/pokaz_artykul/pl/front/raport_regionalny/slaskie (21.10.2013).&lt;/ref&gt;, w woj. śląskim, w latach 2000-2007, wybudowano wzdłuż dróg krajowych i autostrad 100551 metrów bieżących ekranów, natomiast wzdłuż dróg wojewódzkich 1794 mb. W ostatnich latach dla ograniczenia hałasu wybudowano szereg obwodnic wyprowadzających ciężki tabor poza centra miast (np. dla miasta Rybnik), wymieniane są wadliwe akustycznie nawierzchnie (np. na DK-46 na odcinku Herby – Lubliniec), remontuje się drogi, przebudowuje węzły drogowe (np. węzeł Mikołowska w Katowicach), wprowadza strefy uspokojonego ruchu w obszarach mieszkalnych (ograniczenie przepustowości ulic, ograniczenie prędkości), zakazuje używania klaksonów itp.<br /> Osobnym problemem jest hałas pochodzący z instalacji przemysłowych. Na terenie woj. śląskiego, najważniejszymi źródłami hałasu przemysłowego są przedsiębiorstwa związane z przemysłem górniczym, energetycznym, metalurgicznym i budowlanym. Działania redukujące poziomu hałasu pochodzącego z przedsiębiorstw są często wynikiem automonitoringu lub nieprawidłowości stwierdzonych przez zewnętrzny organ kontrolny. Polegają one głównie na umieszczaniu urządzeń zewnętrznych w budynkach, wyciszaniu budynków (np. wełną mineralną), stawianiu ekranów akustycznych lub modernizacji instalacji. Przykładów ograniczenia emisji hałasu do środowiska przez zakłady przemysłowe jest wiele – dla zorientowania w profilu działań wystarczy przytoczyć kilka z ostatnich lat: 1) budowa ekranu akustycznego po południowej stronie KWK „Piast” w Bieruniu”; 2) montaż ekranu wizualno-akustycznego z drzew zimozielonych i krzewów płożących, a także izolacja akustyczna instalacji w Saint Gobain Glass Sp. z o.o. w Dąbrowie Górniczej; 3) ograniczenie punktu sprzedaży węgla z wagą odmiarową do pory dziennej w KWK „Chwałowice” w Rybniku; 4) przeniesienie instalacji wyrzutów powietrza z jednostek filtrowentylacyjnych poza sąsiedztwo zabudowy mieszkaniowej w Magneti Marelli Exhaust System Polska Sp. z o.o. w Sosnowcu; 5) zastąpienie stacjonarnej instalacji odciągowej trocin przez odciągi mobilne w DREWBUD Sp. z o.o. w Tarnowskich Górach.<br /> <br /> W uzupełnieniu warto wspomnieć o ograniczeniach dla hałasu w obrębie terenów podlegających prawnej ochronie przyrody lub niechronionych, lecz o charakterze wypoczynkowym. Mowa tu np. o zakazie używania urządzeń głośnikowych lub zakazie użytkowania sprzętu pływającego o napędzie spalinowym (np. na zbiornikach Pogoria w Dąbrowie Górniczej).<br /> <br /> ==Ochrona w gospodarce odpadami==<br /> <br /> Niewłaściwa gospodarka odpadami może być źródłem zanieczyszczenia wszystkich komponentów środowiska przyrodniczego. Dotyczy to praktycznie każdego etapu postępowania z odpadami: gromadzenia, transportu, składowania, przeróbki. Zasady prawidłowej gospodarki odpadami na szczeblu krajowym reguluje Ustawa o odpadach&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach. Dz.U. 2013 poz. 21, z późniejszymi zmianami.&lt;/ref&gt; wraz z właściwymi aktami wykonawczymi, natomiast w poszczególnych województwach realizowane są założenia wojewódzkich „Planów gospodarki odpadami”. W województwie śląskim, obok dokumentu planistycznego&lt;ref&gt;Plan gospodarki odpadami dla województwa śląskiego 2014. Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego, ARCADIS Sp. z o.o., Katowice 2012.&lt;/ref&gt;, określono regionalizację tej gospodarki (uchwały Sejmiku Województwa Śląskiego nr IV/25/2/2012 oraz IV/32/9/2013). W czterech regionach, w systemie gospodarowania odpadami funkcjonuje 6 instalacji do mechaniczno-biologicznego przetwarzania zmieszanych odpadów komunalnych, 32 sortownie odpadów komunalnych, 30 kompostowni odpadów komunalnych, 7 instalacji do produkcji paliw alternatywnych, 28 składowisk odpadów komunalnych i inne składowiska. Działania ochronne w gospodarce odpadami kojarzą się głównie z eliminacją dzikich składowisk odpadów oraz właściwą eksploatacją składowisk użytkowanych prawnie, np. z ich właściwym odizolowaniem od środowiska gruntowo-wodnego, zabezpieczeniem przed skażeniem powietrza, czy rekultywacją. Należy je jednak identyfikować już od początkowych etapów cyklu życia produktów, tj. od zabiegów ograniczających ilość wytwarzanych odpadów. Ważne są także instrumenty prawno-administracyjne, wpływające w aspekcie ochronnym (oszczędnościowym) na gospodarowanie odpadami, takie jak opłaty marszałkowskie za składowanie odpadów, obostrzenia w składowaniu odpadów niebezpiecznych.<br /> <br /> Wzrost kosztochłonności produkcji (obok ogólnej recesji działalności przemysłowej) i postępowania z odpadami w dobie gospodarki rynkowej przyczynił się do racjonalizacji zużycia surowców. Przełożyło się to na zmniejszenie ilości wytwarzanych odpadów, co wyraźnie widać na przykładzie województwa śląskiego. W 2001 roku wytworzono w jego obrębie 45,87 mln ton odpadów przemysłowych oraz 1,54 mln ton odpadów komunalnych3, natomiast w 2011 roku 35,18 mln ton opadów przemysłowych i 1,36 mln ton odpadów komunalnych5. Podstawą ochrony środowiska w gospodarce odpadami jest przetwórstwo odpadów wytworzonych i przez to minimalizacja ich gromadzenia na składowiskach. W tym zakresie dane dla województwa śląskiego za 2011 rok są następujące&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;: z wytworzonych odpadów przemysłowych 87,5% poddano odzyskowi, 0,01% unieszkodliwiono termicznie, 0,02% unieszkodliwiono w inny sposób, 1,67% zmagazynowano czasowo, 10,8% (3,78 mln ton) trafiło na składowiska należące do zakładów przemysłowych (np. hałdy, baseny osadowe); z zebranych odpadów komunalnych 76,2% zdeponowano na składowiskach komunalnych, a pozostałą część skierowano na linie segregacyjne i do kompostowni. Widoczna jest zatem potrzeba przede wszystkim lepszego zagospodarowania odpadów komunalnych, choć w ostatnich latach nastąpiła w tym zakresie duża poprawa – w 2001 roku na składowiska trafiło aż 95,5% odpadów komunalnych. Poprawa ta wynika z ciągłego powstawania nowych linii do segregacji odpadów, kompostowni, instalacji przetwórstwa odpadów itp.&lt;ref&gt; <br /> Problemem w województwie śląskim są odpady przemysłowe zeskładowane w przeszłości. Ich ilość na końcu 2011 roku określono na prawie 551 mln ton, a zajmują powierzchnię 1737 hektarów Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;, którą należy traktować jako poprzemysłową i zdegradowaną. Powierzchnia ta stopniowo jest rekultywowana – w 2011 roku zabiegi objęły 65,7 ha. Rekultywacja bywa jednak trudna, zwłaszcza w obrębie zwałowisk odpadów górnictwa węglowego, które często wykazują aktywność termiczną. Materiał ze starych składowisk, w miarę możliwości, wydobywa się z przeznaczeniem na cele przemysłowe lub np. dla budownictwa, czy produkcji kruszyw drogowych. Potrzebę działań w zakresie rekultywacji podkreśla fakt, że odpady były niegdyś składowane bezpośrednio na gruncie i stanowią teraz obiekty o charakterze „bomb ekologicznych”. W ostatnich latach, działania rekultywacyjne na szeroką skalę prowadzi się na terenach byłych Zakładów Chemicznych „Tarnowskie Góry”, ale szereg prac naprawczych obejmuje też uważane za szczególnie niebezpieczne tereny Zakładów Chemicznych „Organika Azot” S.A. w Jaworznie, Huty Metali Nieżelaznych „Szopienice” S.A. w Katowicach, PMIB „Izolacja” w Ogrodzieńcu, byłej Rafinerii Czechowice S.A. w Czechowicach-Dziedzicach.<br /> <br /> Większość dawnych oraz wytwarzanych obecnie odpadów przemysłowych to odpady niebezpieczne. Należy do nich zaliczyć także wycofane z produkcji materiały zawierające azbest, które według założeń krajowych powinny zostać unieszkodliwione do 2032 roku. W województwie śląskim unieszkodliwiono w latach 2008-2011 ponad 10 tys. ton odpadów azbestowych, pochodzących z demontażu w obiektach przemysłowych i budynkach mieszkalnych. Odpady te deponowano na składowiskach w Knurowie, Jastrzębiu Zdroju, Dąbrowie Górniczej (2 składowiska) oraz Świętochłowicach (jeden obiekt został zamknięty w 2009 roku, lecz uruchomiono nowy w 2012 roku). Istotnym działaniem rekultywacyjnym w odniesieniu do odpadów niebezpiecznych było przeprowadzenie w latach 1998-2009 likwidacji 7 mogilników (w Chorzowie, Świerklańcu, Pszczynie, Zabrzu, Sośnicowicach, Pilchowicach, Cieszynie), z których usunięto 167,55 ton przeterminowanych pestycydów i opakowań po takich środkach.<br /> <br /> Działania ochronne w gospodarce odpadami województwa śląskiego są wyszczególniane w kolejnych Planach gospodarki odpadami. W aktualnym dokumen<br /> <br /> Problemem w województwie śląskim są odpady przemysłowe zeskładowane w przeszłości. Ich ilość na końcu 2011 roku określono na prawie 551 mln ton, a zajmują powierzchnię 1737 hektarów</div>

Milka https://ibrbs.pl/index.php?title=Ochrona_%C5%9Brodowiska&diff=2546 2014-12-09T09:11:17Z

<p>Milka: </p> <hr /> <div><br /> <br /> Termin ochrona środowiska został zdefiniowany w Ustawie Prawo ochrony środowiska z dnia 27 kwietnia 2001 roku. Zgodnie z zapisem prawnym, ochronę środowiska należy rozumieć jako „podjęcie lub zaniechanie działań, umożliwiające zachowanie lub przywracanie równowagi przyrodniczej; ochrona ta polega w szczególności na: a) racjonalnym kształtowaniu środowiska i gospodarowaniu zasobami środowiska zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju, b) przeciwdziałaniu zanieczyszczeniom, c) przywracaniu elementów przyrodniczych do stanu właściwego”&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;. Wymieniona ustawa oraz idące w ślad za nią liczne akty wykonawcze precyzują warunki i procedury dla realizacji zabiegów chroniących środowisko. Mowa tu między innymi o monitoringu poszczególnych komponentów środowiska, ocenie parametrów środowiskowych i ich poziomach jakie winny zostać osiągnięte, a nawet o zasadach postępowania administracyjnego. Efektem ochrony środowiska ma być zrównoważone funkcjonowanie ekosystemów, a więc na odpowiednim poziomie czystości i bioróżnorodności. Mogą temu służyć różnorodne działania – typowo technologiczne, np. kanalizacja gospodarstw domowych i oczyszczanie ścieków, odpylanie emitowanych gazów, rekultywacja terenów zdegradowanych, lub pośrednie, np. pobieranie opłat za korzystanie ze środowiska, czy też wydzielanie stref ochronnych, jak choćby stref niedostępnych dla ruchu pojazdów, stref ciszy, stref ochrony źródliskowej itp. Czasem działania ochronne nie są potrzebne – wystarczy zaprzestanie postępowania zmieniającego środowisko (np. zaniechanie pozyskiwania surowców) by w przyrodzie doszło do regeneracji ekosystemów, w tym ich samooczyszczenia i zasiedlenia przez organizmy żywe. W tym miejscu warto jednak nadmienić, że spontaniczna renaturalizacja, bez celowych zabiegów rekultywacyjnych, skutkuje czasem procesami niekorzystnymi, np. sukcesjami roślinnymi o niskim wskaźniku bioróżnorodności, także z udziałem obcych gatunków inwazyjnych. Trzeba też pamiętać, że wszelkie działania ochronne muszą być dostosowane do regionalnych, a nawet lokalnych uwarunkowań środowiskowych. Zatem podejmowanie ochrony środowiska powinno być podparte zarówno wiedzą technologiczną, jak i przyrodniczo-ekologiczną, i opiniowane przez odpowiednie panele ekspertów. Przywrócenie równowagi przyrodniczej to z reguły proces skomplikowany i długotrwały, a jej zachowanie wymaga szczególnej ostrożności w użytkowaniu zasobów środowiskowych przez człowieka.<br /> <br /> Ochrona środowiska w województwie śląskim nabiera specyficznego i ważkiego znaczenia w skali Polski. Wynika to ze znaczących przekształceń środowiska przyrodniczego, spowodowanych kilkuwiekową działalnością górniczo-przemysłową w tzw. Górnośląskim Okręgu Przemysłowym. Prace wydobywcze, przetwórstwo kopalin, ekspansja zabudowy komunalnej i przemysłowej oraz wszelkie następstwa tych działań i procesów (np. trzebież lasów, składowanie odpadów, osiadanie terenu), doprowadziły zwłaszcza w centralnej części dzisiejszego województwa do wielkoskalowej degradacji środowiska. Pilną potrzebę podjęcia ochrony środowiska potwierdziło wydzielenie na tym terenie w latach 80. XX wieku trzech obszarów ekologicznego zagrożenia (Uchwała Rady Ministrów nr 21/83): górnośląskiego, rybnickiego i myszkowsko-zawierciańskiego. Proces przywracania równowagi przyrodniczej nawiązuje do przemian ustrojowo-gospodarczych po 1989 roku. Ich konsekwencją było ograniczenie produkcji przemysłowej i co za tym idzie spadek emisji zanieczyszczeń do środowiska, racjonalizacja korzystania z zasobów środowiska, a z czasem wzrost świadomości ekologicznej i kształtowania przestrzeni w warunkach prawa europejskiego implementowanego na prawodawstwo polskie. Wskutek różnorodnych działań technologicznych i prawno-administracyjnych stan środowiska uległ wyraźnej poprawie, czego dowodem niech będą treści poniższych bloków tematycznych hasła ''ochrona środowiska''. Obecnie, w odniesieniu do [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]], zupełnie nieuzasadniony jest stereotypowy pogląd o zniszczeniach i zanieczyszczeniu środowiska przekraczającym wszelkie dopuszczalne normy i deprecjonowanie informacji na temat sukcesów zabiegów ochronnych, a także spontanicznej regeneracji przyrody&lt;ref&gt;Andrzej T. Jankowski, Mariusz Rzętała, Stereotyp w postrzeganiu stanu środowiska przyrodniczego Wyżyny Śląskiej, Znaczenie badań krajobrazowych dla zrównoważonego rozwoju. Uniwersytet Warszawski, Warszawa. s. 641-654. s.641-654.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Ochrona powietrza==<br /> [[Plik:Ochr 1.jpg|300px|thumb|right|Fot. 1. Uprawa roślinności „energetycznej” w Tychach (fot. M. Rzętała).]]<br /> Według zapisu Ustawy Prawo Ochrony Środowiska, „ochrona powietrza polega na zapewnieniu jak najlepszej jego jakości, w szczególności przez: 1) utrzymanie poziomów substancji w powietrzu poniżej dopuszczalnych dla nich poziomów lub co najmniej na tych poziomach; 2) zmniejszanie poziomów substancji w powietrzu co najmniej do dopuszczalnych, gdy nie są one dotrzymane; 3) zmniejszanie i utrzymanie poziomów substancji w powietrzu poniżej poziomów docelowych albo poziomów celów długoterminowych lub co najmniej na tych poziomach”&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;. Wymienione poziomy są określane w stosownych Rozporządzeniach Ministra Środowiska. Utrzymanie tych poziomów wymaga w pierwszej kolejności zachowania prawnych standardów emisyjnych z określonych instalacji, tj. zachowania odpowiedniego składu gazów odlotowych. Działania ochronne spoczywają zatem głównie na emitujących i sprowadzają się do ograniczania emisji zanieczyszczeń pyłowych i gazowych, między innymi przy zastosowaniu różnorodnych technologii odpylających i pochłaniających substancje gazowe. O ile w przedsiębiorstwach standardy są na ogół zachowane, to problemem pozostaje niekontrolowana emisja z zabudowy prywatnej, nazywana niską emisją. W sytuacji rejestrowania przekroczeń dopuszczalnych poziomów substancji w powietrzu, władze samorządowe przystępują do realizacji planów ochrony powietrza, określając konieczne działania ochronne, związane np. z wymianą urządzeń emisyjnych lub rodzaju paliwa.<br /> <br /> W Polsce, a szczególnie na obszarze dzisiejszego województwa śląskiego, wielkość emisji zanieczyszczeń do powietrza uległa zmniejszeniu na skutek recesji przemysłu, racjonalizacji zużycia paliw, a także instalowania urządzeń oczyszczających, aby spełnić standardy emisyjne. Stąd też, jak wspomniano, problemem w ochronie powietrza nie jest już nadmierna emisja zanieczyszczeń przemysłowych. Często podawanym skutkiem pośrednich i bezpośrednich zabiegów ochronnych jest bardzo znaczne zmniejszenie emisji pyłów i w konsekwencji ich depozycji. Jeszcze w końcu lat 70. XX wieku tylko na obszarze dawnego województwa katowickiego emitowano rocznie ponad 600 tys. ton zanieczyszczeń pyłowych, tymczasem na początku XXI wieku (w 2001 roku) w województwie śląskim wyemitowano ich 32,8 tys. ton&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;. Emisja zanieczyszczeń pyłowych w woj. śląskim w 2006 roku wynosiła już zaledwie 20,1 tys. ton&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2006 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2007.&lt;/ref&gt;. Znaczący spadek w skali dziesięcioleci dotyczył także emisji zanieczyszczeń gazowych, lecz od końca lat 90. XX wieku widoczna była tendencja wzrostowa. Jej wyrazem mogą być następujące dane wielkości emisji gazów w województwie śląskim&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2006 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2007.&lt;/ref&gt;: 2001 r. – 34,09 mln ton, 2004 r. – 42,24 mln ton, 2006 r. – 45,16 mln ton. Funkcjonowanie urządzeń redukujących emisję pyłów i gazów do atmosfery poważnie ogranicza wyemitowane ilości. W raporcie dotyczącym stanu środowiska w województwie śląskim w 2011 roku&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt; odnotowano, że w 335 zakładach szczególnie uciążliwych dla czystości powietrza, w urządzeniach oczyszczających zatrzymano aż 99,7% wytworzonych zanieczyszczeń pyłowych oraz 30,5% wytworzonych zanieczyszczeń gazowych. Najbardziej niekorzystna sytuacja dotyczy spalania paliw w gospodarstwach domowych. W tym sektorze interesującą dla ochrony powietrza alternatywą jest zastąpienie paliwa węglowego biomasą. Najbardziej znane jest wykorzystanie biomasy wierzbowej, dające efekt ekologiczny w postaci redukcji emisji wielu substancji nawet o ponad 90% w stosunku do emisji ze spalania węgla&lt;ref&gt;Karol Węglarzy, Irena Skrzyżala, Czy Salix viminalis poprawia bilans energetyczny kraju?, Inżynieria Ekologiczna 33, Warszawa 2013, s.164-174.&lt;/ref&gt;. Plantacje roślin energetycznych w województwie śląskim (fot. 1) nie są jednak rozpowszechnione, co może wynikać z cofnięcia w 2010 roku wsparcia ekonomicznego dla upraw roślin energetycznych.<br /> <br /> W sektorze ochrony powietrza, każdego roku w województwie śląskim realizowane są zadania (często przy współfinansowaniu przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach) pozwalające na zmniejszenie emisji zanieczyszczeń do atmosfery. Przykładowo w roku 2011 zakończono realizację aż 224 zadań5, np. budowę bloku energetycznego przez Koksownię „PRZYJAŹŃ” Sp. z o.o. z Dąbrowy Górniczej (w którym będzie wykorzystywany gaz odpadowy) lub budowę instalacji zasilania biomasą oraz modernizację kotła fluidalnego OF-135 w Elektrociepłowni Tychy S.A. Działania takie, a także akty prawa miejscowego wprowadzające programy ochrony powietrza, wpływają na poprawę jakości powietrza w województwie, choć nadal zdarzają się przekroczenia poziomów dopuszczalnych niektórych substancji. Najbardziej znacząca poprawa była obserwowana przed rokiem 2000&lt;ref&gt;Mieczysław Leśniok, Zanieczyszczenie wód opadowych w obrębie Wyżyny Śląsko-Krakowskiej, Katowice 1996.&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;Mieczysław Leśniok, Zróżnicowanie zanieczyszczenia powietrza i zakwaszenia opadów atmosferycznych na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej w latach 1986-1999, Środowisko przyrodnicze regionu górnośląskiego – stan poznania, zagrożenia i ochrona, Sosnowiec 2000, s.45-49.&lt;/ref&gt;. Średnioroczne stężenie pyłu zawieszonego w Sosnowcu zmniejszyło się od ponad 200 μg/m³ w połowie lat 1980. do około 60 μg/m³ w końcu lat 1990. Z kolei w ciągu lat 1990., średnioroczne stężenia SO2 i NOx w Cieszynie zmniejszyły się od około 40 do około 10 μg/m³. Obecnie, informacji o stanie sanitarnym powietrza dostarcza system zwany Śląskim Monitoringiem Powietrza. W 2012 roku obejmował on funkcjonowanie około 200 stanowisk pomiarów jakości powietrza, w tym 16 automatycznych stacji monitoringu.<br /> <br /> ==Ochrona wód==<br /> [[Plik:Ochr tabela.png|400px|thumb|left|Tabela 1. Gospodarka wodno-ściekowa w woj. śląskim w latach 2001 i 2011 (na podstawie raportów o stanie środowiska w województwie śląskim&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. ]]<br /> [[Plik:Ochr tab2.png|thumb|400px|left|Tabela 2. Stan jakościowy wody Przemszy w Chełmku (średnie wartości parametrów w latach 1993, 2001 i 2011) na podstawie danych OBKiŚ oraz WIOŚ w Katowicach.]]<br /> [[Plik:Ochr2.jpg|300px|thumb|right|Fot. 2. Wyrobisko poeksploatacyjne Kuźnica Warężyńska w początkowym okresie rekultywacji (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr3.jpg|300px|thumb|right|Fot. 3. Zbiornik wodny Kuźnica Warężyńska utworzony w wyrobisku po eksploatacji piasku (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr4.jpg|300px|thumb|right|Fot. 4. Zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Żabie doły” w strefie zapadlisk i osiadań górniczych na pograniczu Bytomia i Chorzowa (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr5.jpg|300px|thumb|right|Fot. 5. Składowisko odpadów górnictwa węglowego w Będzinie Grodźcu w początkowym stadium rekultywacji (fot. M. Rzętała)]]<br /> [[Plik:Ochr6.jpg|300px|thumb|left|Fot. 6. Zrekultywowane składowisko odpadów górnictwa węglowego w Będzinie Grodźcu (fot. M. Rzętała).]]<br /> [[Plik:Ochr7.jpg|300px|thumb|left|Fot. 7. Zagospodarowane grunty składowiska odpadów górnictwa węglowego w Będzinie Grodźcu (fot. M. Rzętała)]]<br /> [[Plik:Ochr8.jpg|300px|thumb|right|Fot. 8. Sportowa Dolina w Bytomiu – dawne wyrobisko dolomitów (fot. M. Rzętała).]]<br /> <br /> Ochrona wód polega na zapewnieniu ich jak najlepszej jakości, w tym utrzymywanie ilości wody na poziomie zapewniającym ochronę równowagi biologicznej, w szczególności przez: 1) utrzymywanie jakości wód powyżej albo co najmniej na poziomie wymaganym w przepisach; 2) doprowadzanie jakości wód co najmniej do wymaganego przepisami poziomu, gdy nie jest on osiągnięty&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;. W aspekcie jakościowym, działania ochronne są w dużej części mocno powiązane np. z ochroną powietrza, ochroną gleb, czy też z bezpieczeństwem w gospodarce odpadami, gdyż zanieczyszczenia dostają się do wód różnymi drogami. Odbywa się to nie tylko wraz ze zrzutem nieczystości bezpośrednio do wód, ale między innymi także w wyniku depozycji substancji z atmosfery lub ich migracji ze środowiska gruntowego do wód podziemnych i powierzchniowych. Stąd też w niniejszym bloku poruszona zostanie problematyka ochrony bezpośredniej.<br /> Wobec ubogich zasobów wodnych województwa śląskiego, ochrona stanu ilościowego wód polega przede wszystkim na tworzeniu zbiorników wodnych. Mowa tu nie tylko o budowie zapór na ciekach, ale także zatapianiu większości wyrobisk surowców mineralnych. Spektakularnym przykładem wodnego kierunku rekultywacji wyrobisk w ostatnich latach jest utworzenie dużego zbiornika Kuźnica Warężyńska (fot. 2 i 3) w rejonie Dąbrowy Górniczej. Ponieważ każda forma gromadzenia wody jest istotna, w województwie utrzymywane są liczne niewielkie zbiorniki celowe (stawy rekreacyjne, zbiorniki wody przemysłowej, stawy hodowlane), a także pozwala się na spontaniczne zalewanie przez wody gruntowe powstających wklęsłych form terenu, zwłaszcza niecek z osiadania. Zbiorniki takie asymilują się w środowisku i nierzadko tworzą interesujące enklawy bogactwa przyrodniczego, czego przykładem może być zespół zbiorników na pograniczu Bytomia i Chorzowa, objęty ochroną prawną jako „Zespół przyrodniczo-krajobrazowy Żabie Doły” (fot. 4). Skalę powstawania zbiorników wodnych związanych z rozwojem przemysłu i przekształceniami środowiska w XX wieku najlepiej oddają dane na temat liczby zbiorników wodnych&lt;ref&gt;Stanisław Czaja, Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.&lt;/ref&gt;. W roku 1902 na obszarze konurbacji katowickiej występowały 142 zbiorniki wodne o łącznej powierzchni 1,92 km². W roku 1955 ich liczba wynosiła 1130, a powierzchnia 8,10 km². Dla roku 1994 dane są następujące: 1188 i 10,2 km². Liczne występowanie zbiorników wodnych zwłaszcza w centralnej części województwa przydaje temu obszarowi charakteru pojeziernego&lt;ref&gt;Mariusz Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Ochronie ilościowego stanu zasobów wodnych przysłużyły się w sposób nieplanowy zmiany sytuacji gospodarczej Polski po transformacji ustrojowej. Ograniczenie produkcji przemysłowej, a także determinowana ekonomicznie racjonalizacja wykorzystywania zasobów środowiskowych (wzrost cen wody i odbioru ścieków, opłaty za korzystanie ze środowiska) spowodowały znaczny spadek poboru wód – w województwie śląskim w przykładowym dziesięcioleciu od 2001 r. do 2011 r. o ponad 20%&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2001 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2002.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt; (Tab. 1). Nieco większa eksploatacja dotyczy wód powierzchniowych. W 2011 roku, dla celów produkcji, wody powierzchniowe i podziemne pobierane były w podobnych proporcjach, lecz na potrzeby wodociągowe w ponad 60% pobrano wody powierzchniowe&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Bezpośrednia ochrona jakości wód polega głównie na ograniczaniu ładunku zanieczyszczeń dostających się do środowiska wodnego wraz ze ściekami. Zmniejszenie ilości pobieranej ze środowiska i wykorzystywanej wody pociągnęło za sobą zmniejszenie ilości powstających ścieków, przy czym w ostatnich latach spadek ten dotyczył ścieków komunalnych (Tab. 1). Zmniejszaniu ilości ścieków towarzyszy intensyfikacja ich oczyszczania poprzez rozbudowę sieci kanalizacyjnych, uruchamianie nowych oczyszczalni, bądź modernizację istniejących, w ramach licznych projektów własnych lub współfinansowanych ze środków unijnych. W przypadku ścieków przemysłowych, w 2011 roku były one oczyszczane w 184 oczyszczalniach. Oczyszczaniu podlegało około 72% tych ścieków. Większość ścieków przemysłowych nieoczyszczanych to wody kopalniane, których zrzut do środowiska często jest kontrolowany tylko poprzez odpowiednie dozowanie. W przypadku oczyszczania ścieków komunalnych obserwuje się wyraźny progres (Tab. 1), tzn. wzrasta liczba oczyszczalni komunalnych i odsetek korzystających z nich mieszkańców, stąd odsetek ścieków oczyszczanych w ich ogólnej ilości jest bardzo wysoki – 98,6% w 2011 roku.<br /> <br /> Efektem działań ograniczających dopływ zanieczyszczeń do wód jest poprawa ich jakości. Informacji w tym zakresie dostarczają między innymi wyniki państwowego monitoringu wód, realizowanego przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach, a w przypadku wód podziemnych także Państwowy Instytut Geologiczny (PIG PIB). Na obszarze województwa śląskiego, monitoring jakości wód powierzchniowych w 2012 roku obejmował 118 punktów na wodach płynących oraz wody 10 zbiorników zaporowych. Wody podziemne były badane w 94 punktach w ramach krajowej sieci monitoringu diagnostycznego, w 61 punktach sieci regionalnej oraz w 28 punktach monitoringu badawczego (12 w powiecie tarnogórskim – badania trichloroetenu oraz tetrachloroetenu; 16 w rejonie Dąbrowy Górniczej – badania zanieczyszczeń przemysłowych). Przykładem sukcesywnej poprawy jakości wód mogą być zaprezentowane w tabeli 2 korzystne zmiany wielu parametrów fizykochemicznych wód rzeki Przemszy w Chełmku (na granicy województwa śląskiego i małopolskiego). Interesującym faktem w aspekcie poprawy jakości wód jest także samooczyszczanie wód cieków podczas ich przepływu przez zbiorniki wodne, np. przez zbiornik Pogoria I&lt;ref&gt;Andrzej Jaguś, Mariusz Rzętała, Hydrochemiczne konsekwencje zasilania zbiorników przepływowych wodami zanieczyszczonymi, Rocznik Ochrona Środowiska 14, Koszalin 2012, s.632-649.&lt;/ref&gt;. Podejmowane są także działania mające na celu oczyszczanie niektórych zbiorników. Czasem oczyszczanie jest rezultatem działania rekultywacyjnego, jakim był np. montaż rury Olszewskiego w zbiorniku Pławniowice (rura odprowadzająca ze zbiornika wody przydenne), a czasem zachodzi przy okazji innych prac, choćby wydobycia osadów (np. ze zbiornika Dzierżno Duże).<br /> <br /> ==Ochrona gleb i powierzchni ziemi==<br /> <br /> Ochrona powierzchni ziemi, według Ustawy Prawo ochrony środowiska, polega na&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Dz.U. 2008 Nr 25 poz. 150, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;:<br /> *'''1)zapewnieniu jak najlepszej jej jakości, w szczególności przez:'''<br /> *a) racjonalne gospodarowanie,<br /> *b) zachowanie wartości przyrodniczych,<br /> *c) zachowanie możliwości produkcyjnego wykorzystania,<br /> *d) ograniczanie zmian naturalnego ukształtowania,<br /> *e) utrzymanie jakości gleby i ziemi powyżej lub co najmniej na poziomie wymaganych standardów,<br /> *f) doprowadzenie jakości gleby i ziemi co najmniej do wymaganych standardów, jeżeli nie są one dotrzymane,<br /> *g) zachowanie wartości kulturowych, z uwzględnieniem zabytków archeologicznych;<br /> *'''2) zapobieganiu ruchom masowym ziemi i ich skutkom.'''<br /> <br /> Odrębnymi, lecz uzupełniającymi się przepisami, zostały objęte grunty rolne i leśne, dla których zasady ochrony wyartykułowano w Ustawie o ochronie gruntów rolnych i leśnych&lt;ref&gt;Ustawa z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych. Dz.U. 1995 Nr 16 poz. 78, z późniejszymi zmianami).&lt;/ref&gt;, zwracając szczególną uwagę na problem zachowania ich dotychczasowych funkcji. A zatem kwestią kluczową w ochronie powierzchni ziemi jest utrzymanie gruntów w takim stanie morfologicznym i fizykochemicznym, aby możliwe było ich wykorzystanie. Wykorzystanie to może mieć charakter produkcyjny, ale nie mniej istotnym kierunkiem jest przystosowanie terenu np. do funkcji rekreacyjnych, edukacyjnych, czy nawet handlowo-usługowych.<br /> <br /> W województwie śląskim, ochrona powierzchni ziemi w dużej mierze nabiera charakteru rekultywacyjnego w związku z rozprzestrzenieniem terenów zniszczonych przez wydobycie surowców, składowanie odpadów górniczych, czy też przetwórstwo kopalin i inny przemysł. Częstym kierunkiem działań ochronnych jest rekultywowanie hałd i zwałowisk górniczych, poprzez odpowiednie modelowanie ukształtowania, czasem użyźnienie powierzchni, a następnie wprowadzanie roślinności zielnej, krzewiastej i drzewiastej (Fot. 5-7), co w konsekwencji może skutkować przekazaniem gruntów do użytkowania rolniczego lub prowadzenia gospodarki leśnej. Nie brak też zabiegów rekultywacyjnych w kierunku społecznym, tj. adaptacji terenów pogórniczych na obszary o funkcjach wypoczynkowych. Przykładem może być zagospodarowanie obszaru górnictwa dolomitu w Bytomiu, gdzie urozmaiconą rzeźbę terenu wykorzystano do utworzenia terenów rekreacyjno-sportowych pod nazwą Sportowa Dolina (Fot. 8). Tereny bardziej wyrównane (poprzemysłowe, różnorodne nieużytki) znajdują z kolei zainteresowanie ze strony deweloperów lub inwestorów centrów handlowo-usługowych – na takich właśnie wybudowano np. kompleks Silesia City Center w Katowicach oraz kompleks Plejada w Sosnowcu. Obok zabiegów rekultywacyjnych znane są przypadki spontanicznych sukcesji roślinnych na terenach pogórniczych, które doprowadziły do uformowania obszarów cennych przyrodniczo pod względem naukowym, edukacyjnym i społecznym, czego przykładem jest teren rezerwatu przyrody Segiet na pograniczu Bytomia i Tarnowskich Gór. W sytuacji degradacji powierzchni ziemi w formie wyrobisk poeksploatacyjnych, powszechny jest ich wodny kierunek rekultywacji, prowadzący do tworzenia zbiorników (np. zespół zbiorników wodnych Pogoria, zbiorniki Dzierżno Małe i Duże), które pod warunkiem korzystnej jakości wód służą wypoczynkowi i rekreacji. Woda wypełnia też wiele niecek z osiadania i zapadlisk, które przy niewielkiej (a nawet bez) ingerencji człowieka mogą utworzyć cenną kompozycję przyrodniczo-krajobrazową, jaką są na przykład – wspomniane w bloku dotyczącym ochrony wód – Żabie Doły na pograniczu Bytomia i Chorzowa. Najlepszym przykładem powodzenia działań rekultywacyjnych, przeprowadzonych kompleksowo i na dużym obszarze (około 6 km²), jest istniejący już kilkadziesiąt lat Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku w Chorzowie (jeden z największych parków śródmiejskich w Europie), w którym znajdują się zbiorniki wodne, kompleksy leśne, tereny zieleni parkowej, ogród zoologiczny i wiele obiektów użytkowych.<br /> <br /> Wyraźna tendencja do ochrony powierzchni ziemi poprzez przywracanie wartości przyrodniczych i funkcjonalności terenom zniszczonym jest widoczna od czasu przemian ustrojowo-gospodarczych. Końcem lat 1980., grunty zdewastowane i zdegradowane w dawnym województwie katowickim zajmowały powierzchnię ponad 10 tys. ha, a dzięki zabiegom rekultywacyjnym bądź samoistnej renaturalizacji, w ciągu 10 lat ich wielkość zmniejszyła się o około 20%&lt;ref&gt;Roczniki statystyczne, 1979-2008. GUS, Warszawa.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Roczniki statystyczne województwa katowickiego, 1997-1998. Urząd Statystyczny, Katowice.&lt;/ref&gt;, &lt;ref&gt;Roczniki statystyczne województwa śląskiego, 2000-2008. Urząd Statystyczny, Katowice.16 Stan środowiska w województwie śląskim w 2005 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2006.&lt;/ref&gt;. Również w obrębie województwa śląskiego (od końca lat 1990.) tendencja ta została utrzymana. Każdego roku pewien areał gruntów zdewastowanych i zdegradowanych jest objęty rekultywacją – w 2011 roku były to 243 hektary, z czego 68 ha zrekultywowano na cele rolnicze, a 40 ha na cele leśne&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. Wśród przykładowych działań ochronnych w ostatnich latach, pokazując ich różnorodność profilową, można wymienić: rekultywację zdegradowanego terenu po byłych Zakładach Chemicznych „Tarnowskie Góry”, zagospodarowanie przyrodnicze zwałowiska odpadów powęglowych w Chorzowie i Siemianowicach Śląskich, założenie upraw sadowniczych w Śląskim Ogrodzie Botanicznym w Mikołowie, zamknięcie i rekultywację składowiska odpadów we Włodowicach i wiele innych, związanych też z usuwaniem szkód w środowisku, np. odnawianiem powierzchni wiatrołomowych. Należy dodać, że wszelkie działania polegające na wprowadzaniu roślinności na terenach o urozmaiconej rzeźbie stanowią – obok ich planowego przeznaczenia – ochronę przed erozją oraz ruchami masowymi gruntu (obrywaniem, osuwaniem, spełzywaniem).<br /> <br /> W zakresie ochrony powierzchni ziemi potrzebne są również działania służące ochronie środowiska rolniczego (na dzień 1 stycznia 2012 roku powierzchnia użytków rolnych w województwie śląskim wynosiła 636,1 tys. ha&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;). Wykazały to badania przeprowadzone w 2005 roku przez Okręgową Stację Chemiczno-Rolniczą w Gliwicach, obejmujące analizę 21707 próbek glebowych z gospodarstw rolnych 26 powiatów województwa śląskiego. Stwierdzono poważne zakwaszenie gleb i w tym samym roku wysiano na powierzchni 13710 ha (w 35 gminach) 41 tys. ton wapna nawozowego (w następnym roku wysiano 34,7 tys. ton na powierzchni 11770 ha). Na obszarach o dużej koncentracji zakładów przemysłowych stwierdzono skażenie metalami ciężkimi (np. w rejonie Jaworzna, Będzina, Czeladzi), co wyklucza takie grunty z uprawy roślin przeznaczonych do spożycia. Badania OSChR w Gliwicach dostarczyły bardzo cennych informacji, gdyż dane państwowego monitoringu chemizmu gleb ornych dla województwa śląskiego obejmują tylko 18 próbek&lt;ref&gt;Monitoring chemizmu gleb ornych w Polsce w latach 2010-2012 (raport końcowy). Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa PIB, Puławy 2012.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Ochrona flory i fauny==<br /> <br /> Flora i fauna województwa śląskiego podlega bezpośredniej ochronie gatunkowej lub pomnikowej, a także z racji występowania na obszarach chronionych (patrz → [[Ochrona przyrody i jej zasobów]]). Obecność na danym obszarze naturalnych biocenoz i osobliwości przyrody ożywionej ma duże znaczenie nie tylko dla waloryzacji środowiska, w tym jego bioróżnorodności, ale także dla celów edukacyjnych. Stąd też jest główną przyczyną wytyczania przyrodniczych ścieżek dydaktycznych (często ze stanowiskami historycznymi, geologicznymi), mającego wymiar ochrony środowiska poprzez edukację. Według danych Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, w 2011 roku, na obszarze województwa śląskiego istniało 213 ścieżek o łącznej długości około 1280 km&lt;ref&gt;Stan środowiska w województwie śląskim w 2011 roku. Wojewoda Śląski, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2012.&lt;/ref&gt;. Najwięcej ścieżek ma charakter przyrodniczo-historyczny (72), leśny (70) oraz ogólnoprzyrodniczy (36). W niewielkiej liczbie funkcjonują ścieżki nadwodne, geologiczne, dendrologiczne, florystyczne, faunistyczne i inne. Są one tworzone przez m.in. przez nadleśnictwa, stowarzyszenia, urzędy gmin, i stanowią bardzo ważny element służący podnoszeniu świadomości ekologicznej.</div>

Milka