https://ibrbs.pl/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Kaczmarekr 2026-05-06T01:52:26Z Wkład użytkownika MediaWiki 1.43.3 https://ibrbs.pl/index.php?title=Literatura_niemiecka_na_%C5%9Al%C4%85sku_w_XIX_wieku&diff=5641 2016-08-12T12:20:17Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:<br /> Autor: [[dr Marek Kryś]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> :::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015) <br /> <br /> [[Górny Śląsk]] należał do geograficznie najbardziej odległych i kulturowo najsłabiej rozwiniętych regionów Niemiec. Znaczące zaczątki w okresie średniowiecza, również w sferze literatury ([[Brat Rudolf z Rud]], [[Peregryn z Opola]], [[Mikołaj z Koźla]]), nie były rozwijane, w związku z czym region podupadł pod względem kulturowym. Sytuacja ta nie dotyczyła jednak całego Górnego Śląska w równym stopniu, umowną granicę stanowiła [[Odra]]. Tereny położone na zachód od Odry zbliżyły się pod względem kulturowym do Dolnego Śląska. Świadczą o tym nazwiska twórców takich, jak Franz Faber czy Michael Weiße. W XVIII i XIX wieku pojawiały się tu różne przejawy działalności literackiej i artystycznej: założony w Opolu krąg przyjaciół muzyki i sztuki czy stowarzyszenia literackie i naukowe w Nysie, Głubczycach i Raciborzu. <br /> Inaczej przedstawiała się sytuacja na terenach położonych na wschód od Odry. Wielkie inwestycje państwa pruskiego w górnośląski przemysł od aneksji tego regionu w wyniku wojen śląskich nie miały większego wpływu na rozwój tutejszej kultury. Rozbudowa przemysłu doprowadziła poza tym do pogłębienia różnic między wschodnim okręgiem przemysłowym a rolniczą, zwróconą kulturowo ku Dolnemu Śląskowi zachodnią częścią regionu. Dopiero pod koniec XIX wieku powstały na wschodzie regionu pierwsze biblioteki publiczne: w 1897 roku w Katowicach, rok później w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]] i [[Chorzów|Królewskiej Hucie]] (choć niemieckie zbiory biblioteczne były dostępne dla czytelników już przed 1897 rokiem w [[Pszczyna|Pszczynie]], [[Bielsko-Biała|Bielsku]], Raciborzu i [[Bytom|Bytomiu]]). <br /> <br /> <br /> <br /> Trudno jednoznacznie określić przyczyny zacofania regionu pod względem kulturalnym, z pewnością wpływała na niego jednak trudna sytuacja społeczności regionu przemysłowego, a w szczególności ogromne różnice pomiędzy właścicielami majątków ziemskich czy przemysłowcami i ludnością lokalną. Mimo iż od końcowych dekad XIX wieku można już mówić o literaturze górnośląskiej, powstającej również we wschodniej części regionu, reakcje na sytuację regionu przemysłowego i jego ludności stanowią w tych utworach jednak zazwyczaj motyw poboczny. Literacki opis tej sytuacji wymagałby głębokich analiz gospodarczych, społecznych itp., których nie dokonywano. Zamiast tego pisarze skłaniali się często ku prostym, powierzchownym podziałom, akcentując rolę niemieckiej kultury jako nadrzędnej. Inną strategią było ignorowanie problematyki społecznej na rzecz konwencji irracjonalnej. Jednym z powodów niechęci do opisywania trudnej sytuacji społeczności lokalnej mógł być strach przed reakcją władz, przy jednoczesnym braku zainteresowania ze strony samej [[Robotnicy|klasy robotniczej]], której członkowie mało czytali, a nierzadko nie władali nawet językiem niemieckim&lt;ref&gt;Por. A. Lubos, Geschichte der Literatur Schlesiens, Band II, München 1967, s. 140.&lt;/ref&gt;. Zasadnicze zmiany w obrębie literatury górnośląskiej zaszły dopiero na początku XX w.<br /> <br /> Rozpatrując postaci najważniejszych twórców tego okresu bez wątpienia należy rozpocząć, nie tylko ze względów chronologicznych, od [[Joseph von Eichendorff|Josepha von Eichendorffa]]. Urodzony w 1788 w rodzinnym zamku w [[Łubowice|Łubowicach]] Eichendorff kształcił się w katolickim gimnazjum we Wrocławiu, a następnie studiował prawo w Halle i Heidelbergu. Od 1816 roku pracował w pruskiej administracji państwowej, najpierw we Wrocławiu, następnie również w Gdańsku i Berlinie. Ze służby publicznej odszedł na własną prośbę w 1844 roku. Pierwsze utwory napisał jako student, zadebiutował zaś w 1815 roku powieścią „Przeczucie i teraźniejszość” („Ahnung und Gegenwart”). Do najbardziej znanych utworów Eichendorffa należą nowele „Marmurowy posąg” („Das Marmorbild”, 1819, wydana 1826) oraz „Z życia nicponia” („Aus dem Leben eines Taugenichts”, 1826), utwory zaliczane do epoki późnego romantyzmu. Eichendorff był jednak nie tylko powieściopisarzem i poetą, ale również autorem rozpraw teoretycznych, o czym świadczą powstałe pod koniec życia dzieła, np. „Etyczne i religijne znaczenie nowszej romantycznej poezji w Niemczech“ („Über die ethische und religiöse Bedeutung der neueren romantischen Poesie in Deutschland“, 1847) czy „Historia literatury poetyckiej Niemiec“ („Geschichte der poetischen Literatur Deutschlands“, 1857). Joseph von Eichendorff zmarł w 1857 roku w śląskiej Nysie, gdzie znajduje się jego grób. Dziś pisarz nie jest już postrzegany jako piewca śląskiego krajobrazu, czy w szczególności rodzinnych Łubowic, bowiem badania wykazały, iż twórca, przebywający z dala od ojczystej krainy, „rekonstruował rodzinne krajobrazy po wielu latach i budował fundamenty ojczyzny duchowej. (…) W poetyckim świecie Eichendorffa wspomnienia lat spędzonych na Górnym Śląsku, utrwalone w dzienniku z lat młodości i w autobiograficznych fragmentach, ukazane są niezwykle dynamicznie. Ciągłe ścieranie się i kontrastowanie obrazów nadaje im nowy sens, ojcowizna staje się nagle czymś obcym, bliskość zamienia się w dal, ojczyzna ziemska przeistacza się w wytęsknioną ojczyznę wieczną i niebiańską. Spojrzenie na tę poezję z dzisiejszej perspektywy pozwala w niej dostrzec elementy tradycji i nowoczesności.”&lt;ref&gt;G. B. Szewczyk, Literatura na Górnym Śląsku..., s. 394.&lt;/ref&gt;. Odniesienia do Górnego Śląska znaleźć można przede wszystkim w pamiętnikach z lat dzieciństwa i młodości oraz utworach dokumentujących status szlachty i upadek struktur własnościowych w tym regionie.<br /> <br /> W Niemczech Eichendorff pozostaje jedynym powszechnie znanym pisarzem górnośląskim, jego pamięci poświęcono liczne ulice i szkoły. Również na Śląsku próbuje się zachować pamięć o pisarzu, o czym świadczyć może działające w Łubowicach, Górnośląskie Centrum Kultury i Spotkań im. Josepha von Eichendorffa.<br /> <br /> Innym znanym przedstawicielem późnego romantyzmu jest urodzony w Nysie [[Friedrich von Sallet]] (1812-1843), syn pruskiego oficera, który po ukończeniu szkoły we Wrocławiu trafił do pruskiego korpusu kadetów w Poczdamie. Pierwsze utwory powstały w trakcie jego służby oficerskiej, np. satyra „Życie jest snem” („Das Leben ist ein Traum”, 1830), której efektem była kara więzienia, gdyż pisarz przedstawił w niej krytyczny obraz armii, filaru pruskiego państwa. To jednak nie spowodowało odwrotu od tematyki społecznej, skoro w noweli „Kontrasty i paradoksy” („Contraste und Paradoxen”, 1838) pisarz piętnował pruskie metody wychowawcze. Twórczości Salleta nie można jednak zawęzić do tematyki społecznej, jego wiersze wykazują inspiracje zarówno poezją ludową („Heimatherd”), jak i twórczością [[Jakub Böhme|Jakuba Böhme]], śląskiego mistyka i filozofa religii z przełomu XVI i XVII w., zaś najbardziej znany utwór „Ewangelia laika” („Laienevangelium”, 1842), odrzucony przez kościół, stanowi próbę powiązania chrześcijaństwa z filozofią Hegla&lt;ref&gt; Por. H. Groß, Bedeutende Oberschlesier, Dülmen 1995, s. 428.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Urodzony w 1816 roku w Kluczborku [[Gustav Freytag]] był powieścio- i dramatopisarzem, i już za życia cieszył się popularnością wśród czytelników oraz uznaniem ze strony krytyki. Poza tym posiadał duże wpływy polityczne, z jednej strony jako współwłaściciel, wydawca i redaktor czasopisma „Die Grenzboten” (w latach 1848-1861 oraz 1867-1870), najsilniejszego organu liberalnego mieszczaństwa w Niemczech, z drugiej jako poseł narodowo-liberalnej partii NLP w Reichstagu Związku Północnoniemieckiego (1867-1870). Freytag uczęszczał do gimnazjum w Oleśnicy, a następnie studiował filologię i historię kultury w Berlinie i Wrocławiu, gdzie się doktoryzował i habilitował, a następnie pracował jako wykładowca. Pisarz opuścił jednak uczelnię i Śląsk, przeniósł się do Drezna, później Lipska, by w końcu zamieszkać w pobliżu Gotha w Turyngii. Pisarz zmarł w 1895 roku w Wiesbaden. <br /> <br /> Dzieła zebrane Freytaga, który pod koniec życia był najbogatszym pisarzem Niemiec, liczą 22 tomy. Pod względem stylistyki był on najpopularniejszym śląskim przedstawicielem mieszczańskiego realizmu. Najbardziej znanym utworem Freytaga jest powstała w ciągu dwóch lat trzytomowa powieść „Soll und Haben” (1855), wielokrotnie wznawiana i tłumaczona (choć brak polskiego przekładu). W latach siedemdziesiątych XX wieku ekranizację powieści planował Rainer Werner Fassbinder, realizacja nie doszła jednak do skutku. „Soll und Haben” jest powieścią edukacyjną, przedstawiającą rozwój niemieckiego mieszczaństwa, jej akcja rozgrywa się w środowisku kupieckim na Śląsku. XIX-wieczny bestseller jest dziś zapomniany, co ma związek z krytyką powieści, w której dostrzeżono wątki antysemickie i antypolskie. Polacy zostali bowiem przedstawieni jako pijacy, zdrajcy i lenie, odrzucający w większości dobroci cywilizacji, niesionej przez Niemców. Powieść Freytaga zapoczątkowała nurt tzw. literatury Marchii Wschodniej. Utwory tego nurtu ukazują związki pomiędzy wschodnimi terenami przygranicznymi Prus i pograniczami europejskich kolonii zamorskich.<br /> <br /> Wątki górnośląskie można odnaleźć w licznych utworach, przede wszystkim we wspomnieniach z 1886 roku oraz ostatniej, sześciotomowej historycznej powieści Freytaga pt. „Die Ahnen”, powstałej w latach 1872-1880, której ramy czasowe sięgają od czasów plemion germańskich po Śląsk w XIX wieku&lt;ref&gt;Herbert Groß, Bedeutende Oberschlesier..., s. 431.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Z dzisiejszego pogranicza polsko-czeskiego pochodził [[Max Ring]]. Urodził się w 1817 roku w Sudicach koło [[Racibórz|Raciborza]] w rodzinie żydowskiej. Studiował medycynę we Wrocławiu i Berlinie, a po skończeniu studiów zamieszkał w 1840 roku w [[Gliwice|Gliwicach]], gdzie doświadczył trudnej sytuacji chłopów i górników. Kiedy w 1847 roku, wybuchła na Górnym Śląsku epidemia tyfusu plamistego, Ring opisał swoje spostrzeżenia nt. biednych chłopów, żebrzących dzieci, gnijących zbiorów i bogatych szlachciców w wierszach. Kiedy w 1848 roku, zaangażował się w politykę po stronie demokratów, został zmuszony do opuszczenia Gliwic. Udał się do Wrocławia, gdzie powstała dwutomowa powieść „Berlin und Breslau. 1847-1849” (1849), ukazująca polityczne i socjalne aspekty ówczesnej metropolii. W 1850 roku Ring przeniósł się do Berlina, gdzie pozostał do końca życia w 1901 roku. W pruskiej stolicy napisał liczne powieści o charakterze rozrywkowym, zawierające jednak komentarze do sytuacji społeczeństwa („Götter und Götzen”, 1870; „Der Kleinstädter in Berlin”, 1873; „Der große Krach”, 1875; „Berliner Kinder”, 1883).<br /> <br /> Motywy śląskie znaleźć można w sześciotomowej powieści „Ein verlorenes Geschlecht” (1867), w której opisuje znaną podówczas historię książęcej dynastii [[Sułkowscy|Sułkowskich]] ze Słupnej koło [[Mysłowice|Mysłowic]] (dziś dzielnica miasta). To dramat małżeński, w którym żona księcia wydaje go Austriakom i zabija swego starszego syna, a sama ginie z ręki młodszego. Ten sam motyw wykorzystał w swojej powieści Aleksander Dumas, syn. Jednak Ring inaczej rozkłada akcenty, co pozwala mu na ukazanie katastrofalnego stanu arystokracji i uciskanych [[Chłopi|chłopów]] górnośląskich. Tematykę górnośląską (opis losu górnośląskich chłopów i górników) znaleźć można również w dwutomowych wspomnieniach pisarza z 1898 roku („Erinnerungen”), to jeden z pierwszych literackich opisów [[Robotnicy|robotników]] zatrudnionych w górnictwie&lt;ref&gt;A. Lubos, Geschichte der Literatur Schlesiens, Band I, München 1960, s. 350.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Pod pseudonimem Max Waldau tworzył urodzony w 1825 roku, we Wrocławiu [[Richard Georg von Hauenschild]]. Do gimnazjum uczęszczał w Raciborzu, Nysie i Głubczycach, studiował na uniwersytetach we Wrocławiu i Heidelbergu oraz w akademii rolniczej w Pruszkowie. Później zamieszkał w rodzinnym majątku w Szczytach (Tscheidt) koło Koźla, gdzie zmarł w wieku zaledwie trzydziestu lat. Do jego najciekawszych utworów należą dwie powieści, obie wydane w 1850 roku „Nach der Natur” zawiera wątki polityczne, społeczne, religijne, przede wszystkim jednak pytanie o sens obowiązującego porządku społecznego, hierarchii, którą utrzymać można jedynie dzięki reakcyjnemu aparatowi państwowemu Prus. W „Aus der Junkerwelt” pisarz skupia się na obserwacji szlachty i arystokracji, która, jego zdaniem, musi ustąpić żądaniom nowej myśli ekonomicznej. Oba utwory stanowią rozrachunek z klasą społeczną, do której autor należał, a ponadto przynoszą refleksje na temat funkcjonowania państwa pruskiego.<br /> <br /> Urodzony w 1834 roku w Nysie Julius Lohmeyer studiował farmację, po czym zamieszkał w Elblągu, gdzie pracował jako aptekarz. Jednak już jego pierwsze polityczne wiersze zostały tak dobrze przyjęte, że w 1868 roku przeniósł się do Berlina, by poświęcić się pisarstwu. Do 1872 był redaktorem czasopisma „Kladderdatsch”, następnie założył ceniony periodyk „Die Jugend” („Młodość”). Autorami artykułów byli przede wszystkim Heinrich Seidel, Victor Blüthgen, Friedrich Wilhelm Güll oraz sam Lohmeyer, który kierował czasopismem przez dwadzieścia lat. W 1898 roku stworzył ilustrowaną gazetę dla dzieci („Illustrierte Kinderzeitung”), był autorem licznym opowieści i wierszy dla dzieci. Miał na celu stworzenie szeroko pojętej literatury dla młodzieży, która kształciłaby pod względem obyczajowym, moralnym, religijnym, ale też politycznym i narodowym&lt;ref&gt;H. Groß, Bedeutende Oberschlesier..., s. 436.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Literatura na Śląsku nie była wyłącznie domeną mężczyzn, o czym świadczy twórczość Valeski von Bethusy-Huc, urodzonej w 1849 roku w majątku Kiełbasin koło Olesna. Pisząca często pod pseudonimem Moritz von Reichenbach hrabina von Bethusy-Huc była autorką licznych powieści, nowel i opowiadań. Wykształcenie otrzymała najpierw w domu rodzinnym, następnie w Żaganiu i Berlinie. Wiedzę z zakresu filozofii i nauk ścisłych nabyła ucząc się samodzielnie. Pierwsze teksty powstały dla czasopism „Über Land und Meer“ oraz „Daheim“. W 1881 roku ukazała się debiutancka powieść „Die Eichhofs”, a po niej kolejne utwory rozrywkowe. Od połowy lat osiemdziesiątych Bethusy-Huc próbowała uciec od stereotypu autorki romansów, czego efektem były przykładowo powieści „Die Lazinskis” (1888) i „Der schöne Erwin” (1899), w których, zainspirowana własnymi spostrzeżeniami z podróży przez Górny Śląsk, opisywała biedę robotników. W 1904 roku przeprowadziła się wraz mężem do Wrocławia, gdzie ich mieszkanie stało się miejscem spotkań literackich i artystycznych kręgów miasta. W 1912 roku małżeństwo opuściło Wrocław, by podróżować po Europie. Wybuch [[Pierwsza wojna światowa|I wojny światowej]] zastał pisarkę w Szwajcarii, która miała się stać jej nową ojczyzną. Valeska von Bethusy-Huc zmarła w 1926 roku w Lugano&lt;ref&gt;H. Groß, Bedeutende Oberschlesier..., s. 436.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Zdaniem Grażyny B. Szewczyk „Valeska von Bethusy-Huc była przede wszystkim pisarką i kronikarką przemian społecznych i obyczajowych na wsi górnośląskiej (...). Fascynował ją temat prowincji z jej tradycjami, językiem i zwyczajami mieszkańców. (...) starała się dokumentować przeobrażenia krajobrazu wywołane jego uprzemysłowieniem i procesami migracyjnymi ludności. Górny Śląsk był dla niej obszarem spotkań i symbiozy wielu różnych kultur i narodów oraz przestrzenią otwartą na obcych, na ruch i zmiany. Kontakty pisarki zarówno z polskimi właścicielami majątków w [[Śląsk Opolski|opolsko-kluczborskiej]] części Śląska, jak i z ludem górnośląskim, pozwoliły jej zrozumieć przyczyny dążeń niepodległościowych Polaków i chwiejność postaw narodowych ludności niemiecko-polskiego pogranicza.”&lt;ref&gt;G. B. Szewczyk, Literatura na Górnym..., s. 397.&lt;/ref&gt;. Tematyce górnośląskiej, w tym również problemowi górnośląskiej tożsamości, poświęcone są liczne utwory powstałe już na początku XX w., w tym powieści „Der Roman eines Bauernjungen” (1902), „Wanderndes Volk” (1903), opowiadania „Oberschlesische Dorfgeschichten” (1901), „Oberschlesische Geschichten” (1903), zbiór szkiców i esejów „Mein Oberschlesien (Skizzen und Geschichten)” (1912) oraz wspomnienia wydawane w latach 1914-1916 na łamach czasopisma „Oberschlesien”.<br /> <br /> Pod wpływem romantyzmu również na Górnym Śląsku zaczęto zbierać utwory literatury ludowej. Pionierem w tej dziedzinie był Wendelin Jüttner (1813-1879), proboszcz w Szonowie koło Głubczyc, którego książka pt. „Humoristische Pillen in oberschlesischer Mundart” ukazała się w 1862. Rok później ukazał się obszerny, zawierający 546 pieśni zbiór Juliusa Rogera (1819-1865), który przybył na Śląsk z Badenii&lt;ref&gt;A. Lubos, Geschichte der..., s. 398.&lt;/ref&gt;. Roger był miłośnikiem górnośląskiego folkloru, zaś fakt tłumaczenia zebranych przez niego utworów jest dowodem „współpracy i wymiany myśli, która łączyła w połowie XIX wieku polskich i niemieckich folklorystów i poetów”&lt;ref&gt;G. B. Szewczyk, Literatura na Górnym..., s. 394.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Twórcy opisujący w swoich utworach Górny Śląsk często nie pochodzili z tego regionu. Do rozwoju kultury literackiej w tym regionie przyczynili się w ostatnich dekadach XIX w. m.in. pochodzący z Brunszwiku Emil Barthel, urodzeni we Wrocławiu Alfred Freitag i Oskar Klaußmann, Heinrich Lee z Jeleniej Góry czy Adelaide von Gottberg z Pomorza. Liczba pisarzy pochodzących z Górnego Śląska zwiększała się stopniowo, jednak, poza opisanymi powyżej, debiutowali oni już w XX w.<br /> <br /> <br /> Pierwsze próby literaturoznawczej syntezy niemieckiego piśmiennictwa na [[Śląsk|Śląsku]] pojawiły się w XIX w. Można tu wymienić „Handbuch der Literaturgeschichte von Schlesien” (1824) Johanna Georga Thomasa czy „Schlesiens Antheil an deutscher Poesie” (1835) Augusta Kahlerta. Pozycje te zawierały opisy niemieckiego życia duchowego w różnych epokach oraz informacje biograficzne na temat pisarzy. Inne źródło informacji o niemieckich twórcach stanowiły pierwsze czasopisma, jak „[[Schlesische Provinzialblätter]]”, miesięcznik wydawany w latach 1785-1849 przez Karla Konrada Streita oraz Friedricha A. Zimmermanna. Informacje o życiu literackim i kulturalnym znaleźć można również było w czasopismach o charakterze ogólnym, jak „[[Allgemeiner Oberschlesischer Anzeiger]]” (od 1802 roku, [[Racibórz]]), „[[Der Oberschlesische Wanderer]]” (od 1828 roku, Gliwice) czy „[[Kattowitzer Zeitung]]” (od 1874 roku, [[Katowice]]; wcześniej, w latach 1869-1874 pt. „Allgemeiner Anzeiger für den oberschlesischen Industriebezirk”). Wiadomości o życiu i twórczości pisarzy ze [[Śląsk Cieszyński|Śląska Cieszyńskiego]] pojawiały się w popularnych dykcjonarzach, jak „Nachrichten von Schriftstellern und Künstlern aus dem Teschner Fürstenthum” [[Lepold Jan Szersznik|Leopolda Johanna Szersznika]] z 1810 roku. Jednak większa część tych pozycji „miała charakter przyczynkarski i adresowana była do konkretnego odbiorcy. Nie badano sfery wzajemnych wpływów i powiązań literatury polskiej, czeskiej i niemieckiej w regionie, ani przenikania motywów i stereotypów.”&lt;ref&gt;G. B. Szewczyk, Literatura na Górnym Śląsku, w: Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011, s. 390.&lt;/ref&gt;. Najbardziej obszerna synteza literatury śląskiej, skupiona wprawdzie na piśmiennictwie niemieckim, zawierająca jednak również aspekty polskie i czeskie, powstała dopiero w XX wieku. Chodzi tu o trzytomową historię literatury Śląska autorstwa Arno Lubosa („Geschichte der Literatur Schlesiens”, 1960-1974), której drugi tom w znacznym stopniu poświęcony został literaturze górnośląskiej. Warto bowiem zauważyć, iż w niemieckim rozumieniu przymiotnik „śląski” odnosi się w pierwszej kolejności do Dolnego Śląska. <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> # Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011.<br /> # Groß H., Bedeutende Oberschlesier, Dülmen 1995.<br /> # Heiduk F., Oberschlesisches Literatur-Lexikon, Bd. 1-3, Berlin-Heidelberg 1990-2000.<br /> # Literatura polityczna okresu Wiosny Ludów w Austrii, Niemczech i Polsce, red. G. Koziełek, Wrocław 1986.<br /> # Lubos A., Geschichte der Literatur Schlesiens, Band I, München 1960.<br /> # Lubos A., Geschichte der Literatur Schlesiens, Band II, München 1967.<br /> # Surynt I., Das „ferne”, „unheimliche” Land. Gustav Freytags Polen, Dresden 2004.<br /> # Szewczyk G. B., Niepokorna hrabina: literacka kariera Valeski von Bethusy-Huc, Katowice 1999.<br /> # Joseph von Eichendorff: poeta niemieckiego romantyzmu z perspektywy Niemców i Polaków, red. G. B. Szewczyk, R. Dampc-Jarosz, Wrocław 2009.<br /> # Urbanowicz M., Z dziejów literatury niemieckiej na Śląsku w pierwszej połowie XIX wieku, Wrocław 1964.</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=G%C5%82os_Kobiet&diff=5640 2016-08-12T12:16:47Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>Autor: [[Dominika Rychel-Mantur]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> ::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]] <br /> <br /> „Głos Kobiet” – czasopismo dla kobiet wydawane w latach 1908-1939. Do roku 1919 wydawane było jako organ prasowy [[Polska Partia Socjalno-Demokratyczna Galicji i Śląska|Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej]], następnie po połączeniu partii socjalistycznych z trzech zaborów i utworzeniu [[Polska Partia Socjalistyczna|Polskiej Partii Socjalistycznej]] jako organ tejże.<br /> Gazetę o tym samym tytule wydawali również ludowcy w Galicji w latach 1911-1914 jako dodatek do „Kuriera Lwowskiego”&lt;ref&gt; J. Myśliński, Prasa polska w Galicji w dobie autonomicznej (1867-1918), w: Prasa Polska 1864-1918, red. J. Łojek, Warszawa 1976, s. 144; Garlicka A., Spis tytułów prasy polskiej 1865-1918, Warszawa 1978, s. 98.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Geneza czasopisma==<br /> <br /> U schyłku XIX wieku na ziemiach polskich zaczął rozwijać się ruch socjalistyczny a wraz z nim pierwsze organizacje i partie polityczne. Najważniejsze z nich, powstałe w latach 1893-1897 to Polska Partia Socjalistyczna zaboru pruskiego, Polska Partia Socjalistyczna zaboru rosyjskiego oraz Polska Partia Socjalno-Demokratyczna (PPSD) działająca na terenie [[Śląsk Cieszyński|Śląska Cieszyńskiego]] i Galicji. Obok tworzenia struktur partyjnych oraz pozyskiwania nowych członków dużą uwagę zwracano na agitację i propagandę wśród mas. Dlatego wraz z pierwszymi organizacjami politycznymi zaczęła prężnie rozwijać się prasa. Naczelnym organem PPS w [[Zabór pruski|zaborze pruskim]] i rosyjskim był „[[Robotnik]]” i „[[Przedświt]]”, na Śląsku Cieszyńskim PPSD w 1897 roku zaczęła wydawać czasopismo „[[Równość]]”&lt;ref&gt; J.Myśliński, Prasa polskich partii socjalistycznych przed 1918 r. Studium porównawcze systemów prasowych, w: Z dziejów polskiej prasy robotniczej 1879-1948, red. J. Myśliński, A. Ślisz, Warszawa 1983, s. 25-26.&lt;/ref&gt;. Gazety te skierowane były przede wszystkim do klasy robotniczej, poruszały tematy ogólnokrajowe, podkreślały konieczność walki proletariatu o polepszenie własnego losu oraz wstępowanie w szeregi partyjne. Wkrótce, obok podstawowych tytułów zaczęły się pojawiać nowe, skierowane do poszczególnych [[Robotnicy|grup robotniczych]] lub o zasięgu lokalnym. W maju 1897 roku dla [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębia Dąbrowskiego]] ukazał się „[[Górnik]]”&lt;ref&gt;J.Myśliński, Prasa polskich partii..., s. 20.&lt;/ref&gt;. W Galicji wydawanie kolejnych tytułów było związane z kampanią wyborczą do parlamentu w 1906 roku. Dołączano do nich również dodatki: satyryczne, oświatowe, młodzieżowe czy kobiece. Na Śląsku Cieszyńskim w 1904 roku pojawił się „[[Robotnik Śląski]]”, do którego w 1908 roku dołączono w formie dodatku „Głos Kobiet”&lt;ref&gt;J.Myśliński, Prasa polskich partii..., s. 28-29; J. Myśliński, Prasa polska w Galicji..., s. 173.&lt;/ref&gt;. Celem czasopisma było zainteresowanie kobiet udziałem w ruchu socjalistycznym co miało wpłynąć na powiększenie szeregów partyjnych oraz świadomy udział kobiet w walce o równouprawnienie&lt;ref&gt;J. Myśliński, Kobiety w polskich ugrupowaniach lewicowych 1918-1939, w: Równe prawa i nierówne szanse. Kobiety w Polsce międzywojennej, red. A. Szwarc, A. Żarnowska, Warszawa 2000, s. 62.&lt;/ref&gt;. „Głos Kobiet” był jednym pierwszych czasopism dedykowanych kobietom co w ówczesnym czasie stanowiło pewną nowość, ponieważ prasa kobieca w dosłownym znaczeniu zaczęła rozwijać się dopiero w dwudziestoleciu międzywojennym&lt;ref&gt;W. Władyka, Prasa Drugiej Rzeczypospolitej, w: Dzieje prasy polskiej, red. J. Łojek, J. Myśliński, W. Władyka, Warszawa 1988, s. 116.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Wydawca i częstotliwość ukazywania==<br /> <br /> Do zyskania miana samodzielnego czasopisma „Głos Kobiet” przeszedł długą drogę. W latach 1908-1911 był dodatkiem do „Robotnika Śląskiego”, przejściowo w roku 1912 i 1918 dodawany był do „[[Prawo Ludu|Prawa Ludu]]”&lt;ref&gt;„Głos Kobiet” 29 I 1912, s. 1; J. Myśliński, Prasa polskich partii..., s. 58.&lt;/ref&gt;. W 1919 roku stał się organem prasowym Polskiej Partii Socjalistycznej, powstałej po zjednoczeniu partii socjalistycznych z trzech byłych zaborów&lt;ref&gt;A. Paczkowski, Prasa polska w latach 1918-1939, Warszawa 1980, s. 7.&lt;/ref&gt;. Początkowo gazeta wydawana była w Boguminie i [[Cieszyn|Cieszynie]], a od 1920 roku w Warszawie. Redakcja mieściła się przy ul. Wareckiej 7&lt;ref&gt;„Głos Kobiet” 1912, nr 1, s. 1; „Głos Kobiet” 1920, nr 1, s. 1.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Redaktorkami „Głosu Kobiet” były najbardziej aktywne działaczki partyjne. Wśród nich na szczególną uwagę zasługuje [[Dorota Kłuszyńska]], związana z pismem od początku do końca jego istnienia, będąca w zasadzie jego pomysłodawczynią. W 1906 roku wyszła za lekarza i działacza socjalistycznego [[Henryk Kłuszyński|Henryka Kłuszyńskiego]], z którym w 1900 roku przybyła na Śląsk Cieszyński, gdzie zamieszkiwali blisko dwadzieścia lat. Kłuszyńscy działali aktywnie w tworzącym się na Śląsku Cieszyńskim ruchu socjalistycznym, a po wyodrębnieniu się struktur partyjnych PPSD, Kłuszyńska rozpoczęła samodzielną działalność. Początkowo polegała ona głównie na zakładaniu stowarzyszeń społeczno-oświatowych, które miały być ośrodkami agitacji wśród kobiet i miały być nieoficjalnymi ośrodkami politycznymi&lt;ref&gt;M. Śliwa, Działalność społeczno-narodowa Doroty Kłuszyńskiej na Śląsku Cieszyńskim w latach 1900-1921, s. 154, w: Udział kobiet w polskim ruchu narodowym na Górnym Śląsku i Śląsku Cieszyńskim w XIX i XX wieku, red. H. Karczyńska, Opole 1996.&lt;/ref&gt;. W myśl ustawy monarchii austriackiej o stowarzyszeniach z 15 listopada 1867 roku, kobiety nie mogły bowiem sprawować funkcji publicznych ani angażować się politycznie&lt;ref&gt;K. Grzybowski, Historia państwa i prawa Polski, Warszawa 1982, t. IV, s. 358.&lt;/ref&gt;. Po półtorej roku udało się Kłuszyńskiej zorganizować konferencję przedstawicielek komitetów agitacyjnych, które wkrótce zostały podporządkowane Obwodowemu Komitetowi Agitacyjnemu dla Kobiet podlegającemu Kłuszyńskiej. To wówczas zrodził się pomysł wydawania „Głosu Kobiet”&lt;ref&gt;M. Śliwa, Działalność społeczno-narodowa..., s. 155.&lt;/ref&gt;. Czasopismo redagowały również Anna Gallasowa, Zofia Wojnarowska, Stanisława Woszczyńska czy Władysława Weychert-Szymanowska&lt;ref&gt;A. Paczkowski, Prasa polska..., s. 283.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> W 1918 roku czasopismo stało się organem Centralnego Wydziału Kobiecego PPS, następnie w roku 1936 zostało podporządkowane Zespołowi Czasopism PPS, który stał się jego wydawcą&lt;ref&gt;J. Myśliński J., Kobiety w..., s. 66; W. Władyka, Prasa..., s. 104.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Czasopismo w początkowym okresie istnienia utrzymywało się z reklam zamieszczanych z reguły na ostatniej stronie oraz z subwencji partyjnej&lt;ref&gt; J. Myśliński, Polska prasa socjalistyczna w okresie zaborów, Warszawa 1982, s. 249.&lt;/ref&gt;. Od lat dwudziestych reklamy zaczęły sukcesywnie znikać, a koszty wydawania pokrywały w dużej części prenumeraty. W latach trzydziestych czasopismo znalazło się w trudnej sytuacji finansowej, co spowodowane było kryzysem finansowym oraz licznymi konfiskatami szczególnie w latach 1931-1934. Wraz z ogólnym zubożeniem społeczeństwa zmniejszyły się również dochody z prenumerat. Na łamach czasopisma niejednokrotnie zamieszczano prośby o uregulowanie zaległych zapłat&lt;ref&gt;J. Osica, Prasa Polskiej Partii Socjalistycznej 1918-1926, w: Z dziejów polskiej prasy robotniczej 1879-1948, red. J. Myśliński, A. Ślisz, Warszawa 1983, s. 184.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Nakład czasopisma nie przekraczał 5 tys. egzemplarzy, liczba stron czasopisma wahała się od 8 przy wydawaniu co dwa tygodnie oraz między 12 a 16 w latach trzydziestych, kiedy czasopismo wychodziło raz lub dwa razy na miesiąc&lt;ref&gt;A. Paczkowski, Prasa w życiu politycznym Drugiej Rzeczypospolitej, „ Dzieje najnowsze” 1978, nr 3, s. 6; „Głos Kobiet” 1930 nr 1-2.&lt;/ref&gt;. W połowie lat dwudziestych w czasopiśmie zaczęły pojawiać się ilustracje. Były to najczęściej rysunki nawiązujące do treści artykułów, chociaż zamieszczano również czarno-białe fotografie przedstawiające wybitne działaczki partyjne&lt;ref&gt; „Głos Kobiet” I 1926, s. 1; „Głos Kobiet” II 1926, s. 1.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Treści poruszane na łamach gazety==<br /> <br /> Głos Kobiet” kierowany był do docelowo do kobiet ze środowisk robotniczych, dlatego treści realizowane na łamach czasopisma w pierwszej kolejności odnosiły się do relacji o warunkach pracy i bytu klasy robotniczej. Artykuły podkreślały i uwypuklały jej niedolę, szczególnie obszernie opisując ciężkie warunki, w jakich muszą wychowywać się dzieci robotników: nie dojadając, źle sypiając czy ciężko pracując. Na główny powód owych nieszczęść wskazywano ustrój kapitalistyczny, określany mianem zbrodniczego i chroniącego jedynie interesy klas posiadających. Lekiem na niedolę ludu pracującego miał być, zdaniem czasopisma, socjalizm&lt;ref&gt;„Głos Kobiet” 29 I 1912, s. 1.&lt;/ref&gt;. Do 1919 roku „Głos Kobiet” adresowany był przede wszystkim do kobiet na Śląsku Cieszyńskim co było szczególnie widoczne w artykułach oraz działalności Doroty Kłuszyńskiej. Początkowe sukcesy związane z agitacją wśród kobiet zostały przerwane wybuchem [[Pierwsza wojna światowa|I wojny światowej]]. Ruch socjalistyczny zakładający walkę rewolucyjną w czasach wojny stracił postawę bytu. Po zjednoczeniu partii socjalistycznych z trzech zaborów ruch socjalistyczny osłabił się jeszcze bardziej, a nakład czasopisma spadł wtedy do 1 tys. egzemplarzy. Wskazywałoby to na utratę zainteresowania jego treściami wśród Ślązaczek&lt;ref&gt;M. Śliwa, Działalność społeczno-narodowa..., s. 155; 158.&lt;/ref&gt;. Trudno jednak wnioskować o rzeczywistej popularności czasopisma na Śląsku Cieszyńskim. Struktura społeczna, stosunki wyznaniowe i rozwój oświaty na Śląsku wskazywałyby na obojętność kobiet na hasła propagandowe. Postulaty polepszenia pracy robotników musiały oddziaływać tu w mniejszym stopniu niż w innych rejonach kraju. Pozycja klasy robotniczej była na Śląsku silniejsza, podobnie jak lepsze były warunki materialne&lt;ref&gt;M. W. Wanatowicz, Historia społeczno-polityczna Górnego Śląska i Śląska Cieszyńskiego w latach 1918-1945, Katowice 1994, s. 9.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> W celu powiększenia szeregów partyjnych o nowe działaczki „Głos Kobiet” zawierał artykuły o organizacjach kobiecych w kraju i w Europie. Systematycznie relacjonowano również przebieg konferencji Centralnego Wydziału Kobiecego oraz spotkań klubów kobiecych w różnych częściach kraju&lt;ref&gt;„Głos Kobiet” 1 I 1921, s. 3.&lt;/ref&gt;. <br /> Podkreślano konieczność równouprawnienia kobiet w sferze ekonomicznej. Do głoszenia tych haseł szczególnie wykorzystywano „Dzień Kobiet”, który w Petersburgu pierwszy raz obchodzony był w 1913 roku, a w Polsce w 1924&lt;ref&gt;„Głos Kobiet” 6 III 1913, s. 1; J. Myśliński, Kobiety w polskich..., s. 67; Waniek D., Kobiety lewicy w polskim doświadczeniu politycznym. Tradycje, wartości i tożsamość, Toruń 2010, s. 48.&lt;/ref&gt;. Wydawane w tym czasie numery czasopisma zawierały postulaty m.in.: pracy i chleba, dachu nad głową, opieki państwa nad bezrobotnymi, ubezpieczenia emerytalnego, równej płacy dla kobiet i mężczyzn, ochrony macierzyństwa czy ochrony nad młodocianymi robotnicami&lt;ref&gt;„Głos Kobiet” I 1931, s. 12.&lt;/ref&gt;. Zachęcano również wszystkie kobiety do udziału w uroczystych obchodach tego dnia organizowanych przez terenowe odziały kobiece.<br /> <br /> Bardzo ważnym celem czasopisma było uświadomienie kobietom, że ich życie nie musi się ograniczać do pracy, rodzenia i wychowywania dzieci. W jednym z numerów potępiono wręcz restrykcyjne przepisy dotyczące wywoływania poronień. Podkreślano, że decyzja w kwestii ilości potomstwa należeć powinna do kobiety. Obok argumentów politycznych używano również argumentów ekonomicznych, wskazując, że rodziny wielodzietne częściej dotyka bieda, głód i choroby, a kolejne dziecko to nie zawsze powód do szczęścia. Od 1932 roku opisywano działalność Poradni Świadomego Macierzyństwa działającej w Warszawie zachęcając do jej odwiedzania&lt;ref&gt;„Głos Kobiet” IV 1930, s. 2; „Głos Kobiet” VII 1932, s. 4.&lt;/ref&gt;.<br /> Nie brakowało również praktycznych porad związanych z wychowaniem dzieci czy prowadzeniem domu. Od 1936 roku na ostatnich stronach prowadzona była kolumna „W naszym domu”, na którą składały się przepisy kulinarne, praktyczne wskazówki dotyczące czystości, kurs kroju i szycia oraz nowinki ze świata mody&lt;ref&gt;„Głos Kobiet” 18 X 1936, s. 8.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> „Głos Kobiet” systematycznie prowadził kampanię zwalczającą alkoholizm, wskazując go jako przyczynę nieszczęść rodzin robotniczych. Przestrzegano przed zgubnymi skutkami jego nadużywania, zamieszczano porady jak pomóc osobie uzależnionej oraz jak uchronić młodzież przed tym zgubnym nałogiem&lt;ref&gt;„Głos Kobiet” I 1926, s. 15; „Głos Kobiet” VIII 1930, s. 1; „Głos Kobiet” 7 II 1937, s. 1.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Na łamach czasopisma nie brakowało artykułów poświęconych polityce, zarówno w kraju jak i za granicą. Szczególnie komentowane były wydarzenia związane z przewrotem majowym z 1926 roku. „Głos Kobiet” obwieszczał triumf nad wrogami ludu, jakim miały być rządy Chjeno-Piasta&lt;ref&gt;„Głos Kobiet” VI 1926, s. 1.&lt;/ref&gt;. Jednakże, po chwilowej euforii z powodu przejęcia władzy przez [[Sanacja|sanację]] zaczęto krytykować jej rządy. Wskazywano przede wszystkim na brak poprawy warunków życia klasy robotniczej, autorytarne rządy [[Józef Piłsudski|Józefa Piłsudskiego]] oraz ogólną sytuację polityczną w kraju. Szeroko komentowano również wydarzenia związane z procesem brzeskim. Uwięzienie posłów opozycji w Brześciu nad Bugiem jednoznacznie potępiono uznając to za hańbę rządzących. O położeniu aresztowanych donoszono na bieżąco, publikowano sylwetki niektórych z nich, a ponadto wyrażano solidarność oraz domagano się ich uwolnienia&lt;ref&gt;„Głos Kobiet” X 1930, s. 3, 4, 7; „Głos Kobiet” I 1931, s. 4, 6, 7.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Od roku 1933 w czasopiśmie coraz częściej można było przeczytać artykuły piętnujące faszyzm, antysemityzm oraz politykę państw totalitarnych dążącą do wojny. Hitlera przedstawiano jako głównego wroga pokoju, demaskowano również zbrodniczą politykę Stalina&lt;ref&gt;J. Myśliński, Kobiety w polskich..., s. 66.&lt;/ref&gt;. W jednym z numerów w 1939 roku stanowczo potępiono J. Goebbelsa, za zapowiedź rychłego pozbycia się wszystkich Żydów z Niemiec. Artykuł „Pociecha dla głupich” podkreślał, że usunięcie Żydów nawet jeśli możliwe, nie poprawi wcale sytuacji ekonomicznej w żadnym kraju. Zaznaczano, że stosowane w tym celu w Niemczech metody w żadnym wypadku nie mogą mieć miejsca w Polsce&lt;ref&gt;„Głos Kobiet” I 1939, s. 2.&lt;/ref&gt;. Od 1939 roku na łamach czasopisma z napięciem komentowano napiętą sytuację polityczną oraz przygotowywano czytelników na najgorsze − na wojnę. W jednym z numerów obszernie komentowano przemówienie ministra spraw zagranicznych J. Becka z 5 maja 1939 roku. Coraz częściej pojawiały się porady dotyczące zachowania w czasie wojny oraz niesienie pomocy poszkodowanej ludności cywilnej&lt;ref&gt;„Głos Kobiet” 21 V 1939, s. 1; Głos Kobiet” 6 VIII 1939, s. 3.&lt;/ref&gt;. Po wojnie czasopismo nie zostało wznowione. <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> # Garlicka A., Spis tytułów prasy polskiej 1865-1918, Warszawa 1978.<br /> # Grzybowski K., Historia państwa i prawa Polski, Warszawa 1982, t. IV.<br /> # Myśliński J., Kobiety w polskich ugrupowaniach lewicowych 1918-1939, w: Równe prawa i nierówne szanse. Kobiety w Polsce międzywojennej, red. A. Szwarc, A. Żarnowska, Warszawa 2000.<br /> # Myśliński J., Prasa polskich partii socjalistycznych przed 1918 r. Studium porównawcze systemów prasowych, w: Z dziejów polskiej prasy robotniczej 1879-1948, red. J. Myśliński, A. Ślisz, Warszawa 1983.<br /> # Myśliński J., Polska prasa socjalistyczna w okresie zaborów, Warszawa 1982.<br /> # Myśliński J., Prasa polska w Galicji w dobie autonomicznej (1867-1918), w: Prasa Polska 1864-1918, red. J. Łojek, Warszawa 1976.<br /> # Osica J., Prasa Polskiej Partii Socjalistycznej 1918-1926, w: Z dziejów polskiej prasy robotniczej 1879-1948, red. J. Myśliński, A. Ślisz, Warszawa 1983.<br /> # Paczkowski A., Prasa polska w latach 1918-1939, Warszawa 1980.<br /> # Paczkowski A., Prasa w życiu politycznym Drugiej Rzeczypospolitej, „ Dzieje najnowsze” 1978, nr 3.<br /> # Śliwa M., Działalność społeczno-narodowa Doroty Kłuszyńskiej na Śląsku Cieszyńskim w latach 1900-1921, w: Udział kobiet w polskim ruchu narodowym na Górnym Śląsku i Śląsku Cieszyńskim w XIX i XX wieku, red. H. Karczyńska, Opole 1996.<br /> # Wanatowicz M. W., Historia społeczno-polityczna Górnego Śląska i Śląska Cieszyńskiego w latach 1918-1945, Katowice 1994.<br /> # Waniek D., Kobiety lewicy w polskim doświadczeniu politycznym. Tradycje, wartości i tożsamość, Toruń 2010.<br /> # Władyka W., Prasa Drugiej Rzeczypospolitej, w: Dzieje prasy polskiej, red. J. Łojek, J. Myśliński, W. Władyka, Warszawa 1988.<br /> <br /> ==Śląska Biblioteka Cyfrowa== <br /> <br /> *[http://www.sbc.org.pl/dlibra/publication?id=135177&amp;tab=3 Głos Kobiet (kilka numerów)]<br /> *[http://www.sbc.org.pl/mapa/ Mapa czasopism]<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> *[http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/publication?id=5593&amp;from=&amp;dirids=1&amp;tab=1&amp;lp=1&amp;QI=EF53F1FC300E46869E6C8C0CC97A5A27-1 Głos Kobiet (kilka numerów)]<br /> *[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Robotnicy Robotnicy]<br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Dziennik_Zachodni&diff=5639 2016-08-12T12:01:50Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div><br /> „Dziennik Zachodni” – dziennik regionalny w języku polskim wychodzący na terenie obecnego [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]]. Pierwszy numer dziennika ukazał się 6 lutego 1945 roku. Przez cały okres Polski Ludowej należał do Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej „Prasa-Książka-Ruch” (w latach 40. przejściowo wchodził w skład Spółdzielni Wydawniczej „Czytelnik), w wyniku przekształceń ustrojowych i własnościowych w 1992 roku „został przejęty przez Polskapresse Oddział Prasa Śląska Sp. z o.o., spółkę-córkę bawarskiej grupy wydawniczej PassauerNeuePresse. Od 2007 do 2015 roku, dziennik ukazywał się jako „Polska Dziennik Zachodni”, co związane było z projektem stworzenia ogólnopolskiego dziennika „Polska” przy współpracy z angielskim wydawcą dziennika „The Times”. 27 lutego 2015 roku po wykupieniu przez Grupę Wydawniczą Polskapresse spółki Media Regionalne, zmieniono nazwę firmy z Polskapresse Sp. z o.o. na Polska Press Sp. z o.o. Spółka ta jest wydawcą kilkunastu polskich dzienników regionalnych.<br /> <br /> ==Zasięg==<br /> <br /> Przymiotnik „zachodni” w nazwie gazety wziął się stąd, iż &quot;Dziennik Zachodni&quot; ukazywał się na terenach [[Ziemie Zachodnie i Północne (Ziemie Odzyskane)|ziem odzyskanych]], na zachodzie Polski. Dlatego w ostatnich miesiącach wojny, w 1945 roku, „Dziennik” „podążał” [zaraz za frontem] na zachód Polski, obejmując zasięgiem − jako jeden z pierwszych tytułów − wyzwalane spod okupacji hitlerowskiej ziemie. Właśnie w Opolu, we Wrocławiu, Legnicy czy Jeleniej Górze zaczęły powstawać lokalne oddziały „Dziennika Zachodniego”. Pod koniec lat 40. ubiegłego wieku dziennik wrócił na Górny Śląsk, do kolebki, a utrwalonej już w powszechnym odbiorze nazwy nie zmieniono. <br /> <br /> Od chwili powstania &quot;Dziennik Zachodni&quot; docierał do czytelników w najdalszych zakątkach [[Górny Śląsk|Górnego Śląska]] i [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębia]], stąd jego liczne mutacje, czyli wydania lokalne. Były to najczęściej pojedyncze strony, zapełniane wiadomościami przez dziennikarzy „Dziennika Zachodniego” pracujących w terenie. Nazywano je „kronikami”. Były „kroniki” dla Śląska i Zagłębia, a nawet poszczególnych miast aglomeracji, dla [[Częstochowa|Częstochowy]], Opola i [[Rybnicki Okręg Węglowy|ROW-u]], czyli [[Rybnik|Rybnika]] i okolic, dla [[Bielsko-Biała|Bielska]], [[Żywiec|Żywca]] i [[Cieszyn|Cieszyna]] (z Zaolziem), a także dla Opola, a nawet Wrocławia i Legnicy. Z biegiem czasu mutacje lokalne zmieniały swą formułę, nazwę i objętość − od 1997 roku funkcjonują jako osobne dodatki terenowe.<br /> <br /> W latach 50., 60., 70, 80, i 90. zasięg gazety obejmował województwa (według podziału administracyjnego z lat 70.) [[Województwo katowickie w Polsce Ludowej|katowickie]], [[Województwo bielskie|bielskie]], [[Województwo częstochowskie 1975-1998|częstochowskie]] i [[Województwo opolskie|opolskie]], z którego jednak stopniowo się wycofano, podobnie zresztą jak z terenu zachodniej [[Małopolska|Małopolski]] (rejon Brzeszcz i Oświęcimia), który to teren przejęła „Gazeta Krakowska”. Obecnie &quot;Dziennik Zachodni&quot; obejmuje swym zasięgiem wyłącznie teren woj. śląskiego. Gazeta ukazuje się przez sześć dni w tygodniu, od poniedziałku do soboty. W piątki do wydania magazynowego dodawane są cotygodniowe, lokalne mutacje obejmujące swym zasięgiem poszczególne miasta i powiaty. Jest ich w tej chwili 30: [[Będzin]], Bielsko-Biała, [[Bytom]], [[Chorzów]], Cieszyn, Częstochowa, [[Dąbrowa Górnicza]], [[Gliwice]], [[Jastrzębie-Zdrój]], [[Jaworzno]], [[Katowice]], [[Kłobuck]], [[Lubliniec]], [[Mikołów]], [[Mysłowice]], [[Myszków], [[Piekary Śląskie]], [[Pszczyna]], [[Racibórz]], [[Ruda Śląska]], Rybnik, [[Siemianowice Śląskie]], [[Sosnowiec]], [[Tarnowskie Góry]], [[Tychy]], [[Wodzisław Śląski]], [[Zabrze]], [[Zawiercie]], [[Żory]], Żywiec. <br /> <br /> ==Siedziba==<br /> <br /> Pierwotnie siedziba redakcji gazety mieściła się przy ul. Sobieskiego 11, tam gdzie przed [[Druga wojna światowa|drugą wojną światową]] rezydowała „[[Polonia]]” wydawana przez koncern wydawniczy [[Wojciech Korfanty|Wojciecha Korfantego]]. W 1946 roku redakcja przeniosła się do lokalu przy ul. 3 Maja 12, zajmowanego wcześniej przez „[[Kattowitzer Zeitung]]”, do siedziby delegatury katowickiej „Czytelnika”. Natomiast od 11 listopada 1947 roku siedziba redakcji znajdowała się przy ul. Młyńskiej 9. W 1967 redakcja przeniosła się do wzniesionego u zbiegu Młyńskiej i Rynku Domu Prasy(dawniej Domu Sportu, o jego budowie zadecydował m. in. działacz sportowy i partyjny [[Roman Stachoń]]). Od 2009 roku „Dziennik Zachodni” przeniósł się do dzielnicy Sosnowca – [[Milowice|Milowic]] do nowoczesnego biurowca Media Centrum.<br /> <br /> ==Winieta==<br /> <br /> Od momentu powstania 6 lutego 1945 roku, winieta tytułowa „Dziennik Zachodni” rozmieszczona była w jednej linii, zawsze u samej góry „jedynki” - czyli pierwszej kolumny gazety. Początkowo towarzyszył jej dopisek „Pismo dla wszystkich”. Drukowana była w jednolitym czarnym kolorze, raz w mniejszym, a raz w większym rozmiarze. 5 marca 1957 roku pojawiła się po raz pierwszy winieta z charakterystycznym „D” wciętym w „Z” w kolorze czerwonym, ułożona w dwie linie („Dziennik/Zachodni”). W latach 80. winiecie towarzyszyła charakterystyczna postać robotnika ze sztandarem mas pracujących. Winieta uformowana w 1957 roku przetrwała niemal pół wieku, aż do 2003 roku, kiedy uzyskała ona obecny wygląd – stało się to dokładnie 15 września 2003 roku. <br /> <br /> ==Rewolucje technologiczne==<br /> <br /> Pierwsza rewolucja techniczna nadeszła w połowie 1995 roku, gdy ukazał się pierwszy numer gazety w kolorze, wydany w technice offsetowej, bez użycia ołowiu i linotypów, czyli starej techniki drukarskiej. A na biurkach dziennikarzy zagościły pierwsze komputery Macintosh Classic. <br /> Kolejna rewolucyjna zmiana miała miejsce w połowie 1996 roku, gdy zrodził się pomysł utworzenia samodzielnych oddziałów terenowym i redagowania odrębnych, kolorowych dodatków lokalnych „Dziennika Zachodniego” właśnie w terenie. Decyzja ta stała się spełnieniem marzeń pokoleń dziennikarzy terenowych. Wydania lokalne wystartowały oficjalnie 2 grudnia 1996 roku. Kolejną rewolucją, tym razem technologiczną okazał się internet. &quot;Dziennik Zachodni&quot; obecny jest nie tylko na własnej stronie internetowej dziennikzachodni.pl, stronie slaskie.naszemiasto.pl, czy slaskplus.pl, ale tworzy także bogaty serwis społecznościowy. Jest mobilny i nowoczesny, bo taki jest wymóg czasów.<br /> <br /> ==Drukarnia w Sosnowcu Milowicach==<br /> <br /> &quot;Dziennik Zachodni&quot; drukowany jest od 6 marca 2007 roku na najnowocześniejszej na świecie maszynie offsetowej niemieckiej firmy MAN z Augsburga. Na wyprodukowanie piątkowego wydania DZ (nie licząc 30 tygodników powiatowych i Telemagazynu, które są dodatkami do piątkowej gazety) drukarnia zużywa ponad 50 ton papieru gazetowego, czyli taśmę długości przeszło 750 km. Maszyna postawiona została na tzw. stole w eleganckim, lekkim budynku, który błyskawicznie wyrósł w miejscu, gdzie jeszcze niedawno znajdowała się hałda [[Kopalnia Saturn|kopalni Saturn]]. Trzeba było tylko wywieźć około 90 tys. metrów sześciennych kamieni i gruzu, żeby zacząć budowę. Inwestycja ruszyła na przełomie kwietnia i maja 2006 roku. 4 września przyjechały z Niemiec pierwsze elementy konstrukcyjne maszyny i rozpoczął się jej montaż. Trwał do końca 2006 roku.<br /> Maszyna drukarska ma 9,5 m wysokości, 41 m długości i ponad 7 m szerokości. Składa się z 5 wież, a każda z dwóch agregatów drukarskich. Jeden taki agregat waży około 40 ton. Konstrukcja jest cicha i przyjazna dla środowiska. Koncepcję funkcjonalno-przestrzenną zaprojektowała niemiecka firma IE Graphic, a generalnym realizatorem inwestycji była spółka AB Projekt z Tychów.<br /> Od chwili powstania w 1945 roku, drukowany był w katowickiej drukarni przy ul. Opolskiego. Od końca lat 80. dwudziestego wieku, gazeta drukowała się już w nie w Katowicach, lecz w drukarni w Krakowie (do 2007 roku).<br /> <br /> ==Nakład==<br /> <br /> *W marcu 1945 roku nakład to 40 tys. egzemplarzy wydania codziennego i 50 tys. wydania niedzielnego.<br /> *W lutym 1947 roku nakład sięga 105 tys. egzemplarzy dziennie.<br /> *W latach 80. nakład dochodzi 240 tys. egzemplarzy dziennie.<br /> *W marcu 2006 roku, &quot;Dziennik Zachodni&quot; jest najlepiej sprzedającą się gazetą regionalną w Polsce, ze średnią liczbą 104 840 sprzedanych egzemplarzy w marcu (7,4 proc. wzrost w stosunku do 2005 roku)<br /> *2016 średni nakład tygodniowy to 49 250 egzemplarzy, magazyn piątkowy 140 tys. egzemplarzy, w poniedziałki: 34 tys., we wtorki: 28 tys., w soboty: 34 tys. egzemplarzy.<br /> <br /> ==Redaktorzy naczelni==<br /> #[[Stanisław Ziemba]] (1945-1947)<br /> #[[Stanisław Mojkowski]] (1948-1952)<br /> #[[Bogusław Reichhart]] (1953-1955)<br /> #[[Romuald Gadomski]] (1955-1957)<br /> #[[Bronisław Schmidt-Kowalski]] (1957-1981)<br /> #Janusz Durmała (1981-1986)<br /> #Antoni Faron (1986-1990)<br /> #Włodzimierz Paźniewski (1990-1995)<br /> #Maciej Wojciechowski (1995-1997)<br /> #Marek Chyliński (1997-2004)<br /> #Romuald Orzeł (2004 – 2005)<br /> #Elżbieta Kazibut-Twórz (2005-2010)<br /> #Marek Twaróg (2010-nadal)<br /> <br /> ==Postacie związane z „DZ”== <br /> <br /> [[Gwidon Miklaszewski]] (1912-1999), rysownik, humorysta, ilustrator. Urodził się 22 sierpnia 1912 roku w Berlinie, a zmarł 20 listopada 1999 roku w Warszawie. Współredagował „Przekrój” od momentu jego
 powstania w 1947 roku. Następnie został kierownikiem literackim i graficznym Wydawnictwa „AWiR” w Katowicach. Wtedy też nawiązał współpracę z redakcją ”Dziennikiem Zachodnim”. W 1950 roku przeniósł się na stałe do stolicy. Współpracował z wydawnictwami, prasą codzienną i tygodnikami. Od 1947 roku nieprzerwanie zamieszczał swe rysunki na łamach dziennika (w cotygodniowej rubryce pt. „Proszę…”). Ponadto rysował przez kilkadziesiąt lat dla „Expressu Wieczornego” cykl „Nasza Syrenka. Brał udział w wystawach rysunku satyrycznego za granicą. Laureat wielu odznaczeń i nagród m. in. najmilej wspominanej przez niego „Orderu Uśmiechu” (1985). Wspólnie z przyjacielem Erykiem Lipińskim był założycielem Stowarzyszenia Polskich Artystów Karykatury.<br /> <br /> [[Bolesław Surówka]] (1905-1980), dziennikarz, felietonista, krytyk teatralny. Urodził się 21 stycznia 1905 roku w Rudkach koło Lwowa. Ukończył w Lille we Francji Wyższą Szkołę Dziennikarską i Wyższą Szkołę Nauk Społecznych i Politycznych. W latach dwudziestych rozpoczął karierę dziennikarską w dzienniku „Polonia” należącym do koncernu wydawniczego Wojciecha Korfantego. Redagowane przez niego felietony w stałym cyklu zatytułowanym: „Pod włos” stały się najchętniej czytaną i oczekiwaną rubryką tej gazety. Był także wybitnym reportażystą. W lutym 1945 roku rozpoczął pracę w „Dzienniku Zachodnim” wznawiając pamiętne felietony „Pod włos”. Był także wielkim miłośnikiem teatru. Miał wielkie poczucie humoru, czego dał dowód we wspomnieniach z lat międzywojennych zatytułowanych „Było minęło”, które zostały opublikowane tuż przed jego śmiercią w 1980 roku.<br /> <br /> Stanisław Ziemba (1908-1972), założyciel „Dziennika Zachodniego” i jego pierwszy redaktor naczelny przepracował w dziennikarskim fachu niemal 40 lat. Karierę rozpoczął podobnie jak Bolesław Surówka jeszcze w dzienniku „Polonia”. W czasie wojny działał w konspiracyjnym Zrzeszeniu Dziennikarzy Ziem Zachodnich, a w powstaniu warszawskim uczestniczył jako kierownik zespołu Polskiej Agencji Telegraficznej. Końcem stycznia 1945 roku przyjeżdża na Górny Śląsk i − przy poparciu władz (m.in. gen. [[Aleksander Zawadzki|Aleksandra Zawadzkiego]]) – organizuje redakcję „Dziennika Zachodniego”, któremu szefował do 1947 roku. Za jego czasów gazeta objeła zasięgiem Górny i Dolny Śląsk, a także tzw. ziemie odzyskane. Ziemba był także redaktorem naczelnym „Sportu i Wczasów”, „Panoramy Śląskiej”. W 1960 roku przeprowadził się do Warszawy, gdzie stanął na czele zespołu redakcyjnego „Dziennika Polskiego”. Swoje wspomnienia zamieścił w książce „Czasy przełomu”, która uznawana jest nieoficjalnie za katechizm „dziennikowej” historii.<br /> <br /> Bronisław Schmidt-Kowalski (1926-2000), szefował „Dziennikowi” przez niemal ćwierć wieku (1957 – 1981) i był chyba najdłużej „panującym” redaktorem naczelnym w Polsce. Urodził się 8 lutego 1926 roku w Środzie Wielkopolskiej. Zamieszkał w [[Brynów|Brynowie]], dzielnicy Katowic. W czasie ostatniej wojny pracował w redakcji „Głosu Wielkopolskiego” jako aplikant, dziennikarz, a następnie kierownik działu. Od 1948 roku związany był z „Ekspresem Poznańskim”. Za jego kadencji „Dziennik Zachodni” potroił swój przeciętny nakład: z 52 tysięcy egzemplarzy do 240 tys. egzemplarzy. Uruchomiono osiem wydań lokalnych. Redakcja patronowała różnym ważnym przedsięwzięciom kulturalnym jak np. Tygodniowi Kultury Beskidzkiej. Naczelny gazety wspominany jest jako wychowawca kilku dziennikarskich pokoleń. Zmarł 3 czerwca 2000 roku.<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> [http://www.dziennikzachodni.pl/ Dziennik Zachodni]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Druga_wojna_%C5%9Bwiatowa&diff=5638 2016-08-12T11:59:11Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Historia]]<br /> [[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]<br /> [[Kategoria:Tom 2 (2015)]]<br /> Autor: [[dr Mirosław Węcki]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> ::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]] <br /> <br /> <br /> W okresie II wojny światowej obszar polskiej części [[Górny Śląsk|Górnego Śląska]] ([[Województwo śląskie 1922-1939|województwo śląskie]]) został anektowany przez III Rzeszę, wchodząc w skład utworzonej w 1939 roku [[Rejencja katowicka|rejencji katowickiej]] (Regierungsbezirk Kattowitz). W 1941 roku rejencja katowicka utworzyła wraz z [[Rejencja opolska|rejencją opolską]], [[Prowincja Górny Śląsk|prowincję górnośląską]] (Provinz Oberschlesien).<br /> <br /> <br /> ==Wrzesień 1939 roku==<br /> <br /> ===Siły stron===<br /> <br /> Podczas niemieckiej agresji na Polskę we wrześniu 1939 roku za obronę województwa śląskiego odpowiadała polska [[Armia „Kraków”]] (dow. gen. bryg. [[Antoni Szylling]]), na którą składały się m.in. następujące jednostki: 6. Dywizja Piechoty (dow. gen. bryg. Bernard Mond), [[7 Dywizja Piechoty|7. Dywizja Piechoty]] (dow. gen. bryg. [[Janusz Gąsiorowski]]), [[23 Górnośląska Dywizja Piechoty|górnośląska 23. Dywizja Piechoty]] (dow. płk. dypl. [[Władysław Powierza]]), [[ 55 Rezerwowa Dywizja Piechoty|55. Rezerwowa Dywizja Piechoty]] (dow. płk. [[Stanisław Kalabiński]]), [[21 Dywizja Piechoty Górskiej|21. Dywizja Piechoty Górskiej]] (dow. gen. bryg. [[Józef Kustroń]]), [[1 Brygada Górska]] (dow. płk. dypl. [[Janusz Gładyk]]), Krakowska Brygada Kawalerii (gen. bryg. Zygmunt Piasecki) oraz [[10 Brygada Kawalerii|10. Brygada Kawalerii]] (dow. płk. dypl. [[Stanisław Maczek]]). Północnej flanki Armii „Kraków”, w rejonie [[Częstochowa|Częstochowy]], broniły 7. DP oraz Krakowska BK. Kluczową rolę w obronie polskiego Górnego Śląska miała odegrać [[Grupa Operacyjna „Śląsk”|Grupa Operacyjna „Śląsk”]] gen. bryg. [[Jan Jagmin-Sadowski|Jana Jagmina-Sadowskiego]] złożona z 23. DP i 55. Rezerwowej DP. Dywizje te zostały umieszczone na flankach pasa umocnień [[Obszar Warowny &quot;Śląsk&quot;|Obszaru Warownego „Śląsk”]] (dow. płk. [[Wacław Klaczyński]]) bezpośrednio osłaniającego [[Górnośląski Okręg Przemysłowy]] (GOP). Południowej części województwa broniła [[Grupa Operacyjna „Bielsko”]] (dow. gen. bryg. [[Mieczysław Boruta-Spiechowicz|Mieczysław Boruta-Spiechowicz]]) złożona m.in. z 6. DP (w rejonie [[Pszczyna|Pszczyny]]) oraz 21. DPG (w rejonie [[Bielsko-Biała|Bielska]]). Regularne siły polskie były wspierane przez liczne formacje pomocnicze m.in. przez uzbrojone oddziały wystawione przez [[Związek Powstańców Śląskich|Związek Powstańców Śląskich]] oraz [[Związek Harcerstwa Polskiego|Związek Harcerstwa Polskiego]].<br /> <br /> Zadanie przełamania polskiej obrony na Górnym Śląsku dowództwo Wehrmachtu powierzyło 14. Armii (dow. gen. płk. Wilhelm List) oraz uderzającej w kierunku Częstochowy 10. Armii (dow. gen. art. Walter von Reichenau), wchodzących w skład Grupy Armii Południe (dow. gen. płk. Gerd von Rundstedt). W skład 14. Armii wchodziły cztery korpusy armijne, z których trzy (VIII KA – dow. gen. piech. Ernst Busch, XVII KA – dow. gen. piech. Werner Kienitz, VII KA – dow. gen. piech. Eugen Ritter von Schobert) wzięły udział w walkach o Górny Śląsk. Szczególne znaczenie w niemieckich planach przełamania polskiej obrony w tym rejonie przypadło VIII KA (w składzie m.in.: 8. DP, 28. DP, 239. DP oraz 5. Dywizja Pancerna). Działania Wehrmachtu wspierały oddziały dywersyjne działające w ramach [[Korpus Ochotniczy Ernsta Ebbinghausa|Korpusu Ochotniczego Ernsta Ebbinghausa]] (Freikorps Ebbinghaus), które miały m.in. zająć najważniejsze zakłady na terenie GOP-u. Strona niemiecka przygotowała też inne działania dywersyjne – jednym z nich był sfingowany polski atak na niemiecką radiostację w [[Gliwice|Gliwicach]] 31 sierpnia 1939 roku. Owa „[[Prowokacja gliwicka|prowokacja gliwicka]]” posłużyła nazistowskiej propagandzie do uzasadnienia agresji na Polskę.<br /> <br /> ===Walki w dniach 1-2 września i odwrót wojsk polskich===<br /> <br /> 1 września 1939 roku Wehrmacht przystąpił do agresji na Polskę. Przełamanie polskiej obrony na Górnym Śląsku miało nastąpić na flankach Obszaru Warownego „Śląsk”, który nie został zaatakowany większymi siłami. Główne uderzenie wykonał niemiecki VIII KA, który uderzył na południowej flance polskich umocnień w rejonie [[Rybnik|Rybnika]], [[Orzesze|Orzesza]] i [[Mikołów|Mikołowa]]. Już w pierwszym dniu wojny oddziałom korpusu udało się zająć Rybnik oraz dotrzeć do polskich linii w rejonie [[Wyry|Wyr]]. Stronie polskiej udało się natomiast odeprzeć natarcie na Mikołów. Dowództwo polskie otrzymało jednak nieprawdziwe informacje o zajęciu [[Kobiór|Kobióra]], co groziło całości polskiej obrony. Z tego względu dowódca GO „Śląsk” zdecydował się na kontrnatarcie, w celu odparcia przeciwnika. 2 września oddziały polskiej 23. DP przystąpiły do natarcia. Do zwycięskiego dla Polaków starcia doszło w rejonie [[Żwaków|Żwakowa]] (dzielnica dzisiejszych Tychów). Udało się też wyprzeć Niemców z zajętych przez nich w międzyczasie Wyrów. Walki w rejonie tych miejscowości noszą nazwę, zwycięskiej dla polskiej strony, bitwy wyrskiej. Decydujące dla losów obrony Górnego Śląska okazały się jednak zmagania w innych rejonach, szczególnie toczona w dniach 1-2 września bitwa pszczyńska. Już wieczorem 1 września niemiecka 5. Dywizja Pancerna dotarła pod Pszczynę. 2 września przystąpiła do generalnego natarcia, które zakończyło się rozbiciem polskiej 6. DP, co groziło przełamaniem całej obrony w pasie Armii „Kraków”. Równocześnie z bitwą pszczyńską nastąpiło przełamanie polskiej obrony w rejonie Częstochowy (na styku armii „Kraków” i „Łódź”), co stworzyło zagrożenie okrążenia polskich sił broniących Górnego Śląska od północy. Wojska niemieckie prowadziły też natarcie w południowym pasie obrony Armii „Kraków”, bronionym przez SGO „Bielsko”. Jednym z epizodów tych walk była bitwa pod [[Węgierska Górka|Węgierską Górką]] toczona w dniach 2-3 września. Pomimo lokalnych sukcesów obronnych, ogólna sytuacja Armii „Kraków” zmusiła dowództwo polskie do podjęcia decyzji o odwrocie z Górnego Śląska, do którego przystąpiono w nocy z 2 na 3 września 1939 roku. Wraz z wojskiem obszar ten opuścili także polscy urzędnicy (m.in. wojewoda śląski [[Michał Grażyński]]) i część ludności ewakuowana z terenów objętych bezpośrednimi walkami.<br /> <br /> ===Zajęcie województwa śląskiego przez Wehrmacht===<br /> <br /> Oddziały niemieckie ostrożnie posuwały się za wycofującymi się Polakami. Większość miast polskiego Górnego Śląska zostało zajętych 4 września. M.in. tego dnia niemiecka 239. DP (dow. gen. mjr. Ferdinand Neuling) zajęła [[Katowice]]. Wkraczające do stolicy województwa oddziały Wehrmachtu natknęły się na opór grupek powstańców oraz harcerzy. Symbolem tej straceńczej obrony stały się walki w rejonie [[Wieża spadochronowa w Katowicach|katowickiej wieży spadochronowej]]. Niemcy bezwzględnie rozprawiali się ze schwytanymi obrońcami oraz polskimi działaczami narodowymi. Szczególną rolę w denuncjowaniu Polaków odegrali przedstawiciele mniejszości niemieckiej, która z entuzjazmem witała wkraczające oddziały Wehrmachtu.<br /> <br /> ===Niemieckie zbrodnie na Górnym Śląsku w 1939 roku===<br /> <br /> Przygotowujące agresję władze niemieckie przewidywały aresztowania i fizyczną likwidację polskich działaczy narodowościowych i przedstawicieli polskiej inteligencji na zachodnich terenach II Rzeczpospolitej, które zamierzano wcielić do III Rzeszy. Już przed wojną przygotowano tzw. [[Specjalna księga gończa Polska|Specjalną księgę gończą Polska (Sonderfahndungsbuch Polen)]] zawierającą 61 tys. nazwisk przeznaczonych do aresztowania. W księdze znalazło się około 1 tys. nazwisk mieszkańców Górnego Śląska. Na jej podstawie Niemcy już w pierwszych dniach okupacji przystąpili do aresztowań. Aresztowano także i często natychmiast rozstrzeliwano schwytanych z bronią w ręku, powstańców i żołnierzy. Niejednokrotnie w tych rozstrzeliwaniach uczestniczyli żołnierze Wehrmachtu. Zasadniczo egzekucje przeprowadzali jednak funkcjonariusze grup operacyjnych nazistowskiej policji bezpieczeństwa. Na Górny Śląsk skierowano dwie takie grupy: grupę operacyjną I (Einsatzgruppe I) Brunona Streckenbacha oraz grupę operacyjną specjalnego przeznaczania (Einsatzgruppe zur besonderen Verwendung) Udo von Woyrscha. Oddziały te dopuściły się na terenie okupowanej Polski licznych zbrodni – na samym Górnym Śląsku ich ofiarą padło około 1500 ludzi.<br /> <br /> ==Niemiecka administracja okupacyjna==<br /> <br /> ===Pierwsze dni okupacji – zarząd wojskowy===<br /> <br /> W pierwszych dniach okupacji obszar województwa śląskiego podporządkowany był zarządowi wojskowemu kierowany przez gen. por. [[Georg Brandt|Georga Brandta]]. Jego działania wspierał zarząd cywilny tworzony przez urzędników zgromadzonych na granicy z Polską jeszcze w przededniu wojny. Szefem Zarządu Cywilnego (Chef der Zivilverwaltung) na Górnym Śląsku był kierownik śląskiego okręgu [[Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników|NSDAP]] (Gauleiter) i [[Nadprezydent (Prowincja śląska)|nadprezydent]] (Oberpräsident) [[Prowincja Śląsk (1938-1941)|prowincji śląskiej]] (Provinz Schlesien) [[Josef Wagner]]. Już 5 września 1939 roku w Katowicach rozpoczął działalność, przybyły z Wrocławia, szef sztabu Zarządu Cywilnego - Otto Fitzner, który bezpośrednio kierował budową niemieckiej administracji okupacyjnej. Urzędnicy sprowadzeni z Rzeszy objęli stanowiska nadburmistrzów (Oberbürgermeister) większych miast oraz [[Landraci (Górny Śląsk)|starostów powiatowych]] (Landrat). Stanowiska urzędnicze niższego rzędu często obsadzono przedstawicielami mniejszości niemieckiej, której duża część entuzjastycznie przystąpiła do współpracy z władzami nazistowskimi. Oficjalnie zarząd wojskowy funkcjonował na byłej polskiej części Górnego Śląska do 25 października 1939 roku, co wiązało się z aneksją tego obszaru do III Rzeszy.<br /> <br /> ===Aneksja do Rzeszy – rejencja katowicka===<br /> <br /> 8 października 1939 roku ukazał się dekret Hitlera „O podziale i zarządzie terenów wschodnich” wcielający z dniem 26 października tego roku zachodnie ziemie II Rzeczpospolitej, w tym województwo śląskie, do Niemiec. Na jego mocy obszar województwa śląskiego wszedł w skład nowo utworzonej jednostki administracyjnej – [[Rejencja katowicka|rejencji katowickiej]] (Regierungsbezirk Kattowitz) włączonej do pruskiej prowincji śląskiej. Proces ustalania nowej rejencji ciągnął się jednak do 1940 roku. W listopadzie 1939 roku w jej skład włączono wschodnie obszary [[Województwo kieleckie (II RP)|województwa kieleckiego]] ([[powiat będziński]], [[Powiat Sosnowiec|powiat miejski Sosnowiec]], część powiatu olkuskiego) oraz [[Województwo krakowskie (II RP)|województwa krakowskiego]] (powiat chrzanowski, [[powiat żywiecki]], część powiatu wadowickiego). Wczesną wiosną 1940 roku w skład rejencji weszły wschodnie, przemysłowe powiaty rejencji opolskiej ([[Powiat bytomski|powiaty miejskie bytomski]], [[Powiat gliwicki|gliwickie]] i [[Powiat zabrzański|zabrzański]] oraz [[Powiat toszecko-gliwicki|toszecko-gliwicki powiat ziemski]]). W 1941 roku połączono powiaty bytomski miejski oraz obszar byłego, polskiego [[Powiat tarnogórski|powiatu tarnogórskiego]]. Tak ukształtowana struktura administracyjna nie zmieniła się do końca wojny. Rejencja katowicka objęła ostatecznie obszar 8924 km2, zamieszkały (wg danych z 1939 roku) przez około 2,9 mln ludzi. U podstaw takiej decyzji władz nazistowskiej leżało dążenie do połączenia w ramach rejencji katowickiej terenów o dość podobnym, głównie przemysłowym, charakterze gospodarczym. Tym samym w skład rejencji katowickiej weszły obszary o różnej historii oraz strukturze narodowościowej. Znalazło to odzwierciedlenie w półoficjalnym nazewnictwie, jakie zastosowano dla poszczególnych jej części. Tereny województwa śląskiego określano jako „Wschodni Górny Śląsk” (Ost-Oberschlesien), obszar przedwojennego, niemieckiego Górnego Śląska jako „Zachodni Górny Śląsk” (West-Oberschlesien), podczas gdy powiaty należące wcześniej do województw kieleckiego i krakowskiego określano mianem „pas wschodni” (Oststreifen). Jeszcze we wrześniu 1939 roku między historycznym Górnym Śląskiem a „pasem wschodnim” utworzono granicę policyjną – jej przekroczenie wymagało pozyskania od władz stosownych dokumentów. Główną przyczyną wprowadzenie granicy policyjnej był fakt zamieszkiwania „pasa wschodniego” przez ludność polską oraz żydowską, co miało odróżniać tę część rejencji od „niemieckiego” Górnego Śląska. Innym przykładem rozróżnienia pod względem administracyjnym było wprowadzenie w 1940 roku na obszarze byłego województwa śląskiego przepisów administracyjnych obowiązujących na terenie Niemiec – tzw. Niemieckiego Porządku Gminnego (Deutsche Gemeindeordnung). Administracja w „pasie wschodnim” do końca wojny miała charakter tymczasowy.<br /> W latach 1939-1943 prezydentem rejencji katowickiej (Regierungspräsident) był dr [[Walter Springorum]]. W latach 1943-1944 była ona kierowana przez wiceprezydenta dr. [[Erich Kessler|Ericha Kesslera]]. Ostatni prezydentem rejencji był dr [[Otto Müller-Haccius]] urzędujący od września 1944 do 1945 roku.<br /> <br /> ===Prowincja Górnośląska (Provinz Oberschlesien)===<br /> <br /> Przełom lat 1940/1941 roku przyniósł ważne zmiany w przynależności administracyjnej Górnego Śląska. Jeszcze w maju 1940 roku Josef Wagner został odwołany ze stanowisk gauleitera i nadprezydenta prowincji śląskiej. 20 grudnia 1940 roku ukazał się dekret Hitlera o podziale tej prowincji na dwie jednostki administracyjne: prowincję górnośląską (Provinz Oberschlesien) i prowincję dolnośląska (Provinz Niederschlesien). Nowa prowincja górnośląska objęła obszary rejencji katowickiej oraz rejencji opolskiej. W styczniu 1941 roku nadprezydentem prowincji górnośląskiej mianowany został [[Fritz Bracht]] - dotychczasowy zastępca Wagnera jako gauleitera partii nazistowskiej. W tym samym czasie utworzono górnośląski okręg NSDAP (Gau Oberschlesien), którego gauleiterem także został Bracht. <br /> <br /> ==Gospodarcze znaczenie Górnego Śląska podczas II wojny światowej==<br /> <br /> Czynnikiem decydującym o losach Górnego Śląska pod rządami nazistowskim był jego przemysł i zasoby surowcowe niezbędne dla gospodarki wojennej III Rzeszy. Potrzeby gospodarcze zadecydowały o włączeniu do Niemiec nie tylko przedwojennego województwa śląskiego, lecz także zagłębi: [[Zagłębie Dąbrowskie|dąbrowskiego]] oraz chrzanowskiego. Z tego też powodu w 1940 roku włączono do rejencji katowickiej przemysłową część rejencji opolskiej ([[Bytom]], Gliwice, [[Zabrze]]). W ten sposób powstała jednostka administracyjna o dużym potencjale przemysłowym pracującym na potrzeby prowadzących wojnę Niemiec. Już we wrześniu 1939 roku przystąpiono do uruchamiania przejętych od Polaków zakładów przemysłowych – wiele z nich rozpoczęło działalność kilka dni po wkroczeniu oddziałów niemieckich. W następnych miesiącach nastąpiło przejęcie przez skarb Rzeszy przedsiębiorstw należących do państwa polskiego oraz osób prywatnych – Polaków i Żydów. Niemieckie koncerny rywalizowały między sobą na polu przejmowania co wartościowszych przedsiębiorstw. Akcję przejmowania mienia nadzorowała specjalna instytucja utworzona w 1939 roku – Główne Powiernictwo Wschód (Haupttreuhandstelle Ost). Rywalizację na polu przejmowania kopalń w byłym województwie śląskim wygrał potężny koncern państwowy Reichswerke Hermann-Göring. Większość kopalń w Zagłębiu Dąbrowskim przejął pruski koncern państwowy - Preußische Bergwerks- und Hütten-Aktiengesellschaft (Preussag). <br /> <br /> Realne znaczenie górnośląskiego przemysłu dla władz niemieckich było zależne od aktualnej sytuacji na frontach II wojny światowej. W latach 1939-1940 Górny Śląsk znajdował się z dala od najważniejszego wówczas frontu francusko-niemieckiego, co pozwalało na w bezpieczne użytkowanie jego potencjału. Sytuacja zmieniła się po pokonaniu Francji latem 1940 roku. Na terenie Francji i Belgii Niemcy opanowali wiele zakładów nowoczesnych zakładów przemysłowych. Przemysł górnośląski postrzegano wówczas jako zacofany i niedoinwestowany. Planowano m.in. likwidację przestarzałych hut w Zagłębiu Dąbrowskim. Optykę tę zmienił wybuch wojny niemiecko-radzieckiej w czerwcu 1941 roku. Górny Śląsk stał się wówczas najbliższym frontowi zagłębiem przemysłowym. W kolejnych latach wojny jego znaczenie ciągle wzrastało – zwłaszcza wobec masowych nalotów aliantów na inne ośrodki przemysłowe Niemiec – zwłaszcza Zagłębie Ruhry. Naciski na możliwe duże wydobycie węgla doprowadziły do gospodarki rabunkowej na tym polu. Pod koniec wojny przemysł górnośląski dostarczał 2/3 niemieckiego zapotrzebowania na węgiel, 1/5 zapotrzebowania na stal, 1/4 cynku i 1/3 benzyny syntetycznej. Huty i inne przedsiębiorstwa wykonywały zlecenia niemieckich wojsk lądowych, marynarki oraz lotnictwa. Efektem ich pracy nie były zazwyczaj gotowe egzemplarze uzbrojenia jak czołgi lub samoloty, koncentrowano się raczej na produkcji podzespołów. Mimo tego górnośląski przemysł w był określany przez nazistowską propagandę mianem „kuźni zbrojeniowej Trzeciej Rzeszy”.<br /> <br /> ==Nazistowska polityka rasowa i narodowościowa==<br /> <br /> W utworzonej w październiku 1939 roku rejencji katowickiej, a później także w prowincji górnośląskiej znalazły się tereny o różnej strukturze etnicznej, co znajdowało przełożenie na status prawny tamtejszej ludności i politykę władz nazistowskich. Mieszkańcy obszarów należących przed wybuchem wojny od Niemiec posiadali niemieckie obywatelstwo i przez władze niemieckie byli traktowani jako rdzenni Niemcy. Posiadali zatem prawa i obowiązki przysługujące innym Niemcom z Rzeszy (Reichsdeutsche). Wielu urzędników i funkcjonariuszy partii nazistowskiej zostało skierowanych do pracy na terenach okupowanej Polski. Wyjątkiem byli działacze polskich organizacji społecznych (np. [[Związek Polaków w Niemczech]]) działających na obszarze III Rzeszy do 1 września 1939 roku. W momencie wybuchu wojny zostały one jednak zdelegalizowane przez władze nazistowskie, a wielu ich członków aresztowanych i zesłanych do obozów koncentracyjnych.<br /> <br /> Bardziej złożona była sytuacja mieszkańców terenów polskich anektowanych przez III Rzeszę, które stały się częścią rejencji katowickiej (przedwojenne województwo śląskie oraz tzw. „pas wschodni”: Zagłębie Dąbrowskie, Zagłębie Krakowskie, Żywiecczyzna) oraz rejencji opolskiej (tereny przedwojennego [[Powiat częstochowski|powiatu częstochowskiego]], z których utworzono powiaty [[Powiat zawierciański|zawierciański]] i [[Powiat Blachownia|blachowieński]]). Większość mieszkańców województwa śląskiego uznano w trakcie wojny za ludność pochodzenia niemieckiego, zostali oni zatem poddani odmiennej polityce narodowościowej, której głównym narzędziem stała się prowadzona od wiosny 1941 roku akcja wpisów na [[Niemiecka Lista Narodowościowa|Niemiecką Listę Narodowościową]] (Deutsche Volksliste)]. Do końca wojny wpisano na nią ponad 1 mln mieszkańców byłego województwa śląskiego. <br /> <br /> Inny był los ludności polskiej zamieszkujących „pas wschodni”. Jako Polacy zostali oni znani za „element niepożądany” na obszarach włączonych do Rzeszy. Władze niemieckie planowały przesiedlenie tych ludzi do GG po zwycięskim dla Niemiec zakończeniu wojny. W warunkach toczących się działań wojennych zamiarów tych jednak nie zrealizowano. Wyjątkiem były masowe wysiedlenia Polaków przeprowadzone na Żywiecczyźnie (tzw. [[Akcja Żywiec|„Aktion Saybusch]]”] jesienią 1940 roku. Na mniejszą skalę wysiedlenia ludności polskiej prowadzono też w innych częściach rejencji katowickiej. Najczęściej miały one jednak charakter przesiedleń wewnętrznych. Oblicza się, że ofiarą wysiedleń padło w rejencji katowickiej około 87 tys. Polaków. Domy, co lepsze mieszkania oraz gospodarstwa skonfiskowane ludności polskiej niejednokrotnie przekazywane były one tzw. „Niemcom etnicznym” (Volksdeutschom), którzy byli przesiedlani na do rejencji katowickiej z Rumunii (Besarabia, Bukowina) oraz terenów zajętych w latach 1939-1940 przez ZSRR (Wołyń, Galicja, kraje nadbałtyckie).<br /> <br /> Polacy byli traktowani jako ludność drugiej kategorii, poddana działaniom nazistowskiego aparatu terroru oraz eksploatacji gospodarczej. Tysiące Polaków z wschodniej części rejencji katowickiej zostało wywiezionych na roboty przymusowe do Niemiec. Pozostali byli zatrudnieni w miejscowym przemyśle pracującym na rzecz gospodarki wojennej III Rzeszy. Polacy otrzymywali płace dużo mniejsze niż Niemcy oraz osoby wpisane na Deutsche Volksliste. Poza tym dochody Polaków były obciążone dodatkowymi podatkami. Polacy otrzymywali też mniejsze przydziały żywności niż ludność niemiecka. Polityka ta doprowadziła w toku kolejnych lat wojny do coraz większej pauperyzacji ludności polskiej. Jednym z jej efektów było narastające niedożywienie polskich robotników. Związany z tym spadek ich wydajności dostrzegły nawet władze niemieckie w prowincji górnośląskiej, które w latach 1943-1944 podjęły nawet pewne próby zwiększenia racji żywnościowych dla polskich robotników. Nie poprawiło to jednak znacząco coraz trudniejszej sytuacji ludności polskiej.<br /> <br /> ===Zagłada górnośląskich i zagłębiowskich Żydów===<br /> <br /> Najtragiczniejszy był los ludności żydowskiej zamieszkującej tereny prowincji górnośląskiej. Żydzi mieszkający na obszarze rejencji opolskiej byli poddani prześladowaniom nazistowskim już od 1937 roku, a więc momentu wygaśnięcia [[Polsko-Niemiecka Konwencja Górnośląska|polsko-niemieckiej konwencji]] zawartej w Genewie w 1922 roku, która gwarantowała ochronę praw mniejszości na byłym [[Plebiscyt|górnośląskim obszarze plebiscytowym]]. Wygaśnięcie konwencji oznaczało wejście w życie rasistowskich ustaw norymberskich na tym obszarze. W toku akcji pogromowej w listopadzie 1938 roku (tzw. [[Noc kryształowa]]) spalono m.in. wiele synagog także na niemieckiej części Górnego Śląska. Obszar ten zamieszkiwało w 1939 roku około 4 tys. Żydów. Wkroczenie wojsk niemieckich na polski Górny Śląsk rozpoczął falę prześladowań wymierzonych w tamtejszą ludność wyznania mojżeszowego. Już we wrześniu 1939 roku Einsatztruppen dopuściły się szeregu aktów terroru wobec Żydów mieszkających w województwie śląskim oraz późniejszej, wschodniej części rejencji katowickiej. W latach 1939-1940 większość Żydów zostało wysiedlonych do GG oraz do „pasa wschodniego” (głównie do Zagłębia Dąbrowskiego). Właśnie w owym „pasie wschodnim” znajdowało się największe skupisko ludności żydowskiej, liczące ponad 100 tys. ludzi. Od początku okupacji zostali oni poddani narastającym prześladowaniom oraz terrorowi. W 1940 roku powstała placówka Specjalnego Pełnomocnika Reichsführera SS ds. zatrudnienia Żydów. Na jej czele stanął Albrecht Schmelt, który w latach 1941-1944 był też m.in. prezydentem rejencji opolskiej. Instytucja ta była jednym dysponentem niewolniczej, żydowskiej siły roboczej masowo zatrudnianej w górnośląskim przemyśle i innych pracach na rzecz nazistowskiej administracji i gospodarki. <br /> <br /> W momencie uruchomienia przez III Rzeszę programu masowej eksterminacji ludności żydowskiej, dotknął on także Żydów zamieszkujących w prowincji górnośląskiej. Latem 1942 roku miały miejsce pierwsze deportacje do KL Auschwitz Żydów z „pasa wschodniego”. W tym roku zamordowano też większość żydowskich mieszkańców przedwojennej, niemieckiej części Górnego Śląska. Kolejne deportacje trwały też w następnych miesiącach. Do jesieni 1943 roku zamordowano większość Żydów z prowincji górnośląskiej. Wojnę przeżyli tylko nieliczni.<br /> <br /> ==Aparat terroru==<br /> <br /> Pierwsze akcje terroru na obszarze późniejszej prowincji górnośląskiej miały miejsce już we wrześniu 1939 roku. W większości odpowiedzialni byli za nie członkowie Einsatztruppen skierowani na Górny Śląski. W następnych miesiącach tworzyli oni na tym obszarze struktury aparatu terroru. Jego działalność nadzorowali wyżsi dowódcy SS i policji (Höhere SS- und Polizeiführer) urzędujący we Wrocławiu. W okresie II wojny światowej funkcję tę sprawowali dwaj funkcjonariusze: [[Erich von dem Bach]] (1939-1941) i [[Erich Schmauser]] (1941-1943). Podlegały im także górnośląskie struktury Policji Bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei), w której skład wchodziła m.in. osławiona Tajna Policja Państwowa (Geheime Staatspolizei - Gestapo) i Służba Bezpieczeństwa SS (Sicherheitsdienst - SD) oraz policji porządkowej (Ordnungspolizei - Orpo), na którą składały się oddziały niemieckiej policji mundurowej: policji ochronnej (Schutzpolizei – Schupo) i żandarmerii (Gendermerie).<br /> <br /> Już w październiku 1939 roku w Katowicach rozpoczęło działalność biuro Gestapo, która stała się głównym narzędziem represji na obszarze Górnego Śląska. W czasie wojny na czele katowickiej Gestapo stało trzech funkcjonariuszy: [[Emanuel Schäfer]] (1939-1941), [[Rudolf Mildner]] (1941-1943) i [[Johannes Thümmler]] (1943-1945). Gestapo odpowiedzialna była m.in. za zwalczanie [[Polski ruch oporu podczas drugiej wojny światowej|polskiego ruchu oporu]] oraz nadzór nad ludnością żydowską – to właśnie jej funkcjonariusze organizowali i nadzorowali deportacji do [[KL Auschwitz]]. W 1942 roku powstał policyjny sąd doraźny (Standgericht), którego ofiarą padło co najmniej 2 tys. mieszkańców prowincji górnośląskiej.<br /> <br /> Represyjną działalność Gestapo wspierała niemiecka policja mundurowa, zwłaszcza jej skoszarowane bataliony, które wykorzystywano m.in. w akcja represyjnych i przesiedleniach ludności polskiej oraz deportacjach Żydów.<br /> <br /> Inną instytucją nazistowskiego terroru na Górnym Śląsku były tzw. sądy specjalne (Sondergericht) utworzone w 1939 roku w Katowicach i Bielsku. Wydały one liczne wyroki śmierci na miejscowych Polakach oraz Żydach. Od 1942 roku stopniowo były one jednak marginalizowane w działaniach represyjnych przez instytucje policyjne.<br /> <br /> Ważnym elementem aparatu terroru na Górnym Śląsku był utworzony w 1940 roku KL Auschwitz, do którego trafiło tysiące mieszkańców prowincji górnośląskiej. To właśnie tam obradował policyjny sąd doraźny i tam były wykonywane zasądzone przez niego wyroki śmierci. Więźniowie obozu byli masowo wykorzystywani do pracy w górnośląskim przemyśle. Przy wielu tutejszych zakładach utworzono w czasie wojny podobozy KL Auschwitz.<br /> <br /> ==Polski ruch oporu==<br /> <br /> W czasie II wojny światowej na obszarze rejencji katowickiej działało szereg polskich organizacji konspiracyjnych. Już we wrześniu 1939 roku rozpoczęto w Zagłębiu Dąbrowskim organizację okręgu śląskiego [[Związek Orła Białego|Organizacji Orła Białego]], która została ostatecznie podporządkowana [[Służba Zwycięstwu Polski|Służbie Zwycięstwa Polsce]]. Jednocześnie w październiku 1939 roku na terenie byłego województwa śląskiego ppor. rez. [[Józef Korol]] („Starosta”, „Hajducki”) przystąpił do tworzenia organizacji pod nazwą Polska Organizacja Wojskowa, która również weszła w skład SZP, a jej dowódca w grudniu 1939 roku został komendantem okręgu śląskiego ZWZ. Po aresztowaniu w 1940 roku Józefa Korola kolejnymi komendantami okręgu śląskiego ZWZ/AK byli kolejno: [[Józef Szmechta]] („Hutnik”), płk. [[Henryk Kowalówka]] („Topola”), płk. [[Paweł Zagórowski]] („Maciej”, „Strzemię”) i ppłk. [[Zygmunt Janke]] („Walter”). Organizacyjnie okręg podzielony był na inspektoraty: katowicki, sosnowiecki, rybnicki, tarnogórski, bielski. Cechą specyficzną Okręgu Śląskiego była koncentracja działalności na zadaniach wywiadowczych (zasłużył się tutaj szczególnie wywiad okręgu funkcjonujący pod kryptonimem „Lido”) i dywersyjnych, co wynikało ze specyficznej pod względem operacyjnym charakterystyki silnie zurbanizowanego regionu. Tylko we wschodniej części rejencji katowickiej i na [[Podbeskidzie|Podbeskidziu]] sytuacja wyglądała odmiennie i tam powstały regularne oddziały partyzanckie, m.in.: „Sosienki”, „Garbnik” oraz oddział pod dowództwem por. [[Stanisław Wencel|Stanisława Wencla]] („Twardego”). Siły AK w 1944 roku liczyły na obszarze okręgu ok. 25 tys. ludzi.<br /> Na obszarze okręgu działały także struktury cywilne Polskiego Państwa Podziemnego, podporządkowane początkowo Delegatowi Rządu RP na ziemie zaanektowane przez III Rzeszę – [[Adolf Bniński|Adolfowi Bnińskiemu]], a potem bezpośrednio Delegatowi Rządu na Kraj - Cyrylowi Ratajskiemu. Po porozumieniu wiosną 1942 roku działających na obszarze Górnego Śląska przedstawicieli czterech partii politycznych (PPS WRN, SP, SL i SN) Delegatem Okręgowym Śląska został najpierw [[Ignacy Sikora]], a od 1944 roku [[Wincenty Spaltenstein]], którego przed wyzwoleniem zastąpił [[Jerzy Lewandowicz]]. Okręgowe Biuro Delegata Rządu („Prąd”, „Węgiel”, „Szyb”) kontrolowało całość działalności cywilnej w okręgu poprzez podporządkowane mu wydziały.<br /> <br /> W latach 1940-1944 okręg poniósł olbrzymie straty, związane przede wszystkim z działalnością miejscowych konfidentów. W ten sposób zdekonspirowaniu uległ najpierw sztab okręgu, a tragicznym w skutkach finałem było rozbicie inspektoratu katowickiego w 1943 roku. Do końca okupacji hitlerowskiej straty w okręgu wyniosły wg szacunkowych obliczeń ok. 8000-9000 zabitych i aresztowanych.<br /> Głównym zadaniem okręgu było rozpoczęcia powstania ogólnego, oznaczonego kryptonimem „W” i opanowanie wschodniej części Górnego Śląska. Zajęcie zachodniej części Okręgu Śląskiego miało zostać przeprowadzone przy pomocy oddziałów Okręgu Krakowskiego oraz tzw. Legionu Śląskiego sformowanego spośród uchodźców z terenów Śląska. Przygotowywano m.in. plany wyzwolenia obozu koncentracyjnego KL Auschwitz. Do działań na Śląsku przeznaczona była także Grupa Operacyjna „Śląsk Cieszyński”, która miała opanować Cieszyn. Oddziały te miały zostać sformowane w dwie dywizje: 23 Górnośląską Dywizję Piechoty i 21 Dywizję Piechoty Górskiej. Mimo skoncentrowania oddziałów latem 1944 roku wydarzenia związane z klęską powstania warszawskiego oraz załamaniem planów powstania na zachód od Wisły spowodowały odwołanie „Burzy” na Śląsku i ograniczenie działań tylko do samoobrony w momencie wkraczania wojsk sowieckich.<br /> <br /> ==Niemieckie przygotowania do obrony Górnego Śląska==<br /> <br /> ===Wojna powietrzna===<br /> <br /> Do 1944 roku Śląsk nie stał się celem większych nalotów alianckich samolotów, które coraz skuteczniej niszczyły miasta i ośrodki przemysłowe Trzeciej Rzeszy. Z tego powodu na ten obszar przenoszono ludność ze zbombardowanych miast oraz zakłady przemysłowe z obszarów bardziej zagrożonych nalotami. Przyniosło to Śląskowi miano „schronu przeciwlotniczego Rzeszy” (Reichsluftschutzkeller). Władze niemieckie były jednak świadome, że potencjał przemysłowy Górnego Śląska czynił z niego atrakcyjny cel dla alianckich bombowców. Już w 1943 roku przystąpiono do pierwszych przygotowań m.in. budowy schronów. Prace ten zintensyfikowano w 1944 roku, zwłaszcza w jego ostatnich miesiącach. Jakkolwiek pierwsze, niewielkie naloty na miasta Górnego Śląska zdarzały się już w 1943 roku, to poważniejsze naloty miały miejsce dopiero latem 1944 roku. W lipcu tego roku amerykańskie bombowce po raz pierwszy zaatakowały fabryki benzyny syntetycznej w Monowicach (podobóz KL Auschwitz), Kędzierzynie i Blachowni Śląskiej. Ataki te powtórzono w sierpniu i wrześniu 1944 roku. Ostatnie miesiące tego roku przyniosły też atak lotnictwa radzieckiego, generalnie jednak Górny Śląsk nie stał się celem tak zmasowanych nalotów, jakie miały miejsce w innych obszarach Trzeciej Rzeszy.<br /> <br /> ===Festung Oberschlesien===<br /> <br /> Latem 1944 roku Armia Czerwona dotarła do linii [[Wisła|Wisły]], po czy zatrzymały się na kilkumiesięczną przerwę operacyjną. Dało to władzom niemieckim czas na przygotowania obrony. W sierpniu 1944 roku przystąpiono do budowy pasa umocnień polowych - tzw. wału wschodniego. Linie A1 i A2 zbudowano wzdłuż frontu niemiecko-radzieckiego. Przystąpiono też do budowy linii tyłowych przebiegających wzdłuż wschodnich granic Trzeciej Rzeszy. Wzdłuż granicy prowincji górnośląskiej postanowiono zbudować dwie takie linie: B1 (Sucha–Wadowice–[[Zawiercie]]-[[Częstochowa]]) i tyłową B2. Opolszczyznę miała osłaniać linia Dora (D-Linie) biegnąca przez powiaty: opolski, strzelecki i tarnogórski. Jakkolwiek budowa była prowadzona pod nadzorem Wehrmachtu, to za organizację prac i dostarczenie siły roboczej odpowiadały władze cywilne − zwłaszcza partia nazistowska. Od sierpnia do jesieni 1944 roku do budowy umocnień skierowano setki tysięcy mieszkańców prowincji górnośląskiej bez rozróżnienia na narodowość i płeć. Wybudowane przez nich umocnienia miały stać się podstawą obrony Górnego Śląska ogłoszonego twierdzą (Festung Oberschlesien).<br /> We wrześniu 1944 roku Adolf Hitler utworzył formację „ostatniej szansy” Trzeciej Rzeszy – pospolitego ruszenia (Volkssturm), w którym mieli służyć wszyscy nie powołani jeszcze do Wehrmachtu mężczyźni w wieku 16-60 lat. Obowiązek służby w Volkssturmie obejmował też osoby wpisane na DVL (grupy I-III).<br /> <br /> Władze nazistowskie przygotowywały się też na wypadek przełamania obrony Wehrmachtu przez Armię Czerwoną i zajęcie przez nią Górnego Śląska. Do końca 1944 roku był gotowy plan zniszczenia zakładów przemysłowych oraz ewakuacji zasobów gospodarczych i ludności prowincji górnośląskiej w przededniu zajęcia tego obszaru przez wojska radzieckie.<br /> <br /> ==1945 rok==<br /> <br /> ===Działania wojenne w styczniu 1945 roku – zajęcie GOP===<br /> <br /> 12 stycznia 1945 roku Armia Czerwona przystąpiła do ofensywy nazwanej później „zimową”. Szybko przełamano obronę niemiecką nad Wisłą, co stworzyło armiom radzieckim możliwość dalszej ofensywy w kierunku granic Trzeciej Rzeszy. Górny Śląsk znalazł się w pasie działania dwóch radzieckich frontów: I Frontu Ukraińskiego marszałka Ivan Koniew oraz IV Frontu Ukraińskiego gen. Iwana Pietrowa. Kluczową rolę w walkach o Górny Śląsk miały odegrać oddziały I Frontu Ukraińskiego. Plan marszałka Koniewa zakładał zajęcie tego obszaru poprzez manewr oskrzydlający wojsk pancernych (3 Armia Pancerna gen. Pawła Rybałki) wyprowadzony z terenu Częstochowy w kierunku Odry oraz 21. Armii Ogólnowojskowej (dowódca gen. płk. Dymitr Gusiew) działającej z terenu Miechowa w kierunku na [[Tarnowskie Góry]]. Po zdobyciu Krakowa obronę niemiecką od wschodu miały przełamać armie 59. i 60. Na południe od 60 Armii działały oddziały IV Frontu Ukraińskiego, które atakowały potem w kierunku na [[Żywiec]] i [[Cieszyn]]. Zadanie obrony Górnego Śląska otrzymała niemiecka, 17 Armia dowodzona przez gen. Friedricha Schulza. Wchodziła ona w skład Grupy Armii „Środek” dowodzona przez gen. Josefa Harpe, a od 17 stycznia 1945 roku przez gen. Ferdynanda Schörnera.<br /> <br /> Podstawy wyjściowe do zajęcia Górnego Śląska, wojska I Frontu Ukraińskiego zdobyły po zajęciu Częstochowy (16 stycznia) i Krakowa (18 stycznia). Obronę niemieckiej 17 Armii miała od północy okrążyła 3 Armia Pancerna, która początkowo miała nacierać w kierunku Wrocławia. Jednak 21 stycznia marszałek Koniew kazał 3 armii skręcić na południe, w celu okrążenia od wschodu sił 17 Armii. 21 stycznia wojska radzieckiej zajęły Strzelce Opolskie, a w dniach 23-24 stycznia opanowały cześć Opola położoną po prawej stronie Odry (część lewobrzeżną Niemcy utrzymali do marca 1945 roku). Tymczasem od wschodu na Górny Śląsk nacierały radzieckie armie 21., 59. i 60 ogólnowojskowe oraz 3 Armia Pancerna Gwardii z I Frontu Ukraińskiego i 38. Armia z IV Frontu Ukraińskiego. 23 stycznia wojska radzieckie zajęły m.in. Tarnowskie Góry i [[Jaworzno]]. Tego dnia wojska radzieckie dotarły do Gliwic, które opanowały 24 stycznia i rozpoczęły atak na Zabrze. Oznaczało to zagrożenie okrążeniem broniącej Górnego Śląska niemieckiej 17. Armii. Jedyna droga jej odwrotu biegła na południe, na linii Katowice-Pszczyna, względnie Katowice-Mikołów. Wbrew rozkazom Hitlera, gen. Schörner zezwolił oddziałom 17. Armii na odwrót, który odbył się w dniach 27-30 stycznia, kiedy to, w trakcie zaciętych walki, większości oddziałów niemieckich udało się ujść z okrążenia. W tych dniach wojska radzieckie opanowały cały GOP, m.in. 27 stycznia wkroczyły do Katowic. Po wojnie marszałek Koniew twierdził, że celowo umożliwił Niemcom odwrót, aby zapobiec niszczącym walkom o cenny region przemysłowy (tzw. operacja „Złote wrota”). Najnowsze badania wykazują jednak, że twierdzenia te nie miały wiele wspólnego z rzeczywistością. Wojskom radzieckim po prostu nie udało nie powstrzymać przebijających się na południe wojsk niemieckich.<br /> <br /> Wkraczające na Górny Śląsk oddziały radzieckie uważały ten obszar za część Niemiec. Konsekwencją tego były niejednokrotnie brutalne zachowania wobec ludności cywilnej. Żołnierze Armii Czerwonej dopuścili się licznych zabójstw, rabunków i gwałtów na cywilach, zwłaszcza na terenach należących przed wybuchem II wojny światowej do Niemiec. Symbolem takich zachowań jest [[masakra w Miechowicach]] (dzielnica Bytomia), gdzie żołnierze radzieccy zamordowali 27 stycznia co najmniej 380 ludzi. Tego typu masakry miały też miejsce w innych górnośląskich miejscowościach.<br /> <br /> ===Ewakuacja prowincji górnośląskiej przez władze niemieckie===<br /> <br /> Sukcesy radzieckiej ofensywy zmusiły władze niemieckie do uruchomienia planowanej ewakuacji zasobów przemysłowych i ludności cywilnej. Miała ona objąć wszystkich Niemców, w tym ludność uznaną za niemiecką (Górnoślązacy wpisani na DVL) oraz wszystkich więźniów, jeńców i robotników przemysłowych. Już 14 stycznia rozpoczęto ewakuację Niemców z „pasa wschodniego”. W następnych dniach ewakuowano ludności z innych miejscowości bezpośrednio zagrożonych przez Armię Czerwoną. Do 19 stycznia z powiatów kluczborskiego i tarnogórskiego miano ewakuować około 130 tys. ludzi. Skuteczność ewakuacji została jednak ograniczona przez politykę samych władz niemieckich. Priorytetem pozostawała produkcja przemysłowa – zatem górnicy i inni robotnicy mieli trwać w swoich zakładach od ostatniej chwili, potem zaś ewakuować się, lub wstąpić do Volkssturmu. W wielu przypadkach rodziny trzymanych w zakładach pracy robotników nie chciały wyjechać. Posuwające się od północnego-zachodu oddziały radzieckie odcięły też wiele tras ewakuacyjnych − pozostały tylko drogi prowadzące na południe. Mimo tych trudności, do 20 stycznia ewakuowano ze wschodniej i północnej części prowincji górnośląskiej około 750 tys. osób. 25 stycznia rozpoczęto ewakuację najważniejszych urzędów działających dotychczas w miastach GOP, zwłaszcza w Katowicach. Ewakuacja w stosunkowo niewielkim stopniu objęła jednak szerokie masy ludności okręgu przemysłowego. Wynikało to z szybkich postępów wojsk radzieckich, chaosu i braku decyzji o ewakuacji po stronie niemieckiej, niechęci ludności do opuszczania własnych domów. Większe możliwości ewakuacji ludności miały władze niemieckie w południowej części Górnego Śląska, gdzie walki toczyły się do końca wojny. Urzędy ewakuowane z GOP ulokowały się w Nysie i Cieszynie, wobec późniejszych postępów wojsk radzieckich, ewakuowały się dalej do Niemiec, często przez Czechy i Morawy. Według ocen niemieckich ostateczna liczba ewakuowanych w 1945 roku mieszkańców prowincji górnośląskiej wyniosła około 1,5 mln.<br /> <br /> ===Marsz śmierci===<br /> <br /> Jednym z elementów ewakuacji prowincji górnośląskiej była tragiczna ewakuacja więźniów KL Auschwitz. W drugiej połowie 1944 roku władze SS przystąpiły do stopniowego wygaszania działalności obozu, w tym ewakuacji 65 tys. więźniów do obozów położonych w innych częściach Trzeciej Rzeszy. W styczniu 1945 roku w KL Auschwitz i jego podobozach, m.in. działających przy różnych zakładach przemysłowych, wciąż pozostawało około 67 tys. więźniów. Zgodnie z planami ewakuacji prowincji górnośląskiej, mieli być oni wywiezieni w momencie zagrożenia obozu przez Armię Czerwoną. Ewakuacja ta miała rangę priorytetową. Po rozpoczęciu radzieckiej ofensywy zimowej, obóz szybko znalazł się w pobliżu szybko zbliżającego się frontu. Z tego względu już 17 stycznia 1945 roku rozpoczęła się jego ewakuacja. Więźniowie, pilnowani przez strażników z SS, mieli piechotą przejść z obozu do miejscowości, gdzie mieli być załadowani do pociągów i przewiezieni do Niemiec. Główna trasa ewakuacyjna wiodła przez Pszczynę, Rybnik do [[Wodzisław Śląski|Wodzisławia Śląskiego]]. Trasa pomocnicza biegła przez: Oświęcim – [[Tychy]] – Gliwice. W toku marszu konwojenci z SS bezlitośnie zabijali więźniów opóźniający marsz na skutek wycieńczenia, względnie próbujących uciekać. Na trasach ewakuacyjnych biegnących przez Górny Śląsk życie straciło około 3 tys. więźniów.<br /> <br /> ===Działania wojenne w południowej części Górnego Śląska (luty-maj 1945 roku)===<br /> <br /> Zajęcie GOP pod koniec stycznia 1945 roku nie oznaczało końca walk o Górny Śląsk. Walki o południową część regionu toczyły się niemal do końca wojny. Dla Niemców walki te miał istotne znaczenie strategiczne wynikające z konieczności utrzymania zagłębi przemysłowych: [[Rybnicki Okręg Węglowy|rybnickiego]] i karwińsko-ostrawskiego. Po zajęciu GOP walki natarcie na południe kontynuowały radzieckie armie 60. i 38. Natarcie 38. Armii rozpoczęte 10 lutego doprowadziło do zajęcia Pszczyny (10-11 lutego) oraz Bielska (12 lutego). Kolejne wielkie natarcia radzieckie ruszyło 24 marca 1945 roku. Tego dnia wojska radzieckie zajęły [[Żory]], 26 marca Rybnik i Wodzisław Śląski a 31 marca Racibórz. Oznaczało to utratę przez Niemców kopalń rybnickiego zagłębia węglowego. Ostatnie walki o południowe skrawki Górnego Śląska przyniósł kwiecień 1945 roku. Jeszcze 1 kwietnia rozpoczęły się walki o Opawę. Ostateczna radziecka ofensywa ruszyła jednak 15 kwietnia, mimo zaciętego i stosunkowo skutecznego oporu wojsk niemieckich, doprowadziła ona do zajęcia Opawy 25 kwietnia, Ostrawy 1 maja oraz Cieszyna 3 maja. Ostatnią górnośląską miejscowością zajętą przez wojska radzieckie były Głuchołazy opanowane 9 maja 1945 roku. Tym samym można stwierdzić, że walki o Górny Śląsk toczyły się do ostatniego dnia II wojny światowej.<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> # Bębnik G., Wrzesień 1939 r. w Katowicach, Katowice 2012.<br /> # Walter-Janke Z., W Armii Krajowej na Śląsku, Katowice 1986.<br /> # Kaczmarek R., Górny Śląsk podczas II wojny światowej. Między utopią niemieckiej wspólnoty narodowej a rzeczywistością okupacji na trenach wcielonych do Trzeciej Rzeszy, Katowice 2006.<br /> # Kaczmarek R., Pod rządami gauleiterów. Elity i instancje władzy w rejencji katowickiej 1939-1945, Katowice 1998.<br /> # Kaczmarek R., Polacy w Wehrmachcie, Kraków 2010.<br /> # Sikora M., Kuźnia broni III Rzeszy. Niemiecki przemysł zbrojeniowy na Górnym Śląsku podczas II wojny światowej, Katowice-Kraków 2007.<br /> # Starczewski M., Ruch oporu na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim w latach 1939-1945, Katowice 1988.<br /> # Sulik A., Przemysł ciężki rejencji katowickiej w gospodarce Trzeciej Rzeszy (1939-1945), Katowice 1984.<br /> # Targ A., Śląsk w okresie okupacji, Poznań 1946.<br /> # Węcki M., Fritz Bracht (1899-1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014.<br /> <br /> ==Źródła on-line==</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Ruchy_spo%C5%82eczne&diff=5637 2016-08-12T11:55:31Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Socjologia]]<br /> [[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]<br /> [[Kategoria:Tom 2 (2015)]]<br /> Autor: [[dr Marcin Gacek]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> :::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]] <br /> <br /> <br /> ==Geneza pojęcia ruchy społeczne==<br /> <br /> Pojęcie ruchów społecznych jest przedmiotem badań różnych dyscyplin naukowych takich jak psychologia społeczna i polityczna, socjologia zmian społecznych, socjologia polityki, socjologia organizacji, struktur społecznych i religii, socjologia miejska, socjologia ruchów społecznych&lt;ref&gt; J. P. Lebel, A. Touraine, Sociologie de l’action. Pour une sociologie des mouvements sociaux, Ellipses 2012.&lt;/ref&gt;, politologia a także historia. <br /> <br /> Historia za pierwszy prehistoryczny wielki ruch społeczny uznaje, w oparciu o źródła pisane, strajk pracowników egipskich pomiędzy 1190-1180 p.n.e w Deir el-Médineh za panowania Ramzesa III&lt;ref&gt;D. Valvelle, Les ouvriers de la Tombe, Deir el-Médineh à l'époque ramesside, Institut Français d'Archéologie Orientale, El Cairo 1985.&lt;/ref&gt;. Kolejnymi były: bunt niewolników na Sycylii ok. VI w.p.n.e. i powstanie Spartakusa. W okresie nowożytnym zaliczamy do ruchów społecznych, również wielkie bunty chłopskie w średniowieczu. W socjologii za pierwsze zdarzenie historyczne badane przy pomocy metody socjologicznej wykorzystującej pojęcie ruchu społecznego, uznaje się Rewolucję Francuską&lt;ref&gt;Za Charlem Tilly uważa się, że dopiero zmiany społeczno-ekonomiczne rewolucji przemysłowej doprowadziły do stworzenia środowiska, w którym mogły powstać ruchy społeczne. Porównaj Ch. Tilly, Rewolucje europejskie 1492-1992, tłum. E. Żelazna, Warszawa 1997; Ch. Tilly, Demokracja, tłum. M. Szczubiałka, Warszawa 2008. Por. również A. Touraine, Samotworzenie się społeczeństwa, tłum. A. Karpowicz, Kraków 2010.&lt;/ref&gt;. Pojęcie ruchy społeczne, pozostawało od samego początku istnienia socjologii w obszarze jej zainteresowań. Ruch społeczny istnieje w sytuacji, w której duża grupa ludzi, podejmuje działania mające na celu zmianę istniejącego stanu rzeczy, w którym przyszło im żyć. Działając w oparciu o przyjętą strategię dążą oni do zmiany regulacji prawnych, zniesienia ograniczeń kulturowych, walczą ze stereotypami, uprzedzeniami ale także chcą zmienić tradycje i religię, idee, ideologię lub strukturę społeczną czy administracyjną. Ruchy społeczne zawsze rodzą się tam gdzie istnieje niezadowolenie z rzeczywistości społeczno-ekonomicznej i politycznej. „Ruchy społeczne są więc produktem, jak i wskaźnikiem niezadowolenia społecznego, świadczą o tym, że stan istniejący nie zaspokaja ludzkich aspiracji lub, że poziom tolerancji dla niedogodności materialnych, religijnych, intelektualnych czy politycznych został przekroczony”&lt;ref&gt;B. Misztal, Ruch społeczny w Encyklopedia Socjologii, t. 3, Warszawa 2000, s. 341.&lt;/ref&gt;. Tym co odróżnia ruchy społeczne od innych zachowań zbiorowych czy też rozruchów, niepokoi społecznych jest wyznaczenie sobie celu: którym jest jakiegoś rodzaju zmiana społeczna. Ruchy społeczne przebiegają w ramach działań niezinstytucjonalizowanych i niesformalizowanych, a przynajmniej nie w pełni zinstytucjonalizowanych i sformalizowanych&lt;ref&gt;P. Sztompka, Socjologia. Analiza społeczeństwa, Kraków 2004, s. 158&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Istnienie i działanie ruchów społecznych jest uzależnione od szeroko rozumianego otoczenia zatem jak pisze Bronisław Misztal pojęcie ruchu społecznego powinno być analizowane „…w ramach zakreślonych przez teorie zmiany społecznej i przyczynowości historycznej.” <br /> &lt;ref&gt;B. Misztal, Ruchy społeczne..., s. 342&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Teorie zmian społecznych a ruchy społeczne==<br /> <br /> Teorie zmian społecznych należą do najważniejszych zagadnień socjologicznych. Najkrócej i najdosadniej ujmuje to Piotr Sztompka. „Socjologia narodziła się w XIX wieku jako teoria zmian społecznych&lt;ref&gt;P. Sztompka, Teorie zmiany społecznej w Encyklopedia Socjologii, t. 4, Warszawa 2000 s. 232.&lt;/ref&gt;.” Przyczyny zmian społecznych mogą być zewnętrzne jak i imannentne a co najistotniejsze obydwie te grupy zmian mogą zachodzić jednocześnie&lt;ref&gt; M. S. Szczepański, Teorie zmian społecznych, Katowice 1990, s. 5-21.&lt;/ref&gt;. Wyróżnia się cztery wizje teorii zmian społecznych. Pierwsza to ewolucjonistyczna, w której mieszczą się dwie istotne dla pojęcia ruchów społecznych: teoria modernizacji i społeczeństwa postindustrialnego. Wizja druga cykliczna jest przede wszystkim oparta na historycznym ujęciu Vilfredo Pareto, w którym system społeczny poddany jest nieustającym fluktuacjom a najważniejszą zmianą jest teoria krążenia elit&lt;Mref&gt; M. Stefaniuk, Teoria elit Vilfreda Pareta, Lublin 2001. &lt;/ref&gt;. Wizja trzecia: dialektyczna związana jest z materializmem historycznym i wszelkimi teoriami postmarksitowskimi. Oraz wizja czwarta – stawanie się społeczeństwa, w ramach której wyróżniamy dwie teorie: socjologii historycznej z teorią podmiotowości oraz teorię stawania się społeczeństwa&lt;ref&gt;P. Sztompka, Teorie zmiany społecznej…. s. 232-238.&lt;/ref&gt;. Dla pojęcia ruchów społecznych najważniejsze wydają się teorie modernizacji i socjologii historycznej. Bardzo skrótowo można zdefiniować zmianę społeczną jako element dynamiki społecznej przejawiającej się w ciągłej zmianie społeczeństwa, którą możemy określić poprzez wykazanie stopnia modyfikacji dokonujących się w danym okresie w obrębie instytucji społecznych oraz porównaniem zmian do czynników stałych takich jak np. wielkie systemy religijne. Do oznaczenia zmiany społecznej służą trzy pojęcia:<br /> <br /> * neutralnej zmiany<br /> * wartościującego wzrostu<br /> * oraz ideologicznie umocowanego postępu. <br /> <br /> Anthony Giddens określa trzy ogólne czynniki zmiany społecznej: środowisko fizyczne (społ. dostosowuje się do warunków fizycznych takich jak klimat, krajobraz etc.), organizacje polityczne, w których są zorganizowane społeczeństwa oraz czynniki kulturowe. W przypadku epoki nowoczesnej Giddens wyróżnia czynniki ekonomiczne (przemysł, nauka, technika, które będą bezpośrednio oddziaływać na ruchy społeczne). Czynniki polityczne np.: zwycięstwa militarne, upadek komunizmu etc., które pozwalają na tworzenie się ruchów społecznych lub same były pod wpływem ruchówy społecznych vidé Solidarność. Trzecią grupą czynników pozostaje niezmiennie kultura&lt;ref&gt;A. Giddens, Socjologia, tłum. A. Szulżycka, Warszawa 2004, s. 68-69&lt;/ref&gt; jak np. makdonaldyzacja kultury lub wzrost znaczenia ekstremizmu islamskiego. <br /> <br /> <br /> Zasadność odwołania się do teorii modernizacji jako najważniejszej teorii zmian wpływającej na ruchy społeczne potwierdza fakt, że wraz z modernizacją, industrializacją, postindustrializacją, tworzeniem się społeczeństwa sieci i rewolucji informatycznej&lt;ref&gt;M. S. Szczepański, Teorie zmian społecznych..., s. 116-125.&lt;/ref&gt; wzrasta ilość ruchów społecznych. Rozwój przemysłu, tworzenie się społeczeństwa masowego&lt;ref&gt;J. Ortega y Gasset, Bunt mas, Warszawa 2008.&lt;/ref&gt;, nacjonalizmy, faszyzm, komunizm, to przykład ruchów społecznych, które są wpisane w proces modernizacji i jednocześnie same są jego twórcami. Protesty studenckie w 1964 roku w USA i 1968 roku w Europie to wynik wchodzenia w postindustrializm i silnej urbanizacji społeczeństw uprzemysłowionych. W zupełnie innej kulturze ale również w momencie gwałtownych przekształceń gospodarczych i dynamicznego przepływu ludności ze wsi do miasta dochodzi do tragicznych demonstracji studentów chińskich na Placu Tienanmen w Pekinie w 1989 roku. Ruch ekologiczny i pacyfistyczny są dziećmi postindistrializacji. Wiek dwudziesty był na pewno wiekiem wielkich ruchów społecznych. Początek dwudziestego pierwszego wieku też nie pozostawia złudzeń co do wpływu rozwoju technologii, umasowienia edukacji i powiększenia czasu wolnego na potencjalność tworzenia się ruchów społecznych. Współczesne ruchy społeczne są mniej podatne na stare ideologie za to bardziej spontaniczne. Sprzeciw wobec GMO, ruch antyACTA, antyglobalizm a w końcu Arabska Wiosna Ludów − która była tak naprawdę Zimą Ludów − z jednej strony posiadają wszystkie cechy ruchu społecznego: są celowe, sprzeciwiają się rzeczywistości zastanej lub narzucanej odgórnie, są masowe w oparciu o samoświadomość i wspólnotę kulturową a jednocześnie dzięki portalom społecznym mają wysoki poziom spontaniczności. Są to ruchy społeczne opierające się o rewolucję informatyczną. <br /> <br /> ==Rodzaje ruchów społecznych==<br /> <br /> Ruchy społeczne możemy podzielić ze względu na różne kryteria. Pierwszy związany jest z dynamiką zmian. Możemy wyróżnić ruchy reformatorskie dążące do zmian w ramach obowiązujących norm prawnych, w sposób ewolucyjny poprzez modyfikacje norm prawnych (np. ruchy dążące do zmian ruchu drogowego, antynikotynowe, związki zawodowe). Ruchy społeczne zmierzające do fundamentalnych zmian wartości i zasad porządku społecznego będą ruchami radykalnymi (Wiosna Arabska, Majdan). Drugi podział dokonuje się ze względu na stosunek do zmian. Ruchy dążące do zmian nazywamy innowacyjnymi. Często gdy zmiany społeczne zachodzą zbyt gwałtownie rodzą się ruchy społeczne zachowawcze, dążące do zatrzymania zmian (lub do powrotu do stanu poprzedniego), które dla pewnych grup ludzi są trudne lub po prostu nie do zaakceptowania na gruncie aksjologicznym&lt;ref&gt;P. Sztompka, Teorie zmiany społecznej, w: Encyklopedia Socjologii, t. 4, Warszawa 2000, s.161-165.&lt;/ref&gt;. Ruchy zachowawcze nie zawsze są konserwatywne. O ile ruchy antyaborcyjne możemy uznać za konserwatywne to już nie możemy tego powiedzieć o ruchach społecznych przeciwstawiającym się globalizacji gospodarki, wykorzystaniu energii nuklearnej czy radykalnych ruchach ekologicznych. Najnowszym podziałem ruchów społecznych jest podział na ruchy społeczne stare i nowe. Stare ruchy wyrosłe w okresie industrialnym, choć to one są najlepiej zbadane przez socjologię&lt;ref&gt;J. P. Lebel, A. Touraine. Sociologie de l’action...&lt;/ref&gt;, albo straciły na znaczeniu ze względu na zanik wyraźnego podziału na warstwy (czy w ujęciu marksistowskim na klasy) bądź przekształciły się w sformalizowane organizacje np. związki zawodowe (które możemy zaliczyć do starych ruchów społecznych) lub w ramach dynamiki politycznej weszły w obszar polityki (mogły też zaniknąć)&lt;ref&gt;M. Lilian, L’espace de mouvement sociaux, Éditions du Croquant 2012.&lt;/ref&gt;. Nowe ruchy społeczne np. ruch ekologiczny czy ruch feministyczny&lt;ref&gt;P. Sztompka, Socjologia… s.163.&lt;/ref&gt; wbrew swojej nazwie są „starymi” ruchami społecznymi sięgającymi korzeniami do lat sześćdziesiątych&lt;ref&gt;K. Wódz, Ruch ekologiczny, w: Encyklopedia Socjologii, t. 3 Warszawa 2000, s. 334-338.&lt;/ref&gt; ubiegłego wieku, albo do czasów jeszcze odleglejszych (sufrażystki). Cechą wyróżniającą nowe ruchy społeczne jest ich charakter przekrojowy, przechodzący przez wszystkie warstwy społeczne, uniwersalistyczny, gdzie ludzi o różnym statusie społecznym łączy wizja lub idea, o którą są wstanie walczyć. Takimi ruchami społecznymi o młodszym wieku będą antyglobaliści, ruch anty-ACTA (celem jest wolność w cyberprzestrzeni). Otwartym pozostaje pytanie czy prekariat stanie się nową klasą ponad warstwami czy też przerodzi się w ruchy społeczne o określonych celach np. politycznych&lt;ref&gt;G. Standing, Nowa niebezpieczna klasa, Warszawa 2015, s. 305-354.&lt;/ref&gt;. Na razie posiada już jeden z elementów przynależnych ruchom społecznym – sprzeciw wobec rzeczywistości zastanej i potencjalność przekształcenia się w ruch reformatorski lub rewolucyjny. <br /> <br /> <br /> Zarówno socjologia historyczna&lt;ref&gt;J. Szacki, Socjologia historyczna, w: Współczesne teorie socjologiczne, red. A. Jasińska-Kania. s. 1063-1067; por. również: Ch. Tilly, Historia i wyobraźnia socjologiczna, „The Tocqueville Review” 1994, vol. 15, nr 1, s. 57-74.&lt;/ref&gt; jak i teoria modernizacyjna wskazują na perspektywę historyczną ruchów społecznych jako najważniejszą do ich analizy. Oprócz niej możemy wskazać jako najważniejsze (z wielu) perspektywę poznawczą, kulturową, konfliktu czy zmiany. Niewątpliwie jest jeden rodzaj ruchów społecznych, który łączy wszystkie wymienione perspektywy. Są nimi ruchy polityczne&lt;ref&gt;J. Lagroye, B. Francois, F. Sawicki, Sociologie politique, s. 307-331.&lt;/ref&gt;. Można je rozpatrywać w perspektywie teorii zmian modernizacyjnych jak i przyczynowości historycznej. Są one również istotne z punktu wiedzenia regionalizmu. W perspektywie historycznej możemy wskazać ruchy społeczne, które w celu wprowadzenia zmian w organizacji państwa lub działań państwowotwórczych dążyły do zdobycia władzy politycznej (Gandhi). Ruch polityczny to dążenia społeczne, które usiłują doprowadzić do zmiany istniejących warunków lub ich zachowania na drodze wywierania wpływu na rządy lub poprzez walkę o władzę. Ruch polityczny to szczególny przypadek ruchu społecznego. Cechą wyróżniająca go jest to, że posługuje się środkami politycznymi&lt;ref&gt;J. J. Wiatr, Socjologia polityki, Warszawa 1999, s. 261.&lt;/ref&gt;. Ruchy polityczne były traktowane jako pochodna podziału klasowego społeczeństwa. W literaturze zachodniej, szczególnie francuskiej, wpływ teorii marksistowskiej jest istotny stąd w literaturze przedmiotu spotykamy kryterium klasowe podziału ruchów politycznych. Wydaje się jednak, że współcześnie ważniejszym podziałem jest kryterium stosunku do ustroju. Współcześnie nie brakuje poglądów nie tylko dążących do zmian w ramach demokracji ale i kontestujących samą demokrację. Stąd pojęcie „kryzysu demokracji”&lt;ref&gt;H. H. Hoppe, Demokracja – bóg, który zawiódł Ekonomia i polityka demokracji, monarchii i ładu naturalnego, tłum. W. Falkowski, J. Jabłecki, Warszawa 2006.&lt;/ref&gt;. Zatem możemy wyróżnić ruchy polityczne zachowawcze, reformatorskie, rewolucyjne lub kontrrewolucyjne. Ruchy polityczne zachowawcze będą np. ruchami w obronie demokracji czy ustroju. Ruchy reformatorskie to ruchy dążące do zmian w ramach ustroju i norm prawnych. Współcześnie to ruchy emancypacyjne (np. dążenie do parytetu płci w polityce), na rzecz rozwoju społeczeństwa obywatelskiego etc. Obecnie to najczęściej ruchy dążące do zwiększenia partycypacji obywatelskiej, a zatem dążące do upodmiotowienia jednostki w państwie&lt;ref&gt;J. Potulski, Socjologia polityki, Gdańsk 2007, s. 229-247.&lt;/ref&gt;. Nowe polityczne ruchy społeczne dążą do podwyższenia poziomu demokracji poprzez poszerzenie jej istoty i esencji tzn. pluralizmu i konkurencji politycznej&lt;ref&gt;M. Gacek, Socjologia polityki Raymonda Arona, &quot;Studia Socjologiczne&quot; 2014, nr 4, s. 94-95&lt;/ref&gt; zwiększającej reprezentatywność polityczną w poliarchii&lt;ref&gt; A. R. Dahl, B. Stinebrickner, Współczesna analiza polityczna, Warszawa 2007.&lt;/ref&gt;. W ramach tego nurtu będą również działały wszelkiego rodzaju ruchy społeczne dążące do decentralizacji, dekoncentracji, regionalizacji polityki, uzyskania autonomii etc. Jednoznacznie trzeba podkreślić, że określenie tych ruchów jako postępowych czy zachowawczych zależy od subiektywnej aksjologii oceny tych ruchów. Np. dążenia do uzyskania niepodległości Katalonii poprzez poszerzanie autonomii można oceniać afirmatywnie jako dążenie do demokratyzacji polityki i zadośćuczynienie dążeniom politycznym Katalończyków jak i można go oceniać negatywnie jako osłabianie Hiszpanii. Ruchy rewolucyjne zmierzające do obalenia ustroju państwa np. Wiosna Arabska, lub konkretnej władzy np. Majdan. Ruchy kontrrewolucyjne np. frankizm. Ruchy polityczne możemy również podzielić ze względu na stopień ich organizacji: <br /> <br /> * spontaniczne ruchy polityczne pozbawione organizacji i z reguły krótkotrwałe;<br /> * zorganizowane dość luźno i na ogół krótkotrwałe;<br /> * ruchy polityczne o wysokim stopniu organizacji i trwałości, których najbardziej rozpowszechnioną postacią są partie polityczne&lt;ref&gt;J. J. Wiatr, Socjologia polityki, Warszawa 1999, s.264.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Należy odróżnić spontaniczne polityczne ruchy społeczne, które są wynikiem wielu poprzednio wymienianych czynników społeczno-ekonomicznych i kulturalnych od mody na np. regionalizm. Nawet krótkotrwały ruch polityczny musi mieć określone cele polityczne. Aktywność ruchów politycznych jest również działaniem w ramach społeczeństwa obywatelskiego. To świadomy akt partycypacji politycznej obywatela jako wyborcy&lt;ref&gt;J. Raciborski, Obywatelstwo w perspektywie socjologicznej, Warszawa 2011, s.119-155.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Ruchy polityczne przechodzą pięć stadiów rozwoju: <br /> <br /> # Tworzenie się przesłanek ruchu. Uogólniając jest to moment odczuwania niezadowolenia z zastanego stanu rzeczy, zagrożenia realnego bądź domniemanego poprzez poszczególnych ludzi. Następnie dochodzi do wymiany informacji, zrzeszania się bądź w ramach styczności bezpośrednich lub pośrednich np. poprzez portale społecznościowe&lt;ref&gt;I. Castells, Władza komunikacji, tłum. J.Jedliński, P. Tomanek, Warszawa 2013.&lt;/ref&gt;. W wyniku tego dochodzi do sprzężenia zwrotnego w postaci wymiany poglądów i ich krystalizacji, co prowadzi do potrzeby stworzenia ruchu społecznego. Polityczny ruch społeczny może powstawać spontanicznie (opisany jak wyżej) lub poprzez działania ośrodka władzy lub ośrodków władzy(w przypadku działań rządów innych krajów). Wtedy mamy do czynienia z działalnością PR-u politycznego i rekrutacji członków.<br /> # Stadium artykulacji dążeń. Następuje mniej lub bardziej precyzyjne formułowanie wspólnych celów i środków ich realizacji<br /> # Stadium komunikacji politycznej. Sprowadza się do celowej i wzmożonej akcji informacyjnej nastawionej na rekrutowanie członków ruchu.<br /> # Stadium rozwiniętej działalności politycznej. To monet wcielania w życie swoich postulatów. <br /> # Stadium zamierania ruchu politycznego. Każdy ruch polityczny może pójść czterema ścieżkami. Osiąga swoje cele polityczne i rozwiązuje się. Nie osiąga swoich celów i mimo to zamiera. Osiąga swoje cele, ale formułuje nowe i jego członkowie dochodzą do wniosku, że trzeba przejść do najwyższego stopnia sformalizowania politycznego ruchu społecznego i powołać partię polityczną. Nie osiąga swoich celów jako ruch społeczny i w poszukiwaniu skuteczniejszych narzędzi zmienia się w partię polityczną&lt;ref&gt;J. J. Wiatr, Socjologia polityki, s. 265-267.&lt;/ref&gt;. Jeśli ruch polityczny pozostaje w nazwie ruchem i stawia się poza nawiasem partyjnym, to w przypadku gdy startuje do walki wyborczej o władzę staje się partią lub przynajmniej protopartią.<br /> <br /> Należy pamiętać, że każdy ruch polityczny jest zarazem ruchem społecznym ale nie każdy ruch społeczny jest ruchem politycznym. <br /> <br /> ==Ruchy społeczne na Śląsku== <br /> <br /> Rozwój przemysłu na [[Śląsk|Śląsku]] przyniósł również dosyć wczesny rozwój ruchów społecznych. Pierwszymi ruchami były ruchy kulturowo-tożsamościowe. Niemiecka ludność napływowa niosła ze sobą nie tylko [[Ewangelicy na Górnym Śląsku|religię protestancką]] ale i swoją etykę. Z kolei rdzenni Ślązacy byli katolikami i dzielili się na niemieckojęzycznych i pozostających w kręgu kultury języka polskiego. Świadczy o tym wydawanie czasopism w języku polskim, dążącym do obrony śląskiej tożsamości katolickiej. Przykładem tego jest redagowane w języku polskim śląskie czasopismo polskojęzyczne „[[Katolik]]” założone pod auspicjami Kościoła Katolickiego już 1869 roku. [[Kulturkampf|Kulturkampf]] doprowadził do procesu odwrotnego od założonego tzn. wzmocnienia żywiołu polskiego na terenach [[Górny Śląsk|Górnego Śląska]] szczególnie na Opolszczyźnie i w okolicach [[Bytom|Bytomia]]. Pomimo różnic interesów, Śląsk pozostawał wielokulturowy&lt;ref&gt;M. Czapliński, Najpilniejsze deficyty śląskich badań historycznych, w: Deficyty badań śląskoznawczych, red. M. S. Szczepański, T. Nawrocki, A. Niesporek, Katowice 2010, s. 19-29.&lt;/ref&gt; bez szerzenia ksenofobicznej nienawiści&lt;ref&gt;J. Chałasiński, Antagonizm polsko-niemiecki w osadzie fabrycznej „Kopalnia” na Górnym Śląsku, Warszawa 1936.&lt;/ref&gt;. Wzmocnienie ruchów społecznych katolickich na Śląsku, które wpłynęło na ożywienie poczucia przynależności części Ślązaków do kultury polskiej było wynikiem silnego sprzeciwu wobec wpływów myśli socjalistycznej przychodzącej z lepiej rozwiniętych przemysłowo Niemiec. Na Górnym Śląsku żyło się obiektywnie trudniej niż w innych regionach niemieckich, stąd już w 1889 roku doszło do strajku górników śląskich. Ruch robotniczy przekształcił się w [[Związek Wzajemnej Pomocy Chrześcijańskich Robotników Górnośląskich|Związek Wzajemnej Pomocy Robotników Górnośląskich]]&lt;ref&gt;U. Swadźba, Śląski etos pracy. Studium socjologiczne, Katowice 2001, s. 60.&lt;/ref&gt;. Był on tworzony przez redakcje „Katolika” wydawanego w nakładzie ponad 6000 egzemplarzy. Biorąc pod uwagę, że konkurencyjny organ niemieckiej [[Niemiecka Partia Centrum|Katolickiej Partii Centrum]] miał nakład 5000 egzemplarzy, nie dziwi fakt, że socjalistyczne organizacje na Górnym Śląsku nie przekraczały kilkuset członków. <br /> <br /> Momentem gwałtownego przyspieszenia rozwoju ruchów społecznych na Śląsku był początek XX wieku. Nie ulega wątpliwości, że sprzyjały temu uniwersalne zewnętrzne jak i wewnętrzne czynniki związane z rozwojem [[Industrializacja|industrializacji]], sentymentów nacjonalistycznych, jak i sytuacja geopolityczna, która poróżniła kraje Europy. Jednak najistotniejszym czynnikiem był zewnętrzny spór Niemiec i Polski o przynależność państwową Śląska. [[Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska|Powstanie Polskiej Organizacji Wojskowej na Śląsku]] jest najlepszym dowodem na wpływ czynnika zewnętrznego. Niemcy mocno wspierali poprzez organy państwowe, ruchy społeczne na Śląsku wymierzone przeciwko żywiołowi polskiemu. Walki zbrojne w czasie [[Powstania Śląskie|powstań śląskich]] świadczyły jednoznacznie o końcu pokojowej koegzystencji wielokulturowego Śląska&lt;ref&gt;Por. K. Okonsky, Oblężenie Katowic w trzecim powstaniu śląskim 1921, tłum. M. Grzenda; W. Rzymowski, Wielki tydzień Górnego Śląska, w: Pierony. Górny Śląsk po polsku i niemiecku, red. D. Kortko, L. Ostałowska, Warszawa 2014, s. 84-98.&lt;/ref&gt;. [[Województwo śląskie 1922-1939|Okres międzywojnia]] to utrwalenie podziału na ruchy społeczne wspierane przez rządy: polski i niemiecki. Starały się one popierać organizacje Ślązaków na obszarach swojego sąsiada. [[Druga wojna światowa|II Wojna Światowa]] to okres [[Tragedia Górnośląska|tragedii Górnośląskiej]], która oprócz ogromu cierpień ludności cywilnej doprowadziła do największej migracji z i na Śląsk. I tak, Śląsk nadal jest najbardziej wielokulturowym regionem w Polsce. W [[Województwo katowickie w Polsce Ludowej|okresie PRL]] mamy do czynienia z ruchami społecznymi sterowanymi przez władze komunistyczną. Biorąc pod uwagę, że do [[Województwo Śląskie w III RP − jednostka administracyjna|województwa śląskiego]] należy [[Zagłębie Dąbrowskie]] trzeba wspomnieć o fali strajków na początku lat pięćdziesiątych w tamtejszych kopalniach. Nie miały one charakteru ruchu społecznego ale wychodziły poza kilka zakładów pracy. Wielki renesans ruchów społecznych na Górnym Śląsku przypada wraz z karnawałem „[[NSZZ Solidarność|Solidarności]]”. Przywódcy związku zdawali sobie sprawę z kardynalnego znaczenia górnośląskiego przemysłu dla ruchu społecznego jakim była „Solidarność”. Co prawda impuls do wydarzeń sierpniowych wyszedł z wybrzeża ale obydwie strony konfliktu społecznego przyznały, że dopiero strajki w sercu przemysłowym kraju spowodowały uznanie przez władze protesty za ogólnokrajowe i akceptację strony związkowej jako poważnego partnera w dialogu. O sile śląskiego ruchu społecznego jakim była fala sprzeciwu wobec komunizmu świadczy to, że w skali całego kraju tylko na Śląsku użyto broni w grudniu 1981 roku. <br /> <br /> Po 1989 roku Śląsk staje się regionem poddanym najbardziej procesom deindustrializacji częściowo tylko rekompensowanym przez „nowe technologie” i gospodarkę postindustrialną. Powoduje to szereg problemów społeczno-ekonomicznych w naszym regionie&lt;ref&gt;Tym problemom poświęcono wiele wartościowych analiz socjologicznych, z których warto przytoczyć jako próbę (z braku miejsca) dwie publikacje: K. Wódz, Górnicy wobec wyzwań restrukturyzacji, Katowice 1997; M. S. Szczepański, Górnicy górnośląscy. Ludzie zbędni, ludzie luźni, Katowice 1993.&lt;/ref&gt;. W ostatnich latach obserwujemy wzrost poczucia [[Tożsamość regionalna|tożsamości regionalnej]]&lt;ref&gt;M. S. Szczepański, A. Śliz, Dylematy regionalnej tożsamości. Przypadek Górnego Śląska.&lt;/ref&gt;, które stają się źródłem działań takich organizacji jak [[Ruch Autonomii Śląska]]. Nie jest to jeszcze ruch społeczny, ale na pewno możemy mówić o fazach początkowych tworzenia ruchu społecznego na rzecz budowania tożsamości śląskiej. O początkach tworzenia się fazy rekrutacji świadczą takie inicjatywy jak Zjednoczeni dla Śląska. Najważniejszymi i twardymi - z socjologicznego punktu widzenia - danymi świadczącymi o początkach regionalnego ruchu społecznego na Śląsku są wyniki Powszechnego Spisu Ludności z 2011 roku. Za Ślązaków (jako jedyną lub pierwszą narodowość) uznało się ok. 435,8 tys. ankietowanych. Bycie Polakiem - Ślązakiem (po dopytaniu) zadeklarowało ok. 411 tys.&lt;ref&gt;Patrz szerzej: Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski - NSP 2011.&lt;/ref&gt;. Warto tę dystynkcję brać pod uwagę tworząc projekty zarówno ugrupowań politycznych głoszących autonomię jak i politycznych ruchów społecznych na rzecz regionu. <br /> <br /> Możemy zaobserwować tworzenie się miejskich ruchów politycznych, których celem jest działanie na rzecz społeczności lokalnych na obszarze całego województwa śląskiego&lt;ref&gt;S. Wróbel, Miejskie ruchy polityczne w śląskich miastach na prawach powiatu. Wybrane zagadnienia.&lt;/ref&gt;. Otwartym pozostaje pytanie czy dojdzie do stworzenia − ponad podziałami − ruchu społecznego na rzecz powstania Metropolii „Silesia”, która stałaby się największą konurbacją w Polsce i mogłaby być kołem zamachowym dla rozwoju gospodarki całego województwa śląskiego. Bowiem „małe jest piękne, ale duży może więcej”&lt;ref&gt;M. S. Szczepański, W. Ślęzak-Tazbir, G. Gawron, Metropolia „Silesia”: aktorzy, scena i kapitały w oglądzie socjologicznym, w: Od badania do działania. Analiza trendów rozwojowych i zmian gospodarczych w obszarze Górnośląskiego Związku Metropolitalnego, red. M. S. Szczepański, W. Ślęzak-Tazbir, G. Gawron, Tychy 2011 s. 21.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> # Castells I., Władza komunikacji, tłum. J. Jedliński, P. Tomanek. Warszawa 2013.<br /> # Chałasiński J., Antagonizm polsko-niemiecki w osadzie „Kopalnia” na Górnym Śląsku, Warszawa 1936.<br /> # Czapliński M., Najpilniejsze deficyty śląskich badań historycznych, w: Deficyty badań śląskoznawczych, red. M. S. Szczepański, T. Nawrocki, A. Niesporek, Katowice 2010.<br /> # Dahl R. A., Stinebrickner B., Współczesna analiza polityczna, Warszawa 2007. <br /> # Gacek M., Socjologia polityki Raymonda Arona, &quot;Studia Socjologiczne&quot; 2013, nr 4. <br /> # Giddens A., Socjologia, tłum. A. Szulżycka, Warszawa 2004.<br /> # Hoppe H. H., Demokracja – bóg, który zawiódł. Ekonomia i polityka demokracji, monarchii i ładu naturalnego, tłum. W. Falkowski, J. Jabłecki, Warszawa 2006. <br /> # Współczesne teorie socjologiczne, red. A. Jasińska-Kania, Warszawa 2006. <br /> # Pierony. Górny Śląsk po polsku i niemiecku, red. D. Kortko, L. Ostałowska, Warszawa 2014.<br /> # Lagroye J., Francois B., Sawicki F., Sociologique politique, Paris 2002.<br /> # Lebel J. P., Touraine A., Sociologie de l’action. Pour une sociologie des mouvements sociaux, Ellipses 2012.<br /> # Lilian M., L’espace de mouvement sociaux, Éditions du Croquant 2012.<br /> # Misztal B., Ruch społeczny w Encyklopedia Socjologii, t. 3, Warszawa 2000. <br /> # Okonsky K., Oblężenie Katowic w trzecim powstaniu śląskim 1921, w: Pierony. Górny Śląsk po polsku i niemiecku, red. D. Kortko, L. Ostałowska, Warszawa 2014.<br /> # Ortega y Gasset J., Bunt mas, Warszawa 2008. <br /> # Potulski J., Socjologia polityki, Gdańsk 2007. <br /> # Raciborski J., Obywatelstwo w perspektywie socjologicznej, Warszawa 2011. <br /> # Rzymowski W., Wielki tydzień Górnego Śląska, w: Pierony. Górny Śląsk po polsku i niemiecku, red. D. Kortko, L. Ostałowska, Warszawa 2014.<br /> # Standing G., Nowa niebezpieczna klasa, tłum. K. Czarnecki, P. Kaczmarski, M. Karolak, Warszawa 2015. <br /> # Stefaniuk M., Teoreia elit Vilfreda Pareta, Lublin 2001. <br /> # Swadźba U., Wartości – pracy, rodziny, religii – ciągłość i zmiana. Socjologiczne studium społeczności śląskich, Katowice 2010.<br /> # Swadźba U., Śląski etos pracy. Studium socjologiczne, Katowice 2001. <br /> # Szacki J., Socjologia historyczna, w: Współczesne teorie socjologiczne, red. A.Jasińska-Kania, Warszawa 2006. <br /> # Szczepański M. S., Opel z górniczym pióropuszem. Województwa katowickie i śląskie w procesie przemian, Katowice 2002. <br /> # Górnicy górnośląscy. Ludzie zbędni, ludzie luźni, red. M. S. Szczepański, Katowice 1993.<br /> # Deficyty badań śląskoznawczych, red. M. S. Szczepański, T. Nawrocki, A. Niesporek, Katowice 2010. <br /> # Szczepański M. S., Teorie zmian społecznych, Katowice 1990.<br /> # Sztompka P., Socjologia. Analiza społeczeństwa, Kraków 2004. <br /> # Sztompka P., Teorie zmiany społecznej, w: Encyklopedia Socjologii, t. 4, Warszawa 2000.<br /> # Tilly Ch., Demokracja, tłum. M. Szczubiałka, Warszawa 2008.<br /> # Tilly Ch., Rewolucje europejskie 1492-1992, tłum. E. Żelazna, Warszawa 1997. <br /> # Tilly Ch., Historia i wyobraźnia socjologiczna, fragm. History and Sociological Imagining, „The Tocqueville Review” 1994, vol. 15, nr 1. <br /> # Touraine A., Samotworzenie się społeczeństwa, tłum. A. Karpowicz, Kraków 2010. <br /> # Wiatr J. J., Socjologia polityki, Warszawa 1999. <br /> # Górnicy wobec wyzwań restrukturyzacji, red. K. Wódz, Katowice 1997. <br /> # Wódz K., Ruch ekologiczny, w: Encyklopedia Socjologii, t. 3, Warszawa 2000.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> # [http://www.google.pl/url?sa=t&amp;rct=j&amp;q=&amp;esrc=s&amp;source=web&amp;cd=1&amp;ved=0ahUKEwiTooCbze3JAhVFfRoKHevgDdAQFggbMAA&amp;url=http%3A%2F%2Fwww.regionalneobserwatoriumkultury.pl%2Fkon2.html%3Ffile%3Dtl_files%2Ffotki%2520kk%2FDylematy%2520regionalnej%2520-%2520Marek%2520S.%2520Szczepanski%252C%2520Anna%2520Sliz%252C.pdf&amp;usg=AFQjCNESwsOw30mdxzUdoU8hkW3KYFIBrA&amp;bvm=bv.110151844,d.ZWU M. S. Szczepański, A. Śliz, Dylematy regionalnej tożsamości. Przypadek Górnego Śląska. (dostęp 20.09.2015)]<br /> # [http://www.regionalneobserwatoriumkultury.pl Regionalne Obserwatorium Kultury w Katowicach. (dostęp 01.02.2015)]<br /> # [http://dlibra.bg.ajd.czest.pl:8080/dlibra/list?mimetype=application/pdf&amp;sec=false&amp;content_url=/Content/986/Reska_specjalna_37.pdf&amp;handler=pdf_browser S. Wróbel, Miejskie ruchy polityczne w śląskich miastach na prawach powiatu. Wybrane zagadnienia. (dostęp 06.12.2015)]<br /> # [http://stat.gov.pl/spisy-powszechne/nsp-2011/nsp-2011-wyniki/struktura-narodowo-etniczna-jezykowa-i-wyznaniowa-ludnosci-polski-nsp-2011,22,1.html Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski - NSP 2011. (dostęp 06.12.2015)]<br /> # [http://www.egyptos.net/egyptos/histoire/imprimer-la-premiere-greve-connue-de-l-histoire.php D. Valvelle, Les ouvriers de la Tombe, Deir el-Médineh à l'époque ramesside, Institut Français d'Archéologie Orientale, El Cairo 1985. (dostęp 10.10.2015)]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Religijno%C5%9B%C4%87&diff=5636 2016-08-12T11:45:07Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Socjologia]]<br /> [[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]<br /> [[Kategoria:Tom 2 (2015)]]<br /> Autor: [[Prof. zw. dr hab. Wojciech Świątkiewicz]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> ::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]] <br /> <br /> <br /> ==Wartości religijne w tradycji Górnego Śląska==<br /> <br /> ===Uwarunkowania historyczne===<br /> <br /> <br /> W literaturze dotyczącej historii i kultury [[Górny Śląsk|Górnego Śląska]] powszechnie przyjmowany jest pogląd, że religia jest głęboko wpisana w [[Wartości śląskie|tradycję kulturową]] Górnego Śląska jako zasada konstytutywna kultury rodzimej, stanowiąca o jej tożsamości i regionalnej odrębności zarazem. Jeden z wybitnych działaczy społecznych i uczonych sprzed [[Druga wojna światowa|II wojny światowej]], ks. [[Emil Szramek]], przedstawiając zagadnienie wrastania religii w życie społeczne w swojej rozprawie charakteryzującej socjologiczne problemy [[Śląsk|Śląska]], przywoływał wiele tekstów, które może nawet nazbyt apologetycznie wskazywały na organiczne powiązania religii ze śląskością, a nawet z polskością. &quot;Górnoślązak niezepsuty − pisał Szramek − jest typowym homo religiosus, tzn. człowiekiem rdzennie religijnym&quot;&lt;ref&gt;E. Szramek, Śląsk jako problem socjologiczny, „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku” 1934, t. 4.&lt;/ref&gt;. Dodajmy, że Szramkowi chodziło przede wszystkim o pozostanie w łączności z kościołem katolickim, który na tzw. [[Śląsk Pruski|pruskim Śląsku]] był dominującą grupą wyznaniową obejmującą w końcu XIX wieku około 90% ogółu mieszkańców&lt;ref&gt;H. Tukay, Die Katholische Kirche in Oberschlesien 1815-1945. Ein Geschichtlicher Uberblick, „Oberschlesisches Jarhbuch” 1987 t. 3.&lt;/ref&gt;. Daleki jestem od bezkrytycznego przyjmowania poglądów E. Szramka, trudno jednak nie zauważyć, że ten typ myślenia i opisu świata utrwalony w świadomości społecznej w formie stereotypów wywarł duży wpływ na przebieg i kształt procesów społeczno-kulturowych na Górnym Śląsku. <br /> <br /> Nie wnikając w odległą przeszłość historyczną, wskażemy analitycznie wyodrębnione kompleksy czynników, które od drugiej połowy XIX wieku decydowały o cechach śląskiej religijności i jej wpływie na procesy społeczno-kulturowe. Ukształtowały one specyfikę tradycji Górnego Śląska i składają się na rdzeń jego kultury współczesnej.<br /> <br /> Można postawić generalną tezę, że dokonująca się na Górnym Śląsku od drugiej połowy XIX wieku gwałtowna [[Urbanizacja|urbanizacja]] i [[Industrializacja|industrializacja]] zasadniczo nie naruszyły koncentrycznego uporządkowania struktur społecznych właściwego społeczeństwom przedindustrialnym. Wręcz przeciwnie, zwłaszcza w tzw. przemysłowej części Górnego Śląska, koncentryczny ład społeczny został nawet umocniony, do czego w istotny sposób przyczyniła się właśnie religia stanowiąca źródło wartości i norm legitymizujących ład społeczny. <br /> <br /> Do cech społeczeństw, których struktury zorganizowane są na sposób koncentryczny − co obrazowo przedstawia się jako nakładające się na siebie pierścienie coraz szerszych kręgów społecznych − należy centralne miejsce rodziny pełniącej wielorakie funkcje wobec szerszych społeczności: środowisk pracy, miejsca zamieszkania, wspólnoty etnicznej, regionalnej, parafialnej, itp. W takim typie społeczeństw istnieją ujednolicone hierarchie wartości, normy i style życia. Łatwo jest stosować kontrolę społeczną i uruchamiać presję opinii środowiska umacniając &quot;niewzruszoność&quot; uniwersum symbolicznego. Z czasem wykształca się podobieństwo indywidualnych biografii i podstawowych celów życiowych tworząc cechy typowe osobowości społecznej. Społeczności takie charakteryzuje również jednorodność religijna i światopoglądowa, oraz etniczna i klasowa. <br /> <br /> Powstające na Górnym Śląsku osady przemysłowe właściwości takie posiadały i umacniały, z czasem przekształcając się w rodzaj miejskiej społeczności lokalnej. Jej ramy wyznaczał układ trzech zachodzących na siebie środowisk: pracy, miejsca zamieszkania i rodziny poszerzonej. Przestrzenie społeczne wyznaczone przez każde z tych środowisk w przeważającym zakresie były wspólne. Praca w kopalni czy w hucie w stosunku do dużej części załogi oznaczała też wspólnotę miejsca zamieszkania, a wspólnota miejsca zamieszkania przy małej mobilności społecznej i przestrzennej ludności przekształcała się z biegiem jej historii w rozbudowany system pokrewieństwa i powinowactwa&lt;ref&gt;W. Mrozek, Rodzina górnicza. Przekształcenia społeczne w górnośląskim środowisku górniczym, Katowice 1965, s. 65-67.&lt;/ref&gt;. Wspólnota tych trzech środowisk stanowiła układ odniesienia wyznaczający perspektywy poznawcze i emocjonalne oraz system wartości jednostek; określała cele i aspiracje życiowe, wzmacniała skuteczność kontroli społecznej, tworząc ramy, podobieństwa stylów życia jednostek i całej społeczności&lt;ref&gt;W. Świątkiewicz, Kultura miejskiej społeczności lokalnej, w: Społeczności lokalne regionu Górnego Śląska, red. J. Sztumski, J. Wódz, Wrocław 1987.&lt;/ref&gt;. Tak właśnie powstawały, a potem rozwijały się osiedla robotnicze, dzisiaj zwykle rozpatrywane jako przykład starych wielkomiejskich dzielnic mieszkaniowych ze specyficznym urbanistyczno-architektonicznym układem zabudowy zwanej potocznie „[[Familok|familokami]]”. Religia, w swoim aksjologicznym i obyczajowym wymiarze przenikała wszystkie struktury społeczne: rodzinę, środowisko zamieszkania i miejsce pracy, ale również system oświaty, korporacje zawodowe i gospodarcze, stowarzyszenia różnego rodzaju itp., ukazując im ich religijne odniesienie, stanowiące &quot;sakralny firmament&quot; rozciągający się nad społeczną rzeczywistością. Nawiązując do terminologii E. Goffmana, można powiedzieć, że religia tworzyła „ramy”&lt;ref&gt; „Rama” pojmowana jest jako kulturowo zdefiniowany, standardowy sposób rozumienia czynności ludzkich. E. Goffman, Frame Analysis. An Essay on the Organization of Experience, Harmondsworth 1975. Koncepcję tę szeroko omawia M. Czyżewski, Socjolog i życie potoczne. Studium z etnometodologii i współczesnej socjologii interakcji, Łódź 1984, s. 228-239.&lt;/ref&gt; czyli ustalony, standardowy sposób rozumienia czynności, zapewniając „ład interakcyjny” w obrębie społeczności i gwarantowała stabilność tożsamości podmiotów interakcji w ich trajektorii życia.<br /> <br /> Znaczenie społeczne wartości religijnych wzrastało wraz z zaangażowaniem się Kościoła, zwłaszcza katolickiego, w kształtowanie, umacnianie i obronę chrześcijańskiej wizji ładu społecznego budowanego na spójności i trwałości rodziny. Organizacja kościelna odegrała ważną rolę w umacnianiu koncentrycznego układu struktur społecznych. Odrębność i niepodzielność grupy społecznej związana ze wspólnym terytorium wymienionych wyżej trzech środowisk umacniana była przynależnością do obejmującej to terytorium jednostki kościelnej − parafii. Budując ich sieć kościół katolicki, zwłaszcza księża śląscy wykazali wiele niekonwencjonalnych inicjatyw, które z perspektywy czasu okazały się czynnikami przeciwdziałającymi procesom dechrystianizacji związanym z industrializacją i urbanizacją&lt;ref&gt;Przykładem może być działalność duszpasterska i organizacyjna proboszcza w [[Bytom|Bytomiu]] i znanego działacza społeczno-politycznego oraz oświatowego ks. [[Józef Szafranek|Józefa Szafranka]] (1807-1874) w osadzie Friedenshutte (dzisiaj [[Nowy Bytom]], dzielnica [[Ruda Śląska|Rudy Śląskiej]]) polegająca na odprawianiu nabożeństw dla miejscowej społeczności w hali stolarni lub na leśnej polanie i staraniach o budowę kościoła i utworzenie nowej jednostki organizacyjnej. Zob. J. S. Dworak, Historia parafii nowobytomskiej, Nowy Bytom 1937; tenże: Dzieje polskości Nowego Bytomia, Nowy Bytom 1939; D. Olszewski, Stan i perspektywy badań nad religijnością XIX i początku XX wieku, „Nasza Przeszłość” 1983, t. 59, s. 62.&lt;/ref&gt;. Ich celem była obrona ładu społecznego, zapobieganie patologii społecznej łączącej się z proletaryzacją i pauperyzacją, a także budowa swoistego consensusu klasowego nakładającego się na podziały etniczne&lt;ref&gt;Zagadnienia te szeroko są omówione w pracy: J. Wycisło, Katolicka i polska działalność społeczna na Górnym Ślasku w XIX wieku, Skoczów-Pszczyna 1989.&lt;/ref&gt;. Okres tworzenia się osad przemysłowych był równocześnie czasem intensywnego wrastania religii i jej struktur organizacyjnych w nowe struktury życia społecznego&lt;ref&gt;J. Pawlik, Rozwój sieci parafialnej na Górnym Śląsku w latach 1870-1960, „Roczniki Humanistyczne” 1981, t. XXIX, z. 2.&lt;/ref&gt;. Z socjologicznego punktu widzenia trzeba odnotować, że praktyki religijne organizowane przez parafię i spełniane w jej obrębie obok wymiaru ściśle religijnego posiadają również wymiar społeczny. Przyczyniają się mianowicie od integracji społeczności, zwłaszcza gdy granice nowo powstających osad przemysłowych, w zasadzie homogenicznych pod względem ich składu socjalnego, zawodowego, etnicznego, wyznaniowego, powiązań pokrewieństwa nakładają się na granice nowo tworzących się parafii, jak miało to miejsce na Górnym Śląsku. Parafia terytorialna w ówczesnym modelu religijności stanowiła całkowicie wystarczającą strukturę organizacyjną, zabezpieczającą wszelkie, szeroko rozumiane potrzeby religijne jej mieszkańców&lt;ref&gt;J. Myszor, Duszpasterstwo parafialne na Górnym Śląsku w latach 1821-1914, Katowice 1991.&lt;/ref&gt; i w tym sensie była nakierowana &quot;do wewnątrz&quot; społeczności, potwierdzając jej wewnętrzne ustrukturyzowanie i nadając różnym formom życia społecznego sakralny wymiar. W latach 1850-1914 na terenie przemysłowego Śląska zbudowano kilkadziesiąt nowych kościołów i wypracowano model tworzenia parafii polegający na podziale wielkich parafii przez erygowanie filii i budowaniu prowizorycznych miejsc kultu, wokół których z czasem zaczęły powstawać nowe parafie&lt;ref&gt;R. Bigdoń, Rozwój sieci parafialnej w miastach i osiedlach centralnej części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego w latach 1850-1914 na przykładzie parafii NMP w Bytomiu oraz terenów z nią graniczących, „Studia Teologiczno-Historyczne Śląska Opolskiego” (1973), R. 3.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Życie społeczno-religijne w parafii przebiegało w ramach różnorodnych stowarzyszeń i organizacji od ściśle kościelnych, po świeckie powołujące się jednak w swych statutach na wartości religijne i w znacznym stopniu kierujące się nimi w działaniu. Istniały też stowarzyszenia i organizacje z czasem coraz częściej tworzone na zasadzie przynależności narodowej. W [[Diecezja wrocławska|diecezji wrocławskiej]] dążono do tego, aby każdy parafianin uczestniczył przynajmniej w jednym stowarzyszeniu czy organizacji kościelnej&lt;ref&gt;J. Myszor, Duszpasterstwo parafialne..., rozdz. VI.&lt;/ref&gt;. Przyczyniało się to niewątpliwie do wzrostu aktywności społecznej i kształtowania warunków podmiotowego uczestnictwa w życiu społeczności parafialnej oraz w szerszych kręgach społecznych. Umacniało też poczucie odpowiedzialności za losy i dzieje własnej społeczności&lt;ref&gt;Patrz szerzej: obszerne studium pt. Parafia bogucicka. Tradycja i współczesność, red. W. Świątkiewicz, J. Wycisło, Katowice 1994.&lt;/ref&gt;. Trwająca przez dziesiątki lat współpraca księży śląskich, którzy potrafili znaleźć odpowiednie do czasu i miejsca formy duszpasterzowania środowisk robotniczych, oraz licznego grona świeckich działaczy kulturalno-oświatowych zaowocowała wypracowaniem własnego, oryginalnego modelu kultury. Była to kultura ludowa, a uwarunkowania etniczne spowodowały, że stanowiła syntezę polskich wartości narodowych i religijnych. Specyfiką kulturową Górnego Śląska było również to, że promotorami tej kultury byli w zasadzie ludzie wywodzący się z warstw ludowych zarówno duchowni jak i świeccy. Instytucje kulturalno-oświatowe, religijne i społeczne, jakie w ciągu tego okresu czasu powstawały, takie jak na przykład amatorskie teatry ludowe, towarzystwa czytelni ludowych, towarzystwa samokształceniowe, czasopisma i wydawnictwa opierały się prawie wyłącznie na aktywności swoich członków i ich materialnym wsparciu. Nie tyle więc była to kultura tworzona dla ludu, ile wespół z ludem&lt;ref&gt;Śląscy pisarze ludowi (1800-1914). Antologia poezji i prozy, red. J. Kucianka, Ossolineum 1968.&lt;/ref&gt;. Większe środowiska robotnicze, tworzące miejskie społeczności lokalne − przede wszystkim środowiska górnicze i hutnicze − były w zasadzie równocześnie większymi centrami życia kulturalnego w najszerszym rozumieniu. Była to kultura policentryczna z pewnym zaakcentowaniem ośrodków wiodących, takich jak Bytom, będący siedzibą instytucji kulturalno-oświatowych i politycznych, wydawnictw i związków zawodowych, oraz [[Piekary Śląskie|Piekary]] znane z inicjatyw oświatowych, wydawniczych i na polu zwalczania alkoholizmu, a przede wszystkim z istniejącego tu sanktuarium maryjnego, które aż do czasów współczesnych pełni ważne funkcje społeczne&lt;ref&gt;J. Wycisło, Sanktuarium Matki Bożej w Piekarach Śląskich. Formowanie się głównego ośrodka życia religijno-społecznego na Górnym Śląsku, Katowice 1991.&lt;/ref&gt;. Miasta te były swego rodzaju wzorcem organizacji życia kulturalnego, który adaptowano do specyficznych warunków różnych społeczności lokalnych. W ten sposób, obok policentryzmu i połączonej z tym różnorodności zachowana została w swych podstawowych wymiarach jednolitość kulturowa całego regionu.<br /> <br /> Dokumenty parafialne, zwłaszcza ogłoszenia niedzielne dostarczają licznych przykładów ukazujących rolę parafii jako instytucji stojących na straży porządku społeczno-religijnego i interweniującej w sytuacji jego zagrożenia. Przykładem uruchomienia presji opinii społecznej może być publiczne wymienianie nazwisk rodzin, których dzieci nie wywiązują się z praktyk religijnych w sposób rażąco odbiegający od przyjętych wzorów postępowania. Ustosunkowując się do nabrzmiałego problemu sezonowej emigracji zarobkowej, w ogłoszeniach parafialnych na Niedzielę Białą 1895 roku bogucicki proboszcz ks. [[Ludwik Skowronek]] przestrzegał rodziców „aby nie pozwalali córkom iść do Saksów albo do wielkiego miasta. Tam bowiem giną na duszy, stracą wiarę i moralność − a zdziczone, hańbą wielką wracają do domu rodzicielskiego”. W Niedzielę Palmową 1904 roku napominał zaś parafian aby nie chodzili i dzieci nie puszczali „do pogańskich [[Katowice|Katowic]]. Tam uczciwości grożą wielkie niebezpieczeństwa na ulicach, w schaufenstrach, w szynkach a osobliwie tesz w szkaradności pełnem Apollo teatrze. Dobrzy katolicy na takowe miejsca zepsutości nie pójdą”. Pastoralne interwencje dotyczyły także kwestii zaangażowania politycznego parafian. W Niedzielę Palmową roku 1905 ksiądz Skowronek dekretował: &quot;Z wiarą świętą zerwali zaś na dobrze ci bezbożni mężowie i te bezwstydne niewiasty, co w niedzielę chodzą do Katowic na zebrania demokratów. Szkoda grosza, szkoda duszy! Socyaliści im ani chleba ani nieba nie podają&quot;. W myśl zasady: „nie mówi się o problemach, których nie ma”, treści ogłoszeń parafialnych można uznać za swego rodzaju wskaźnik ówczesnych dylematów społeczno-moralnych i politycznych, wobec których społeczność parafialna poczuwała się do odpowiedzialności. W społeczności parafialnej względnie łatwo było zidentyfikować osoby, które naruszały obowiązujące zasady ładu społecznego legitymizowane religijnymi wartościami i powagą kościelnych instytucji &quot;przywołać je do porządku&quot;, co oczywiście nie zawsze przynosiło oczekiwane skutki. Współczesność pokazuje jednak, że działania te nie były bezowocne. Wpisały się głęboko w mentalność zbiorową i przechowywane w pamięci pokoleń tworzyły układy odniesień bardziej lub mniej wyraziście modelujących zachowania jednostkowe i zbiorowe.<br /> <br /> Przełom wieku XIX i XX obfitował w dylematy społeczno-polityczne, a przede wszystkim socjalne, przejawiające się w tragicznym pod względem materialnym ale także i moralnym położeniu klasy robotniczej. Jest to okres, w którym Kościół katolicki szuka swego miejsca w nowej sytuacji społecznej, kształtowanej nie tylko przez urbanizację i industrializację burzące dotychczasowe, uświęcone tradycją i religią zasady organizacji życia społecznego, ale także poprzez narastające wrzenie rewolucyjne w Europie, nierzadko skierowane przeciw Kościołowi. Po Europie krążyło już „widmo komunizmu”. Ogłoszona w ostatniej dekadzie XIX wieku (1891 r.) przez papieża Leona XIII encyklika „Rerum novarum” prezentowała oficjalne odniesienie Kościoła do nowych prądów w myśli społecznej potępiając system, w którym „garść możnych i bogaczy nałożyła jarzmo prawie niewolnicze niezmiernej liczbie proletariuszy” i równocześnie odrzucając „rozwiązanie fałszywe: socjalizm”&lt;ref&gt;Leon XIII, Rerum novarum, 1891, p. 2, 3.&lt;/ref&gt;. Nie tylko była ona doktrynalnym ukierunkowaniem przyszłych działań społecznych Kościoła, ale w przypadku Górnego Śląska stanowiła również potwierdzenie i legitymizację dotychczasowych działań religijno-moralnych, charytatywnych, oświatowo-kulturalnych, politycznych, samopomocowo-gospodarczych podejmowanych przez duchownych, a z czasem coraz częściej przez katolików świeckich − na rzecz budowy ładu społecznego inspirowanego wartościami chrześcijańskimi. Struktura społeczna zbiorowości terytorialnych, zwłaszcza środowisk robotniczych, ułatwiała te działania i jednocześnie na drodze właściwych sobie procesów socjalizacji i wychowania wzmacniała je poprzez tworzenie religijno-społecznej rzeczywistości i nowe religijno-społeczne inicjatywy. Procesy te nie przebiegały oczywiście bez zakłóceń czy porażek, ale w ostateczności, przyczyniły się do osłabienia wpływu czynników dechrystianizacji i laicyzacji, jakie zwykle towarzyszyły dziewiętnastowiecznej urbanizacji i industrializacji, neutralizując również oddziaływanie ruchów socjalistycznych. W rezultacie pozycja Kościoła katolickiego i religii umacniała się.<br /> <br /> W parafiach katolickich na Górnym Śląsku podejmowano wiele inicjatyw na rzecz rozwiązania kwestii społecznych dotyczących bądź bezpośrednio sytuacji socjalnej robotników, bądź pośrednio z nią związanych&lt;ref&gt;H. Kowalczyk, Kształtowanie się etosu kapłana śląskiego na przykładzie braci Ludwika i Leopolda Markiefków, w: Parafia bogucicka...&lt;/ref&gt;. Tak było, na przykład z zapoczątkowanym przez proboszcza z Piekar, ks. [[Jan Alojzy Ficek|Jana Alojzego Ficka]] w roku 1844 masowym [[Ruch abstynencki|ruchem abstynenckim]], który objął połowę dorosłej ludności mieszkającej na Górnym Śląsku&lt;ref&gt;J. Wycisło, Ks. Jan Alojzy Ficek: Zarys działalności religijno-społecznej, Katowice 1992, rozdz. III.&lt;/ref&gt;, czy też z inicjatywami proboszcza z [[Bogucice|Bogucic]] (obecnie dzielnica Katowic) ks. [[Leopold Markiefka|Leopolda Markiefki]] na rzecz opieki nad sierotami&lt;ref&gt;K. Domagała, Fundacja opiekuńczo-wychowawcza im. ks. Leopolda Markiefki w Bogucicach na Górnym Śląsku, oraz I. Mierzwa, Zaangażowanie charytatywne parafii bogucickiej od połowy XIX wieku po czasy współczesne, w: Parafia bogucicka. Tradycja i współczesność...&lt;/ref&gt;. W Bytomiu, proboszcz, ks. Szafranek akcentując fundamentalne znaczenie parafii w życiu społeczno-religijnym w memoriałach do kurii biskupiej we Wrocławiu przestrzegał: „Kwestia socjalna w ogóle krzyczy o rozwiązanie”. „Góry wypiętrzone wskutek bezczynności przygniotą ich sprawców, (chodzi o klasy posiadające i bogate, przyp. W. Świątkiewicz) pochłoną tychże ich grzechy zaniedbania i wyżłobione przez nich doliny, porwią na pewną zgubę lawiny i strumień lawy pauperyzacji i proletariatu /.../, czy wystarczać będzie policja i potrzebne środki do uspokojenia niszczącego żaru i potopu nędzy na zgliszczach hut, zapadliskach kopalń i hałdach, wśród wyzbytych uczuć ludzkich bezbożnej ludności. Kwestię tę obecnie i w przyszłości u nas rozwiązać może tylko prawdziwa, kościelna religijność na wszystkich stopniach społeczeństwa”&lt;ref&gt;J. S. Dworak, Historia parafii nowobytomskiej..., s. 29-30.&lt;/ref&gt;. Powoływano więc między innymi parafialne stowarzyszenia robotników i kobiet pracujących. Zakładanie związków zawodowych, prasa Górnego Śląska oceniała &quot;jako rzecz Panu Bogu miłą, a dla społeczeństwa pożyteczną&quot;&lt;ref&gt;J. Wycisło, Katolicka i polska działalność..., s. 76-77.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Miejsce religii jako wartości w życiu społeczno-kulturowym na Górnym Śląsku było również pochodną ogólnoeuropejskich procesów kulturowych, które zwłaszcza w odniesieniu do Europy Centralnej i Wschodniej wyrażały się najsilniej w budzeniu się świadomości etnicznej i w procesach narodowotwórczych. Szczególną rolę w tym względzie odgrywał awans języka rodzimego, który stawał się coraz wyraźniej środkiem emancypacji i krystalizowania się rodzimej kultury, także religijnej. Duchowni rychło uświadomili sobie, że ograniczanie zasięgu języka polskiego (co stanowiło cel dążeń administracji państwowej) pogardliwie nazywanego [[Wasserpolen|Wasserpolnisch]]&lt;ref&gt;Patrz szerzej: P. Chmiel, Deutsche Lehnstrukturen im sog. Wasserpolnischen, „Oberschlesiches Jahrbuch” 1987, t. 3; J. Miodek, Śląska ojczyzna polszczyzna, Katowice 1991.&lt;/ref&gt;, oznacza osłabienie skuteczności katechizacji, podcina pobożność ludową oraz zrywa więzy tradycji kulturowej, której znaczenie w społecznej świadomości zaczęło narastać. Jako przykład ukazujący złożoność ówczesnej problematyki narodowościowej i religijnej przytoczyć można fragment &quot;Listu otwartego do wszystkich P.P. urzędników przy budowach w hutach, kopalniach, drogach i kolejach tutejszej okolicy&quot;, jaki wystosował proboszcz parafii w Bytomiu ks. J. Szafranek w związku ze staraniami o budowę kościoła w powstającej osadzie [[Huta Pokój|huty &quot;Pokój&quot;]]. Uzasadniał swe starania następująco: &quot;odpływający i napływający Niemcy nie mają w przyszłości mieć najmniejszego powodu do skargi, jakoby w tutejszej okolicy musieli patrzeć na rozbicie swego religijnego życia i świadomości religijnej lub całkowicie zdziczeć, lub upaść podczas sezonu pracy z powodu za wielkiej odległości i zbyt szczupłego miejsca we wszystkich świątyniach naszej przeludnionej okolicy. A polscy tubylcy Górnego Śląska /.../ mają z zaskoczeniem widzieć wreszcie zachwianie się przesądu i z wolna zaniechać powszechnego twierdzenia, jakoby wszyscy niemieccy przybysze wyłącznie byli błędnowiercami lub niedowiarkami. Owe dwie narodowości /.../ polska i niemiecka, mają i mogą być bratersko pogodzone&quot;&lt;ref&gt;List ks. J. Szafranka cytuję za: J. S. Dworak, Historia parafii nowbytomskiej, Nowy Bytom 1937, s. 59.&lt;/ref&gt;. Pomijając inne interesujące spostrzeżenia autora, wyraźnie widać, jak silnie problematyka religijności, w tym wypadku katolickiej, wpisana jest w zagadnienia narodowościowe. Upowszechnianie zasad narodowych, takich jak na przykład: „Tak długo silnej wiary katolickiej wśród polskiego ludu górnośląskiego, jak długo języka ojczystego”, „nie jest obrońcą ludu górnośląskiego, ten kto nie broni i nie utrzymuje języka ojczystego”, czy: „Szanuj język ojców ! To Boga prawo a człowieka obowiązek” − by sięgnąć tylko do wypowiedzi ks. J. A. Ficka i haseł zamieszczanych na łamach „Katolika” − doprowadziło do pobudzenia i pogłębienia świadomości narodowej wśród etnicznie polskiej ludności na Górnym Śląsku. Przykłady podobnego typu można mnożyć, przy czym należy pamiętać, że stanowisko kościoła wrocławskiego, zwłaszcza kurii biskupiej, nie było jednoznaczne i w całej rozciągłości przychylne poglądom księży z Górnego Śląska&lt;ref&gt;A. Galos, Kopp Georg (Jerzy), w: Słownik biograficzny katolickiego duchowieństwa śląskiego XIX i XX wieku, red. M. Pater, Katowice 1966. Jak pisze A. Galos w latach 1990 kard. Kopp wydał dwa okólniki, w których zalecał powiększenie liczby kazań w języku niemieckim i stopniowo coraz częstsze używanie tego języka podczas mszy, a także w nauce przygotowawczej do sakramentów oraz przeciwdziałanie różnymi sposobami akcjom polskich organizacji, zwłaszcza robotniczych oraz pilnowanie prasy polskiej. &quot;Zarządzenia te, w istocie antykatolickie, doszły do wiadomości opinii polskiej i spowodowały nie bez racji uznanie Koppa za zwolennika germanizacji. Zakres jego działalności w dziedzinie spraw polskich był zresztą znacznie szerszy&quot; s. 190 &lt;/ref&gt;. Klimat, w jakim inicjowana była działalność patriotyczna oddaje znane wśród nich określenie „brandenburskie piaski”, oznaczające swoiste zesłanie bardzo aktywnych działaczy narodowych na placówki duszpasterskie na ziemiach rdzennie niemieckich, a przy tym trudne, sensie warunków socjalnych. <br /> <br /> Paradoksalnie, do wzmocnienia znaczenia Kościoła i religii w życiu społeczności polskich na Śląsku przyczynił się także, chociaż wbrew własnym założeniom [[Kulturkampf|kulturkampf]] zwrócony tak przeciw Kościołowi katolickiemu, jak i polskości. Poprzez swoją brutalną politykę wyznaniową spowodował polaryzację postaw narodowych i wyznaniowych i zmusił katolickie duchowieństwo i świeckich do samookreślenia narodowego i religijnego. Tworząc warunki zagrożenia zewnętrznego dla społeczności katolickiej, wywołał on procesy integracji wewnętrznej, które zaowocowały wzrostem świadomości religijnej i narodowej wśród szerokich mas ludowych. <br /> <br /> Cytowany już wcześniej ks. Szramek polskość i katolickość uznawał za organiczną cechę Śląska i stwierdzał: &quot;kto obraża kościół katolicki, temu w naszym kraju pozostaje konsekwencja jedyna: abzutreten und moglichst klanglos zu verschwinden&quot;, a za osłabienie więzi katolicyzmu z polskością obciążał prowadzoną przez rząd protestancki germanizację&lt;ref&gt;E. Szramek, Śląsk jako problem socjologiczny... Nie przewidział ks. Szramek, że ceną jego przekonań będzie umęczenie i śmierć w niemieckim obozie koncentracyjnym.&lt;/ref&gt;. Problem jednak istniał także wśród kleru i Szramek w tym samym artykule dodawał: „przesadny zwykle zarzut, iż duchowieństwo germanizowało, jest − jego zdaniem − o tyle w pewnej mierze uzasadnione, że &quot;kler non obstans, stał się może gdzieniegdzie współwinnym cudzego grzechu deworacji narodowej. /.../ Ostrożnie sformułowany zarzut mógłby także iść w tym kierunku, że w diecezji wrocławskiej wychowywano kler do większej wierności względem państwa, aniżeli względem ludu”&lt;ref&gt;E. Szramek, Śląsk jako problem socjologiczny...&lt;/ref&gt;. Dobrze ilustruje tę sytuację charakterystyka postaci innego wybitnego górnoślązaka ks. [[Jan Kapica|Jana Kapicy]]: &quot;jego ideologia miała trzy niewzruszalne punkty oparcia: 1. miłość do narodu polskiego, którego synem się czuł, 2. sprawiedliwość i szacunek dla narodu niemieckiego, którego współobywatelem był, 3. lojalność sumienia względem państwa, którego poddanym był&quot;&lt;ref&gt;E. Szramek, Ks. Jan Kapica. Życiorys a zarazem fragment z historii Górnego Śląska, &quot;Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku&quot; 1931, t. III, s. 36&lt;/ref&gt;. Polskość bowiem nie miała polegać na przeciwstawianiu się temu co niemieckie w ogóle, ale miała pozostawać w zgodzie z szacunkiem &quot;dla Niemców zawsze gdy postawy ich taki szacunek po prostu nakazywały&quot;&lt;ref&gt;M. Pater, Ks. dr E. Szramek jako uczony historyk, w: Duszą Śląska jest Ślązak, red. S. Gajda, A. Kwiatek, Opole 1993, s. 20.&lt;/ref&gt; i dla państwa.<br /> <br /> W obronie języka polskiego, a także odrębności narodowej Ślązaków powoływano się często na prawo naturalne, dane przez Boga, niezbywalne i obowiązujące w sumieniu. &quot;W ten sposób istniejące w konkretnej rzeczywistości społecznej związki między kulturą ludu polskiego a jego religijnością już nie tylko były popierane ze względów praktycznych − duszpasterskich lub politycznych − lecz uzyskiwały uzasadnienie teoretyczne, nawiązujące do ówczesnego nauczania kościelnego&quot;&lt;ref&gt;I. Mierzwa, Rozwój polskiej myśli katolickiej na Śląsku w drugiej połowie XIX wieku, „Studia Theologica Varsaviensia” 1980, nr 2.&lt;/ref&gt;. Konsekwencją tego faktu było kształtowanie się religijnej motywacji postawy wiążącej w jedno wartości narodowe i religijne, których zachowanie i obrona obowiązywały w sumieniu. Zaangażowanie się Kościoła w sprawy kultury, która ściśle powiązana była z procesami narodowotwórczymi, włączyły duchownych również w sferę działań politycznych, czyniąc z nich przywódców politycznych bezpośrednio uczestniczących w życiu parlamentarnym jako reprezentantów ludności polskiej i katolickiej&lt;ref&gt;A. Kwiatek, Przywódca i przywództwo narodowe na Górnym Śląsku w polskiej tradycji (1848-1914), Opole 1991; Ludzie śląskiego Kościoła katolickiego, red. K. Matwijowski. Wrocław 1992; J. Wycisło, Katolicka i polska działalność...&lt;/ref&gt;. W tradycji kulturowej Górnego Śląska szeroko pojmowane zaangażowanie społeczne Kościoła i obecność wartości religijnych w różnych sektorach życia publicznego było więc traktowane jako naturalna konsekwencja zachodzących przemian społeczno-kulturowych.<br /> <br /> Zespolenie się pierwiastków polskich i katolickich w postaci symbiozy wartości religijnych i narodowych doprowadziło też do ich swoistej instrumentalizacji. Jej ekstremalnym rezultatem była „nacjonalizacja religii”. Wykreowana wówczas figura symboliczna: „Polak-katolik” przenikała wszystkie kręgi struktury społecznej modelując mentalność zbiorową i wpływając bezpośrednio na sferę działań społecznych poprzez kształtowanie kryteriów identyfikacji ze społecznością &quot;swoich&quot; wyodrębnioną ze społecznego świata &quot;innych&quot;. „Inność” postrzegana była w kategoriach odmienności oraz „obcości” religijnej a zarazem narodowej, także klasowej i kulturowej. W ten sposób religia stała się jednym z najważniejszych czynników krystalizowania się świadomości społecznej i narodowej&lt;ref&gt;Odrębnym zagadnieniem jest udział Kościoła ewangelickiego w budzeniu i rozwoju polskiej świadomości narodowej. Problem odmiennie kształtował się w obszarze tzw. Śląska Cieszyńskiego i w jego części pruskiej. M. Pater pisze między innymi, że „duchowieństwo ewangelickie na Śląsku, działające w parafiach z ludnością polską, wobec spraw polskich zajmowało bardzo specyficzne stanowisko. Z reguły było ono przeciwne germanizacji na gruncie kościelnym, chociaż sprzyjało dążeniom germanizacyjnym poza obrębem spraw kościelnych.” M. Pater, Polskie postawy narodowe na Śląsku w XIX wieku. Cz.II (1871-1990), Wrocław 1993, s. 190.&lt;/ref&gt;. Kreowała bowiem wspólnotę przekonań i ułatwiała jej subiektywne i świadome doświadczanie oraz organizowała (poprzez swoje instytucje, zwłaszcza parafialne) indywidualne i zbiorowe działania praktyczne wyrastające ze wspólnoty uznawanych wartości. W skutkach swoich powodowała jednak również zjawiska i zachowania społeczne składające się na syndrom „oblężonej twierdzy”. Cechuje go łatwe usprawiedliwianie własnych błędów i wyolbrzymianie „win” społeczności „obcych” nie biorące pod uwagę religijnego, kulturalnego, politycznego i społeczno-ekonomicznego zróżnicowania obydwu społeczności. Ten algorytm myślenia powtórzy się później, w czasach, gdy obcość kulturowa nie będzie już definiowana w kategoriach „protestanckiej germanizacji”, ale zastąpi ją „bezbożny komunistyczny internacjonalizm”.<br /> <br /> ===Społeczno-integracyjne funkcje religijności===<br /> <br /> Konsekwencją zarówno kształtu struktur społecznych, jak i sytuacji politycznej Górnego Śląska na przełomie XIX i XX wieku jest inny jeszcze kompleks czynników historycznych wpływających na specyfikę śląskiej religijności. Stanowią go społeczno-integracyjne funkcje praktyk religijnych. Warto je wyodrębnić nie tylko ze względów analitycznych, ułatwiających opis i analizę zjawiska, ale również dlatego, że w najszerszym zakresie przetrwały one do czasów współczesnych wykazując stabilność wzorów mimo zmieniającego się kontekstu politycznego i strukturalnego.<br /> <br /> Praktyki religijne, do których katolicy są zobowiązani przepisami kościelnymi, wyraźnie były nakierowane na wspólnotowy charakter doświadczenia religijnego. Jest interesującym faktem, że w mentalności społecznej obecna była zasada imiennej obecności w praktykach religijnych. Duchowny nie został sprowadzony do roli substytuta ofiarodawcy wnoszonych intencji, ale zachowując właściwe sobie funkcje i znaczenie w praktykach kultowych, był raczej postrzegany jako „pośrednik” gwarantujący prawidłowe ich ukierunkowanie i religijny sens. Stąd społecznie aprobowany i poniekąd obowiązujący nakaz obecności w praktykach, których społeczny sens polegał na ujawnianiu i podtrzymywaniu wspólnoty skupionej wokół ofiarodawcy intencji lub jej przedmiotu. Do czasów współczesnych w kościołach na Górnym Śląsku zachowywany jest na przykład zwyczaj tzw. &quot;chodzenia na ofiarę&quot;. Jest to procesjonalne przechodzenie wokół ołtarza w trakcie offertorium, uczczenie krzyża i składanie ofiar pieniężnych. Procesja jest wyraźnie ustrukturyzowana. Jej czoło stanowią ofiarodawcy intencji mszalnej, za nimi postępują najbliżsi krewni, sąsiedzi, znajomi. W przypadku nabożeństw w intencjach ogólnych, np. za ojczyznę czy za parafian, procesję rozpoczynają mężczyźni, w kolejności najogólniej zachowującej uznawane w środowisku pozycje społeczne, a dopiero za nimi podążają kobiety, jako grupa słabiej ustrukturyzowana. Udział w procesji jest zewnętrzną manifestacją łączności z intencją mszalną i jej ofiarodawcą. W sensie socjologicznym jest wyrazem podkreślenia solidarności społecznej, skrupulatnie odnotowywanej w pamięci uczestników nabożeństwa, a także przykładem normy społecznej zobowiązującej do wzajemnego przestrzegania&lt;ref&gt;W pamięci społecznej odnotowywane są przykłady rozmaitych starań o jak najkorzystniejszy (w sensie liczebności biorących udział w procesji ofiarnej) kształt procesji ofiarnej świadczący o zajmowaniu przez ofiarodawcę intencji mszalnej dobrej pozycji w społeczności oraz szerokich powiązaniach rodzinnych i środowiskowych. Bez skomplikowanych badań socjologicznych, na podstawie analizy struktury i liczebności procesji ofiarnej można identyfikować podstawowe parametry strukturalne ważne dla życia społeczności parafialnej.&lt;/ref&gt;. W ten sposób umacniane są więzi społeczne. Ludzie postrzegają wzajemne związki, jakie ich łączą; związki pokrewieństwa, sąsiedztwa, wspólnoty pracy, sympatii czy choćby przychylności. Tworzą one subtelną siatkę stosunków społecznych istniejących w obrębie społeczności, która w trakcie &quot;chodzenia na ofiarę&quot; spektakularnie się manifestuje, potwierdza i umacnia. W niecodziennej scenerii − zwłaszcza w starych kościołach, w których zachowały się jeszcze ogromne ołtarze mieszczące się w bogatych ornamentacją prezbiteriach − ludzie odgrywają swoje niecodzienne role według ustalonych i trwałych sekwencji łączących sacrum i profanum. Ilość osób uczestniczących w takiej procesji jest niewątpliwie wskaźnikiem socjometrycznym pozycji społecznej zajmowanej przez osoby związane z intencją mszalną lub wskazuje na rangę, jaka przypisywana jest wydarzeniom będącym przedmiotem intencji mszalnej. Odtwarza się w ten sposób struktura pozycji i ról oraz struktura wartości kulturowych obowiązujących w społeczności.<br /> <br /> Wzory śląskiej religijności dostarczają wielu okazji do uczestnictwa w wydarzeniach religijnych, których społeczne znaczenie polega na akcentowaniu solidarności i spójności grupowej w obrębie społeczności. W biografii pojedynczego człowieka zaczyna się od chrzcin, poprzez obchodzenie tzw. „roczku” dziecka, pierwszą komunię, zaślubiny, rocznice ślubu, aż po obrzędy pogrzebowe. Wszystkie te uroczystości religijne są również uroczystościami „właściwego” kręgu społecznego; spoistość tego kręgu podkreślają i umacniają. Dawniej ich społeczno-integracyjne znaczenie było wzmacniane stosunkowo małą mobilnością przestrzenną i społeczną, która powodowała, że obszar społeczności lokalnej wyznaczał równocześnie perspektywę losów życiowych pojedynczego człowieka, w których każdy następny, znaczący biograficznie etap, był w zasadzie znany i mógł być antycypująco przeżywany w sposób łagodzący lęk przed nieznaną przyszłością i jej traumatycznymi wymiarami. Podobieństwo losów życiowych umacniało poczucie wspólnoty&lt;ref&gt;W. Świątkiewicz, Orientacja „na zewnątrz” i „do wewnątrz” a tożsamość społeczności lokalnej, w: Tożsamość kulturowa mieszkańców starych dzielnic miast Górnego Śląska, red. W. Świątkiewicz, K. Wódz, Wrocław 1991.&lt;/ref&gt;. Dzisiaj stanowią przede wszystkim symboliczny ośrodek świątecznego skupienia społeczności coraz bardziej rozproszonej przestrzenne i wewnętrznie zróżnicowanej.<br /> <br /> Społecznie eksponowana funkcja integracyjna religii związana była z uroczystościami z okazji świąt patronalnych obchodzonych hucznie przede wszystkim przez dominujące liczebnie społeczności górników i hutników. Uroczystości ściśle zawodowe w połączeniu z utrwalonymi wzorami praktyk religijnych pogłębiają i pozwalają przeżyć doświadczenie wspólnoty wśród ludzi, skupionych wokół tych samych wartości w uroczysty sposób celebrowanych i nadających sens życiu jednostkowemu i grupowemu&lt;ref&gt;Niektóre aspekty połeczno-integracyjnej funkcji kultu świętych patronów (św. Barbary) przedstawiłem w artykule pt. Funkcje społeczne symbolu religijnego. „Chrześcijanin w świecie” 1987, nr 1.&lt;/ref&gt;. W ujęciu modelowym śląska religijność cechowała się ścisłym zespoleniem pierwiastka religijnego i społeczno-zawodowego. [[Kult św. Barbary|Kult św. Barbary]] i [[Kult świętych|św. Floriana]] wpisany został w bogatą obrzędowość i obyczajowość zawodową, do czasów współczesnych zachowującą swoje społeczno-integrujące znaczenie. <br /> <br /> Znaczenie integracyjne praktyk religijnych i uroczystości obchodzonych w parafii umacnia jej związek z diecezją, czyli całym kościołem partykularnym. Wskazuje na to stwierdzenie przyjęte przez Jana Pawła II w adhortacji apostolskiej „Christifideles laici”, w której parafię ujmuje jako wspólnotę wiary i wspólnotę organiczną, „czyli taką, która składa się z wyświęconych kapłanów i innych chrześcijan, i w której proboszcz reprezentujący biskupa diecezji, jest hierarchicznym ogniwem łączącym parafię z całym kościołem partykularnym”&lt;ref&gt;Jan Paweł II, Adhortacja apostolska „Christifideles laici”, p. 26, cyt. według wyd. Libreria editrice Vaticana.&lt;/ref&gt;. Na ściśle socjologiczny aspekt tak pojętej parafii zwraca uwagę Janusz Mariański podkreślając, że „parafia terytorialna chociaż pozostaje społecznością wyodrębnioną, jest włączona jako ogniwo diecezji w całość religijnej społeczności globalnej. /.../ Parafia należy do tych elementarnych sfer rzeczywistości społecznej, w której znajdują odbicie wszelkie oddziaływania i procesy zachodzące w szerszych układach społecznych. Staje się ona jakby społecznością pomocniczą dla Kościoła powszechnego i diecezjalnego, tworząc mikrostrukturę globalnej społeczności religijnej”&lt;ref&gt;J. Mariański, Żyć parafią, Wrocław 1984, s. 20.&lt;/ref&gt;. Parafia jako grupa społeczna stanowi „strukturę receptywną” gwarantującą prawidłowość i efektywność legitymizującego odniesienia religii do społecznego świata.<br /> <br /> Ponadparafialną praktyką religijną o ważnym znaczeniu kulturalnym i społecznym był rozwijający się prężnie − chociaż w warunkach bardzo represyjnej polityki władz pruskich − ruch pielgrzymkowy. „Dynamika górnośląskiego pielgrzymowania objawiała się w jego zasięgu przestrzennym. Rozpoczynali swoje pielgrzymowanie od Wielkiego Tygodnia na Kalwarii Zebrzydowskiej − odpust ten słusznie był nazwany przez stróżów Kalwarii &quot;odpustem Ślązaków&quot;. Później, wczesną wiosną, pielgrzymowali do Barda i Wambierzyc, by na uroczystość św. Apostołów Piotra i Pawła, czyli na tzw. Odpust Pruski, być w [[Częstochowa|Częstochowie]]. Lipiec i sierpień był czasem pielgrzymowania do Piekar i na Górę Św. Anny. Ostatnie miesiące lata, aż po październik, wypełniały pielgrzymki na Górę Św. Anny i do Częstochowy”&lt;ref&gt;J. Górecki, Pielgrzymki na Górnym Śląsku w latach 1869-1914, Katowice 1994, s. 170.&lt;/ref&gt;. Obok religijnych pełniły one również wyraźnie funkcje społeczno-integracyjne, także rekreacyjne, poznawcze, artystyczne, na ogół jednak w ramach narodowościowych. Zróżnicowanie to występowało, na przykład na Górze św. Anny, która w owych czasach stanowiła centrum pielgrzymkowe Górnego Śląska. W rezultacie „gorszących sporów”&lt;ref&gt;J. Górecki, Pielgrzymki na Górnym Śląsku... s. 170.&lt;/ref&gt; jakie toczyli ze sobą pielgrzymi, wprowadzono w roku 1861 paralelne obchody „największych tutejszych odpustów”, osobno dla ludności polskojęzycznej i osobno dla ludności niemieckojęzycznej&lt;ref&gt;A. Hanich, Dwujęzyczne pielgrzymowanie na Górę św. Anny w latach 1928-1940 w świetle rejestrów sanktuaryjnych, „Wiadomości Urzędowe Diecezji Opolskiej” 1990, nr 10-11.&lt;/ref&gt;. Problem narodowościowy był jakoś obecny − chociaż w różnym stopniu − we wszystkich formach pielgrzymowania, zwłaszcza podczas wielkich pielgrzymek, kiedy liczne rzesze pielgrzymów przystępowały do spowiedzi. Jak zauważa J. Górecki: „w czasie kulturkampfu często nie było to możliwe z powodu braku kapłanów znających język polski”&lt;ref&gt;J. Górecki, Pielgrzymki na Górnym Ślasku..., s. 112&lt;/ref&gt;. W Kalwarii Zebrzydowskiej i Częstochowie z kolei, pątnikom stawiano pytania skąd umieją modlić się po polsku, skoro w szkołach uczą się dzieci górnośląskie po niemiecku. „Pątnicy wówczas im odpowiadali, że śpiewu polskiego uczą ich kapłani i matki − na prawdziwą chwałę Bożą”&lt;ref&gt;J. Górecki, Pielgrzymki na Górnym Śląsku..., s. 112&lt;/ref&gt;. Dla specyfiki kulturowo-religijnej charakterystyczne były przede wszystkim tzw. &quot;pielgrzymki narodowe&quot;, organizowane zwłaszcza do Krakowa i do Częstochowy, łączące wartości religijne z tradycjami kultury narodowej&lt;ref&gt;J. Górecki, Pielgrzymki na Górnym Śląsku..., s. 112, szczególnie rozdział VII, pt. „Górnośląskie pielgrzymki religijno-narodowe do Krakowa na przełomie XIX i XX wieku”.&lt;/ref&gt;. Pielgrzymki te, zarówno poprzez sam wybór miejsca pielgrzymowania, jak i jego program akcentujący pomniki kultury i pamiątki historyczne, bardzo mocno przyczyniały się do rozbudzenia i rozwoju świadomości narodowej górnoślązaków. Religijność górnośląska skonkretyzowana w pielgrzymkach stanowiła wyraz wzajemnego oddziaływania i powiązania wartości religijnych i wartości narodowych. Pielgrzymki poprzez swoją liczebność i bogactwo treści wpłynęły na ożywienie religijności i były swoistą odpowiedzią na proces zeświecczenia ogarniający Europę. Stanowiły także wyraz budzącej się świadomości narodowej i czynnik jednoczący górnoślązaków z ludnością innych ziem polskich − ponad różnicami kultur i mentalności poszczególnych zaborów&lt;ref&gt;M. Pater, Polskie postawy narodowe... s. 157-167.&lt;/ref&gt;. Również w ostatnim dziesięcioleciu, gdy ruch pielgrzymkowy zaczyna się w Polsce odradzać, a obsługa „turystyki pielgrzymkowej” stała się nawet przedmiotem programów nauczania w szkołach wyższych, funkcje społeczno-integracyjne pielgrzymki nabierają nowego znaczenia.<br /> <br /> Religijność śląska jest religijnością ludową, to znaczy wiejska i robotniczą, w swych instytucjonalnych formach nie promującą dystansów społecznych między duchownymi a świeckimi, które w innych dzielnicach Polski były na ogół duże. Wynikało to zarówno ze środowiskowej bazy rekrutacji duchownych (środowiska robotnicze i chłopskie zachowujące trwałe więzi rodzinne) jak i silnych powiązań materialnych i organizacyjnych między świeckim i duchownymi w obrębie parafii. Dobrym przykładem ilustrującym kształtowanie się takich stosunków jest rozpoczęta w Piekarach, na początku lat czterdziestych XIX wieku, budowa dużego kościoła oparta na kolekcie zbieranej w parafii i okolicy&lt;ref&gt; J. Wycisło, Ks. Jan Alojzy Ficek. Zarys działalności religijno-społecznej, Katowice 1992.&lt;/ref&gt;. Sytuacja ta stwarzała nie występujące w systemie donacji składanych przez bogatych patronów warunki społeczne kształtujące formy wzajemnych zależności między proboszczem, a parafianami i przyczyniała się do utrwalania więzi społecznych w parafii poprzez stworzenie płaszczyzny szerokiego uczestnictwa wyrażającego się w postawie: „nasz kościół, przez nas budowany”. Tym samym umacniała identyfikację z wartościami religijno-społecznymi, których parafia była naturalnym reprezentantem. Społeczne, w sensie wspólne, zbiorowe przeżywanie wartości religijnych, rodzące solidarność społeczną, akcentujące bardziej &quot;my&quot; niż &quot;ja&quot;, dokonywało się jakby kosztem rozbudowywania dążeń indywidualnych, zwłaszcza o charakterze intelektualnym. Jest to zresztą ogólniejsza cecha kultury środowisk robotniczych. Religia, zwłaszcza praktyki religijne sprzyjały integracji społecznej, tę integrację wzmacniały i ją inspirowały. <br /> <br /> ===Okres międzywojenny i lata okupacji===<br /> <br /> Naszkicowany w ogólnych zarysach model religijności krystalizujący się na przełomie XIX i XX wieku znalazł swoje rozwinięcie w okresie II Rzeczypospolitej. Wcześniej jeszcze Kościół przebył trudną drogę [[Pierwsza wojna światowa|I wojny światowej]], [[Plebiscyt|plebiscytu]] i [[Powstania śląskie|powstań śląskich]], w które duchowieństwo bardziej lub mniej wyraźnie się angażowało&lt;ref&gt;J. Kopiec, Wspólnota losów Kościoła na Śląsku Opolskim i w Okręgu Przemysłowym w XIX i XX wieku, w: Kościół katolicki na Górnym Śląsku. Szkice historyczne i współczesne, red. W. Świątkiewicz, Katowice 1996.&lt;/ref&gt;. Z badań W. Musialik wynika, że w miejscowościach, w których pracowali księża manifestujący opcję propolską około 60% ludności opowiedziało się w plebiscycie za Polską, podczas gdy „w miejscowościach duszpasterzowanych przez księży przeciwnego nastawienia procent ten jest nieznaczny”&lt;ref&gt;W. Musialik, Postawy duchowieństwa górnośląskiego w okresie plebiscytu, w: Rola i miejsce Górnego Śląska w drugiej Rzeczypospolitej, red. M. W. Wanatowicz, Bytom-Katowice 1995, s. 269,&lt;/ref&gt;. Konsekwencje zaangażowania w działalność plebiscytową znalazły też swoje miejsce w dziejach powstań śląskich. Po podziale Górnego Śląska na część należącą do Niemiec oraz do odrodzonego państwa polskiego, w jego polskiej części utworzono najpierw administrację apostolską (7.XI.1922), a później, bullą Piusa XI Vixdum Poloniae unitas z 28 października 1925 roku [[Diecezja katowicka|diecezję katowicką]] włączając ją w obszar metropolii krakowskiej. Jak ocenia Jan Kopiec „była to pierwsza tak doniosła zmiana w dotychczasowym układzie stosunków kościelnych na Śląsku”&lt;ref&gt;J. Kopiec, Historyczne przesłanki powstania metropolii górnośląskiej, w: Metropolia katowicka-górnośląska. Dziedzictwo historii. Wyzwania wobec przyszłości, red. W. Świątkiewicz, J. Wycisło, Katowice 1994, s. 17.&lt;/ref&gt;. Środowiska polskie pozostałe na obszarze włączonym do Niemiec, zmierzając do zabezpieczenia własnego statusu społecznego i politycznego, podjęły inicjatywy na rzecz utworzenia polskiego biskupstwa w Opolu, „co byłoby odbiciem rzeczywiście istniejących układów etnicznych i politycznych, nie pomijając kościelnych. Akcja ta została przerwana wzbierającą na sile agresywnością narodowego socjalizmu po roku 1933&lt;ref&gt;J. Kopiec, Dzieje Kościoła katolickiego na Śląsku opolskim, Opole 1992, s. 96-104.&lt;/ref&gt;. Natomiast utworzenie diecezji katowickiej na Śląsku przyznanym Polsce otworzyło nowe perspektywy rozwojowe dla miejscowego społeczeństwa.<br /> <br /> Diecezja katowicka przejęła w spadku po diecezji wrocławskiej bardzo dobrze zorganizowaną sieć parafialnych stowarzyszeń o celach ściśle religijnych i społeczno-kulturalnych. Były one też podzielone według klucza narodowościowego. W okresie dwudziestolecia międzywojennego uległy dalszemu rozwojowi zwłaszcza stowarzyszenia polskie, uwolnione od restrykcji, jakim poddawane były w czasie przynależności tych ziem do Prus. Poprzez rozbudowujący się system szkoleniowy, a także tworzenie nadrzędnych struktur zrzeszeniowych, następowało nie tylko wyraźne podnoszenie ich poziomu organizacyjnego, ale również intelektualnego poziomu życia religijno-społecznego w diecezji. Kierowali nią biskupi-społecznicy; zwłaszcza bp [[Stanisław Adamski|St. Adamski]] miał ogromne doświadczenia w pracy społecznej a ponadto niepośledni talent organizacyjny&lt;ref&gt;J. Myszor, Bp Stanisław Adamski, w: Słownik Biograficzny Duchowieństwa śląskiego, red. M. Pater, Katowice 1996.&lt;/ref&gt;. Nadal więc katolicyzm społeczny należał do głównych idei przewodnich programów duszpasterskich kościoła śląskiego. Owocowało to wysoką aktywnością społeczno-religijną katolików, niewątpliwie nawiązywało też do zasad sprawdzonych we wcześniejszych okresach. Przeprowadzony w 1931 roku spis bractw i stowarzyszeń wykazywał około 40 katolickich stowarzyszeń mężów i robotników, około 50 stowarzyszeń młodzieży męskiej i około 25 stowarzyszeń kobiecych. Do tej liczby należy dołączyć bractwa i stowarzyszenia dewocyjne&lt;ref&gt;Schematyzm archidiecezji katowickiej 1993, Katowice 1993, s. 93.&lt;/ref&gt;. Po roku 1934 nastąpił prężny rozwój akcji katolickiej, organizowanej na szczeblu diecezji i poszczególnych parafii. Był w niej reprezentowany cały przekrój społeczeństwa, a swą pracą obejmowała wszystkie dziedziny społecznego diecezji&lt;ref&gt;J. Dziwoki, Aspekt misyjny Akcji Katolickiej w diecezji katowickiej w latach 1922-1939, w: Kościół śląski wspólnotą misyjną, red. W. Świątkiewicz, J. Wycisło, Katowice 1995, tejże: Akcja katolicka w diecezji katowickiej (1925-1939), „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1992-93, t. 25/26.&lt;/ref&gt;. Na ogólną liczbę ponad 1300 tyś. diecezjan prawie jedna czwarta skupiona była w różnych bractwach i stowarzyszeniach kościelnych&lt;ref&gt;J. Dziwoki, Akcja katolicka... s. 94.&lt;/ref&gt;. Wraz z rozwojem liczebnym miast i powstawaniem nowych osad kontynuowano też budownictwo kościołów. W sprawozdaniu dotyczącym budowy nowych kościołów i tworzenia parafii za rok 1935 wymieniono 25 miejscowości, w których powstały nowe punkty sakralne i parafie&lt;ref&gt;W. Skworc, Zarys historii budownictwa sakralnego w diecezji katowickiej w latach 1930-1939, „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1994/1995, t. 27/28, s. 82.&lt;/ref&gt;. Przy kościołach budowano zazwyczaj domy parafialne, stanowiące oparcie dla stowarzyszeń i życia kulturalnego parafii. Często były one wyposażone w salę teatralną z normalną sceną, mieściły też bibliotekę parafialną. W rozwoju budownictwa sakralnego i towarzyszących mu obiektach upatrywano między innymi środki zapobiegawcze wzrastającej patologii społecznej. Taką historię powstania ma, na przykład kościół na Czarnym Lesie (osiedle obecnie należące do Rudy Śląskiej), z którym wiązano nadzieje, że poprzez pracę duszpasterską zahamowany będzie szerzący się w okolicy bandytyzm&lt;ref&gt;W. Skworc: Zarys historii budownictwa..., s. 82.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Obecność religii i Kościoła w różnych dziedzinach życia publicznego − w nowej sytuacji politycznej i społeczno-kulturowej − stwarzała też nowe, czasem konfliktogenne sytuacje. Ważnym obszarem „nowych” konfrontacji była dziedzina polityki. Zagadnienie jest niewątpliwie złożone i nie jest celem mojej pracy jego omówienie. Natomiast trzeba zwrócić uwagę na to, że w tradycji górnośląskiej obecność religii i Kościoła w strukturach politycznych była społecznie akceptowana i jeśli nie zawsze lud głosował tak jak księża sugerowali (casus; wybory z roku 1893, w których polska ludność okręgu opolskiego wybrała do parlamentu Rzeszy Polaka, głosując przeciwko popieranym przez duchowieństwo kandydatom katolicko-niemieckiej partii Centrum) to nie ulegało wątpliwości, że przywództwo polityczne duchowieństwa było znaczne i dzięki temu przywództwu polskość „się obroniła”. Konflikty i spory partyjne okresu międzywojennego stworzyły dla Kościoła nieoczekiwaną i pod pewnym względem trudniejszą sytuację. Władza nie była już pruska ani protestancka i nie prowadziła polityki germanizacyjnej, zatem nie stanowiła łatwo definiowalnego i czytelnego układu negatywnego odniesienia dla podejmowanych przez duchownych poczynań politycznych. Władza była „nasza”, to znaczy polska i katolicka, lecz jednocześnie struktury polityczne były wewnętrznie silnie podzielone i wzajemnie się zwalczały, co na Górnym Śląsku przybrało formę dramatycznych konfliktów między orientacją chadecką a sanacyjną. Kościół próbował odgrywać rolę mediatora ale zróżnicowanie opcji politycznych wśród duchowieństwa jak i wiernych nie ułatwiało tego zadania. Skalę problemów pokazuje między innymi okólnik kierowany do duchownych z dnia 12 listopada 1930 roku, w którym wikariusz generalny ks. [[Wilhelm Kasperlik|W. Kasperlik]], niewątpliwie za zgodą nowego ordynariusza diecezji katowickiej bp. St. Adamskiego&lt;ref&gt;Ingres biskupa Stanisława Adamskiego, zgodnie z decyzją biskupa odbył się dopiero po wyborach do Sejmu i Senatu oraz [[Sejm Śląski|Sejmu Śląskiego]], tj. 30 listopada 1930 roku.&lt;/ref&gt; napisał między innymi: „w ostatnich dniach doszło do kilku pożałowania godnych wypadków, że księża w kazaniach poruszali tematy ściśle polityczne i nawoływaniem w nich do głosowania na określoną listę dali zgorszenie pewnej części parafian, którzy są innego przekonania politycznego”&lt;ref−&gt;Okólnik wikariusza generalnego ks. Kasperlika do duchowieństwa − 12.XI.1930. Cyt. za Jarosław Macała, Próba mediacji Bp. Stanisława Adamskiego w konflikcie między Michałem Grażyńskim a Wojciechem Korfantym 1930/31, &quot;Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne&quot; 1992-93 t. 25/26, s. 294.&lt;/ref&gt;. Pod groźbą kar kościelnych zabroniono dalszych takich działań, czyli publicznego, tzn. z wykorzystaniem ambony opowiadania się za którąś ze zwaśnionych stron. Biskup Adamski podtrzymał też zarządzenie swojego poprzednika (z 1 marca 1930 roku) zakazujące duchowieństwu kandydowania do Sejmu Śląskiego. <br /> <br /> Na inną ważną kwestię społeczną w bezpośredni sposób dotyczącą obecności religii w życiu społecznym zwracał uwagę E. Szramek w kontekście problemu szkół wyznaniowych i postaw wobec tej kwestii ujawnianych przez ludność napływową, a zwłaszcza inteligencję: „Szczególnie na terenie szkolnym przyszło nieraz do poważnych nieporozumień pomiędzy katolicką ludnością tutejszą z księżmi na czele a przybyłem z innej atmosfery religijnej i prawnej nauczycielstwem. W innych dzielnicach Polski − zauważa Szramek sarkastycznie − spotyka się &quot;katolickie&quot; sklepy, piekarnie, a nawet karczmy, ale wyznaniowej szkoły katolickiej prawie, że nie znajdziesz .../.../ W b. [[Zabór pruski|zaborze pruskim]] zaś, a więc i na Śląsku Górnym, jest de iure wyznaniowa szkoła regułą”. Już więc w okresie międzywojennym krystalizować się zaczęły spory o granice sekularyzmu w życiu publicznym, dotąd właściwie w szerszych kręgach społecznych nieobecne. Gdyby podążyć tokiem myślenia ks. Szramka, to trzeba by upatrywać źródeł nowych podziałów społecznych w dokonujących się procesach ogólnych przeobrażeń cywilizacyjnych i kulturowych oraz w dyfuzji wzorów kulturowych, których konsekwencje nie dotyczyły tylko kwestii wyznaniowego szkolnictwa. Za symptomatyczne i ukazujące obszary nowych problemów społecznych można uznać wypowiedzi ks. Jana Kapicy; postaci niewątpliwie symbolicznej w życiu religijno-społecznym tego okresu. Kapica w opracowaniu przygotowanym w roku 1929 dla katowickiej Kurii biskupiej wskazywał, że „wiara przestała być regulatorem życia indywidualnego i społecznego, co szczególnie widoczne jest w życiu małżeńskim”. Egoizm i indywidualizm spowodował „załamanie się wpływu religii katolickiej na naukę, literaturę, kulturę, obyczaje, ekonomię i politykę”. Religia − dodawał − stała się częścią wielkiej spuścizny narodowej oraz „zewnętrzną dekoracją uroczystości patriotycznych”. Laicyzacja i wzrost postaw konsumpcyjnych przyczyniły się do popularności rozwiązań radykalnych „które pozwalają oczekiwać dobrobytu bez wysiłku związanego z codzienną pracą zawodową”&lt;ref&gt;Opinie ks. Jana Kapicy cytowane są za: J. Wycisło, Ksiądz infułat Jan Kapica przywódca ludu górnośląskiego, Pszczyna 1995, s. 82.&lt;/ref&gt;. Trudno oprzeć się wrażeniu, że wypowiadane przed blisko 70 laty opinie można by odnieść również do współczesności. Stąd wypływa i taki wniosek, że pewne kwestie odnoszące się do obecności religii w życiu społecznym są jakby ciągle aktualne, tyle że zmienia się ich treść i forma, co nie wyklucza, że ich rzeczywiste znaczenie w życiu społecznym jest też w toku dziejów danej społeczności zmienne a w swym natężeniu potęgujące się. <br /> <br /> Poprzez wypowiedzi ks. Kapicy można zasygnalizować dalszą ważną społeczną kwestię, jaka silnie zaznaczała się w okresie międzywojennym i angażowała Kościół. Wiązała się ona z natężonym ruchem migracyjnym napływającym na Górny Śląsk i problemami socjalnymi, kulturalnymi i politycznymi, jakie tym migracjom towarzyszyły. Problem szczegółowo charakteryzowany jest w powoływanej już pracy E. Kopcia, opublikowanej pod znamiennym zresztą tytułem: „My i oni” na Górnym Śląsku”. Ale ks. Kapica już 6 lipca 1922 roku, czyli na początku „nowej drogi” Górnego Śląska w granicach Rzeczypospolitej, w czasie podniosłej uroczystości związanej z powitaniem wojska polskiego w Tychach wyartykułował problem, który głęboko zakorzenił się we wzorach mentalności społecznej „swoich i obcych” i w formie „rudymentarnych legitymizacji” wpływa mniej lub bardziej widocznie na kształt stosunków społecznych w regionalnej zbiorowości aż po czasy współczesne. Ks. J. Kapica powiedział bowiem: „My Ślązacy nauczymy się od was braci Polaków z innych dzielnic ładnie mówić, a wy nauczycie się od nas ładnie pracować − wtedy będzie silna Polska na Śląsku”&lt;ref&gt;J. Wycisło, Ksiądz infułat Jan Kapica..., s. 70.&lt;/ref&gt; i z pewnością spodobało się to przywykłym do znojnej pracy śląskim górnikom, hutnikom, rolnikom... Ekwiwalentność wymiany wartości, którą założył ks. Kapica − jako zasadę współżycia − będzie odtąd nurtowała opinię społeczną, a ujawniane i subiektywnie oceniane rozmiary jej dysproporcji będą wzniecały antagonizmy społeczne i ograniczały wzajemne zaufanie podtrzymując podział na „swoich” i „obcych”, w najlepszym wypadku uznawanych za: „innych”&lt;ref&gt;W. Świątkiewicz, „Ours” and „Outsiders” as Categories of the Description of Social World, w: Region and Regionalism. Culture and Social Order, red. W. Świątkiewicz, Katowice 1995.&lt;/ref&gt; <br /> <br /> Dziedzictwo po czasach przynależności do Prus stanowiła kwestia niemiecka, trudny problem polityczny o szerokich konsekwencjach społecznych. Ludność niemiecka w całym omawianym okresie stanowiła mniejszość w sensie statystycznym, ale nie socjologicznym. Korzystne usytuowanie ekonomiczne i w strukturach władzy politycznej stwarzało warunki dla promowania własnych interesów grupowych. Także w okresie międzywojennym kwestia narodowościowa stanowiła jeden z głównych problemów Kościoła i tym samym miejsca religii katolickiej w życiu społeczności górnośląskiej. W wyniku plebiscytu i podziału Górnego Śląska „z przyznanej Niemcom części przeniosło się do Polski około 90-100 tyś. osób”&lt;ref&gt;F. Serafin, Wpływ Drugiej Rzeczypospolitej na przemiany demograficzne i społeczne w województwie śląskim w latach 1922-1939, w: Rola i miejsce Górnego Śląska..., s. 165; A. Brożek, Świadomość narodowa ludności na polskim obszarze etnicznym Śląska (do 1945 roku), w: Zderzenia i przenikanie kultur na pograniczach, red. Z. Jasiński, J. Korbel, Opole 1989.&lt;/ref&gt;. Poważnie zmieniła się więc struktura etniczna mieszkańców województwa i struktura wyznaniowa (zmniejszenie ilości ewangelików), tym bardziej, że równolegle miała miejsce duża migracja na Górny Śląsk ludności z innych terenów Polski&lt;ref&gt;W roku 1938 odsetek katolików w diecezji katowickiej, która w zasadzie pokrywała się z granicami województwa śląskiego wynosił 92.23% i zwiększył się na przestrzeni 16 lat o 2.99%. H. Olszar, Kościół katolicki na Górnym Śląsku w życiu Kościoła katolickiego w Drugiej Rzeczypospolitej, w: Rola i miejsce Górnego Śląska..., s. 127.&lt;/ref&gt;. W kościelnych programach duszpasterskich przyjęto zasadę obrony więzi regionalnej i religijnej przed skrajnym nacjonalizmem bez względu na to, czy był to nacjonalizm polski, czy niemiecki. Kwestie narodowościowe starano się rozwiązać w perspektywie uniwersalizmu wartości chrześcijańskich i akcentowania więzi regionalnych. Podzielany jest w literaturze przedmiotu pogląd, że były to zabiegi tylko częściowo udane i że katolicka więź wyznaniowa na Górnym Śląsku „spełniała funkcje katalizatora konfliktów narodowościowych i przyczyniała się w dużym stopniu do ponadnarodowej nawykowej więzi regionalnej”&lt;ref&gt;L. Krzyżanowski, Kościół katolicki wobec kwestii narodowościowej na Górnym Śląsku w latach 1922-1939, w: Rola i miejsce Górnego Śląska..., s. 262.&lt;/ref&gt;. Śląską więź „nawykową” uznawano za podstawową płaszczyznę skupiająca miejscowych Niemców i ludność polską wokół Kościoła katolickiego. Stawia się jednak niekiedy zarzut, że „kościół katolicki w swym instytucjonalnym zachowaniu zajmował wobec ponadnarodowościowej więzi nawykowej stanowisko ambiwalentne”&lt;ref&gt;E. Kopeć, „My i oni” na polskim Śląsku. (1918-1939), Katowice 1986, s. 133.&lt;/ref&gt;. Dyskusje wywołały wyniki spisu ludności w roku 1931, gdy okazało się, że w kościołach więcej jest nabożeństw niemieckich niż to wynika z potrzeb uzasadnionych statystyką. Jedną z przyczyn takiej sytuacji były względy materialne, co również cytowany wyżej autor podkreśla, bowiem parafianie niemieccy byli na ogół bardziej zamożni i ich materialne wsparcie miało ważne znaczenie dla funkcjonowania struktur kościelnych. Składający intencje mszalne mieli też możliwość wyboru „opcji językowej” nabożeństwa&lt;ref&gt;Problem jest niewątpliwie złożony i wielorako uwarunkowany. Jeśli w roku 1931 w diecezji śląskiej nabożeństwa w języku niemieckim odbywały się w 36 parafiach, to pięć lat później, w roku 1936 − już w 61 parafiach. H. Olszar, Kościół katolicki na Górnym Śląsku..., s. 127. Wyraźny wzrost „stanu posiadania” katolików niemieckich z pewnością nie był spowodowany nagłym przyrostem demograficznym w tej grupie ludności, a raczej ich społeczną mobilizacją inspirowaną przemianami politycznymi dokonującymi się w Niemczech.&lt;/ref&gt;. W obliczu narastającego napięcia politycznego, właściwie w przededniu wybuchu drugiej wojny światowej, biskup katowicki St. Adamski wydał w dniu 29 czerwca 1939 roku dekret zawieszający na czas nieograniczony wszystkie nabożeństwa odprawiane w języku niemieckim. W tym samym dniu zresztą biskup wrocławski (diecezja wrocławska obejmowała tę część Górnego Śląska, która była pod administracją niemiecką) zarządził zniesienie w duszpasterstwie języka polskiego&lt;ref&gt;J. Myszor, Stosunki Kościół − państwo okupacyjne w diecezji katowickiej 1939-1945, Katowice 1992, s. 184-185.&lt;/ref&gt;. Jak więc widać, w obliczu wojny, czynniki narodowe coraz wyraźniej wpływały na kształtowanie się stosunków religijnych. Dodać można, że zarządzenie biskupa Adamskiego nie było wszędzie z jednakową skrupulatnością przestrzegane. Dla przykładu, ks. J. Górecki opisując dzieje parafii w Nowym Bytomiu (obecnie dzielnica Rudy Śląskiej) zauważył, że „w sąsiednich parafiach doszło nas tym tle (wspomnianego dekretu biskupa katowickiego - przyp. W.Ś.) do demonstracji wewnątrz świątyni. Tego rodzaju godnych pożałowania wystąpień w Nowym Bytomiu nie było, a to dzięki temu, że ks. [[Jan Szymała]] (ówczesny proboszcz - przyp. W.Ś.) zajął w sprawie nabożeństw niemieckich bardziej umiarkowane stanowisko”&lt;ref&gt;J. Górecki, Parafia św. Pawła w Nowym Bytomiu, Ruda Śląska 1991, s. 26.&lt;/ref&gt;. Nie przeszkodziło to władzom niemieckim szykanować później proboszcza za jego antyhitlerowskie nastawienie i spowodować usunięcie go z parafii. <br /> <br /> Czas wojny przyniósł bezwzględną eksterminację polskości także i z Kościoła. Władze okupacyjne zażądały wprowadzenia nabożeństw w grupach narodowych oraz ograniczały radykalnie ilość nabożeństw w języku polskim dodatkowo ustalając dla nich niekorzystne warunki czasowe i terytorialne. Nadto, wikariusz generalny Kurii biskupiej w Katowicach skierował (w maju 1940 roku) do proboszczów parafii katowickich okólnik z prośbą, aby zwrócili swoim parafianom uwagę, „by ci nie rozmawiali zbyt głośno po polsku w czasie opuszczania kościoła po polskim nabożeństwie, gdyż − jak pisał − głośne rozmowy prowadzone przez parafian w języku polskim opuszczających kościół drażnią uczucia narodowe niemieckich parafian”&lt;ref&gt;J. Myszor, Stosunki Kościół − państwo okupacyjne..., s. 190.&lt;/ref&gt;. Nabożeństwa polskie z pewnością nosiły pewne cechy demonstracji politycznej, poprzez masowy w nich udział i liczne uczestnictwo w procesjach w czasie offertorium, zwłaszcza gdy msza św. odprawiana była w tzw. „pewnej intencji”, co powszechnie interpretowano jako „mszę za ojczyznę”. Dramat sytuacji jasno odzwierciedla fakt, że w niespełna rok po dekrecie o zawieszeniu nabożeństw w języku niemieckim biskup Adamski w dniu 25 maja 1940 roku wydał zarządzenie o zawieszeniu „na całym obszarze górnośląskim diecezji katowickiej używanie języka polskiego” z wyjątkiem konfesjonału&lt;ref&gt;J. Myszor, Stosunki Kościół - państwo okupacyjne..., s. 191. Autor podaje też przykłady kilku parafii, w których proboszczowie częściowo lub całkowicie nie podporządkowali się zarządzeniu biskupa i tym samym narazili się na drastyczne represje ze strony władz okupacyjnych.&lt;/ref&gt;. We wrześniu 1941 roku zniesiono również używanie języka polskiego na tzw. Śląsku austriackim (okręg bielski, cieszyński, skoczowski). Decyzję biskupa tłumaczy się przyjmowaną przez niego koncepcją przetrwania i „maskowania się” oraz „konformizmem w dobrej wierze”. Jak pisze J. Myszor „w polityce biskupa katowickiej diecezji ujawniła się przede wszystkim dążność (...) do ochrony miejscowej ludności przed prześladowaniami ze strony władz nazistowskich. Nie mógł przewidzieć, że jego rada o potrzebie maskowania się i pozostania na Śląsku, w paradoksalny sposób obróci się przeciwko polskiej racji stanu na Śląsku w okresie powojennym i stanie się podstawą do wyjazdu, zarówno starszego, jak i młodszego pokolenia Ślązaków do Niemiec”&lt;ref&gt;J. Myszor, Stosunki Kościół - państwo okupacyjne ... s. 253.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Nawiązując do wprowadzonej w pierwszym rozdziale teoretycznej perspektywy rozważań i terminologii można stwierdzić, że był to czas, kiedy religia i jej instytucjonalny aspekt, czyli Kościół, potraktowane zostały przez władze niemieckie, nie po raz pierwszy zresztą w historii Górnego Śląska, jako instrument radykalnej legitymizacji nowego porządku politycznego, popartej przemocą polityczną i bezwzględnymi sankcjami karnymi mającymi na celu eksterminację ludności polskiej. Nie należy oczywiście zapominać, że celem ostatecznym niemieckich faszystów nie było zbudowanie czystego narodowo kościoła katolickiego. Traktowano to jedynie jako etap budowy nowego społeczeństwa i nowego człowieka narodowego socjalizmu, uwolnionego od religijnych obciążeń. W czasie okupacji wyrzucono religię ze szkół, i tym samym pozbawiono kilka roczników dzieci i młodzieży elementarnej edukacji religijnej&lt;ref&gt;Wskutek wojny załamał się poziom życia religijnego, co szczególnie niekorzystnie przejawiało się w środowisku młodzieży męskiej. W jednym ze sprawozdań parafialnych z roku 1940 zapisano między innymi: &quot;Am schwersten ist es die deutschen und polnischen Jungmänner Kirchlich zu erfassen&quot;. zob. W. Świątkiewicz, Praktyki religijne jako wyraz żywotności religijnej. Na przykładzie parafii św. Barbary w Chorzowie. (w druku)&lt;/ref&gt;. Kościół zdołał się uporać z organizacją katechizacji we własnym zakresie i to w ograniczonej formie dopiero pod koniec wojny. Zlikwidowano polskie stowarzyszenia i organizacje religijne, a ich działaczy świeckich i duchownych poddawano represji, więziono, umieszczano w obozach koncentracyjnych i tym samym eliminowano z życia społecznego. Wypracowany przed II wojną światową model życia religijno-społecznego, bazujący na aktywności organizacyjnej i stowarzyszeniowej katolików świeckich został - jak się potem okazało - na całe dziesięciolecia zniszczony. Inną stroną zagadnienia jest zakres i rodzaj akceptacji czy przyzwolenia dla nowego porządku społecznego czyli proces formowania się „struktur receptywnych”, jako niezbędnego warunku efektywności zabiegów legitymizacyjnych. Jest to odrębny problem, germanizacji wtórnej, wymagający pogłębionych studiów nie tylko historycznych ale i socjologicznych oraz psychologicznych, których wciąż jeszcze brakuje. Niewątpliwy pozostaje jedynie fakt, że „palcówka”, a następnie „volkslista” doprowadziły do paradoksalnej nawet dla samych Niemców sytuacji, bowiem ponad 90% ludności śląskiej włączyło się (zostało włączonych) w narzucone zasady klasyfikacji narodowościowej. „Przebieg oraz wyniki &quot;palcówki&quot; i [[Niemiecka Lista Narodowościowa|volkslisty]] zdezorganizowały w oczach niemieckich narodowościowy obraz ludności na Śląsku”&lt;ref&gt;J. Myszor, Stosunki Kościół - państwo okupacyjne... s. 192.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Scharakteryzowane w najogólniejszych zarysach społeczno-integracyjne funkcje religijności górnośląskiej, uwarunkowane historycznymi losami tej Ziemi, w całym omawianym okresie stanowiły o specyfice tutejszej pobożności i zaangażowaniu lokalnego Kościoła jako instytucji w rozwiązywanie najtrudniejszych kwestii społecznych. Fakt, że nie w każdym przypadku i na każdym etapie dziejów zadania te były spełniane w całej swej rozciągłości w duchu wyznawanych wartości chrześcijańskich, nie oznacza umniejszenia ich roli w życiu społecznym: publicznym i prywatnym. Jedna z zasad socjologicznych wskazuje na „naturalną” skłonność ludzi do idealizowania przeszłości własnej społeczności. Rzeczywiste procesy społeczne są jednak zawsze bardziej złożone niż ich najlepsze idealizacje. Podobnie i tradycyjny model śląskiej religijności, którego znaczenie we współczesnym życiu społecznym jest wciąż bardzo silne i który wydaje się stanowić w wielu wypadkach dla mieszkańców Górnego Śląska „wyidealizowany” układ symbolicznego odniesienia − nie był wolny od porażek, ale też nie jest on bynajmniej kategorią folklorystyczną przechowywaną w skansenie przebrzmiałych ludowych wartości. Religijność umacniająca rodzinność i etos pracy są najczęściej podkreślane jako cechy reprezentacyjne dla specyfiki górnośląskiej kultury. Można by zarzucić, że jest to konstatacja oczywistego faktu, że te trzy wartości są jakoś obecne w całej kulturze europejskiej wywodzącej się ze wspólnych chrześcijańskich korzeni. Taka krytyka jest jednak chybiona i świadczy o niezrozumieniu problemu. Śląskość polega bowiem na ich połączeniu, w swoistą dla siebie konstelację decydującą o regionalnej tożsamości, w której ukształtowaniu Kościół odegrał ważną rolę. <br /> <br /> ==Świadomość kościelna==<br /> <br /> Kościół i religia, w wymiarze socjologicznym postrzegane są jako przestrzeń stwarzająca warunki dla doświadczania wspólnoty, niekoniecznie zresztą zawsze i w całości fundowanej na bezpośrednim przeżywaniu sacrum jako wartości. Znaczenie tej wspólnoty wyrasta bowiem także z tradycji, obyczajów i środowiskowych uwarunkowań. Ważne są również względy estetyczne oraz narodowościowe i polityczne. Wspólnota kościelna osadzona jest w instytucjonalnie gwarantowanej stabilności norm i wartości, reguł codziennych i odświętnych zachowań, w których bezpiecznie można umieścić swoją biografię aż po graniczny punkt własnej egzystencji. Stwarza ramy określające podobieństwo reguł postrzegania świata jako całości uporządkowanej. Dostarcza wiarygodnych zasad klasyfikacji i ocen społecznej rzeczywistości umieszczając ją w przestrzeni sacrum. Determinuje sytuację biograficzną człowieka, wyposażając go w wiedzę potoczną, która umożliwia mu funkcjonowanie w codzienności. To wspólne definiowanie powoduje, że ludzie działają podobnie, co nie oznacza, że zawsze tak samo i bezrefleksyjnie. Podobieństwo, powtarzalność zachowania ludzi w takich sytuacjach nie oznacza, że nie zachodzi tam proces interpretacji&lt;ref&gt;H. Blumer, Społeczeństwo jako symboliczna interakcja, w: Kryzys czy schizma, red. E. Mokrzycki.&lt;/ref&gt;, która w skutkach swych może przynieść nawet daleko idące zmiany dotychczas ustalonych reguł postępowania i zasad rządzących ładem społecznym. Podstawą wszelkich interpretacji jest jednak zawsze zasób uprzednich doświadczeń własnych lub przekazanych prze rodziców nauczycieli, duszpasterzy, „znaczących innych”. Te uprzednie doświadczenia są „ujmowane jako typowe, co oznacza, że otwierają horyzonty przewidując podobne doświadczenia. Doświadczany otaczający nas świat ujmowany jest jako typowy (ztypizowany)”&lt;ref&gt;A. Schutz, Potoczna i naukowa interpretacja ludzkiego działania, w: Kryzys czy schizma... t. 1.&lt;/ref&gt;. Najistotniejszy wpływ dyspozycji formowanych przez religię, jej zasady i rytuały nie objawia się w samych rytuałach, ale „w sposobie, w jakim zabarwiają one wyobrażenia o świecie nagich faktów”&lt;ref&gt;C. Geertz, Religia jako system kulturowy, w: Racjonalność i styl myślenia, red. E. Mokrzycki, Warszawa 1992, s. 506.&lt;/ref&gt;. Człowiek może być religijnie indyferentny, nie dość wyedukowany, by prowadzić intelektualnie pogłębione, naukowe analizy, ale nie może przetrwać bez tego, co potoczne, codzienne, zdroworozsądkowe. Religia jako system wierzeń, doktryn i wzorów praktyk religijnych tworzy nie tylko model interpretacji świata (model of), ale zawiera również zasady i wytyczne jego społecznego tworzenia (model for). Obejmuje podmiotowe i przedmiotowe źródła legitymizacji społecznego świata. „Symbole religijne, tym którzy mogą je przyjąć (jak długo) są ich wyznawcami, dają kosmiczne gwarancje nie tylko zdolności rozumienia świata, ale także ukierunkowując uczucia, określając emocje, umożliwiają posępne lub radosne, zawzięte lub brawurowe trwanie w nim”&lt;ref&gt;C. Geertz, Religia jako system kulturowy..., s. 521.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Osadzenie religii w systemie kultury i w najgłębszych warstwach osobowości społecznej − co miało miejsce w omawianym okresie na Górnym Śląsku − wytworzyło specyficzny rodzaj &quot;świadomości kościelnej&quot;. Pojęcie to wprowadziła już w swoich studiach nad kulturą religijną Górnego Śląska I. Mierzwa&lt;ref&gt;I. Mierzwa, Rozwój polskiej myśli katolickiej na Śląsku w drugiej połowie XIX wieku, „Studia Theologica Varsaviensia” 1980, nr 2.&lt;/ref&gt;, ale w przyjętym przeze mnie rozumieniu ma ono nieco inny, chociaż nie całkowicie różny, sens. Świadomość kościelna − w proponowanym przeze mnie rozumieniu − obejmuje sobą nie tylko sferę szeroko pojmowanych kościelnych afiliacji instytucjonalnych najwyraźniej obecnych w modelu „religijności kościelnej”. Obejmuje również te obszary działań, które wprost z praktykami religijnymi nie są powiązane, a odnoszą się na przykład do sfery polityki, gospodarki, oświaty, rekreacji. Świadomość kościelna to także akceptacja doktryny religijnej legitymizującej ład społeczny w różnych obszarach życia zbiorowego; prywatnego i publicznego, jak i w odniesieniu do całości struktur społecznych. Przejawia się ona również w modelach indywidualnych biografii inkorporowanych w rytm życia religijnego, na przykład roku liturgicznego i uzyskujących na tej drodze znaczenie i wartość sięgające wymiarów eschatologicznych. Świadomość kościelna wyrażająca się poprzez wpisanie się religii w struktury społeczne i w struktury mentalności jest próbą „rozumienia sensu religii zorientowanej na ten świat” sprawiającą, że działania społeczne stają się w istocie rzeczy działaniami społeczno-religijnymi&lt;ref&gt;P. H. Vrijoh, Czym jest socjologia religii, w: Socjologia religii, red. F. Adamski, Kraków 1984, s. 88.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> W okresie znaczących przemian społecznych i ekonomicznych Kościół poprzez wytężoną pracę duszpasterzy i świeckich liderów potrafił animować ludność do podejmowania wysiłków w celu pracy nad ugruntowaniem swej formacji religijnej i świadomości przynależności do Kościoła. „Było to efektem szerokiej pracy na polu duszpasterstwa sakramentalnego, katechizacji, rozbudzonej aktywności w budownictwie sakralnym, na polu kulturalnym (czytelnictwo, parafialne biblioteki, teatr amatorski), pielgrzymkowym, wychowawczym (trzeźwość) i in.”&lt;ref&gt;J. Kopiec, Wspólnota losów Kościoła na Śląsku Opolskim..., s. 11.&lt;/ref&gt;. D. Olszewski w swoim obszernym studium poświęconym stanowi i perspektywom badań nad religijnością XIX i początku XX wieku w Europie ukazując związki między urbanizacją i industrializacją a dechrystianizacją wskazuje na Górny Śląsk, jako na fenomen socjologiczny, który stworzył warunki dla równoległego rozwoju nowej industrialnej kultury i religijności&lt;ref&gt;D. Olszewski, Stan i perspektywy badań..., s. 62.&lt;/ref&gt;. Szeroko upowszechniana i popularnie przedstawiana katolicka myśl społeczna i stojąca za nią wiara ludu stały się czynnikiem integrującym tworzące się społeczeństwo industrialne. „Afirmacja rozumu jako danego przez Boga, przekonanie, że człowiek podlega prawu rozwoju, pozwalały na integrowanie nowych elementów wiedzy i doświadczenia człowieka z jego wiarą”&lt;ref&gt;I. Mierzwa, Rozwój polskiej myśli katolickiej...&lt;/ref&gt; tworząc tamę chroniącą przed radykalnymi wpływami sekularyzmu i laicyzacji i otwierając drogę dla nowych form przeżywania religijności.<br /> <br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> # Bigdoń R., Rozwój sieci parafialnej w miastach i osiedlach centralnej części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego w latach 1850-1914 na przykładzie parafii NMP w Bytomiu oraz terenów z nią graniczących, &quot;Studia Teologiczno-Historyczne Śląska Opolskiego&quot; (1973), R. 3.<br /> # Brożek A., Świadomość narodowa ludności na polskim obszarze etnicznym Śląska (do 1945 roku), w: Zderzenia i przenikanie kultur na pograniczach, red. Z. Jasiński, J. Korbel, Opole 1989.<br /> # Chmiel P., Deutsche Lehnstrukturen im sog. Wasserpolnischen, &quot;Oberschlesiches Jahrbuch&quot; 1987, t. 3. <br /> # Czyżewski M., Socjolog i życie potoczne. Studium z etnometodologii i współczesnej socjologii interakcji, Łódź 1984.<br /> # Dworak J. S., Dzieje polskości Nowego Bytomia, Nowy Bytom 1939.<br /> # Dworak J. S., Historia parafii nowobytomskiej, Nowy Bytom 1937. <br /> # Dziwoki J., Aspekt misyjny Akcji Katolickiej w diecezji katowickiej w latach 1922-1939, w: Kościół śląski wspólnotą misyjną, red. W. Świątkiewicz, J. Wycisło, Katowice 1995.<br /> # Szramek E., Śląsk jako problem socjologiczny, „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku” 1934, t. 4.<br /> # Geertz C., Religia jako system kulturowy, w: Racjonalność i styl myślenia, red. E. Mokrzycki. Warszawa 1992.<br /> # Górecki J., Parafia św. Pawła w Nowym Bytomiu, Ruda Śląska 1991.<br /> # Górecki J., Pielgrzymki na Górnym Śląsku w latach 1869-1914, Katowice 1994. <br /> # Kopeć E., „My i oni” na polskim Śląsku. (1918-1939). Katowice 1986.<br /> # Kopiec J., Dzieje Kościoła katolickiego na Śląsku opolskim, Opole 1992.<br /> # Kopiec J., Historyczne przesłanki powstania metropolii górnośląskiej, w: Metropolia katowicka-górnośląska. Dziedzictwo historii. Wyzwania wobec przyszłości, red. W. Świątkiewicz, J. Wycisło, Katowice 1994.<br /> # Kopiec J., Wspólnota losów Kościoła na Śląsku Opolskim i w Okręgu Przemysłowym w XIX i XX wieku, w: Kościół katolicki na Górnym Śląsku. Szkice historyczne i współczesne, red. W. Świątkiewicz, Katowice 1996. <br /> # Kwiatek A., Przywódca i przywództwo narodowe na Górnym Śląsku w polskiej tradycji (1848-1914), Opole 1991. <br /> # Leon XIII, Rerum novarum, 1891. p. 2, 3.<br /> # Ludzie śląskiego Kościoła katolickiego, red. K. Matwijowski, Wrocław 1992. <br /> # Macała J., Próba mediacji Bp. Stanisława Adamskiego w konflikcie między Michałem Grażyńskim a Wojciechem Korfantym 1930/31, &quot;Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne&quot; 1992-93, t. 25/26.<br /> # Mariański J., Żyć parafią, Wrocław 1984. <br /> # Miodek J., Śląska ojczyzna polszczyzna, Katowice 1991.<br /> # Mrozek W., Rodzina górnicza. Przekształcenia społeczne w górnośląskim środowisku górniczym, Katowice 1965.<br /> # Musialik W., Postawy duchowieństwa górnośląskiego w okresie plebiscytu, w: Rola i miejsce Górnego Śląska w drugiej Rzeczypospolitej, red. M. W. Wanatowicz, Bytom-Katowice 1995. <br /> # Myszor J., Duszpasterstwo parafialne na Górnym Śląsku w latach 1821-1914, Katowice 1991.<br /> # Myszor J., Stosunki Kościół – państwo okupacyjne w diecezji katowickiej 1939-1945, Katowice 1992.<br /> # Olszewski D., Stan i perspektywy badań nad religijnością XIX i początku XX wieku, „Nasza Przeszłość” 1983, t. 59. <br /> # Parafia bogucicka. Tradycja i współczesność, red. W. Świątkiewicz, J. Wycisło, Katowice 1994.<br /> # Pater M., Ks. dr E. Szramek jako uczony historyk, w: Duszą Śląska jest Ślązak, red. S. Gajda, A. Kwiatek, Opole 1993.<br /> # Pater M., Polskie postawy narodowe na Śląsku w XIX wieku. Cz. II (1871-1990), Wrocław 1993.<br /> # Pawlik J., Rozwój sieci parafialnej na Górnym Śląsku w latach 1870-1960, „Roczniki Humanistyczne” 1981, t. XXIX, z. 2.<br /> # Skworc W., Zarys historii budownictwa sakralnego w diecezji katowickiej w latach 1930-1939, „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1994/1995, t. 27/28.<br /> # Słownik Biograficzny Duchowieństwa śląskiego, red. M. Pater, Katowice 1996.<br /> # Szramek E., Ks. Jan Kapica. Życiorys a zarazem fragment z historii Górnego Śląska, &quot;Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku&quot; 1931, t. III.<br /> # Śląscy pisarze ludowi (1800-1914). Antologia poezji i prozy, red. J. Kucianka, Wrocław 1968.<br /> # Świątkiewicz W., Kultura miejskiej społeczności lokalnej, w: Społeczności lokalne regionu Górnego Śląska, red. J. Sztumski, J. Wódz, Wrocław 1987.<br /> # Świątkiewicz W., Orientacja „na zewnątrz” i „do wewnątrz” a tożsamość społeczności lokalnej, w: Tożsamość kulturowa mieszkańców starych dzielnic miast Górnego Śląska, red. W. Świątkiewicz, K. Wódz, Wrocław 1991.<br /> # Świątkiewicz. Funkcje społeczne symbolu religijnego, „Chrześcijanin w świecie” 1987, nr 1.<br /> # Vrijoh P. H., Czym jest socjologia religii, w: Socjologia religii, red. F. Adamski, Kraków 1984. <br /> # Wycisło J., Katolicka i polska działalność społeczna na Górnym Śląsku w XIX wieku, Skoczów-Pszczyna 1989.<br /> # Wycisło J., Ks. Jan Alojzy Ficek: Zarys działalności religijno-społecznej, Katowice 1992.<br /> # Wycisło J., Sanktuarium Matki Bożej w Piekarach Śląskich. Formowanie się głównego ośrodka życia religijno-społecznego na Górnym Śląsku, Katowice 1991.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Dziedzictwo_b%C5%82ogos%C5%82awionego_Jana_Sarkandra_dla_Ludu_Polskiego_na_%C5%9Al%C4%85sku&diff=5627 2016-08-09T17:09:57Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div><br /> <br /> <br /> <br /> <br /> „Dziedzictwo błogosławionego Jana Sarkandra dla Ludu Polskiego na Śląsku ” katolickie towarzystwo wydawnicze z siedzibą w [[Cieszyn|Cieszynie]], które powstało w 1873 roku. Jego założycielem był ks. [[Ignacy Świeży]]. Podstawowym celem „Dziedzictwa...” było szerzenie oświaty katolickiej i ogólnej wśród ludu polskiego, szczególnie na [[Śląsk|Śląsku]], co czyniono za pomocą wydawanych czasopism, broszur i książek, organizowanych odczytów i wykładów, zakładanych bibliotek i czytelń. „Dziedzictwo...” powstało z inicjatywy polskich studentów teologii w Ołomuńcu, działających w Stowarzyszeniu Kulturalno-Oświatowym dla Pogłębienia Języka, Kultury i Świadomości Narodowej założonym w 1861 roku, a wzorowane było na istniejącym od 1835 roku Dĕdictvi svatého Jana Nepomuckého, które rozpowszechniało literaturę religijną i beletrystykę w Czechach i na Morawach&lt;ref&gt;Źródła do dziejów „Dziedzictwa...”, stanowiące własność Rzymskokatolickiej Parafii św. Marii Magdaleny w Cieszynie, znajdują się w depozycie Książnicy Cieszyńskiej.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Pierwszy statut i Wydział towarzystwa==<br /> <br /> Pierwszy statut towarzystwa zredagował ks. Ignacy Świeży i przedłożył go w Generalnym Wikariacie Biskupstwa Wrocławskiego dla Śląska Austriackiego. Założyciele towarzystwa chcieli, by władza duchowna otoczyła je swoją opieką. Po kilku miesiącach zalecono, by w statucie uwzględnić również ludność niemiecką. Poprawiony dokument ponownie przesłano do Generalnego Wikariatu, z powodu braku odpowiedzi ks. Ignacy Świeży i dr [[Józef Fischer]] za pośrednictwem cieszyńskiego starostwa przekazali statut do Śląskiego Rządu Krajowego w Opawie. Dokument został potwierdzony reskryptem rządowym z dnia 20 sierpnia 1873 roku.<br /> <br /> Członkiem „Dziedzictwa...” mógł zostać każdy katolik, który wpłacił jednorazową składkę. Początkowo członkowie byli podzieleni na klasy w zależności od wysokości dokonanej wpłaty (odpowiednio 10, 50 i 100 zł reńskich dla członków pierwszej, drugiej i trzeciej klasy), co zmieniło się w statucie z 1918 roku. Członkostwo w towarzystwie było dożywotnie, każda z zapisanych osób miała prawo do odbierania książek wydawanych przez „Dziedzictwo...” Działalnością towarzystwa kierował dwunastoosobowy Wydział, wybierany co trzy lata na zgromadzeniu ogólnym, w obecności przynajmniej dwudziestu członków.<br /> <br /> Pierwszy Wydział „Dziedzictwa błogosławionego Jana Sarkandra dla Ludu Polskiego na Śląsku” wybrano w grudniu 1873 roku. Prezesem został ks. Ignacy Świeży, jego zastępcą był ks. [[Paweł Matuszyński]], a skarbnikiem ks. [[Hilary Filasiewicz]]. W skład dwunastoosobowego Wydziału, zgodnie z zapisem statutowym, musiało wchodzić co najmniej siedmiu księży. W nowo wybranym wydziale byli to m.in.: ks. [[Henryk Dziekan]], ks. [[Teodor Janik]], ks. [[Tytus Śliwka]], ks. [[Albert Schüller]]. Ks. Ignacy Świeży, który był prezesem w latach 1873-1897, zajmował się m.in. zbieraniem funduszy i budową Domu Dziedzictwa, który został otwarty 16 października 1888 roku w Cieszynie przy ulicy Stary Targ. Prezes pozyskał na ten cel zapomogę od biskupa [[Robert Herzog|Herzoga]] w wysokości 29000 zł reńskich, która z czasem została zamieniona na darowiznę oraz pożyczkę z Cieszyńskiej Kasy Oszczędności. Całość budowy oszacowano na 52000 zł reńskich.<br /> <br /> ==„Dziedzictwo błogosławionego Jana Sarkandra...” w latach 1897-1904==<br /> <br /> Na przełomie XIX i XX stulecia „Dziedzictwa...” przeżywało kryzys organizacyjny i finansowy. Przyczyną kłopotów stowarzyszenia była zła sytuacja materialna oraz problemy związane z zarządzaniem i utrzymaniem Domu Dziedzictwa. Ostatecznie 20 marca 1897 roku ks. Ignacy Świeży zrezygnował z pełnienia obowiązków prezesa, a Wydział „Dziedzictwa... wybrał na jego miejsce ks. [[Jan Sikora|Jana Sikorę]].<br /> <br /> Między 30 kwietnia 1898 a 6 kwietnia 1904 roku nie odbywały się ani posiedzenia Wydziału ani walne zebrania członków „Dziedzictwa...”. Formalnie działalność stowarzyszenia nie została jednak zawieszona. W latach 1897-1904 zapisało się piętnastu członków. Ukazywały się również druki wydawane przez „Dziedzictwa błogosławionego Jana Sarkandra dla Ludu Polskiego na Śląsku”&lt;ref&gt; Podróże księży misjonarzy Huc i Gabet w Mongolii, w Tybecie i w Chinach, Cieszyn 1898; J. Mocko, Dla nauki i obrony przeciw zaczepkom protestanckim, Cieszyn 1898; I. Świeży, Na pamiątkę dwudziesto-pięcioletniego jubileuszu Dziedzictwa błogosławionego Jana Sarkandra dla ludu polskiego na Śląsku, Cieszyn 1898; H. Dziekan, Janek Stokłosa: powieść z naszych czasów, z naszych okolic osnuta na zdarzeniach prawdziwych, Cieszyn 1901.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Działalność w latach 1904-1939==<br /> <br /> W maju 1904 roku wybrany został nowy Wydział „Dziedzictwa ...”. Prezesem towarzystwa został ks. [[Tomasz Dudek]], jego zastępcą notariusz cieszyński dr [[Antoni Dyboski]], skarbnikiem ks. [[Józef Londzin]], a sekretarzem ks. [[Rudolf Tomanek]]. W skład Wydziału weszli duchowni: ks. [[Wilhelm Kasperlik]], ks. [[Antoni Macoszek]], ks. [[Jan Mocko]], ks. [[Karol Olszak]] oraz świeccy: rolnicy [[Franciszek Danel]] i [[Jan Stwiertnia]] oraz kowal [[Józef Zubek]]. Do zadań nowego Wydziału należało rozwiązanie kwestii nielegalnych przedruków publikacji „Dziedzictwa...”, które ukazywały się za sprawą księgarzy z Frydka i Frysztatu oraz rozwiązanie problemu Domu Dziedzictwa, którego pomieszczenia zajmowały nielegalnie niemieckie towarzystwa „Katholischer Gesellenverein”. „Politisch-christlischer Verein” oraz „Katholischer Jünglingsverein Habsburg”. Ks. Józef Londzin zajął się kwestią uregulowania własności domu przy Starym Targu. Dzięki niemu towarzystwo wznowiło też zawieszoną działalność wydawniczą, co wpłynęło na jego stabilizację finansową.<br /> <br /> Komisja w składzie: dr Antoni Dyboski, ks. Józef Londzin i ks. Rudolf Tomanek opracowała nowy statut towarzystwa. Został on przyjęty na walnym zebraniu członków z 17 czerwca 1905 roku, a następnie zatwierdzony przez Śląski Rząd Krajowy w Opawie 1 lipca tego roku. Nowy statut został opublikowany w „Kalendarzu Cieszyńskim” na rok 1906. Kolejna zmiana w statucie towarzystwa pojawiła się w styczniu 1913 roku, kiedy dodano punkt mówiący, iż celem „Dziedzictwa...” jest założenie i prowadzenie własnej drukarni. W 1918 roku ks. Rudolf Tomanek dokonał kolejnych zmian w dokumencie statutowym, które zostały zatwierdzone przez Rząd Krajowy w Opawie 22 listopada tegoż roku. Wprowadzono zapisy mówiące o własnej księgarni, możliwości nabywania kamienic i innych nieruchomości oraz zlikwidowano dotychczasowy podział członków na klasy. Tekst statutu, który obowiązywał aż do wybuchu [[Druga wojna światowa|II wojny światowej]], był drukowany w pracy jubileuszowej Dorobek półwiekowej działalności oświatowej. Krótki zarys dziejów i prac &quot;Dziedzictwa Błog. Jana Sarkandra dla Ludu Polskiego na Śląsku&quot; 1873-1923 (Cieszyn 1924) i jako samodzielny tekst w 1934 roku&lt;ref&gt;W Statucie „Dziedzictwa błogosławionego Jana Sarkandra...” z 1934 roku zapisano, że „Zarząd Stowarzyszenia składa się z 12 członków, wybranych na trzy lata przez Walne Zgromadzenie bezwzględną większością głosów”. W dalszej części dokumentu stwierdzono, że Zarząd wybiera spośród swych członków: prezesa, zastępcę prezesa, sekretarza i skarbnika.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Liczba członków „Dziedzictwa...” stale rosła. W 1873 roku towarzystwo liczyło 60 osób, zaś w 1880 roku odnotowano ok. 270 członków. Stan liczebny na rok 1923 wyniósł 2394 osoby, zaś po upływie kolejnych dziesięciu lat towarzystwo liczyło 2442 członków. Członkiem stowarzyszenia mógł zostać każdy katolik, niezależnie od płci. Warunkiem przyjęcia było opłacenie jednorazowej składki. Członkami „Dziedzictwa...” byli przede wszystkim mieszkańcy Śląska, ze szczególnym uwzględnieniem [[Śląsk Cieszyński|Śląska Cieszyńskiego]], a wśród nich znajdowali się księża, rolnicy, chałupnicy, kupcy, urzędnicy, aptekarze i nauczyciele&lt;ref&gt;Spisy członków „Dziedzictwa błogosławionego Jana Sarkandra...” zamieszczano w drukach jubileuszowych stowarzyszenia: I. Świeży, Na pamiątkę dwudziesto-pięcioletniego jubileuszu Dziedzictwa błogosławionego Jana Sarkandra dla ludu polskiego na Śląsku, Cieszyn 1898; F. Trombala, Na 60-lecie &quot;Dziedzictwa bł. Jana Sarkandra&quot;: szkic jego prac i wysiłków w latach 1923-1933, Cieszyn 1934.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Działalność „Dziedzictwa błogosławionego Jana Sarkandra dla Ludu Polskiego na Śląsku” skończyła się wraz z wybuchem II wojny światowej. W 1939 roku okupant niemiecki aresztował wszystkich członków Zarządu towarzystwa i zajął majątek stowarzyszenia. Członkowie „Dziedzictwa...” zostali uwięzieni w obozach koncentracyjnych, wielu z nich tam zginęło, m.in. ks. Rudolf Tomanek, wieloletni sekretarz i prezes.<br /> <br /> ==Władze „Dziedzictwa błogosławionego Jana Sarkandra...”==<br /> <br /> Wydział, a od 1934 roku Zarząd „Dziedzictwa...” wybierany był na walnych zgromadzeniach członków towarzystwa, które odbywały się co trzy lata. Spośród swych członków Wydział bądź Zarząd wybierał prezesa, zastępcę prezesa, skarbnika oraz sekretarza&lt;ref&gt;W Ustawach Dziedzictwa bł. Jana Sarkandra dla ludu polskiego na Śląsku z 1873 roku zapisano, że Wydział wybiera spośród swych członków: prezesa, gospodarza (odpowiednik skarbnika) i pisarza.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> *Prezesi<br /> <br /> #ks. Ignacy Świeży (1873-1897) <br /> #ks. Jan Sikora (1897-1904)<br /> # ks. Tomasz Dudek (1904-1925)<br /> # ks. Józef Londzin (1925-1928)<br /> # ks. Rudolf Tomanek (1929-1939)<br /> # ks. [[Leopold Biłko]] (1939)<br /> <br /> *Wiceprezesi<br /> <br /> #ks. Paweł Matuszyński (1873-1882)<br /> # ks. Józef Londzin (1897-1904)<br /> # dr Antoni Dyboski (1904-1917)<br /> # dr Ernest Farnik (1923-1925)<br /> # ks. Józef Londzin (1925)<br /> # [[Karol Palarczyk]] (1926-1939)<br /> # ks. [[Józef Kwiczała]] (1939)<br /> <br /> *Skarbnicy<br /> <br /> #ks. Hilary Filasiewicz (1873-1897)<br /> # ks. [[Wiktor Eisenberg]] (1897-1904)<br /> # ks. Józef Londzin (1904-1918)<br /> # ks. [[Jerzy Buzek]] (1918-1939)<br /> <br /> *Sekretarze<br /> <br /> #ks. [[Józef Karowski]] (1897-1904)<br /> # ks. Rudolf Tomanek (1904-1929)<br /> # ks. [[Franciszek Trombala]] (1929-1939)<br /> # ks. [[Jerzy Marekwica]] (1939)<br /> <br /> ==Działalność wydawnicza i księgarska==<br /> <br /> Książki, czasopisma i broszury wydawane przez „Dziedzictwo...” są materialną pozostałością działalności towarzystwa. Każdego roku wydawano przynajmniej jedną publikację książkową i kalendarz. Do wybuchu II wojny światowej wydano ponad sto pozycji książkowych oraz kilkadziesiąt kalendarzy. Zarząd „Dziedzictwa...” decydował o ilości i tematyce książek, które miały być publikowane w danym roku kalendarzowym. Zgodnie z zapisem statutowym corocznie musiała ukazywać się co najmniej jedna publikacja, którą drukowano z procentów uzyskiwanych ze skapitalizowanych składek członkowskich.Towarzystwo nie posiadało własnej drukarni, korzystało z usług oficyn Feitzingera i Prochaski.<br /> <br /> Pierwszą książką opublikowaną przez „Dziedzictwo...” była broszura ks. Ignacego Świeżego O męstwie chrześcijańskim (Cieszyn 1874). W latach 1873-1898 „Dziedzictwo...” wydało kilkadziesiąt pozycji książkowych, każda w nakładzie tysiąca egzemplarzy. Wydawano głównie książki religijne: modlitewniki, kancjonały, dzieła ascetyczne i druki polemiczne. Od zakonu jezuitów towarzystwo otrzymało na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIX wieku kilka pozycji, które udostępniono członkom „Dziedzictwa...” (Przewodnik grzesznych ludzi; Namowa do wstrzemięźliwości i Rozważ to dobrze ks. H. Jackowskiego oraz dwunastotomowe wydanie Żywotów Świętych Piotra Skargi). Wśród autorów dominują księża: obok Ignacego Świeżego, który jest twórcą dziewięciu prac wydanych w „Dziedzictwie...”, wymienić trzeba również Henryka Dziekana, Jana Sikorę i [[Jan Żmijka|Jana Żmijkę]], autora Małego Kancjonału..., będącego przeróbką Pracy codziennej ks. Antoniego Janusza. Warto przypomnieć, że ks. Żmijka przekazał „Dziedzictwu...” prawa autorstwa i druku, a także matryce Małego Kancjonału&lt;ref&gt;W. Pawłowicz, Działalność wydawnicza „Dziedzictwo błogosławionego Jana Sarkandra” w Cieszynie w XIX wieku, w: Książka polska na Śląsku w w drugiej połowie XIX wieku. Zarys problematyki, red. M. Pawłowicz, Katowice 1994, s. 168-177; F. Trombala, Na 60-lecie &quot;Dziedzictwa bł. Jana Sarkandra&quot;: szkic jego prac i wysiłków w latach 1923-1933, Cieszyn 1934, s. 50-52.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> W latach 1901-1922 „Dziedzictwo...” wydało czterdzieści siedem pozycji w łącznym nakładzie 205 000 egzemplarzy. Wśród wydawnictw towarzystwa dominują książki o tematyce religijnej autorstwa księży Rudolfa Tomanka, [[Józef Bilczewski|Józefa Bilczewskiego]], [[Ludwik Wrzoł|Ludwika Wrzoła]] czy [[Teodor Czaputa|Teodora Czaputy]]. Nakładem „Dziedzictwa...” ukazywały się również teksty literackie, takie jak Janek Stokłosa, ks. Henryka Dziekana, zbiór poezji: Z nad brzegów Olzy i Jasełka śląskie, ks. [[Emanuel Grim|Emanuela Grima]] czy powieści [[Walenty Krząszcz|Walentego Krząszcza]] i Antoniego Macoszka, jak również książki o treści geograficznej czy biograficznej. Aktualne problemy społeczne, polityczne i zagadnienia związane z życiem codziennym podejmowano w broszurach&lt;ref&gt;W. Pawłowicz, „Dziedzictwo błogosławionego Jana Sarkandra” i jego działalność wydawnicza w latach 1901-1922, w: Książka polska na Śląsku w latach 1900-1922. Zarys problematyki, red. M. Pawłowicz, Katowice 1994, s. 190-203.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Również w latach 1923-1939 towarzystwo wydało kilkadziesiąt pozycji książkowych i broszur o różnorodnej tematyce. Podobnie jak w poprzednich latach wśród wydawnictw „Dziedzictwa...” dominowały publikacje o tematyce religijnej, a wśród nich śpiewniki, modlitewniki, książeczki do nabożeństw i zbiory perykop. W tym czasie nakładem towarzystwa ukazały się dwie książki ks. Józefa Londzina: Polskość Śląska Cieszyńskiego (Cieszyn 1924) Kościoły drewniane na Śląsku Cieszyńskim (Cieszyn 1932). Sporo miejsca poświęcono sprawom samego „Dziedzictwa...”, w tym czasie ukazały się dwa wydawnictwa jubileuszowe (Dorobek półwiekowej działalności oświatowej: krótki zarys dziejów i prac &quot;Dziedzictwa Błog[osławionego] Jana Sarkandra dla Ludu Polskiego na Śląsku&quot; 1873-1923 Rudolfa Tomanka oraz Na 60-lecie &quot;Dziedzictwa bł. Jana Sarkandra&quot; Franciszka Trombali), praca poświęcona założycielowi towarzystwa autorstwa [[Jan Galicz|Jana Galicza]]: Ks. Ignacy Świeży. Jego życie i działalność (Cieszyn 1933) czy Niezłomny Rycerz Chrystusowy (Cieszyn 1932) ks. Teodora Czaputy mówiący o życiu błogosławionego Jana Sarkandra. <br /> Ostatnią pozycją wydaną przez „Dziedzictwo...” był śpiewnik katolicki Chwalcie Pana (Cieszyn 1939), którego cały nakład został zniszczony przez hitlerowców i wydany ponownie w 1947 roku. Trzeba przypomnieć, że modlitewnik opracowany przez ks. Rudolfa Tomanka podzielony został na dwie części: modlitewną i pieśniową, a w latach 1909-1931 ukazywał się aż siedmiokrotnie.<br /> <br /> Książki wydawane przez „Dziedzictwo...” docierały nie tylko do odbiorców prywatnych (członków towarzystwa). Jak zauważyła Weronika Pawłowicz: „Znalazły się także w zbiorach bibliotek kościelnych, księgozbiorach szkół, uczelni (od 1874 roku członkiem Dziedzictwa” była też Biblioteka Polska Teologów Wrocławskich w Seminarium w Ołomuńcu), kongregacji i sodalicji mariańskich&lt;ref&gt;W. Pawłowicz Działalność wydawnicza „Dziedzictwo błogosławionego Jana Sarkandra” w Cieszynie w XIX wieku, w: Książka polska na Śląsku w w drugiej połowie XIX wieku..., s. 177.&lt;/ref&gt;.” <br /> <br /> Towarzystwo zajmowało się również wydawaniem kalendarzy. W latach 1877-1920 przygotowano do druku tzw. „Kalendarz Cieszyński”, każdy w 5000 egzemplarzy. Prawo własności „Kalendarza Cieszyńskiego” miała firma wydawnicza Karol Prochaska, później Mayer i Raschka. Pismo redagowali księża: Ignacy Świeży, Jan Sikora i Rudolf Tomanek (w latach 1905-1909). Od roku 1910 towarzystwo wydawało „Kalendarz Dziedzictwa błog. Jana Sarkandra dla ludu polskiego na Śląsku”. W „Kalendarzu...” publikowano krótkie opowiadania, komentarze do wydarzeń politycznych, relacje z wojny, zdjęcia z całego świata, a także informacje aktualne, przydatne w codziennym życiu. W piśmie zamieszczano informacje na temat „Dziedzictwa...” i apele dotyczące nabywania „[[Gwiazdka Cieszyńska|Gwiazdki Cieszyńskiej]]”.<br /> <br /> „Dziedzictwo...” ze względu na prowadzoną działalność wydawniczą dość szybko zaczęło się starać o własną drukarnię i księgarnię. Po raz pierwszy wniesiono podanie o koncesję do Śląskiego Rządu Krajowego w 1909 roku. Ostatecznie prawo druku towarzystwo uzyskało w 1913 roku (po zakupie drukarni Jana Slanego) pod warunkiem wprowadzenia zmian w statucie. Drukarnia „Dziedzictwa...” rozpoczęła działalność w tym samym roku pod kierownictwem [[Jan Suchanek|Jana Suchanka]], który dotychczas pracował jako zecer w zakładzie Prochaski. Wybuch [[Pierwsza wojna światowa|I wojny światowej]] spowodował zamknięcie drukarni, gdyż do wojska został powołany cały męski personel zakładu. Ponownie pracę rozpoczęto po wojnie, kiedy podjęto starania o nowy budynek i unowocześnienie drukarni poprzez wyposażenie w nowe maszyny. W 1928 roku pojęto decyzję o budowie nowego budynku przeznaczonego na potrzeby drukarni „Dziedzictwa...” przy ul. Pokoju i Schodowej. Działkę zakupiono od Wydziału Katolickiej Rodziny Sierocej. Wszystkie prace i działania nadzorował komitet budowy drukarni, w skład którego weszli przedstawiciele Wydziału towarzystwa: [[Jan Branny]], ks. Jerzy Buzek, Karol Palarczyk, ks. Rudolf Tomanek, ks. Franciszek Trombala, kierownik drukarni Jan Suchanek oraz architekt [[Alfred Wiedermann]] i budowniczy [[Józef Nossek]]. Do poświęcenia nowej drukarni doszło 29 grudnia 1929 roku.<br /> <br /> W lipcu 1919 roku władze „Dziedzictwa...” zwróciły się do Rządu Krajowego w Opawie z prośbą o udzielenie pełnej koncesji księgarskiej i do cieszyńskiego starostwa o zgodę na handel dewocjonaliami i założenie składu papieru. Po uzyskaniu stosownych pozwoleń towarzystwo otwarło księgarnię w wynajętym lokalu przy ul. Szersznika w Cieszynie. Księgarnia Dziedzictwa została wpisana w rejestr Powszechnego Związku Księgarzy i Wydawców Polskich w Warszawie 13 lutego 1926 roku. W tym roku zdecydowano o otwarciu nowej i znacznie większej księgarni połączonej ze składem papieru i sprzedażą dewocjonaliów przy Placu św. Krzyża, w pobliżu kościoła parafialnego. Kierownikiem księgarni został Bernard Dziedziak.<br /> <br /> Dopełnieniem działalności wydawniczo-księgarskiej prowadzonej przez „Dziedzictwo...” było otwarcie biblioteki. Trzon zbioru stanowiły książki pochodzące z Biblioteki Teologów Polskich w Widnawie, która została zlikwidowana w 1917 roku, a jej księgozbiór został przekazany cieszyńskiemu towarzystwu. Biblioteką, która działała na tyłach domu na Starym Targu, kierował ks. Franciszek Trombala. Wydział „Dziedzictwa...” zdecydował, że księgozbiór ma być uzupełniany o dzieła wychodzące na Śląsku, wszystkie wydawnictwa towarzystwa i druki publikowane w jego drukarni. Zapis w testamencie ks. prałata Józefa Londzina z 1929 roku w znaczący sposób wzbogacił zbiory biblioteki „Dziedzictwa...”. Oprócz prywatnego księgozbioru i kompletu wszystkich roczników „Gwiazdki Cieszyńskiej” ks. Londzin przekazał towarzystwu również prawa do tego pisma i jego majątku. Wydział „Dziedzictwa...” utworzył komitet wydawniczy i redakcyjny „Gwiazdki Cieszyńskiej” oraz zaangażował na jej administratora [[Karol Ferdynand Sabath|Karola Ferdynanda Sabatha]], który prowadził pismo aż do wybuchu II wojny światowej.<br /> <br /> ==„Dziedzictwo błogosławionego Jana Sarkandra...” po 1945 roku==<br /> <br /> Po zakończeniu wojny w 1945 roku ukonstytuował się nowy zarząd „Dziedzictwa...” z ks. Leopoldem Biłko na czele. Władze komunistyczne odrzucały kolejne wnioski wnoszone do starostwa cieszyńskiego z prośbą o zarejestrowanie tego katolickiego stowarzyszenia. Ostatecznie w 1948 roku towarzystwo rozwiązano, a jego majątek przekazano [[Diecezja katowicka|diecezji katowickiej]].<br /> <br /> W 1993 roku powrócono do idei „Dziedzictwa bł. Jana Sarkandra dla Ludu Polskiego na Śląsku&quot;. Sąd Wojewódzki w [[Bielsko-Biała|Bielsku-Białej]] zarejestrował Stowarzyszenie &quot;Dziedzictwo św. Jana Sarkandra”, którego prezesem został ks. Henryk Satława. W zarządzie towarzystwa znaleźli się: Tadeusz Brachaczek, Franciszek Hess-Halski, Emilia Skupień, Roman Szwanda i Karol Branny. Stowarzyszenie odzyskało część utraconego majątku, m.in. Księgarnię przy pl. Św. Krzyża oraz zdewastowaną kamienicę przy Starym Targu. Od 1994 roku stowarzyszenie wydaje czasopismo &quot;Dziedzictwo&quot; o tematyce społeczno-religijnej, a od roku 1997 prowadzi działalność oświatową, gdyż zarządza Katolickim Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącym im. św. Melchiora Grodzieckiego w Cieszynie. Od 16 grudnia 2014 roku prezesem „Dziedzictwa św. Jana Sarkandra” jest ks. biskup Roman Pindel.<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Galicz J., Ks. Ignacy Świeży. Jego życie i działalność, Cieszyn 1933.<br /> #Moroń F., Dziedzictwo bł. Jana Sarkandra dla Ludu Polskiego na Śląsku. Przypomnienie i uzupełnienie, „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1980,, R. 13, s. 279-307.<br /> #Słownik biograficzny katolickiego duchowieństwa śląskiego XIX i XX wieku, Katowice 1996.<br /> #Statut Stowarzyszenia: Dziedzictwo błog[osławionego] Jana Sarkandra dla Ludu Polskiego na Śląsku w Cieszynie, Cieszyn 1934.<br /> #Świeży I., Na pamiątkę dwudziesto-pięcioletniego jubileuszu Dziedzictwa błogosławionego Jana Sarkandra dla ludu polskiego na Śląsku, Cieszyn 1898.<br /> #Tomanek R., Dorobek półwiekowej działalności oświatowej: krótki zarys dziejów i prac &quot;Dziedzictwa Błog[osławionego] Jana Sarkandra dla Ludu Polskiego na Śląsku&quot; 1873-1923: wydany z okazji 50-letniego jubileuszu, Cieszyn 1924.<br /> #Trombala F., Na 60-lecie &quot;Dziedzictwa bł. Jana Sarkandra&quot;: szkic jego prac i wysiłków w latach 1923-1933, Cieszyn 1934.<br /> #Ustawy Dziedzictwa bł. Jana Sarkandra dla ludu polskiego na Śląsku, Cieszyn [ok. 1873].<br /> <br /> <br /> ==Przypisy==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> ŚBC<br /> #O nowym towarzystwie w Księstwie Cieszyńskim. „Gwiazdka Cieszyńska” 1873, nr 26.<br /> #W sprawie towarzystwa „Dziedzictwo bł. Jana Sarkandra dla ludu polskiego na Śląsku”. „Gwiazdka Cieszyńska” 1873, nr 49.<br /> #Sprawozdanie „Dziedzictwa...”<br /> #&quot;Kalendarz Dziedzictwa&quot;<br /> #Otwarcie Domu „Dziedzictwa...” 16 października 1888 r. „Gwiazdka Cieszyńska” 1888, nr 40.<br /> #Walne zebranie członków „Dziedzictwa...” z lipca 1939 r. „Gość Niedzielny” 1939, nr 28, s. 561.</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Zag%C5%82%C4%99bie_D%C4%85browskie&diff=5626 2016-08-09T16:49:03Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:]]<br /> <br /> Autor: [[dr hab. Robert Krzysztofik]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> ::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]] <br /> <br /> <br /> Region geograficzno-historyczny i kulturowy, który ukształtował się w XIX w. Zagłębie Dąbrowskie zlokalizowane jest współcześnie w środkowo-wschodniej części [[Województwo śląskie|województwa śląskiego]]. W szerszym ujęciu geograficzno-historycznym Zagłębie Dąbrowskie stanowi w zdecydowanej części fragment historycznej [[Małopolska|Małopolski]] i częściowo zintegrowanego z Małopolską – dawnego [[Księstwo siewierskie|Księstwa siewierskiego]]. W znaczeniu nieco węższym Zagłębie Dąbrowskie stanowi silnie zurbanizowany i uprzemysłowiony fragment dawnego Królestwa Polskiego wchodzącego wówczas w skład zaboru rosyjskiego. <br /> <br /> ==Położenie i zasięg terytorialny Zagłębia Dąbrowskiego==<br /> <br /> Zasięg terytorialny Zagłębia Dąbrowskiego w przestrzeni geograficznej jest niejednolity w różnych ujęciach i delimitacjach. <br /> Dysonans interpretacyjny granic regionu wynika z kilku faktów:<br /> * przyjmowania różnych podziałów – politycznych, administracyjnych i funkcjonalnych jako podstaw delimitacji regionu,<br /> * zmian administracyjnych w zakresie włączania i wyłączania niektórych gmin lub ich części w obręb innych jednostek, które nigdy nie były utożsamiane z Zagłębiem Dąbrowskim,<br /> * relatywizacją granic kulturowych i społecznych w II połowie XX i w XXI wieku. <br /> <br /> Po pierwsze należy rozróżnić zasięg wg tradycji i podziałów historycznych (przebiegu granicy dawnego Królestwa Polskiego) oraz zasięg wynikający ze współczesnych podziałów administracyjnych. W tym pierwszym ujęciu zachodnia i południowa granice regionu wyznaczone są przebiegiem linii granicznej państw zaborczych z II połowy XIX w. i opierają się na rzekach: [[Czarna Przemsza|Czarnej Przemszy]], [[Biała Przemsza|Białej Przemszy]] i [[Brynica|Brynicy]]. <br /> <br /> W drugim ujęciu – terytorium Zagłębia Dąbrowskiego obejmuje jednostki administracyjne na poziomie gmin w ich współczesnych granicach. W wielu miejscach, z uwagi na XX-wieczne zmiany administracyjne, przebieg granicy XIX-wiecznej został zatarty (m.in. dzielnica [[Jęzor]] i rejon Osiedla Piastów w [[Sosnowiec|Sosnowcu]] czy prawobrzeżna część [[Czeladź|Czeladzi]]). Szczegółowo kwestie te prezentuje ryc. 1. <br /> <br /> [[Plik:Mapa zagłębia.jpg|1080px|thumb|right| Ryc. 1 Zasięg terytorialny Zagłębia Dąbrowskiego. <br /> Oznaczenia: 1 – granica województwa śląskiego w 2015 r.; 2 – granice gmin; 3 – historyczna granica małopolsko-śląska; 4 – granica Zagłębia Dąbrowskiego w najszerszej interpretacji; 5 –granica Zagłębia Dąbrowskiego w interpretacji rozszerzonej; 6 – granica Zagłębia Dąbrowskiego w interpretacji wąskiej; 7 – granica Zagłębia Dąbrowskiego w interpretacji najwęższej. <br /> Źródło: Opracowanie własne, dr hab. Robert Krzysztofik.]]<br /> <br /> <br /> O ile południowa i zachodnia granice Zagłębia Dąbrowskiego mają relatywnie wyraźny przebieg, o tyle istotnych problemów dostarcza delimitacja wschodnich i północnych rubieży regionu. W tym miejscu mamy do czynienia z tzw. ujęciami węższymi i szerszymi terytorium Zagłębia Dąbrowskiego. Ich istotę komplikuje także fakt, że część z nich ma tło historyczno-administracyjne; inne zaś funkcjonalistyczne (Zagłębie jako region górniczy, Zagłębie jako region górniczo-przemysłowy, Zagłębie jako region górniczo-przemysłowy wraz ze strefą oddziaływań, Zagłębie jako region napływu migracyjnego).<br /> <br /> W ujęciu najwęższym Zagłębie Dąbrowskie obejmuje dawny rdzeń miejski i górniczy, który stanowił obszar współczesnych gmin: Sosnowiec (bez Jęzora, części Os. Piastów, [[Cieśle|Koloni Cieśle]] i [[Wągródka]]), [[Dąbrowa Górnicza]] (bez [[Błędów|Błędowa]], [[Łęka|Łęki]], [[Łosień|Łośnia]], [[Okradzionów|Okradzionowa]], [[Trzebiesławice|Trzebiesławic]], [[Tucznawa|Tucznawy]] i [[Ujejsce|Ujejsca]]) [[Będzin]], [[Czeladź]] (bez części prawobrzeżnej) i [[Wojkowice]]. Ponadto skrawki historycznego Zagłębia zlokalizowane są w granicach miasta [[Jaworzno|Jaworzna]] (rejon prawego brzegu Białej Przemszy).<br /> <br /> W ujęciu węższym Zagłębie Dąbrowskie obejmuje obszar gmin: Sosnowiec (bez Jęzora, części Os. Piastów), Dąbrowa Górnicza, Będzin, Czeladź, Wojkowice, [[Sławków]], [[Psary]], [[Bobrowniki]], [[Ożarowice]]&lt;ref&gt;Obecnie w granicach powiatu tarnogórskiego.&lt;/ref&gt; i [[Mierzęcice]]. W niektórych ujęciach (Przewodnik…, 1939) bez Sławkowa i Mierzęcic, za to z niewielkimi skrawkami obszaru zlokalizowanego współcześnie w granicach miasta Jaworzna (rejon prawego brzegu Białej Przemszy).<br /> <br /> W ujęciu szerokim Zagłębie Dąbrowskie obejmuje obszar współczesnych gmin: Sosnowiec (bez lub z Jęzorem), Będzin, Dąbrowa Górnicza, Czeladź (bez lub z częścią prawobrzeżną), Wojkowice, Sławków, Psary, Bobrowniki, Ożarowice, Mierzęcice, [[Siewierz]]. <br /> <br /> W ujęciu bardzo szerokim Zagłębie Dąbrowskie integruje natomiast gminy: Sosnowiec, Będzin, Dąbrowa Górnicza, Czeladź, Wojkowice, Sławków, Psary, Bobrowniki, Ożarowice, Mierzęcice, Siewierz, [[Łazy]], [[Poręba]], [[Zawiercie]], [[Włodowice]], [[Myszków]], [[Ogrodzieniec]], [[Kroczyce]], [[Niegowa]], [[Pilica]], [[Żarnowiec]], Wolbrom, Klucze, Olkusz, Bukowno, Sułoszowa, Gołaczewy, Jerzmanowice-Przeginia, Trzyciąż, Skała. <br /> <br /> Zasięg i terytorium Zagłębia Dąbrowskiego ewoluowały od połowy XIX w. Generalnie nawiązywały one do istniejących granic politycznych i administracyjnych. Po zniesieniu granicy politycznej na Czarnej Przemszy i Brynicy, kluczową rolę zyskiwały zmiany administracyjne. <br /> <br /> <br /> Całkowicie niepoprawne jest natomiast utożsamianie z Zagłębiem Dąbrowskim obszaru miasta Jaworzna w jego współczesnych granicach. W XXI w. może do tego skłaniać fakt, iż Jaworzno stanowiąc fragment historycznej Małopolski&lt;ref&gt;Mapa Województwa Krakowskiego z doby Sejmu Czteroletniego (1788-1792), wyd. PAU, WIG, Kraków-Warszawa 1930.&lt;/ref&gt;, pozostaje jednostką wyizolowaną z geograficzno-historycznego punktu widzenia. Historycznie nie stanowi zarówno części Zagłębia Dąbrowskiego, jak i Górnego Śląska. Ponieważ jest to obszar historycznej Małopolski – podobnie jak Zagłębie Dąbrowskie – w naturalny sposób miasto to jest identyfikowane z Zagłębiem. <br /> <br /> Autor niniejszego opracowania proponuje pod pojęciem Zagłębia Dąbrowskiego traktować terytorium obejmujące swym zasięgiem obszar gmin: Sosnowiec, Będzin, Dąbrowa Górnicza, Czeladź, Wojkowice, Sławków, Psary, Bobrowniki, Ożarowice, Mierzęcice, Siewierz. W ujęciu jednostek powiatowych są to zatem miasta na prawach powiatu – Sosnowiec i Dąbrowa Górnicza oraz powiat [[będziński]]. <br /> <br /> W związku z różnie wskazywanym zasięgiem geograficznym, odmienny jest także obszar regionu. W ujęciu najwęższym wynosi on ok. 200 km², w ujęciu najszerszym ok. 2490 km².<br /> <br /> Z fizyczno-geograficznego punktu widzenia Zagłębie Dąbrowskie zlokalizowane jest w obrębie [[Wyżyna Śląska|Wyżyny Śląskiej]]. Jego większa część obejmuje Próg Środkowotriasowy, określany także [[Garb Tarnogórski|Garbem Tarnogórskim]]. Jego charakterystyczną cechą jest urozmaicony krajobraz płaskowyży i garbów wyżynnych, poprzecinanych dolinami rzek. Największe rzeki w obrębie Zagłębia Dąbrowskiego to: Brynica, Czarna Przemsza i Biała Przemsza oraz ich dopływy – [[Bobrek]], [[Pogoria]], [[Jaworznik]], [[Wielonak]], [[Potok Psarski]], [[Strumień Błędowski]] i inne. W północnej i południowo-zachodniej części Zagłębia Dąbrowskiego zlokalizowane są znaczące obniżenia ([[Kotlina Dąbrowska]] i [[Kotlina Biskupiego Boru|Kotlina Biskupiego Boru]]), które tworzą nadrzędną jednostkę [[Kotlina Przemszy|Kotlinę Przemszy]]). W części południowo-zachodniej zaznacza się natomiast [[Kotlina Mysłowicka]]. Najniżej położone miejsce w obrębie Zagłębia Dąbrowskiego stanowi rejon połączenia się Białej Przemszy i Czarnej Przemszy w Sosnowcu (242 m n.p.m.). Najwyżej zaś, wzniesienia w rejonie wsi [[Twardowice]] i [[Zawada]] (393 m n.p.m.) i [[Góra Świętej Doroty|Góra św. Doroty]] tzw. Dorotka (373 m n.p.m.). <br /> <br /> ==Termin Zagłębie Dąbrowskie==<br /> <br /> Sformułowanie Zagłębie Dąbrowskie składa się z dwóch nazw o różnym kontekście znaczeniowym. Po pierwsze jest nim funkcjonalny termin - Zagłębie (zagłębie), jako określenie nawiązujące do lokalizacji wgłębnej zasobów węgla kamiennego eksploatowanego na tym obszarze od II połowy XVIII w., a na szerszą skalę od I połowy XIX w. Zalegające w regionie złoża węgla kamiennego, zlokalizowane w charakterystycznych wgłębnych nieckach (zagłębieniach) stanowiły pretekst do przeniesienia używanej wobec nich nazwy na cały obszar, na którym występowały. Za autora tej nazwy przyjmuje się powszechnie [[Józef Cieszkowski|Józefa Patrycjusza Cieszkowskiego]] (1798-1867), naczelnego zawiadowcę kopalń rządowych Zachodniego Okręgu Górniczego w Królestwie Polskim. <br /> <br /> Drugi człon nazwy – „Dąbrowskie” - również przypisać należy J. Cieszkowskiemu. Istotą tego określenia był fakt lokalizacji od I połowy XIX w. w Dąbrowie (Górniczej) centrum zarządzania górnictwem i szkolnictwa górniczego w rejonie dzisiejszego Zagłębia. Termin Zagłębie Dąbrowskie zaczął być stosowany od około 1850 roku.<br /> <br /> ==Ludność i miasta==<br /> <br /> W 2014 roku w Zagłębiu Dąbrowskim zamieszkiwało 489 tys. osób, z czego około 2/5 przypadło na miasto Sosnowiec (tab. 2). Liczba mieszkańców regionu od ponad 20 lat systematycznie maleje. Największy ubytek ludności odnotowywany jest w dużych miastach, szczególnie w Sosnowcu. W 2014 roku wynosiła ona 209 tys. mieszkańców, podczas gdy w 1990 roku, było ich ponad 250 tys. W 2015 roku liczba ludności Sosnowca spadła poniżej 200 tys.&lt;ref&gt;Liczona wg bazy danych PESEL, a nie danych Urzędu Statystycznego w Katowicach.&lt;/ref&gt;. Korzystniejsza sytuacja ma miejsce w większości gmin wiejskich Zagłębia Dąbrowskiego, gdzie w efekcie procesu suburbanizacji liczba mieszkańców relatywnie wzrasta. Dotyczy to szczególnie gmin Psary i Ożarowice. Wśród innych cech demograficznych regionu należy wskazać znaczący wskaźnik migracji, w tym migracji zagranicznych, starzenie się ludności, niską dzietność oraz stale zmieniające się proporcje osób w wieku przedprodukcyjnym do osób w wieku poprodukcyjnym. <br /> <br /> Cechą specyficzną Zagłębia Dąbrowskiego jest znaczący udział ludności napływowej względem ludności rodzimej. W największych miastach przekracza on 30-40%. Ludność napływowa zamieszkuje w zdecydowanej części w osiedlach wielkopłytowych wybudowanych w latach 70.-80. XX wieku. <br /> <br /> Pod względem językowym i kulturowym ludność Zagłębia Dąbrowskiego należy do grupy małopolskiej. Ludność napływowa z innych rejonów Polski w większości przyjęła atrybuty gwary miejscowej. Niemal niezauważalne są natomiast wpływy dialektu śląskiego. Kwestia ta stanowi zresztą jeden z elementów kulturowej rozdzielności Zagłębia Dąbrowskiego i Górnego Śląska. <br /> <br /> Cechą charakterystyczną społeczności Zagłębia jest relatywnie niski udział ludności wyznania katolickiego czynnie uczestniczącej w życiu religijnym. Uwaga ta dotyczy przede wszystkim dużych miast. Odróżnia to region od sąsiedniego Górnego Śląska, czy okolic Krakowa. Tradycyjnym dziedzictwem kultury politycznej jest też fakt uzyskiwania lepszych wyników w wyborach parlamentarnych, samorządowych, czy prezydenckich przez kandydatów reprezentujących ugrupowania centro-lewicowe. Niemniej tradycja tzw. „Czerwonego Zagłębia” nie ma współcześnie odzwierciedlenia w faktach. Wymienione powyżej cechy społeczne mieszkańców Zagłębia mają swą genezę przede wszystkim w imigracyjnym charakterze regionu oraz jego „proletaryzacji”. Masowemu napływowi migrantów, znajdujących zatrudnienie w miejscowym przemyśle, towarzyszyło zrywanie więzów społecznych oraz większa otwartość na nowe, szeroko pojęte wzorce kulturowe. <br /> <br /> Miasta na obszarze dzisiejszego Zagłębia Dąbrowskiego zaczęły powstawać już w XIII w. (Siewierz, Sławków). Z okresu feudalnego pochodzą także Będzin i Czeladź. Nie zachowały swojej odrębności natomiast [[Modrzejów]] i [[Niwka]]. Najwięcej, bo aż 11 miast regionu powstało w XX wieku. Część z nich, po niedługim okresie posiadania praw miejskich, została zintegrowana w sąsiednimi większymi miastami – Sosnowcem, Dąbrową Górniczą i Będzinem (tab. 1). Aktualnie w rozważanych granicach Zagłębia Dąbrowskiego znajduje się 6 miast, w tym dwa miasta na prawach powiatu – Sosnowiec i Dąbrowa Górnicza oraz jedno miasto siedziba powiatu – Będzin. Miasta Zagłębia Dąbrowskiego tworzą integralną – wschodnią część formy osadniczej [[Konurbacja katowicka|konurbacji katowickiej]]. Przy czym w strefie rdzeniowej zlokalizowane są Będzin, Czeladź, Dąbrowa Górnicza i Sosnowiec, w strefie peryferyjnej – Siewierz, Sławków i Wojkowice. Charakterystyczną cechą regionu jest przewaga liczby gmin miejskich nad formalnie wiejskimi. <br /> <br /> [[Plik:Gminy zagłebia.png|600px|thumb|right| Tab. 1. Powierzchnia i ludność gmin wchodzących w skład Zagłębia Dąbrowskiego w 2014 r.; Pogrubieniem zaznaczone gminy miejskie. Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS, dr hab. Robert Krzysztofik.]]<br /> <br /> [[Plik:Geneza i status miast Zagłębia Dąbrowskiego w 2015 r.png|500px|thumb|right| Tab. 2. Geneza i status miast Zagłębia Dąbrowskiego w 2015 r. Kursywą zaznaczono dawne miasta, które w 2015 r. stanowiły części innych miast. Źródło; opracowanie własne, dr hab. Robert Krzysztofik.]]<br /> <br /> ==Gospodarka==<br /> <br /> Zagłębie Dąbrowskie jako region powstało w wyniku nałożenia się na siebie czynników ekonomicznych i politycznych. Te pierwsze miały bezwzględnie priorytet nad tymi drugimi. Zagłębie stanowi przede wszystkim region, a w zasadzie subregion o genezie ekonomicznej. W dość jednorodnym krajobrazie gospodarczym XIX-wiecznej Małopolski, o przeważających funkcjach rolniczo-usługowo-przemysłowych, ukształtował się region o zdecydowanej przewadze funkcji górniczych, produkcyjnych i usługowych. Analogicznie było zresztą po górnośląskiej stronie ówczesnej granicy politycznej. Rosnąca rola przemysłu i górnictwa w Zagłębiu Dąbrowskim spowodowała, że stało się ono eksponowaną strefą silnego rozwoju ekonomicznego opartego na funkcjach nierolniczych. Już w XIX w. ukształtowała się w tym regionie charakterystyczna zlewnia migracyjna, oddziałująca przede wszystkim na obszar zachodniej Małopolski. Po [[Druga wojna światowa|II wojnie światowej]] strefa ta znacząco rozszerzyła się także na inne województwa Polski, głównie jednak te zlokalizowane w pasie wschodnim. <br /> <br /> Do połowy XIX w. region miał charakter rolniczy i rolniczo-leśny, a w miastach usługowo-handlowy. W wielu miejscowościach prowadzona była także eksploatacja oraz przetwórstwo kruszców (głównie, cynk, ołów, srebro) i surowców skalnych. <br /> <br /> Bezpośrednim i najważniejszym elementem regionotwórczym była jednak eksploatacja węgla kamiennego. Pierwsze kopalnie powstawać zaczęły na przełomie XVIII/XIX w. (m.in. Strzyżowice). Jednak dopiero odkrycie i rozpoczęcie eksploatacji bogatych złóż węgla w rejonie Dąbrowy Górniczej i Sosnowca, zdynamizowały rozwój tego sektora. Na początku XX wieku kopalnie węgla kamiennego funkcjonowały w granicach wszystkich dzisiejszych miast, poza Sławkowem i Siewierzem. Rozwój górnictwa w istotny sposób sprzęgnięty był z rozwojem hutnictwa oraz innych gałęzi przemysłu. <br /> Po II wojnie światowej sektor górnictwa węglowego oraz hutnictwa i przemysłów maszynowego i metalowego stały się podstawą rozwoju ekonomicznego Zagłębia. Wśród branż kluczowych pojawiły się, lub zostały znacząco rozbudowane, między innymi: energetyka (Będzin), przemysł włókienniczo-odzieżowy (Sosnowiec), koksownictwo (Dąbrowa Górnicza), przemysł elektrotechniczny (Sosnowiec), przemysły obuwniczy i spożywczy (Będzin) oraz mineralny (Czeladź, Dąbrowa Górnicza, Sosnowiec). <br /> <br /> [[Plik:Główne branże przemysłu w miastach Zagłębia Dąbrowskiego w latach 1985 i 2015.png|900px|thumb|right| Tab. 3. Główne branże przemysłu w miastach Zagłębia Dąbrowskiego w latach 1985 i 2015. Źródło: opracowanie własne, dr hab. Robert Krzysztofik.]]<br /> <br /> Po 1989 roku gospodarka Zagłębia Dąbrowskiego przeszła głęboką restrukturyzację, a w znacznym stopniu likwidację. Jej symbolicznym i najbardziej aktualnym akcentem było zaprzestanie (I połowa 2015 r.) eksploatacji węgla kamiennego w [[Kopalnia Kazimierz-Juliusz|KWK „Kazimierz-Juliusz”]] w Sosnowcu – ostatniej kopalni węglowej Zagłębia Dąbrowskiego. Łącznie zlikwidowano 4 kopalnie w Sosnowcu, 1 w Dąbrowie Górniczej, 1 w Będzinie (Grodźcu), 1 w Czeladzi i 1 w Wojkowicach. <br /> <br /> Znacząco zrestrukturyzowano hutnictwo żelaza. We wszystkich zakładach zatrudnienie spadło, w porównaniu z 1985 rokiem o ponad 100%. Huta metali nieżelaznych w Będzinie jest w stanie likwidacji (2015 r.). Zamknięte zostały 4 wielkie zakłady z branży przemysłu włókienniczo-odzieżowego w Sosnowcu. Tradycje krawieckie na bazie jednego z nich kontynuuje firma Sakho. Zamknięte zostały zakłady przemysłu obuwniczego w Będzinie. Tam też zlikwidowano zakłady przemysłu cukierniczego. Likwidacji lub restrukturyzacji uległo wiele zakładów przemysłu metalowego i elektrotechnicznego – głównie w Sosnowcu. <br /> <br /> Podczas przemian gospodarczych ujawniły się także czynniki prorozwojowe. Kluczowym stymulatorem polityki ekonomicznej regionu w zakresie nowych inwestycji jest Katowicka Specjalna Strefa Ekonomiczna (Podstrefa Sosnowiecko-Dąbrowska). W Zagłębiu Dąbrowskim Strefa posiada 7 obszarów inwestycyjnych – 5 w Sosnowcu, 2 w Dąbrowie Górniczej i 1 w Siewierzu. Największy potencjał w nowo-wybudowanych zakładach przemysłowych Podstrefy Sosnowiecko-Dąbrowskiej posiadają branże: elektrotechniczna (szczególnie ta pracująca na potrzeby przemysłu motoryzacyjnego), metalowa i maszynowa oraz chemiczna. Najważniejsi inwestorzy przemysłowi w regionie Zagłębia Dąbrowskiego to obecnie: Arcelor Mittal (2 zakłady), Magneti Marelli (2 zakłady), Bitron, Brembo, Caterpillar, CEBI, Elecrolux, Ferroli, Ficomirrors, Final, Foster Wheeler, Gimplast, Heraeus Electro Nite, Hobas System, Hoermann, Johnson Electric, Kreisel, Milmet-Vitkovice, Nadwozia Partner, Plastic Components Fuel Systems, Polskapresse, Process Electronic, Saint Gobain, Tauron Wytwarzanie, Watt, Zakłady Mięsne Silesia.<br /> <br /> ==Transport i logistyka==<br /> <br /> Zagłębie Dąbrowskie jest ważnym ośrodkiem, a w zasadzie regionem koncentrującym układy komunikacji drogowej i kolejowej, a także lotniczej. Po 2000 roku rośnie także jego rola w stale rozbudowywanej branży logistycznej. <br /> <br /> W granicach Zagłębia Dąbrowskiego zlokalizowane są między innymi:<br /> # Międzynarodowy Port Lotniczy „Katowice” w Pyrzowicach (w całości);<br /> # Autostrada A1 – fragment na terenie gminy Ożarowice;<br /> # Droga ekspresowa S1 na odcinku Sosnowiec (Węzeł Jęzor) – Dąbrowa Górnicza i Wojkowice Kościelne – Pyrzowice (Węzeł Pyrzowice);<br /> # DK1 na odcinku Dąbrowa Górnicza – Wojkowice Kościelne – Siewierz i dalej w kierunku Częstochowy;<br /> # DK 86, na odcinku Sosnowiec – Wojkowice Kościelne;<br /> # DK 94 na odcinku czeladź – Będzin – Sosnowiec – Dąbrowa Górnicza – Sławków;<br /> # DK 78 na odcinku od miejscowości m przez Siewierz w kierunku Zawiercia;<br /> # DK 79 na odcinku Sosnowiec-Modrzejów – Sosnowiec-Węzeł Jęzor;<br /> # Linia kolejowa E-65 – fragment od granic Dąbrowy Górniczej z Łazami do granicy Sosnowca z Katowicami; <br /> # Linia kolejowa C-E-65/2 – fragment na odcinku od granicy Dąbrowy Górniczej z Łazami do granicy Sosnowca z Jaworznem;<br /> # Linia kolejowa E-30 – fragment w rejonie stacji Jęzor w Sosnowcu;<br /> # Linia Kolejowa Szerokotorowa – LHS (dawniej Linia Hutniczo-Siarkowa) – fragment w granicach Sławkowa;<br /> # Dworzec kolejowy: Sosnowiec Główny, na którym zatrzymują się niemal wszystkie pociągi w ruchu pasażerskim włączając w to ICP („Pendolino”);<br /> # Euroterminal „Sławków”;<br /> # Centrum logistyczne Prologis Park II w Będzinie; <br /> # Centrum Logistyczne Alliance Silesia Logistics Centre w Czeladzi; <br /> # Centrum Logistyczne Logicor w Czeladzi; <br /> # Centrum Logistyczne Eurocash w Czeladzi; <br /> # Centrum Logistyczne „Panattoni” w Czeladzi i Sosnowcu;<br /> # Centrum Logistyczne Prologis w Dąbrowie Górniczej;<br /> # Centrum Logistyczne Raben w Sosnowcu;<br /> # Centrum Logistyczne Jeromino Martins w Sosnowcu;<br /> # Silesian Logistics Centre w Sosnowcu; <br /> # Centrum Logistyczne Hines w Sosnowcu; <br /> # Centrum Logistyczne Inter Cars w Sosnowcu;<br /> # Centrum Logistyczne 7R Logistic w Sosnowcu; <br /> # Salzgitter Mannesmann w Sosnowcu.<br /> <br /> ==Dziedzictwo kultury materialnej Zagłębią Dąbrowskiego==<br /> <br /> Zagłębie Dąbrowskie w ścisłym tego słowa znaczeniu jest regionem historyczno-kulturowym o relatywnie krótkich dziejach, obejmujących ostatnie trzy stulecia. Sięgając jednak głębiej w przeszłość (Księstwo siewierskie) stwierdzić należy, że dziedzictwo kulturowe regionu ma relatywnie duży potencjał i w okresach wcześniejszych. Wynika to z bogatej przeszłości epoki „przedzagłębiowskiej”, z czasów kiedy region stanowił fragment małopolskiego województwa krakowskiego. W kulturze materialnej regionu zdecydowanie dominują obiekty sakralne. Ważne znaczenie mają także obiekty warowne i obiekty dziedzictwa przemysłowego.<br /> <br /> *Wybrane obiekty nie-sakralne i rozplanowania urbanistyczne w układzie przestrzennym:<br /> <br /> <br /> *Będzin<br /> # Wzgórze Zamkowe z zamkiem średniowiecznym z XIV w. i pozostałościami po grodzie z IX-XIV w. oraz zabytkowym cmentarzem żydowskim z początku XIX w. i podziemiami z poł. XX w.;<br /> # Zabytkowy układ urbanistyczny miasta z poł. XIV w. wraz z zachowanymi pozostałościami murów miejskich i częściowo zdewastowanym układem dawnego rynku;<br /> # Układ pałacowo-parkowy [[Mieroszewscy|Mieroszewskich]] w dzielnicy Gzichów z początku XVIII w.; <br /> # Układ pałacowo-parkowy [[Ciechanowscy|Ciechanowskich]] w Grodźcu z XIX w.; <br /> # Zabytkowy układ osiedla patronackiego Koszelew z II poł. XIX w.;<br /> <br /> *Czeladź<br /> # Zabytkowy układ urbanistyczny miasta średniowiecznego z XIV w.(być może z II poł. XIII w.) wraz z zabytkowym budynkiem przy ul. Rynkowej z poł. XVI w.; <br /> # Zabytkowy układ urbanistyczny osiedla patronackiego w dzielnicy Piaski z początku XX wieku;<br /> # Zabytkowe obiekty dawnej [[Kopalnia Saturn|kopalni Saturn]], w tym zachowane obiekty eksploatacyjne, Pałac Saturna i Pałac „pod Filarami” z końca XIX i XX w.;<br /> <br /> *Dąbrowa Górnicza<br /> # Budynek Zarządu Okręgu Zachodniego z poł. XIX w.;<br /> # Kopalnia ćwiczebna z XX w.;<br /> # Znacząco zdewastowane układy urbanistyczno-architektoniczne osiedli patronackich [[Kopalnia Reden|Kopalni Reden]] (Reden) i [[Huta Bankowa|Huty Bankowej]] (Śródmieście) z XIX i początku XX w.;<br /> # Socrealistyczny budynek [[Pałacu Kultury Zagłębia]] z poł. XX w.; <br /> <br /> *Dobieszowice<br /> # Dwór z XVI w. ;<br /> <br /> *Siewierz<br /> # Zabytkowy układ urbanistyczny miasta średniowiecznego z XIII w., wraz z dobrze zachowanymi pierzejami rynkowymi i siecią uliczek oraz znajdująca się przy nich zabytkowa zabudowa z XVIII-początku XX w.;<br /> # Zamek biskupi, obecnie w częściowej ruinie z XIV w.; <br /> <br /> *Sławków<br /> # Zabytkowy układ urbanistyczny miasta średniowiecznego z XIII w., wraz z dobrze zachowanymi pierzejami rynkowymi i siecią uliczek oraz znajdująca się przy nich zabytkowa zabudowa z XVII-początku XX w.;<br /> # Zabytkowa drewniana austeria (karczma) z XVIII w.;<br /> # Ruiny zamku biskupów krakowskich z XIV w.;<br /> <br /> *Sosnowiec<br /> # Zabytkowy T-kształtny układ urbanistyczny miasta kolejowego wraz z budynkami nadgranicznego dworca kolejowego z poł. XIX-początku XX w.;<br /> # Zabytkowy układ urbanistyczno-architektoniczny wraz z budynkiem dworca granicznego dawnej [[Kolej Warszawsko-Wiedeńska|Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej]] w Granicy (dziś. Maczki);<br /> # Zamek rycerski w dzielnicy Sielec z XIV/XVII w.;<br /> # Zabytkowe układy pałacowo-parkowe przemysłowców i właścicieli ziemskich: [[Dietlowie|Dietlów]], [[Schoenowie|Schoenów]], Mieroszewskich z początku XIX-początku XX w.;<br /> # Zabytkowe osiedla patronackie wraz dziedzictwem urbanistyczno-architektonicznym w dzielnicach: Ostrowy Górnicze, Dańdówka, Sielec, Dębowa Góra, Klimontów; Kazimierz Górniczy, Milowice, Pogoń, Porąbka;<br /> # „[[Trójkąt Trzech Cesarzy|Trójkąt Trzech Cesarzy]]” w dzielnicy Niwka z XIX-początku XX w.;<br /> # Pamiątkowe tablice i pomniki wybitnych osób kultury światowego formatu – [[Jan Kiepura|Jana Kiepury]], [[Władysław Szpilman|Władysława Szpilmana]] i [[Pola Negri|Poli Negri]], a związanych z miastem;<br /> # Zdewastowane układy urbanistyczne dawnych miasteczek - Modrzejowa i Niwki z XVIII w. wraz z zachowanym cmentarzem żydowskim w Modrzejowie (XVIII w.).<br /> <br /> *Wybrane obiekty sakralne w układzie chronologicznym:<br /> # Kościół pw. Św. Jana Chrzciciela w Siewierzu z XI w.<br /> # Kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego i Św. Mikołaja w Sławkowie z XIII-XIX w. <br /> # Kościół pw. Św. Macieja Apostoła w Sławkowie z XIII-XIX w.<br /> # Kościół pw. Św. Trójcy w Będzinie z XIV w.<br /> # Kościół pw. Św. Marcina i Doroty w Wojkowicach Kościelnych z XIV w.<br /> # Kościół pw. Św. Jakuba Apostoła w Sączowie z XV w. <br /> # Kościół pw. Św. Mikołaja w Targoszycach z XV-XIX w. <br /> # Kościół pw. Św. Tomasza w Będzinie z XVI w. <br /> # Kościół pw. Św. Wawrzyńca w Bobrownikach (drewniany) z XVI-XX w. <br /> # Kościół pw. Sw. Walentego i Barbary w Siewierzu z początku XVII w. <br /> # Kościół pw. Św. Doroty w Będzinie-Grodźcu z XVII w. <br /> # Kościół pw. Narodzenia NMP i św. Antoniego z XVII w. <br /> # Kościół pw. Św. Katarzyny w Będzinie Grodźcu z poł. XVIII w.<br /> # Kościół pw. Św. Joachima w Sosnowcu-Zagórzu z XVIII i XIX w. <br /> # Kościół pw. Św. Jakuba w Siewierzu z początku XIX w.<br /> # Kościół Ewangelicki w Sosnowcu z końca XIX w. <br /> # Kościół pw. Wszystkich Świętych w Siemonii z końca XIX w. <br /> # Dom Modlitwy Mizrachi w Będzinie z końca XIX w. <br /> # Cerkiew pw. Św. Wiery, Nadziei, Luby i matki ich Zofii w Sosnowcu z końca XIX w. <br /> # Bazylika katedralna Wniebowzięcia NMP w Sosnowcu z przeł. XIX/XX w. <br /> # Bazylika NMP Anielskiej w Dąbrowie Górniczej z przeł. XIX/XX w. <br /> # Kościół pw. Św. Stanisława Biskupa i Męczennika w Czeladzi z początku XX w. <br /> # Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa w Dąbrowie Górniczej-Strzemieszycach z początku XX w.<br /> # Kościół pw. NMP – Sanktuarium Polskiej Golgoty Wschodu w Będzinie Syberce z końca XX w. <br /> <br /> *Wybrane obiekty i instytucje kultury eksponujące i archiwizujące dziedzictwo duchowe oraz materialne regionu<br /> <br /> # Muzeum Zagłębia w Będzinie – Oddział zlokalizowany w zamku będzińskim;<br /> # Muzeum Zagłębia w Będzinie – Oddział zlokalizowany w Pałacu Mieroszewskich (Gzichów);<br /> # Teatr Dzieci Zagłębia im. J. Dormana w Będzinie<br /> # Muzeum „Saturn” w Czeladzi;<br /> # Galeria „Elektrownia” w Czeladzi;<br /> # Muzeum Miejskie „Sztygarka” w Dąbrowie Górniczej wraz kopalnią ćwiczebną i Parkiem Militarno-Historycznym „Reduta” (Stara Dąbrowa);<br /> # Pałac Kultury Zagłębia w Dąbrowie Górniczej;<br /> # Izba Tradycji i Kultury Dawnej w Siewierzu;<br /> # Zamek w Siewierzu – ekspozycja;<br /> # Muzeum Regionalne (Dział Kultury Dawnej) w Sławkowie;<br /> # Muzeum w Sosnowcu (Pogoń);<br /> # Sosnowieckie Centrum Sztuki „Zamek Sielecki”;<br /> # Teatr Zagłębia w Sosnowcu;<br /> # Miejski Klub im. Jana Kiepury – Energetyczne Centrum Kultury;<br /> # Stowarzyszenie Twórców Kultury Zagłębia Dąbrowskiego – Biblioteka Miejska w Sosnowcu<br /> # Izba Pamięci Trójkąta Trzech Cesarzy w Sosnowcu (Niwka);<br /> # Muzeum Geologiczne przy WNoZ Uniwersytetu Śląskiego w Sosnowcu (Pogoń).<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> # Czekalski S., Zagłębie Dąbrowskie zawsze po drodze, wyd. Oddział PTTK w Sosnowcu, Sosnowiec 2012. <br /> # Kantor-Mirski M.,Z przeszłości Zagłębia Dąbrowskiego i okolicy, wyd. Towarzystwo Naukowe Zagłębia Dąbrowskiego, Sosnowiec 1931.<br /> # Krzysztofik R., Prawo miejskie jako wyznacznik faz i procesów urbanizacji historycznej w byłym województwie katowickim, &quot;Geographia Studia et Dissertationes&quot; 2000, t. 23, s. 159-173.<br /> # Przemsza-Zieliński J., Historia Zagłębia Dąbrowskiego, wyd. „Sowa-Press”, Sosnowiec 1992-1994. <br /> # Tkocz M., Zmiany gospodarcze Zagłębia Dąbrowskiego w okresie funkcjonowania Polski w Unii Europejskiej, w: 10 lat Zagłębia Dąbrowskiego w Unii Europejskiej, red. M. Barański, wyd. Zagłębiowska Oficyna Wydawnicza, Sosnowiec 2014,<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Archidiecezja_katowicka&diff=5524 2016-07-17T09:26:02Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Wyznania i religie]]<br /> [[Kategoria:Historia]]<br /> [[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]<br /> [[Kategoria:Tom 1 (2014)]]<br /> Autor:[[ ks.prof.dr hab. Jerzy Myszor]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> ::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)|TOM: 1 (2014)]] <br /> [[Plik:Mapaarchi.png|400px|thumb|right|Mapa Archidiecezji Katowickiej]]<br /> <br /> ==Archi(diecezja) katowicka==<br /> <br /> ===Terytorium i ludność===<br /> [[Plik:Katedra-Chrystusa-Króla-w-Katowicach.png|400px|thumb|right|Katedra Chrystusa Króla w Katowicach]]<br /> <br /> Po zakończeniu [[Pierwsza wojna światowa|I wojny światowej]] mieszkańcy [[Górny Śląsk|Górnego Śląska]] w [[Plebiscyt|plebiscycie]] mieli zadecydować o przynależności politycznej swego regionu. Wyniki plebiscytu i ich zakwestionowanie przez [[Powstania śląskie|III powstanie śląskie]] stały się podstawą do ostatecznego podziału Górnego Śląska, dokonanego przez [[Konferencja Ambasadorów|Konferencję Ambasadorów]] 20 października 1921 roku. Problemy narodowościowe miało rozwiązać specjalne porozumienie tzw. [[Polsko-Niemiecka Konwencja Górnośląska|konwencja genewska]] podpisana 15 maja 1922 roku. Formalna zmiana przynależności państwem spornych terenów nastąpiła 15 czerwca 1922 roku&lt;ref&gt;E. Długajczyk, Podział Górnego Śląska w 1922 roku, Katowice 2002, s. 14-15&lt;/ref&gt;.<br /> Na mocy dekretu papieża Piusa XI &quot;Sanctissimus Dominus noster&quot; z dnia 7 listopada 1922 roku przydzielona Polsce część Górnego Śląska, podlegająca kościelnie biskupowi wrocławskiemu, miała stanowić samoistną i zależną &quot;bezpośrednio od Stolicy Apostolskiej administraturę&quot;. Jej kierownictwo Stolica Apostolska powierzyła salezjaninowi pochodzącemu ze Śląska, ale wychowanemu w Turynie - ks. [[August Hlond|Augustowi Hlondowi]]. Do pełnego usamodzielnia tej części Śląska pod względem kościelnym doszło w wyniku porozumienia Stolicy Apostolskiej i Państwa Polskiego na gruncie konkordatu z 1925 roku. Nowa jednostka organizacyjna Kościoła, katolicka - diecezja katowicka zwana również śląską, powołana została do życia bullą papieża Piusa XI “Vixdum Poloniae unitas&quot; z 28 października 1925 roku i weszła jako sufragania w skład metropolii krakowskiej. Okoliczności powstania diecezji katowickiej wskazują na ścisły związek problemów kościelnych z aspiracjami narodowymi i politycznymi regionu śląskiego, który stał się częścią składową odrodzonej Rzeczypospolitej Polskiej&lt;ref&gt;W. Musialik, Postawa duchowieństwa górnośląskiego w okresie plebiscytu, [w:] Rola i miejsce Górnego Śląska w Drugiej Rzeczypospolitej. Materiały z sesji naukowej [...], red. M. W. Wanatowicz, Bytom-Katowice 1995, s. 264-269&lt;/ref&gt;.<br /> Jej obszar powstał z połączenia dwóch różniących się geograficznie i historycznie części: dawnego [[Wikariat generalny w Cieszynie|Wikariatu Cieszyńskiego]] (do końca I wojny światowej był częścią Austro-Węgier) oraz Górnego Śląska, który od 1742 roku należał do Prus.<br /> Granice diecezji, liczącej 4225 km kw., pokrywały się prawie w całości z granicami województwa śląskiego. W 1938 roku, na krótko, biskupowi katowickiemu przekazano pod zarząd jeszcze jeden fragment diecezji wrocławskiej, leżącej na terytorium Czechosłowacji, tzw. [[Zaolzie]], w sumie trzy dekanaty: Frysztat, [[Dekanat jabłonkowski|Jabłonków]] i [[Dekanat karwiński|Karwina]]. Dodatkowo 13 stycznia 1939 roku bp [[Stanisław Adamski]] przejął zarząd nad skrawkiem [[Diecezja nitrzańska|diecezji nitrzańskiej]] w okręgu czadeckim ( dwie parafie: Czerne i Skalite). Z dniem 1 stycznia 1940 roku Zaolzie powróciło pod jurysdykcję biskupa wrocławskiego&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999, s. 87-93&lt;/ref&gt;.<br /> [[Plik:Katedra Chrystusa Króla.jpg|400px|thumb|right|Wnętrze katedry Chrystusa Króla w Katowicach, ze zbiorów [http://www.encyklo.pl/index.php5?title=Strona_g%C5%82%C3%B3wna E-ncyklopedii]]]<br /> W 1992 roku po kilku latach przygotowań, papież Jan Paweł II bullą „Totus Tuus Poloniae Populus” z dnia 25 marca 1992 roku dokonał reorganizacji terytorialnej Kościoła w Polsce. Powstało 13 nowych diecezji, w tym [[Diecezja gliwicka|gliwicka]] i [[Diecezja bielsko-żywiecka|bielsko-żywiecka]], które przejęły niektóre dekanaty należące do diecezji katowickiej.<br /> Diecezja katowicka została podniesiona do rangi archidiecezji i wraz z diecezjami gliwicką i [[Diecezja opolska|opolską]], stanowi metropolię katowicką (zwaną też [[Metropolia górnośląska|metropolią górnośląską]]). Głównymi patronami archidiecezji są [[Kult Matki Boskiej Piekarskiej|Matka Boża Piekarska]] oraz [[św. Jacek]]&lt;ref&gt;J. Myszor, Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2010, s. 97&lt;/ref&gt;.<br /> W latach 1925- 1954 głównym kościołem diecezji (katedra) był [[Kościół św. Piotra i Pawła w Katowicach|kościół p.w. św. Piotra i Pawła w Katowicach]], a po ukończeniu budowy, jego rolę przejęła budowana od 1930 roku [[Katedra Chrystusa Króla w Katowicach|katedra p. w. Chrystusa Króla w Katowicach]], poświęcona 30 października 1955 roku przez biskupa [[Zdzisław Goliński|Zdzisława Golińskiego]]&lt;ref&gt;J. Myszor, Duszpasterstwo w katedrze Chrystusa Króla i parafii katedralnej, [w:] Katedra Chrystusa Króla w Katowicach, pod red. S. Puchały i A. Liskowackiej, Katowice 2000, s. 131-137&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ===Katolicy, sieć dekanalna===<br /> <br /> Nowa diecezja w 1925 roku liczyła ok. 915 tys. wiernych, w 1938 - 1305 tys., 1986 - 2357 tys. wiernych. Statystyka diecezji katowickiej z 1938 roku podaje, że na terenie diecezji przebywało także 111 grekokatolików, 67685 ewangelików, 19124 Żydów, 53 prawosławnych, 1401 członków innych wyznań oraz 399 ateistów. Dane statystyczne z 1927 roku wykazują, że na Górnym Śląsku wśród wyznań protestanckich najliczniej był reprezentowany [[Kościół ewangelicko-augsburski i helweckiego wyznania|Kościół Ewangelicko-Augsburski i Helweckiego Wyznania]]. Większość z nich przyznawała się do narodowości niemieckiej. Na Górnym Śląsku mieszkało ok. 61 tys. jego członków, czyli 6,2% ogółu mieszkańców, na Śląsku Cieszyńskim 45 tys. -32% ogółu mieszkańców. Prócz tego największego Kościoła ewangelickiego, w górnośląskiej części województwa śląskiego istniał [[Kościół ewangelicko-unijny|Ewangelicki Kościół Unijny]] (część Kościoła staropruskiej unii ewangelickiej; wynik zjednoczenia wyznań kalwińskiego i luterskiego). Poza tymi Kościołami na Śląsku funkcjonował [[Żydowski Związek na Śląsku|Żydowski Związek]] w postaci niezależnych od siebie gmin synagogalnych oraz kilka mniejszych grup wyznaniowych i sekt&lt;ref&gt;J. Myszor, Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2010, s. 47&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Na Górnym Śląsku na początku lat trzydziestych XX wieku żyło ponad 100 tys. ludzi używających języka niemieckiego. W duszpasterstwie władze diecezji katowickiej zakładały jednak, że w diecezji istnieje, większe niż podawały państwowe statystyki, zapotrzebowanie na język niemiecki. Według obliczeń kurialnych w 1933 roku diecezja liczyła 1195 395 katolików, z tego 149153 byli to katolicy narodowości niemieckiej, czyli 12,4%, co by oznaczało, że różnica między danymi państwowymi a kościelnymi wynosiła ok. 5%. Mieli oni możliwość uczestniczenia we mszach św. i nabożeństwach sprawowanych w języku niemieckim. Liczba Niemców w diecezji w okresie dwudziestolecia międzywojennego systematycznie cofała się (spowodowane to było licznymi wyjazdami do Niemiec). Znaczna część ludności narodowości niemieckiej została wysiedlona po zakończeniu [[Druga wojna światowa|II wojny światowej]]. <br /> W chwili tworzenia diecezji katowickiej, jej strukturę terytorialną tworzyło 18 dekanatów i 179 parafii i stacji duszpasterskich. Bardzo szybko przybywało nowych kościołów i parafii. W minionym okresie kilkakrotnie dochodziło do podziału diecezji na nowe dekanaty&lt;ref&gt; J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999, s. 93-95&lt;/ref&gt;. Jeszcze za rządów wikariusza kapitulnego J. Piskorza, 13 V 1955 r. powołano do życia 8 nowych dekanatów, przez co ich liczba wzrosła do 27. W 1958 r. dokonany został nowy podział dekanatów - przybyło 5. W 1988 roku diecezja katowicka składała się z 42 dekanatów, 398 parafii, przy 2,5 mln liczbie wiernych. W 1992 roku w wyniku nowego podziału administracyjnego Kościoła w Polsce uszczuplone zostało terytorium diecezji katowickiej: diecezji gliwickiej przekazano 6 dekanatów (200 tys. wiernych), a diecezji bielsko-żywieckiej – 8 dekanatów (350 tys. wiernych). W skład nowo ukształtowanej archidiecezji wchodzą 34 dekanaty podzielone na 319 parafii (stan 2013). Obecnie archidiecezję katowicką zamieszkuje ok. 1496 tys. mieszkańców, w tym ok. 1400 tys. deklaruje się jako katolicy. <br /> W latach 1945-1956 w diecezji, mimo wielkich przeszkód czynionych przez władze polityczne i administracyjne, zostało wybudowanych 28 nowych kościołów, niektóre tylko w formie tymczasowych kaplic. Wiele obiektów sakralnych zostało mocno uszkodzonych podczas działań wojennych, a kilka drewnianych kościołów całkowicie spłonęło. W latach 1945-1989, mimo szczególnie niesprzyjających warunków politycznych, wybudowano ponad 150 nowych kościołów. Następnych kilkadziesiąt powstało po 1989 roku&lt;ref&gt;W. Skworc, Budownictwo kościołów w diecezji katowickiej w latach 1945-1989, Katowice 1996, s. 112&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ===Biskupi diecezjalni i biskupi pomocniczy===<br /> [[Plik:Prymas-August-Hlond.png|400px|thumb|right|Prymas August Hlond]]<br /> [[Plik:Matka Boska Piekarska.png|400px|thumb|right|Obraz Matki Boskiej Piekarskiej]]<br /> [[Plik:Ks.Emil Szramek.png|600px|thumb|right|Bł. ks.Emil Szramek]]<br /> Administracją Apostolską Śląska Polskiego, powołaną do życia w listopadzie 1922 roku kierował ks. August Hlond. Po utworzeniu diecezji katowickiej (śląskiej) został jej pierwszym biskupem. Po jego przejściu na stolicę prymasowską w Gnieźnie (1926 rok), ordynariuszem katowickim został pochodzący z diecezji poznańskiej ks. [[Arkadiusz Lisiecki]]. Rządził diecezją tylko cztery lata. Po jego śmierci, w 1930 roku, kolejnym rządcą diecezji został ks. Stanisław Adamski (również z Poznania). Swój urząd sprawował długo, bo aż 37 lat, z tym jednak, że w 1950 r. ze względu na stan zdrowia, otrzymał biskupa koadiutora w osobie ks. [[Herbert Bednorz|Herberta Bednorza]]. Kierował on diecezją wpierw jako biskup koadiutor, a po śmierci bpa Stanisława Adamskiego (12 XI 1967) jako samodzielny biskup. W 1985 roku przeszedł na emeryturę, a piątym ordynariuszem katowickim został ks. dr [[Damian Zimoń]] (od 1992 roku arcybiskup metropolita). Po przejściu na emeryturę, jego następcą został 20 października 2011 roku ks. dr [[Wiktor Skworc]]. <br /> Przez kilka lat swego istnienia diecezją kierował tylko jeden biskup, który w 1935 roku otrzymał biskupa pomocniczego (sufragana) – [[Teofil Bromboszcz|Teofila Bromboszcza]] (1934-1937). Po nim biskupami pomocniczymi byli: bp [[Juliusz Bieniek]] (1937-1978) , bp [[Józef Kurpas]] (1963-1992) , bp [[Czesław Domin]] (1970-1992) , bp [[Janusz Zimniak]] (1980-1992) , bp [[Gerard Bernacki]] (1988-2012) , bp [[Piotr Libera]] (1996-1998), bp [[Stefan Cichy]] (1998-2005) oraz bp [[Józef Kupny]] (2005-2013)&lt;ref&gt;J. Myszor, Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2010, s. 50-56&lt;/ref&gt;.<br /> Podczas okupacji, gdy biskupi zostali internowani, a następnie wygnani, diecezją kierował w randze wikariusza generalnego za zgodą ordynariusza wpierw ks. [[Franciszek Strzyż]], a po jego śmierci, ks. [[Franciszek Woźnica]]. W 1952 roku na tle sporu o katechizację w szkole, biskupi katowiccy ponownie zostali wygnani z diecezji, a na ich miejsce kapituła katedralna pod przymusem wybrała posłusznych władzom komunistycznym wikariuszy kapitulnych: ks. [[Filip Bednorz|Filipa Bednorza]], a po jego śmierci ks. [[Jan Piskorz|Jana Piskorza]] (wybrany 13 stycznia 1954 roku).<br /> <br /> ===Duchowieństwo diecezjalne===<br /> <br /> Duchowieństwo powstałej w 1925 roku diecezji rekrutowało się z kleru wrocławskiego, wychowanego i wykształconego w seminariach duchownych we Wrocławiu i Widnawie. Po plebiscycie, wobec perspektywy powstania w polskiej części Śląska nowej diecezji, część księży postanowiła pozostać po stronie niemieckiej, gdy tymczasem inna grupa przeniosła się na stronę polską w obawie przed prześladowaniami za swoje przekonania narodowe. <br /> Diecezja rozpoczynała swe istnienie mając do dyspozycji ok. 300 księży. Spośród nich: 64 uważało się za Niemców, a 4 z nich posiadało obywatelstwo niemieckie. W 1922 roku Administrator Apostolski ks. August Hlond przyjął również do pracy w diecezji grupę księży z innych diecezji, w tym kilku spoza granic odrodzonej Polski. Problemy narodowościowe diecezji katowickiej oraz brak odpowiedniej liczby wykładowców z zakresu teologii skłoniły bpa Augusta Hlonda do podjęcia decyzji o założeniu seminarium duchownego w Krakowie, mimo że papież Pius XI doradzał założenie seminarium w Katowicach. W okresie międzywojennym na jednego duchownego przypadło w diecezji 3385 wiernych. W tym okresie śląskie seminarium duchowne w Krakowie cieszyło się napływem dużej liczby kandydatów do kapłaństwa; w seminarium duchownym w Krakowie kształciło się w 1935 roku 159 alumnów&lt;ref&gt;M. Zyzak, Dzieje Wyższego Śląskiego Seminarium Duchownego po II wojnie światowej, [w:] Wyższe Śląskie Seminarium Duchowne 1924-2004, Katowice 2004, s. 51-78&lt;/ref&gt;.<br /> W 1939 roku diecezja katowicka liczyła ok. 500 księży. Ponadto w diecezji zatrudnionych było w duszpasterstwie lub tylko przebywało na jej terenie 65 zakonników. W okresie między wrześniem 1939 a styczniem 1940 roku do opuszczenia diecezji zmuszonych zostało 31 księży, których przyjęły sąsiednie diecezje: archidiecezja krakowska, tarnowska, kielecka, częstochowska oraz sandomierska. W wojsku polskim jako kapelani służyło 24 księży wywodzących się z diecezji katowickiej, 10 z nich zostało zmobilizowanych w ostatnich dniach sierpnia 1939 roku i podzieliło losy swoich jednostek wojskowych. W czasie II wojny światowej do służby w niemieckim wojsku zostało powołanych z terenu diecezji katowickiej ponad 50 księży diecezjalnych i 22 zakonników. W czasie okupacji duchowieństwo katowickie spotkały liczne represje. Najczęstszymi powodami prześladowań był udział księży w powstaniach śląskich i plebiscycie, wybitne zasługi dla kultury polskiej w okresie międzywojennym, działalność podziemna w nielegalnym ruchu charytatywnym i zbrojnym ruchu oporu AK, szczególne zasługi dla duszpasterstwa, czy też niestosowanie się do zakazów władz okupacyjnych w zakresie duszpasterstwa. W sumie 157 księży zostało dotkniętych różnego rodzaju represjami (45 księży i kleryków poniosło śmierć). Dwóch duchownych zmęczonych w obozach koncentracyjnych zostało ogłoszonych w 1999 roku błogosławionymi: ks. [[Emil Szramek]] i ks. [[Józef Czempiel]]&lt;ref&gt;J. Myszor, Stosunki Kościół - państwo okupacyjne w diecezji katowickiej 1939 -1945, Katowice 1992, 2 wyd. 2010 s. 158-181; H. Olszar, Straty śląskiego duchowieństwa wojskowego i cywilnego (1939-1945). Przyczynek do strat inteligencji śląskiej, [w:] Wojskowa służba śląskich duchownych 1918–1980, pod red. Z. Kapały i J. Myszora, Katowice 1999, s. 138–148&lt;/ref&gt;.<br /> Po zakończeniu wojny, więzienia, obozy koncentracyjne, wyroki śmierci, ale także migracja duchownych (kapelani w wojsku na Zachodzie) oraz naturalne zgony spowodowały poważne zmniejszenie się liczby duchowieństwa. W 1947 roku liczba księży spadła z 570 w 1940 roku do 540 w 1947. Pewna, bliżej nieokreślona liczba duchownych związana z duszpasterstwem wojskowym pozostała na Zachodzie i z powodów politycznych nie wyrażała ochoty na powrót. W pierwszych dniach po zakończeniu okupacji, diecezja przyjęła duszpasterstwa na okres przejściowy lub stały kilkunastu księży obcych diecezji&lt;ref&gt;J. Krętosz, Duchowieństwo Archidiecezji Lwowskiej na terenie Diecezji Katowickiej po 1945 r. SSHT 2004, t. 37, z. 2, s. 203-219&lt;/ref&gt;.<br /> Ówczesne władze usiłowały także podzielić wewnętrznie duchowieństwo przez propagowanie tzw. [[Ruch księży patriotów|ruchu księży patriotów]]. Do tego ruchu koncesjonowanego przez władze polityczne Polski Ludowej włączyło się czynnie ok . 20-30 duchownych. Część z nich została wykorzystana przez władze bezpieczeństwa jako tzw. tajni informatorzy&lt;ref&gt;J. Żurek, Ruch „księży patriotów” w województwie katowickim w latach 1949-1956, Warszawa-Katowice 2008, s. 335&lt;/ref&gt;.<br /> Po wojnie liczba duchownych systematycznie wzrastała. Aż do 1980 roku śląskie seminarium mieściło się w Krakowie. Od czasu usunięcia Wydziału Teologicznego z Uniwersytetu Jagiellońskiego, klerycy odbywali studia teologiczne w ramach studium domowego. Dzięki staraniom bpa H. Bednorza 3 listopada 1980 roku siedziba [[Wyższe Śląskie Seminarium Duchowne w Katowicach|Wyższego Śląskiego Seminarium Duchownego]] z Krakowa została przeniesiona do Katowic i znalazła miejsce w gmachu dawnego gimnazjum św. Jacka przy ul. Wita Stwosza. Obecnie alumni studiują na [[Wydział Teologiczny Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach|Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach]] powstałym w 2001 roku, a formację duchową otrzymują w seminarium duchownym&lt;ref&gt;W. Myszor, Wyższe Śląskie Seminarium Duchowne i Wydział Teologiczny Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, [w:] Wyższe Śląskie Seminarium Duchowne 1924-2004, Katowice 2004, s. 79-86&lt;/ref&gt;.<br /> Duchowieństwo diecezji katowickiej liczy dziś prawie 1078 księży. Kilkudziesięciu z nich pracuje na misjach oraz w krajach, gdzie brakuje miejscowych duchownych. W 1997 roku oddano do użytku [[Dom Księży Emerytów]]. Biskupa diecezjalnego w kierowaniu Kościołem lokalnym wspierają liczne wydziały kurialne i instytucje odpowiedzialne za poszczególne sektory życia duszpasterskiego.<br /> <br /> ===Zakony i zgromadzenia===<br /> <br /> Na terenie diecezji katowickiej powstało również wiele domów zakonnych męskich i żeńskich. Z chwilą powstania diecezji katowickiej, na jej terenie znalazły się niektóre stare zakony i zgromadzenia: franciszkanie, bonifratrzy i jezuici lub przybyły nowe: kamilianie, oblaci, salezjanie i werbiści. Bonifratrzy w okresie międzywojennym posiadali na terenie diecezji katowickiej dwa ośrodki: w [[Cieszyn|Cieszynie]] (zał. 1694) i w [[Bogucice|Bogucicach]] (zał. 1874); zajmowali się opieką przede wszystkim chorymi w szpitalach przez siebie założonych. W 1902 roku [[Panewniki|Panewnikach]] w pobliżu Katowic osiedlili się franciszkanie, którzy doprowadzili do powstania największego założenia klasztornego na Górnym Śląsku&lt;ref&gt;Schematyzm archidiecezji katowickiej 2013, s. 573-579&lt;/ref&gt;.<br /> Po zakończeniu II wojny światowej obecność męskich zgromadzeń zakonnych w zasadzie nie uległa większym zmianom. Zmienił się natomiast charakter ich obecności w diecezji. Po likwidacji Niższych Seminariów Duchownych, większość zakonów i zgromadzeń zakonnych zajęła się duszpasterstwem parafialnym. Utrzymało się tylko Wyższe Seminarium Duchowne Ojców Franciszkanów w Katowicach Panewnikach. Po reorganizacji diecezji i powstaniu metropolii górnośląskiej, zakony i zgromadzenia zakonne zajmują się głównie duszpasterstwem parafialnym: franciszkanie (6 parafii), oblaci (1), salezjanie (3), salwatorianie (2) werbiści (1), dominikanie (1)&lt;ref&gt;Ch. Kurek, Działalność zakonów i zgromadzeń zakonnych męskich na terenie diecezji katowickiej w latach 1925-1973, Nasza Przeszłość 44 (1975), s. 185-208; Schematyzm archidiecezji katowickiej 2013, s. 573-579&lt;/ref&gt;.<br /> W spuściźnie po diecezji wrocławskiej diecezja katowicka przejęła kilka żeńskich zgromadzeń zakonnych, z których najliczniejsze były dwa: boromeuszki i służebniczki. Pierwsze zostały sprowadzone do parafii górnośląskich przez duszpasterzy z uwagi na swoje zaangażowanie w służbie chorym w szpitalach oraz w ramach tzw. ambulatoryjnej opieki prowadzonej na terenie parafii. W 1923 roku boromeuszki na Śląsku posiadały trzy prowincję, w tym jedna obejmująca teren diecezji katowickiej, z domem macierzystym w Cieszynie. <br /> W chwili „otwarcia&quot;, na terenie diecezji katowickiej boromeuszki posiadały 52 placówki, w których przeciętnie pracowało na różnych stanowiskach (opiekunki chorych, pielęgniarki, opiekunki dzieci) od 5 do 15 sióstr. Najwięcej sióstr przebywało w domu macierzystym Cieszynie (80 sióstr, 33 nowicjuszki, 25 kandydatki). <br /> W 1939 roku dom prowincjalny z Cieszyna został przeniesiony do [[Rybnik|Rybnika]], a po zakończeniu wojny z dniem 1 lipca 1945 klasztor w [[Mikołów|Mikołowie]] stał się Domem Generalnym wydzielonej gałęzi ss. Boromeuszek. Drugim równie licznym zgromadzeniem żeńskim obecnym w diecezji katowickiej były służebniczki. Zajmowały się głównie prowadzeniem ochronek dla dzieci dla dzieci, ale również pracują jako pielęgniarki (Panewniki), pielęgniarki ambulatoryjne posługując osobom samotnym, starszym i potrzebującym pomocy medycznej. W 1928 roku na terenie w ówczesnej diecezji katowickiej służebniczki z gałęzi śląskiej (Leśnickiej) posiadały 30 placówek, z których najstarszym był dom w [[Skrzyszów|Skrzyszowie]]. Po zakończeniu wojny liczba placówek wynosiła 45, z tym, że zmianie uległ główny cel posługi. Z biegiem czasu, między innymi zgodnie z reformą oświaty forsowaną przez władze komunistyczne, siostry służebniczki pozbawiono wpływu na dzieci przez upaństwowienie wszystkich dotychczasowych ochronek prowadzonych przez siostry. <br /> Mniej placówek, chociaż równie zasłużone dla społeczności katolickiej, posiadały elżbietanki pracujące głównie w szpitalach (1928 – 7 placówek, 4 szpitale), jadwiżanki (5 placówek, w tym zakład wychowawczy w Bogucicach – 33 sióstr). Po reorganizacji sieci diecezjalnej i okrojeniu obszaru diecezji, w 1993 roku najwięcej placówek w archidiecezji katowickiej posiadają boromeuszki - 34 placówki, służebniczki - 30, elżbietanki - 14, jadwiżanki - 9. W sumie na terenie archidiecezji jest obecnie 30 zakonów, zgromadzeń i instytutów zakonnych oraz 2 zakony rycerskie. Większość z nich realizuje postawione sobie zadania w zgromadzeniach czynnych, angażując się w pracy o charakterze duszpasterskim jako katechetki. Prowadzą ochronki i sierocińce, kierują szpitalami lub wchodzą w skład personelu szpitalnego. Niektóre z nich z nich zajmują się kobietami zagrożonymi prostytucją, bezdomnością, prowadzą kuchnie dla bezdomnych, domy samotnej matki itp. Kontemplacyjne życie prowadzą siostry karmelitanki ([[Katowice]]) i wizytki (Rybnik)&lt;ref&gt;T. Kasperek, Rozwój i działalność żeńskich zgromadzeń zakonnych w diecezji katowickiej, Nasza Przeszłość 44 (1975), s. 209-228; Schematyzm archidiecezji katowickiej 2013, s. 579-594&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ===Duszpasterstwo===<br /> <br /> Duszpasterstwo diecezji katowickiej kontynuuje tradycje wrocławskie, jednocześnie wypracowało własne, które stały się odpowiedzią na nowe potrzeby wywołane zmianą przynależności politycznej tego regionu. Poza tradycyjnym podziałem najważniejszych obszarów duszpasterstwa: posługa sakramentalna, kaznodziejstwo i katechizacja oraz opieka społeczna (caritas) do specyficznych form duszpasterstwa jest zaangażowanie świeckich w bractwach, zgromadzeniach oraz ruchach kościelnych oraz ruch pielgrzymkowy ([[Bazylika Najświętszej Maryi Panny w Piekarach Śląskich|sanktuarium w Piekarach]]). <br /> Powstająca diecezja katowicka przejęła w spadku po diecezji wrocławskiej bardzo dobrze zorganizowaną sieć parafialnych stowarzyszeń o celach dewocyjnych i społeczno-kulturalnych. W 1934 roku staraniem bpa Stanisława Adamskiego nastąpiła centralizacja wszystkich stowarzyszeń społeczno-kulturalnych w diecezji w ramach [[Akcja Katolicka|Akcji Katolickiej]]. Natomiast bractwa i stowarzyszenia kościelne skupione zostały ramach [[Mija Wewnętrzna|Misji Wewnętrznej]]. Na specjalnych prawach funkcjonowały Związki Abstynenckie i Związek „Caritas”. Prawie 1/4 wiernych diecezji skupiona była w różnych organizacjach kościelnych. W 1950 roku władze polityczne doprowadziły do przejęcia ośrodków Caritas prowadzonych przez diecezję katowicka. Odtąd działalność charytatywna przeszła na poziom parafialny. Po wojnie, przez jakiś okres czasu, usiłowano w diecezji wskrzesić organizacje kościelne, ale po 1948 roku wskutek szykan, procesów i ostatecznie zakazu działalności wszystkie stowarzyszenia kościelne zawiesiły swoją działalność. Z biegiem lat świeccy katolicy zaczęli się zrzeszać w ramach coraz liczniej powstających ruchów kościelnych: [[Krucjata Wstrzemięźliwości]], [[Ruch Światło-Życie]], [[Ruch Dzieci Maryi]], [[Katolicka Odnowa w Duchu Świętym]], [[Legion Maryi]], [[Focolari]], [[Neokatechumenat]] i inne. Po 1989 roku możliwe stało się także zakładanie stowarzyszeń katolickich, takich jak: [[Akcja Katolicka]], czy [[Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży]]&lt;ref&gt;D. Bednarski, Bractwa pobożne, stowarzyszenia i ruchy kościelne w diecezji katowickiej (1945-1989), Katowice 2011&lt;/ref&gt;. Jeszcze czasach PRL-u specjalny status otrzymały: [[Duszpasterstwo Akademickie]], [[Duszpasterstwo Ludzi Pracy]], [[Duszpasterstwo Środowisk Twórczych]] oraz inne duszpasterstwa stanowe.<br /> Ważnymi wydarzeniami w powojennej historii diecezji katowickiej stały się: peregrynacja kopii obrazu Matki Bożej Jasnogórskiej w 1966 roku (właściwie to pielgrzymowała po parafiach sama rama, gdyż obraz został „aresztowany” w drodze do Katowic), Synod Diecezjalny, który odbywał się w latach 1972-1975, wizyta Ojca Świętego Jana Pawła II w Katowicach (20 czerwca 1983) oraz powstanie Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach (2000).<br /> W diecezji katowickiej funkcjonuje kilka sanktuariów, z których najbardziej znane są Piekary Śląskie. Co roku odbywają się tam pielgrzymki stanowe mężczyzn i młodzieńców oraz kobiet i dziewcząt. Przez wiele lat uczestniczył w nich jako metropolita krakowski kard. Karol Wojtyła. Diecezja posiada domy rekolekcyjne w [[Kokoszyce|Kokoszycach]] i [[Brenna|Brennej]], w których organizowane są liczne spotkania formacyjne oraz dni skupienia dla świeckich i duchownych.<br /> Dziełem charytatywnym zajmuje się Caritas Archidiecezji Katowickiej reaktywowana w 1989 roku. <br /> Znaczące miejsce w duszpasterstwie zajmują media katolickie związane z diecezją katowicką: tygodnik „[[Gość Niedzielny]]&quot; (powstał w 1925 roku), Księgarnia i Drukarnia św. Jacka (powołane do życia w 1925 roku), [[Radio eM|radio eM]] (diecezjalne radio funkcjonujące od 1994 roku), a także rozwijający się od kilku lat portal internetowy „[http://wiara.pl/ Wiara.pl]”.<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Schematyzm archidiecezji katowickiej 2013.<br /> #Długajczyk E., Podział Górnego Śląska w 1922 roku, Katowice 2002, s. 14-15.<br /> #Musialik W., Postawa duchowieństwa górnośląskiego w okresie plebiscytu, w: Rola i miejsce Górnego Śląska w Drugiej Rzeczypospolitej. Materiały z sesji naukowej..., red. M. W. Wanatowicz, Bytom-Katowice 1995, s. 264-269.<br /> #Myszor J., Duszpasterstwo w katedrze Chrystusa Króla i parafii katedralnej, w: Katedra Chrystusa Króla w Katowicach, red. S. Puchały i A. Liskowackiej, Katowice 2000, s. 131-137. <br /> #Myszor J., Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2010.<br /> #Myszor J., Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999, s. 93-95.<br /> #Skworc W., Budownictwo kościołów w diecezji katowickiej w latach 1945-1989, Katowice 1996.<br /> #Zyzak M., Dzieje Wyższego Śląskiego Seminarium Duchownego po II wojnie światowej, w: Wyższe Śląskie Seminarium Duchowne 1924-2004, Katowice 2004, s. 51-78.<br /> #Myszor J., Stosunki Kościół - państwo okupacyjne w diecezji katowickiej 1939 -1945, Katowice 1992, 2 wyd. 2010.<br /> #Olszar H., Straty śląskiego duchowieństwa wojskowego i cywilnego (1939-1945). Przyczynek do strat inteligencji śląskiej, w: Wojskowa służba śląskich duchownych 1918–1980, red. Z. Kapały i J. Myszora, Katowice 1999, s. 138–148.<br /> #Krętosz J., Duchowieństwo Archidiecezji Lwowskiej na terenie Diecezji Katowickiej po 1945 r. SSHT 2004, t. 37, z. 2, s. 203-219. <br /> #Żurek J., Ruch „księży patriotów” w województwie katowickim w latach 1949-1956, Warszawa-Katowice 2008.<br /> #Myszor W. , Wyższe Śląskie Seminarium Duchowne i Wydział Teologiczny Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, w: Wyższe Śląskie Seminarium Duchowne 1924-2004, Katowice 2004, s. 79-86.<br /> #Kurek Ch., Działalność zakonów i zgromadzeń zakonnych męskich na terenie diecezji katowickiej w latach 1925-1973, Nasza Przeszłość 44 (1975), s. 185-208; Schematyzm archidiecezji katowickiej 2013, s. 573-579.<br /> #Bednarski D., Bractwa pobożne, stowarzyszenia i ruchy kościelne w diecezji katowickiej (1945-1989), Katowice 2011.<br /> <br /> == Przypisy ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> ŚBC:<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/dlibra/doccontent?id=17585&amp;from=FBC Schematyzm Diecezji Śląskiej, Katowice 1927]<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/dlibra/publication?id=78477&amp;from=&amp;dirids=1&amp;tab=1&amp;lp=3&amp;QI= Rocznik Diecezji Śląskiej (Katowickiej), Katowice 1928-1932, 1938]<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/1226 &quot;Gość Niedzielny&quot;. Tygodnik dla Ludu Katolickiego Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Pszczynka&diff=5194 2016-03-30T07:39:21Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:]]<br /> <br /> Autor: [[Aleksandra Sobańska]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> :::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]] <br /> <br /> <br /> Pszczynka – rzeka przepływająca przez teren [[Powiat pszczyński|powiatu pszczyńskiego]], stanowiąca pierwszy lewobrzeżny dopływ [[Wisła|Wisły]] o długości 45,8 km&lt;ref&gt;Ziemia Pszczyńska. Przewodnik Turystyczny po powiecie pszczyńskim, Pszczyna 2002, s. 9.&lt;/ref&gt;. Powierzchnia jej zlewni wynosi 368,3 km2. Źródła rzeki znajdują się na południowym wschodzie wsi Szeroka&lt;ref&gt;Tamże, s. 9.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Nazwa==<br /> <br /> Wielu współczesnych autorów prac historycznych dotyczących dziejów [[Pszczyna|Pszczyny]] podkreśla fakt, że nazwa miasta ściśle związana jest z płynącą przez nie rzeką. Słowo Pszczynka według badań Henryka Borka uległo przekształceniu z „Blszczyna” (od wyrażenie „bleszcz”, oznaczającego woda błyszcząca) bądź też „Plszczyna” (od „plszcz”, które znaczy pluskać, woda pluszcząca)&lt;ref&gt;G. Sztoler, Pszczyna. Studia nad przestrzenią miejską do połowy XVI wieku, Pszczyna 2014, s. 18.&lt;/ref&gt;. Grzegorz Sztoler w monografii poświęconej początkom osadnictwa w Pszczynie podsumowuje koncepcje ustalenia pierwotnej nazwy miejscowości w następujący sposób: „W 1423 roku wspominano w języku niemieckim »… daselbe floss und wassir genant Plessen«. Pozostałe próby zapisu nazwy rzeki prowadziły konsekwentnie do utrwalenia jej współczesnej formy: 1463 Psszczenke, 1466 ad Blssczinkam/Blssczynkam, 1467 in luvio Blssczynka, 1480 Plsczynka […]. Następnie nazwa ta ewoluowała do postaci Blszczynka/Plszczyzna, by po uproszczeniu grupy spółgłoskowej przybrać ostatecznie nazwę Pszczynka”&lt;ref&gt;Tamże, s. 19.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Dorzecza i dopływy==<br /> <br /> Dwa zasadnicze dorzecza Pszczynki stanowią Dokawa i Korzeniec&lt;ref&gt;Ziemia Pszczyńska. Przewodnik …, s. 9.&lt;/ref&gt;. Pierwsze dorzecze zaczyna się w Czarkowie w polnych i leśnych strumykach i ma postać prawie półmetrowego rowu – wraz z rozrastaniem się dorzecza zwiększa swoją szerokość od półtora do dwóch i pół metrów. Długość Dokawy sięga 10,4 km. Drugie dorzecze Pszczynki, Korzeniec jest ponad dwukrotnie dłuższe – 21,2 km – i ma swój początek w lasach pomiędzy Branicą a Kopaniną. Dokawa przepływa przez rolnicze obszary na terenie Czarkowa, Piasku i Jankowiec, Korzeniec z kolei przez gminę Kobiór&lt;ref&gt;Tamże, s. 9.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Rzeka posiada dwa dopływy znajdujące się po prawej stronie (Pawłówka i Studzianka) oraz dopływ lewobrzeżny (kanał Branicki)&lt;ref&gt;Zob. Tamże, s. 10.&lt;/ref&gt;.<br /> Pszczynka, a zwłaszcza jej zlewnie Korzeniec oraz [[Gostynia]] charakteryzuje bezpośrednie powiązanie „z systemem rzecznym Rudy (przez Potok Woszczycki i rowy melioracyjne”&lt;ref&gt;J. M. Waga, Przyroda nieożywiona ziemi pszczyńskiej, w: Śląskie Prace Etnograficzne, Ziemia pszczyńska, red. M. Lipok-Bierwiaczonek, Katowice 2007, t. 3, s. 27.&lt;/ref&gt;. Dzięki rzekom, przepływającym przez powiat pszczyński bieg Wisły oraz [[Odra|Odry]] łączą się, co znacznie wpływa ułatwia migrację [[Szata roślinna w województwie śląskim|roślin]] i [[Fauna województwa śląskiego|zwierząt wodnych]]&lt;ref&gt;Zob. Tamże, s. 28.&lt;/ref&gt;. Jak podkreśla Jan Maciej Waga „Pszczyński Pomost Wodny” odgrywa niebagatelne znaczenie wśród trzech łączących Wisłę z Odrą&lt;ref&gt;Tamże, s. 28.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Zbiornik w Łące==<br /> <br /> Jej ujścia – jedno wpływające do zbiornika wodnego w Łące (GPS N: 49°58'14&quot; E: 18°53'16&quot;) oraz drugie łączące się z Wisłą (GPS N: 50°1'44&quot; E: 19°8'22&quot;) – znajdują się głównie na terenach rolniczych. Zbiornik w Łące powstał w 1987 roku i znajduje się na 24,3 km rzeki. Jego całkowita pojemność wynosi 11,2 mlm m3, powodziowa jest niemal trzykrotnie większa – 3,3 mlm m3. „Powierzchnia maksymalna zbiornika wynosi 3,53 km2 a normalna 3,23 km2. Długość zbiornika wynosi około 3 km, szerokość waha się od 200 m do 1200 m. Średnia głębokość przy normalnym piętrzeniu wynosi 2,3 m. Zlewnia zbiornika wynosi około 150 km2 i jest głównie użytkowana rolniczo”&lt;ref&gt;Zob. Ziemia Pszczyńska. Przewodnik …., s. 10.&lt;/ref&gt;. Zbiornik zaopatruje przemysłowy [[Rybnicki Okręg Węglowy|Rybnicki Okręg Węglowy]] w wodę&lt;ref&gt;Zob. Plan Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Śląskiego&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Pszczynka – badania wód powierzchniowych==<br /> <br /> W 2004 roku na podstawie badań wykonanych zgodnie z „Programem Państwowego Monitoringu Środowiska dla województwa śląskiego na lata 2004-2005”&lt;ref&gt;E. Glubiak-Witwicka i in., Wody powierzchniowe&lt;/ref&gt; przeprowadzono ocenę stanu wód w powiecie pszczyńskim. Przebadano ponad 87 km rzeki, którą obserwowano w czterech punktach pomiarowych. Stan czystości wody oceniono według następujących kryteriów: „woda niezadawalającej jakości (IV klasa) wystąpiła w dwóch punktach na Pszczynce, woda o złej jakości (V klasa) wystąpiła w dwóch punktach; w tym jeden na Pszczynce i jeden na Dokawie”. Ocenę sporządzono na podstawie znalezionych zanieczyszczeń mikrobiologicznych (liczba bakterii grupy coli typu kałowego, ogólna liczba bakterii coli) oraz wskaźników biogennych („które na całej długości Pszczynki oraz w Dokawie były w V i IV klasie jakości”). W jednym z punktów pomiarowych w okolicach prawobrzeżnego dopływu Pawłówki w IV klasie „wystąpiły wskaźniki zasolenia – substancje rozpuszczone i przewodność”&lt;ref&gt;Tamże&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Z kolei przeprowadzone pięć lat później przez Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej – Państwowy Instytut Badawczy Oddział we Wrocławiu badania dotyczące warunków korzystania z wód zlewni Małej Wisły wykazały, że „Pszczynka ma zdolność chłonną dla substancji organicznych charakteryzowanych wskaźnikiem BZT5&lt;ref&gt;Umowny wskaźnik określający biochemiczne zapotrzebowanie tlenu.&lt;/ref&gt; od źródeł do przekroju ujęcia wody dla Pszczyny”&lt;ref&gt;Warunki korzystania z wód zlewni Małej Wisły&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Główne źródła zanieczyszczeń==<br /> Choć funkcjonowanie przestrzeni miejskiej stanowi główne źródło zanieczyszczeń rzeki&lt;ref&gt;Ziemia Pszczyńska. Przewodnik …, s. 9.&lt;/ref&gt;, to również tereny rolnicze mają wpływ stan czystości rzeki. W 2009 roku opublikowano raport: Kształtowanie jakości wód zbiorników zaporowych w warunkach antropopresji rolniczej, którego autorzy po przebadaniu m.in. zbiornika Łąka na Pszczynce wskazali na grunty rolnicze, przez które przepływa rzeka jako na znaczące źródło zanieczyszczeń środowiska&lt;ref&gt;Zob. A. Jaguś, M. Rzętała, Kształtowanie jakości wód zbiorników zaporowych w warunkach antropopresji rolniczej [na:] www.tchie.uni.opole.pl/ecoproc09b/JagusRzetala_PECO09_2.pdf, dostęp online 15.09.2015.&lt;/ref&gt;. Wyniki pomiarów wykazały bowiem „większe zanieczyszczenie substancjami organicznymi (wyrażone poprzez BZT5 lub NKj), a także duże stężenia amoniaku i azotanów(III), […] występowanie warunków redukcyjnych. Wody wszystkich rzek zawierały nadmierną ilość azotanów(V), tzn. powyżej progu eutrofizacji wód płynących, jednak nie kwalifikowały się do miana wód wrażliwych”&lt;ref&gt;Tamże.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> ==Wędkarstwo==<br /> Rzeka Pszczynka stanowi atrakcyjne miejsce dla wędkarzy, o czym świadczą liczne zawody wędkarskie, organizowane przez koła w tych okolicach. Można złowić takie ryby jak płocie, okonie, jazie, karasie srebrzyste, krasnopióry i leszcze&lt;ref&gt; Zob. Łowisko : Pszczynka, www.otobranie.pl/lowisko,pszczynka_573, dostęp online 15.09.2015.&lt;/ref&gt;. Na obszarze wsi Brzeźce oraz Wisła Wielka obowiązuje zakaz połowu ryb metodą spinningową oraz przynętą sztuczną&lt;ref&gt;Zob. Regulamin Okręgu Katowice: Zmiany regulaminowe w zasadach wędkowania obowiązujące na wodach ogólnodostępnych Okręgu PZW w Katowicach od 2015 r., www.pzw-zabrze.pl/regulamin-okreg-katowice,i26.html, dostęp online 15.09.2015.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Zagrożenie==<br /> Mimo że Pszczynka jest niewielką rzeką, to w okresie wzmożonych opadów w ciągu ostatnich latach kilkukrotnie przekroczone były stany ostrzegawcze oraz alarmowe – wymagana była interwencja niezbędnych służb&lt;ref&gt;Zob. np. Mpw, Gwałtowne ulewy na Opolszczyźnie. Kilkadziesiąt domów podtopionych [na:] www.rmf24.pl/fakty/polska/news-gwaltowne-ulewy-na-opolszczyznie-kilkadziesiat-domow-podtopi,nId,1493649, dostęp online 15.09.2015.&lt;/ref&gt;. W ostatnich latach szczególnie groźne były skutki powodzi w 2010 roku. Problem stanowią również okoliczne podtopienia spowodowane eksploatacją górniczą. Przykładem tego typu szkód jest działalność prowadzona przez [[Kopalnia Borynia-Zofiówka-Jastrzębie|kopalnię „Borynia”]] w rejonie dzielnicy Szeroka w [[Jastrzębie-Zdrój|Jastrzębiu-Zdroju]]. Obniżony teren doprowadził do powstania zalewiska, przez wylewy którego uszkodzone zostały niektóre okoliczne domostwa&lt;ref&gt;Zob. RS – Trybuna Górnicza, \&quot;Borynia\&quot;: Pszczynka już nie podtapia, [na:] http://www.nettg.pl/news/11698/-borynia-pszczynka-juz-nie-podtapia, dostęp online 15.09.2015.&lt;/ref&gt;. Kopalnia Borynia pokryła całość napraw związanych z regulacją rzeki. Podobna sytuacja może mieć miejsce – co zapisano prognozach gminy Suszec na najbliższe lata – w sołectwie Mizerów&lt;ref&gt;Zob. Prognoza oddziaływania na środowisko studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Suszec, [na:] www.suszec.pl/img/users/2410062/spyra/files/1Studium/prognoza/Suszec_PONS_Studium_grudzien_2010.pdf,dostęp online 15.09.2015.&lt;/ref&gt;.<br /> Prace górnicze wykonywane są regularnie na terenie całego regionu, w którym znajduje się szczególne nagromadzenie kopalń, co nie pozostaje bez wpływu na zaburzenia spływu Pszczynki.<br /> <br /> ==Rzeka w dziejach Pszczyny==<br /> <br /> Bez wątpienia to właśnie bieg rzeki Pszczynki miał wpływ na usytuowanie pierwotnej osady w XII wieku&lt;ref&gt;Zob. H. W. F. Schaeffer, Kronika Pszczyńskiego Wolnego Państwa Stanowego a od 1827 r. Księstwa Pszczyńskiego część I i II, tłum. B. Spyra, Pszczyna 1997, s. 56.&lt;/ref&gt;. Jak pisze pszczyński historyk, Ludwik Musioł: <br /> *&lt;small&gt;[…] dla miasta trzeba było obrać miejsce suchsze i nieco nad ogólnym poziom szerokiej doliny rzeki Pszczynki wzniesione. Miejscem takim był ów długi język. Ławica w dawnem korycie rzeki, ciągnąca się od grodu na wschód na długości około 200 m. Ławica ta opierała się na północy o właściwie koryto Pszczynki, na południu zaś opływała ją odnoga tejże samej rzeki. Jak więc miejsce to było i dostatecznie suche a równocześnie zamknięte naturalną siecią wód i bagnami&lt;ref&gt;L. Musioł. Pszczyna. Monografja historyczna, Katowice 1936, s 71.&lt;/ref&gt;.&lt;/small&gt;<br /> <br /> Miasto oraz pierwotny [[Gotyk|gotycki]] zamek otaczała właśnie Pszczynka&lt;ref&gt;Górny Śląsk, red. K. Popiołek i in., Poznań 1959, s. 483.&lt;/ref&gt;.<br /> Historię zmian biegu rzeki wokół zamku można prześledzić na różnych osiemnasto- oraz dziewiętnastowiecznych planach miasta i mapach&lt;ref&gt;L. Musioł. Pszczyna. Monografja…, s. 69.&lt;/ref&gt;. Pszczynka widnieje na słynnej mapie Andreasa Hindenberga z 1636 roku&lt;ref&gt;Pszczyna monografia historyczna, red. R. Kaczmarek, J. Sperka, Pszczyna 2014, t. 2, s. 63-64.&lt;/ref&gt; (opływa na niej rezydencję ówcześnie panujących [[Promnitzowie|Promnitzów]] od strony północnej). Od XVIII wieku, kiedy to rozbudowano park pszczyński&lt;ref&gt;I. Płazak, Pszczyna. Zabytki miasta i regionu. Przewodnik po muzeum, Pszczyna 1974, s. 24-25.&lt;/ref&gt; przepływająca przez niego aż do dnia dzisiejszego Pszczynka zyskała nowy walor estetyczny: „Zachwyt spacerujących budzą malownicze rozlewiska rzeki Pszczynki z wysepkami i łukowymi mostkami, skupiska krzewów z pięknymi okazami różaneczników (rododendronów), azalii i magnolii oraz wspaniałe okazy drzew”&lt;ref&gt;H. Nocoń, K. Pławecka, Z. Szołdra, Dziedzictwo historyczno-kulturowe ziemi pszczyńskiej. Podróż przez cztery pory roku, Pszczyna 2013, s. 50.&lt;/ref&gt;. To urzekające miejsce zostało wspomniane w uroczej scence opisanej pamiętnikach charyzmatycznej księżnej [[Maria Teresa Olivia Hochberg von Pless|Marii Teresy Oliwii Hochberg von Pless]], znanej powszechnie jako Daisy: „Służba przyniosła nam lunch na zimno, ale z ciepłymi warzywami. Gdy dopłynęłyśmy do gąszczy szuwarów, zeszłyśmy na brzeg i spacerowałyśmy, szukając miejsca na słońcu, żeby usiąść. Dzieci miały ze sobą szable i tarcze, zdjęli ubrania i bawili się w Indian”&lt;ref&gt;Lepiej przemilczeć: prywatne pamiętniki księżnej Daisy von Pless z lat 1895-1914, z ang. przeł. Barbara Borkowy, Wałbrzych 2013, s. 357.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> # Górny Śląsk, red. K. Popiołek i in., Poznań 1959.<br /> # Lepiej przemilczeć: prywatne pamiętniki księżnej Daisy von Pless z lat 1895-1914, z ang. przeł. Barbara Borkowy, Wałbrzych 2013, s. 357.<br /> # Musioł L., Pszczyna. Monografja historyczna, Katowice 1936.<br /> # Nocoń H., Pławecka K., Szołdra Z., Dziedzictwo historyczno-kulturowe ziemi pszczyńskiej. Podróż przez cztery pory roku, Pszczyna 2013, s. 50.<br /> # Płazak I., Pszczyna. Zabytki miasta i regionu. Przewodnik po muzeum, Pszczyna 1974, s. 24-25.<br /> # Przyroda województwa katowickiego, red. K. Rostański, Krzeszowice 1997.<br /> # Pszczyna monografia historyczna, red. R. Kaczmarek, J. Sperka, t. 2, Pszczyna 2014.<br /> # Schaeffer H. W. F., Kronika Pszczyńskiego Wolnego Państwa Stanowego a od 1827 r. Księstwa Pszczyńskiego część I i II, tłum. B. Spyra, Pszczyna 1997, s. 56.<br /> # Sztoler G., Pszczyna. Studia nad przestrzenią miejską do połowy XVI wieku, Pszczyna 2014.<br /> # Waga J. M., Przyroda nieożywiona ziemi pszczyńskiej w: Śląskie Prace Etnograficzne: Ziemia pszczyńska, red. M. Lipok-Bierwiaczonek, t. 3, Katowice 2007.<br /> # Ziemia Pszczyńska. Przewodnik Turystyczny po powiecie pszczyńskim, Pszczyna 2002.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> <br /> * [http://www.katowice.wios.gov.pl/monitoring/raporty/2004/7.pdf E. Glubiak-Witwicka i in., Wody powierzchniowe]<br /> * [http://www.google.com/url?sa=t&amp;rct=j&amp;q=&amp;esrc=s&amp;source=web&amp;cd=4&amp;ved=0CCgQFjADahUKEwjQ_s3K5v7HAhXBvHIKHQROCso&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.nfosigw.gov.pl%2Fdownload%2Fgfx%2Fnfosigw%2Fpl%2Fnfoekspertyzy%2F858%2F139%2F1%2F2011-637.pdf&amp;usg=AFQjCNG9AykEmLOU81N3jZxKdyW_yMieUA&amp;sig2=j_RRDNAb0YKPFqtmZkjUGA Warunki korzystania z wód zlewni Małej Wisły]<br /> * [http://tchie.uni.opole.pl/ecoproc09b/JagusRzetala_PECO09_2.pdf A. Jaguś, M. Rzętała, Kształtowanie jakości wód zbiorników zaporowych w warunkach antropopresji rolniczej]<br /> * [http://www.hobbywedkarstwo.dbv.pl/viewpage.php?page_id=357 Łowiska - Opisy - rz. PSZCZYNKA z dopływami nie wymienionymi w wykazie (032)]<br /> * [http://www.rmf24.pl/fakty/polska/news-gwaltowne-ulewy-na-opolszczyznie-kilkadziesiat-domow-podtopi,nId,1493649 Gwałtowne ulewy na Opolszczyźnie. Kilkadziesiąt domów podtopionych]<br /> * [http://www.slaskie.pl/przest_plan/ekofiz/2_char_stanu/3_char_elem/3_6_wody%20pow/wody_powierz.pdf Plan Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Śląskiego]<br /> * [http://www.suszec.pl/img/users/2410062/spyra/files/1Studium/prognoza/Suszec_PONS_Studium_grudzien_2010.pdf Prognoza oddziaływania na środowisko studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Suszec]<br /> * [http://www.pzw-zabrze.pl/regulamin-okreg-katowice,i26.html Zmiany regulaminowe w zasadach wędkowania obowiązujące na wodach ogólnodostępnych Okręgu PZW w Katowicach od 2015 r.]<br /> * [http://www.nettg.pl/news/11698/-borynia-pszczynka-juz-nie-podtapia Pszczynka już nie podtapia]<br /> * [http://wiadomosci.pless.pl/19482-jest-raport-z-powodzi-w-pszczynie Raport z działań przeciwpowodziowych na terenie gminy Pszczyna w dniach 16-21 maja 2010 r.]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Pszczynka&diff=5193 2016-03-30T07:38:11Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:]]<br /> <br /> Autor: [[Aleksandra Sobańska]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> :::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]] <br /> <br /> <br /> Pszczynka – rzeka przepływająca przez teren [[Powiat pszczyński|powiatu pszczyńskiego]], stanowiąca pierwszy lewobrzeżny dopływ [[Wisła|Wisły]] o długości 45,8 km&lt;ref&gt;Ziemia Pszczyńska. Przewodnik Turystyczny po powiecie pszczyńskim, Pszczyna 2002, s. 9.&lt;/ref&gt;. Powierzchnia jej zlewni wynosi 368,3 km2. Źródła rzeki znajdują się na południowym wschodzie wsi Szeroka&lt;ref&gt;Tamże, s. 9.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Nazwa==<br /> <br /> Wielu współczesnych autorów prac historycznych dotyczących dziejów [[Pszczyna|Pszczyny]] podkreśla fakt, że nazwa miasta ściśle związana jest z płynącą przez nie rzeką. Słowo Pszczynka według badań Henryka Borka uległo przekształceniu z „Blszczyna” (od wyrażenie „bleszcz”, oznaczającego woda błyszcząca) bądź też „Plszczyna” (od „plszcz”, które znaczy pluskać, woda pluszcząca)&lt;ref&gt;G. Sztoler, Pszczyna. Studia nad przestrzenią miejską do połowy XVI wieku, Pszczyna 2014, s. 18.&lt;/ref&gt;. Grzegorz Sztoler w monografii poświęconej początkom osadnictwa w Pszczynie podsumowuje koncepcje ustalenia pierwotnej nazwy miejscowości w następujący sposób: „W 1423 roku wspominano w języku niemieckim »… daselbe floss und wassir genant Plessen«. Pozostałe próby zapisu nazwy rzeki prowadziły konsekwentnie do utrwalenia jej współczesnej formy: 1463 Psszczenke, 1466 ad Blssczinkam/Blssczynkam, 1467 in luvio Blssczynka, 1480 Plsczynka […]. Następnie nazwa ta ewoluowała do postaci Blszczynka/Plszczyzna, by po uproszczeniu grupy spółgłoskowej przybrać ostatecznie nazwę Pszczynka”&lt;ref&gt;Tamże, s. 19.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Dorzecza i dopływy==<br /> <br /> Dwa zasadnicze dorzecza Pszczynki stanowią Dokawa i Korzeniec&lt;ref&gt;Ziemia Pszczyńska. Przewodnik …, s. 9.&lt;/ref&gt;. Pierwsze dorzecze zaczyna się w Czarkowie w polnych i leśnych strumykach i ma postać prawie półmetrowego rowu – wraz z rozrastaniem się dorzecza zwiększa swoją szerokość od półtora do dwóch i pół metrów. Długość Dokawy sięga 10,4 km. Drugie dorzecze Pszczynki, Korzeniec jest ponad dwukrotnie dłuższe – 21,2 km – i ma swój początek w lasach pomiędzy Branicą a Kopaniną. Dokawa przepływa przez rolnicze obszary na terenie Czarkowa, Piasku i Jankowiec, Korzeniec z kolei przez gminę Kobiór&lt;ref&gt;Tamże, s. 9.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Rzeka posiada dwa dopływy znajdujące się po prawej stronie (Pawłówka i Studzianka) oraz dopływ lewobrzeżny (kanał Branicki)&lt;ref&gt;Zob. Tamże, s. 10.&lt;/ref&gt;.<br /> Pszczynka, a zwłaszcza jej zlewnie Korzeniec oraz [[Gostynia]] charakteryzuje bezpośrednie powiązanie „z systemem rzecznym Rudy (przez Potok Woszczycki i rowy melioracyjne”&lt;ref&gt;J. M. Waga, Przyroda nieożywiona ziemi pszczyńskiej, w: Śląskie Prace Etnograficzne, Ziemia pszczyńska, red. M. Lipok-Bierwiaczonek, Katowice 2007, t. 3, s. 27.&lt;/ref&gt;. Dzięki rzekom, przepływającym przez powiat pszczyński bieg Wisły oraz [[Odra|Odry]] łączą się, co znacznie wpływa ułatwia migrację [[Szata roślinna w województwie śląskim|roślin]] i [[Fauna województwa śląskiego|zwierząt wodnych]]&lt;ref&gt;Zob. Tamże, s. 28.&lt;/ref&gt;. Jak podkreśla Jan Maciej Waga „Pszczyński Pomost Wodny” odgrywa niebagatelne znaczenie wśród trzech łączących Wisłę z Odrą&lt;ref&gt;Tamże, s. 28.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Zbiornik w Łące==<br /> <br /> Jej ujścia – jedno wpływające do zbiornika wodnego w Łące (GPS N: 49°58'14&quot; E: 18°53'16&quot;) oraz drugie łączące się z Wisłą (GPS N: 50°1'44&quot; E: 19°8'22&quot;) – znajdują się głównie na terenach rolniczych. Zbiornik w Łące powstał w 1987 roku i znajduje się na 24,3 km rzeki. Jego całkowita pojemność wynosi 11,2 mlm m3, powodziowa jest niemal trzykrotnie większa – 3,3 mlm m3. „Powierzchnia maksymalna zbiornika wynosi 3,53 km2 a normalna 3,23 km2. Długość zbiornika wynosi około 3 km, szerokość waha się od 200 m do 1200 m. Średnia głębokość przy normalnym piętrzeniu wynosi 2,3 m. Zlewnia zbiornika wynosi około 150 km2 i jest głównie użytkowana rolniczo”&lt;ref&gt;Zob. Ziemia Pszczyńska. Przewodnik …., s. 10.&lt;/ref&gt;. Zbiornik zaopatruje przemysłowy [[Rybnicki Okręg Węglowy|Rybnicki Okręg Węglowy]] w wodę&lt;ref&gt;Zob. Plan Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Śląskiego&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Pszczynka – badania wód powierzchniowych==<br /> <br /> W 2004 roku na podstawie badań wykonanych zgodnie z „Programem Państwowego Monitoringu Środowiska dla województwa śląskiego na lata 2004-2005”&lt;ref&gt;E. Glubiak-Witwicka i in., Wody powierzchniowe&lt;/ref&gt; przeprowadzono ocenę stanu wód w powiecie pszczyńskim. Przebadano ponad 87 km rzeki, którą obserwowano w czterech punktach pomiarowych. Stan czystości wody oceniono według następujących kryteriów: „woda niezadawalającej jakości (IV klasa) wystąpiła w dwóch punktach na Pszczynce, woda o złej jakości (V klasa) wystąpiła w dwóch punktach; w tym jeden na Pszczynce i jeden na Dokawie”. Ocenę sporządzono na podstawie znalezionych zanieczyszczeń mikrobiologicznych (liczba bakterii grupy coli typu kałowego, ogólna liczba bakterii coli) oraz wskaźników biogennych („które na całej długości Pszczynki oraz w Dokawie były w V i IV klasie jakości”). W jednym z punktów pomiarowych w okolicach prawobrzeżnego dopływu Pawłówki w IV klasie „wystąpiły wskaźniki zasolenia – substancje rozpuszczone i przewodność”&lt;ref&gt;Tamże&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Z kolei przeprowadzone pięć lat później przez Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej – Państwowy Instytut Badawczy Oddział we Wrocławiu badania dotyczące warunków korzystania z wód zlewni Małej Wisły wykazały, że „Pszczynka ma zdolność chłonną dla substancji organicznych charakteryzowanych wskaźnikiem BZT5&lt;ref&gt;Umowny wskaźnik określający biochemiczne zapotrzebowanie tlenu.&lt;/ref&gt; od źródeł do przekroju ujęcia wody dla Pszczyny”&lt;ref&gt;Warunki korzystania z wód zlewni Małej Wisły&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Główne źródła zanieczyszczeń==<br /> Choć funkcjonowanie przestrzeni miejskiej stanowi główne źródło zanieczyszczeń rzeki&lt;ref&gt;Ziemia Pszczyńska. Przewodnik …, s. 9.&lt;/ref&gt;, to również tereny rolnicze mają wpływ stan czystości rzeki. W 2009 roku opublikowano raport: Kształtowanie jakości wód zbiorników zaporowych w warunkach antropopresji rolniczej, którego autorzy po przebadaniu m.in. zbiornika Łąka na Pszczynce wskazali na grunty rolnicze, przez które przepływa rzeka jako na znaczące źródło zanieczyszczeń środowiska&lt;ref&gt;Zob. A. Jaguś, M. Rzętała, Kształtowanie jakości wód zbiorników zaporowych w warunkach antropopresji rolniczej [na:] www.tchie.uni.opole.pl/ecoproc09b/JagusRzetala_PECO09_2.pdf, dostęp online 15.09.2015.&lt;/ref&gt;. Wyniki pomiarów wykazały bowiem „większe zanieczyszczenie substancjami organicznymi (wyrażone poprzez BZT5 lub NKj), a także duże stężenia amoniaku i azotanów(III), […] występowanie warunków redukcyjnych. Wody wszystkich rzek zawierały nadmierną ilość azotanów(V), tzn. powyżej progu eutrofizacji wód płynących, jednak nie kwalifikowały się do miana wód wrażliwych”&lt;ref&gt;Tamże.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> ==Wędkarstwo==<br /> Rzeka Pszczynka stanowi atrakcyjne miejsce dla wędkarzy, o czym świadczą liczne zawody wędkarskie, organizowane przez koła w tych okolicach. Można złowić takie ryby jak płocie, okonie, jazie, karasie srebrzyste, krasnopióry i leszcze&lt;ref&gt; Zob. Łowisko : Pszczynka, www.otobranie.pl/lowisko,pszczynka_573, dostęp online 15.09.2015.&lt;/ref&gt;. Na obszarze wsi Brzeźce oraz Wisła Wielka obowiązuje zakaz połowu ryb metodą spinningową oraz przynętą sztuczną&lt;ref&gt;Zob. Regulamin Okręgu Katowice: Zmiany regulaminowe w zasadach wędkowania obowiązujące na wodach ogólnodostępnych Okręgu PZW w Katowicach od 2015 r., www.pzw-zabrze.pl/regulamin-okreg-katowice,i26.html, dostęp online 15.09.2015.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Zagrożenie==<br /> Mimo że Pszczynka jest niewielką rzeką, to w okresie wzmożonych opadów w ciągu ostatnich latach kilkukrotnie przekroczone były stany ostrzegawcze oraz alarmowe – wymagana była interwencja niezbędnych służb&lt;ref&gt;Zob. np. Mpw, Gwałtowne ulewy na Opolszczyźnie. Kilkadziesiąt domów podtopionych [na:] www.rmf24.pl/fakty/polska/news-gwaltowne-ulewy-na-opolszczyznie-kilkadziesiat-domow-podtopi,nId,1493649, dostęp online 15.09.2015.&lt;/ref&gt;. W ostatnich latach szczególnie groźne były skutki powodzi w 2010 roku. Problem stanowią również okoliczne podtopienia spowodowane eksploatacją górniczą. Przykładem tego typu szkód jest działalność prowadzona przez [[Kopalnia Borynia-Zofiówka-Jastrzębie|kopalnię „Borynia”]] w rejonie dzielnicy Szeroka w [[Jastrzębie-Zdrój|Jastrzębiu-Zdroju]]. Obniżony teren doprowadził do powstania zalewiska, przez wylewy którego uszkodzone zostały niektóre okoliczne domostwa&lt;ref&gt;Zob. RS – Trybuna Górnicza, \&quot;Borynia\&quot;: Pszczynka już nie podtapia, [na:] http://www.nettg.pl/news/11698/-borynia-pszczynka-juz-nie-podtapia, dostęp online 15.09.2015.&lt;/ref&gt;. Kopalnia Borynia pokryła całość napraw związanych z regulacją rzeki. Podobna sytuacja może mieć miejsce – co zapisano prognozach gminy Suszec na najbliższe lata – w sołectwie Mizerów&lt;ref&gt;Zob. Prognoza oddziaływania na środowisko studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Suszec, [na:] www.suszec.pl/img/users/2410062/spyra/files/1Studium/prognoza/Suszec_PONS_Studium_grudzien_2010.pdf,dostęp online 15.09.2015.&lt;/ref&gt;.<br /> Prace górnicze wykonywane są regularnie na terenie całego regionu, w którym znajduje się szczególne nagromadzenie kopalń, co nie pozostaje bez wpływu na zaburzenia spływu Pszczynki.<br /> <br /> ==Rzeka w dziejach Pszczyny==<br /> <br /> Bez wątpienia to właśnie bieg rzeki Pszczynki miał wpływ na usytuowanie pierwotnej osady w XII wieku&lt;ref&gt;Zob. H. W. F. Schaeffer, Kronika Pszczyńskiego Wolnego Państwa Stanowego a od 1827 r. Księstwa Pszczyńskiego część I i II, tłum. B. Spyra, Pszczyna 1997, s. 56.&lt;/ref&gt;. Jak pisze pszczyński historyk, Ludwik Musioł: <br /> *&lt;small&gt;[…] dla miasta trzeba było obrać miejsce suchsze i nieco nad ogólnym poziom szerokiej doliny rzeki Pszczynki wzniesione. Miejscem takim był ów długi język. Ławica w dawnem korycie rzeki, ciągnąca się od grodu na wschód na długości około 200 m. Ławica ta opierała się na północy o właściwie koryto Pszczynki, na południu zaś opływała ją odnoga tejże samej rzeki. Jak więc miejsce to było i dostatecznie suche a równocześnie zamknięte naturalną siecią wód i bagnami&lt;ref&gt;L. Musioł. Pszczyna. Monografja historyczna, Katowice 1936, s 71.&lt;/ref&gt;.&lt;/small&gt;<br /> <br /> Miasto oraz pierwotny [[Gotyk|gotycki]] zamek otaczała właśnie Pszczynka&lt;ref&gt;Górny Śląsk, red. K. Popiołek i in., Poznań 1959, s. 483.&lt;/ref&gt;.<br /> Historię zmian biegu rzeki wokół zamku można prześledzić na różnych osiemnasto- oraz dziewiętnastowiecznych planach miasta i mapach&lt;ref&gt;L. Musioł. Pszczyna. Monografja…, s. 69.&lt;/ref&gt;. Pszczynka widnieje na słynnej mapie Andreasa Hindenberga z 1636 roku&lt;ref&gt;Pszczyna monografia historyczna, red. R. Kaczmarek, J. Sperka, Pszczyna 2014, t. 2, s. 63-64.&lt;/ref&gt; (opływa na niej rezydencję ówcześnie panujących [[Promnitzowie|Promnitzów]] od strony północnej). Od XVIII wieku, kiedy to rozbudowano park pszczyński&lt;ref&gt;I. Płazak, Pszczyna. Zabytki miasta i regionu. Przewodnik po muzeum, Pszczyna 1974, s. 24-25.&lt;/ref&gt; przepływająca przez niego aż do dnia dzisiejszego Pszczynka zyskała nowy walor estetyczny: „Zachwyt spacerujących budzą malownicze rozlewiska rzeki Pszczynki z wysepkami i łukowymi mostkami, skupiska krzewów z pięknymi okazami różaneczników (rododendronów), azalii i magnolii oraz wspaniałe okazy drzew”&lt;ref&gt;H. Nocoń, K. Pławecka, Z. Szołdra, Dziedzictwo historyczno-kulturowe ziemi pszczyńskiej. Podróż przez cztery pory roku, Pszczyna 2013, s. 50.&lt;/ref&gt;. To urzekające miejsce zostało wspomniane w uroczej scence opisanej pamiętnikach charyzmatycznej księżnej [[Maria Teresa Olivia Hochberg von Pless|Marii Teresy Oliwii Hochberg von Pless]], znanej powszechnie jako Daisy: „Służba przyniosła nam lunch na zimno, ale z ciepłymi warzywami. Gdy dopłynęłyśmy do gąszczy szuwarów, zeszłyśmy na brzeg i spacerowałyśmy, szukając miejsca na słońcu, żeby usiąść. Dzieci miały ze sobą szable i tarcze, zdjęli ubrania i bawili się w Indian”&lt;ref&gt;Lepiej przemilczeć: prywatne pamiętniki księżnej Daisy von Pless z lat 1895-1914, z ang. przeł. Barbara Borkowy, Wałbrzych 2013, s. 357.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> # Górny Śląsk, red. K. Popiołek i in., Poznań 1959.<br /> # Lepiej przemilczeć: prywatne pamiętniki księżnej Daisy von Pless z lat 1895-1914, z ang. przeł. Barbara Borkowy, Wałbrzych 2013, s. 357.<br /> # Musioł L., Pszczyna. Monografja historyczna, Katowice 1936.<br /> # Nocoń H., Pławecka K., Szołdra Z., Dziedzictwo historyczno-kulturowe ziemi pszczyńskiej. Podróż przez cztery pory roku, Pszczyna 2013, s. 50.<br /> # Płazak I., Pszczyna. Zabytki miasta i regionu. Przewodnik po muzeum, Pszczyna 1974, s. 24-25.<br /> # Przyroda województwa katowickiego, red. K. Rostański, Krzeszowice 1997.<br /> # Pszczyna monografia historyczna, red. R. Kaczmarek, J. Sperka, t. 2, Pszczyna 2014.<br /> # Schaeffer H. W. F., Kronika Pszczyńskiego Wolnego Państwa Stanowego a od 1827 r. Księstwa Pszczyńskiego część I i II, tłum. B. Spyra, Pszczyna 1997, s. 56.<br /> # Sztoler G., Pszczyna. Studia nad przestrzenią miejską do połowy XVI wieku, Pszczyna 2014.<br /> # Waga J. M., Przyroda nieożywiona ziemi pszczyńskiej w: Śląskie Prace Etnograficzne: Ziemia pszczyńska, red. M. Lipok-Bierwiaczonek, t. 3, Katowice 2007.<br /> # Ziemia Pszczyńska. Przewodnik Turystyczny po powiecie pszczyńskim, Pszczyna 2002.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> <br /> * [http://www.katowice.wios.gov.pl/monitoring/raporty/2004/7.pdf E. Glubiak-Witwicka i in., Wody powierzchniowe]<br /> * [http://www.google.com/url?sa=t&amp;rct=j&amp;q=&amp;esrc=s&amp;source=web&amp;cd=4&amp;ved=0CCgQFjADahUKEwjQ_s3K5v7HAhXBvHIKHQROCso&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.nfosigw.gov.pl%2Fdownload%2Fgfx%2Fnfosigw%2Fpl%2Fnfoekspertyzy%2F858%2F139%2F1%2F2011-637.pdf&amp;usg=AFQjCNG9AykEmLOU81N3jZxKdyW_yMieUA&amp;sig2=j_RRDNAb0YKPFqtmZkjUGA Warunki korzystania z wód zlewni Małej Wisły]<br /> * [http://tchie.uni.opole.pl/ecoproc09b/JagusRzetala_PECO09_2.pdf A. Jaguś, M. Rzętała, Kształtowanie jakości wód zbiorników zaporowych w warunkach antropopresji rolniczej]<br /> * [http://www.hobbywedkarstwo.dbv.pl/viewpage.php?page_id=357 Łowiska - Opisy - rz. PSZCZYNKA z dopływami nie wymienionymi w wykazie (032)]<br /> * [http://www.rmf24.pl/fakty/polska/news-gwaltowne-ulewy-na-opolszczyznie-kilkadziesiat-domow-podtopi,nId,1493649 Gwałtowne ulewy na Opolszczyźnie. Kilkadziesiąt domów podtopionych]<br /> * [http://www.slaskie.pl/przest_plan/ekofiz/2_char_stanu/3_char_elem/3_6_wody%20pow/wody_powierz.pdf Plan Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Śląskiego]<br /> * [http://www.suszec.pl/img/users/2410062/spyra/files/1Studium/prognoza/Suszec_PONS_Studium_grudzien_2010.pdf Prognoza oddziaływania na środowisko studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Suszec]<br /> * [http://www.pzw-zabrze.pl/regulamin-okreg-katowice,i26.html Zmiany regulaminowe w zasadach wędkowania obowiązujące na wodach ogólnodostępnych Okręgu PZW w Katowicach od 2015 r.]<br /> * [http://www.nettg.pl/news/11698/-borynia-pszczynka-juz-nie-podtapia Pszczynka już nie podtapia]<br /> * [http://wiadomosci.pless.pl/19482-jest-raport-z-powodzi-w-pszczynie Raport z działań przeciwpowodziowych na terenie gminy Pszczyna<br /> w dniach 16-21 maja 2010 r.]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Pszczynka&diff=5192 2016-03-30T07:34:43Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:]]<br /> <br /> Autor: [[Aleksandra Sobańska]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> :::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]] <br /> <br /> <br /> Pszczynka – rzeka przepływająca przez teren [[Powiat pszczyński|powiatu pszczyńskiego]], stanowiąca pierwszy lewobrzeżny dopływ [[Wisła|Wisły]] o długości 45,8 km&lt;ref&gt;Ziemia Pszczyńska. Przewodnik Turystyczny po powiecie pszczyńskim, Pszczyna 2002, s. 9.&lt;/ref&gt;. Powierzchnia jej zlewni wynosi 368,3 km2. Źródła rzeki znajdują się na południowym wschodzie wsi Szeroka&lt;ref&gt;Tamże, s. 9.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Nazwa==<br /> <br /> Wielu współczesnych autorów prac historycznych dotyczących dziejów [[Pszczyna|Pszczyny]] podkreśla fakt, że nazwa miasta ściśle związana jest z płynącą przez nie rzeką. Słowo Pszczynka według badań Henryka Borka uległo przekształceniu z „Blszczyna” (od wyrażenie „bleszcz”, oznaczającego woda błyszcząca) bądź też „Plszczyna” (od „plszcz”, które znaczy pluskać, woda pluszcząca)&lt;ref&gt;G. Sztoler, Pszczyna. Studia nad przestrzenią miejską do połowy XVI wieku, Pszczyna 2014, s. 18.&lt;/ref&gt;. Grzegorz Sztoler w monografii poświęconej początkom osadnictwa w Pszczynie podsumowuje koncepcje ustalenia pierwotnej nazwy miejscowości w następujący sposób: „W 1423 roku wspominano w języku niemieckim »… daselbe floss und wassir genant Plessen«. Pozostałe próby zapisu nazwy rzeki prowadziły konsekwentnie do utrwalenia jej współczesnej formy: 1463 Psszczenke, 1466 ad Blssczinkam/Blssczynkam, 1467 in luvio Blssczynka, 1480 Plsczynka […]. Następnie nazwa ta ewoluowała do postaci Blszczynka/Plszczyzna, by po uproszczeniu grupy spółgłoskowej przybrać ostatecznie nazwę Pszczynka”&lt;ref&gt;Tamże, s. 19.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Dorzecza i dopływy==<br /> <br /> Dwa zasadnicze dorzecza Pszczynki stanowią Dokawa i Korzeniec&lt;ref&gt;Ziemia Pszczyńska. Przewodnik …, s. 9.&lt;/ref&gt;. Pierwsze dorzecze zaczyna się w Czarkowie w polnych i leśnych strumykach i ma postać prawie półmetrowego rowu – wraz z rozrastaniem się dorzecza zwiększa swoją szerokość od półtora do dwóch i pół metrów. Długość Dokawy sięga 10,4 km. Drugie dorzecze Pszczynki, Korzeniec jest ponad dwukrotnie dłuższe – 21,2 km – i ma swój początek w lasach pomiędzy Branicą a Kopaniną. Dokawa przepływa przez rolnicze obszary na terenie Czarkowa, Piasku i Jankowiec, Korzeniec z kolei przez gminę Kobiór&lt;ref&gt;Tamże, s. 9.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Rzeka posiada dwa dopływy znajdujące się po prawej stronie (Pawłówka i Studzianka) oraz dopływ lewobrzeżny (kanał Branicki)&lt;ref&gt;Zob. Tamże, s. 10.&lt;/ref&gt;.<br /> Pszczynka, a zwłaszcza jej zlewnie Korzeniec oraz [[Gostynia]] charakteryzuje bezpośrednie powiązanie „z systemem rzecznym Rudy (przez Potok Woszczycki i rowy melioracyjne”&lt;ref&gt;J. M. Waga, Przyroda nieożywiona ziemi pszczyńskiej, w: Śląskie Prace Etnograficzne, Ziemia pszczyńska, red. M. Lipok-Bierwiaczonek, Katowice 2007, t. 3, s. 27.&lt;/ref&gt;. Dzięki rzekom, przepływającym przez powiat pszczyński bieg Wisły oraz [[Odra|Odry]] łączą się, co znacznie wpływa ułatwia migrację [[Szata roślinna w województwie śląskim|roślin]] i [[Fauna województwa śląskiego|zwierząt wodnych]]&lt;ref&gt;Zob. Tamże, s. 28.&lt;/ref&gt;. Jak podkreśla Jan Maciej Waga „Pszczyński Pomost Wodny” odgrywa niebagatelne znaczenie wśród trzech łączących Wisłę z Odrą&lt;ref&gt;Tamże, s. 28.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Zbiornik w Łące==<br /> <br /> Jej ujścia – jedno wpływające do zbiornika wodnego w Łące (GPS N: 49°58'14&quot; E: 18°53'16&quot;) oraz drugie łączące się z Wisłą (GPS N: 50°1'44&quot; E: 19°8'22&quot;) – znajdują się głównie na terenach rolniczych. Zbiornik w Łące powstał w 1987 roku i znajduje się na 24,3 km rzeki. Jego całkowita pojemność wynosi 11,2 mlm m3, powodziowa jest niemal trzykrotnie większa – 3,3 mlm m3. „Powierzchnia maksymalna zbiornika wynosi 3,53 km2 a normalna 3,23 km2. Długość zbiornika wynosi około 3 km, szerokość waha się od 200 m do 1200 m. Średnia głębokość przy normalnym piętrzeniu wynosi 2,3 m. Zlewnia zbiornika wynosi około 150 km2 i jest głównie użytkowana rolniczo”&lt;ref&gt;Zob. Ziemia Pszczyńska. Przewodnik …., s. 10.&lt;/ref&gt;. Zbiornik zaopatruje przemysłowy [[Rybnicki Okręg Węglowy|Rybnicki Okręg Węglowy]] w wodę&lt;ref&gt;Zob. Plan Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Śląskiego&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Pszczynka – badania wód powierzchniowych==<br /> <br /> W 2004 roku na podstawie badań wykonanych zgodnie z „Programem Państwowego Monitoringu Środowiska dla województwa śląskiego na lata 2004-2005”&lt;ref&gt;E. Glubiak-Witwicka i in., Wody powierzchniowe&lt;/ref&gt; przeprowadzono ocenę stanu wód w powiecie pszczyńskim. Przebadano ponad 87 km rzeki, którą obserwowano w czterech punktach pomiarowych. Stan czystości wody oceniono według następujących kryteriów: „woda niezadawalającej jakości (IV klasa) wystąpiła w dwóch punktach na Pszczynce, woda o złej jakości (V klasa) wystąpiła w dwóch punktach; w tym jeden na Pszczynce i jeden na Dokawie”. Ocenę sporządzono na podstawie znalezionych zanieczyszczeń mikrobiologicznych (liczba bakterii grupy coli typu kałowego, ogólna liczba bakterii coli) oraz wskaźników biogennych („które na całej długości Pszczynki oraz w Dokawie były w V i IV klasie jakości”). W jednym z punktów pomiarowych w okolicach prawobrzeżnego dopływu Pawłówki w IV klasie „wystąpiły wskaźniki zasolenia – substancje rozpuszczone i przewodność”&lt;ref&gt;Tamże&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Z kolei przeprowadzone pięć lat później przez Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej – Państwowy Instytut Badawczy Oddział we Wrocławiu badania dotyczące warunków korzystania z wód zlewni Małej Wisły wykazały, że „Pszczynka ma zdolność chłonną dla substancji organicznych charakteryzowanych wskaźnikiem BZT5&lt;ref&gt;Umowny wskaźnik określający biochemiczne zapotrzebowanie tlenu.&lt;/ref&gt; od źródeł do przekroju ujęcia wody dla Pszczyny”&lt;ref&gt;Warunki korzystania z wód zlewni Małej Wisły&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Główne źródła zanieczyszczeń==<br /> Choć funkcjonowanie przestrzeni miejskiej stanowi główne źródło zanieczyszczeń rzeki&lt;ref&gt;Ziemia Pszczyńska. Przewodnik …, s. 9.&lt;/ref&gt;, to również tereny rolnicze mają wpływ stan czystości rzeki. W 2009 roku opublikowano raport: Kształtowanie jakości wód zbiorników zaporowych w warunkach antropopresji rolniczej, którego autorzy po przebadaniu m.in. zbiornika Łąka na Pszczynce wskazali na grunty rolnicze, przez które przepływa rzeka jako na znaczące źródło zanieczyszczeń środowiska&lt;ref&gt;Zob. A. Jaguś, M. Rzętała, Kształtowanie jakości wód zbiorników zaporowych w warunkach antropopresji rolniczej [na:] www.tchie.uni.opole.pl/ecoproc09b/JagusRzetala_PECO09_2.pdf, dostęp online 15.09.2015.&lt;/ref&gt;. Wyniki pomiarów wykazały bowiem „większe zanieczyszczenie substancjami organicznymi (wyrażone poprzez BZT5 lub NKj), a także duże stężenia amoniaku i azotanów(III), […] występowanie warunków redukcyjnych. Wody wszystkich rzek zawierały nadmierną ilość azotanów(V), tzn. powyżej progu eutrofizacji wód płynących, jednak nie kwalifikowały się do miana wód wrażliwych”&lt;ref&gt;Tamże.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> ==Wędkarstwo==<br /> Rzeka Pszczynka stanowi atrakcyjne miejsce dla wędkarzy, o czym świadczą liczne zawody wędkarskie, organizowane przez koła w tych okolicach. Można złowić takie ryby jak płocie, okonie, jazie, karasie srebrzyste, krasnopióry i leszcze&lt;ref&gt; Zob. Łowisko : Pszczynka, www.otobranie.pl/lowisko,pszczynka_573, dostęp online 15.09.2015.&lt;/ref&gt;. Na obszarze wsi Brzeźce oraz Wisła Wielka obowiązuje zakaz połowu ryb metodą spinningową oraz przynętą sztuczną&lt;ref&gt;Zob. Regulamin Okręgu Katowice: Zmiany regulaminowe w zasadach wędkowania obowiązujące na wodach ogólnodostępnych Okręgu PZW w Katowicach od 2015 r., www.pzw-zabrze.pl/regulamin-okreg-katowice,i26.html, dostęp online 15.09.2015.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Zagrożenie==<br /> Mimo że Pszczynka jest niewielką rzeką, to w okresie wzmożonych opadów w ciągu ostatnich latach kilkukrotnie przekroczone były stany ostrzegawcze oraz alarmowe – wymagana była interwencja niezbędnych służb&lt;ref&gt;Zob. np. Mpw, Gwałtowne ulewy na Opolszczyźnie. Kilkadziesiąt domów podtopionych [na:] www.rmf24.pl/fakty/polska/news-gwaltowne-ulewy-na-opolszczyznie-kilkadziesiat-domow-podtopi,nId,1493649, dostęp online 15.09.2015.&lt;/ref&gt;. W ostatnich latach szczególnie groźne były skutki powodzi w 2010 roku. Problem stanowią również okoliczne podtopienia spowodowane eksploatacją górniczą. Przykładem tego typu szkód jest działalność prowadzona przez [[Kopalnia Borynia-Zofiówka-Jastrzębie|kopalnię „Borynia”]] w rejonie dzielnicy Szeroka w [[Jastrzębie-Zdrój|Jastrzębiu-Zdroju]]. Obniżony teren doprowadził do powstania zalewiska, przez wylewy którego uszkodzone zostały niektóre okoliczne domostwa&lt;ref&gt;Zob. RS – Trybuna Górnicza, \&quot;Borynia\&quot;: Pszczynka już nie podtapia, [na:] http://www.nettg.pl/news/11698/-borynia-pszczynka-juz-nie-podtapia, dostęp online 15.09.2015.&lt;/ref&gt;. Kopalnia Borynia pokryła całość napraw związanych z regulacją rzeki. Podobna sytuacja może mieć miejsce – co zapisano prognozach gminy Suszec na najbliższe lata – w sołectwie Mizerów&lt;ref&gt;Zob. Prognoza oddziaływania na środowisko studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Suszec, [na:] www.suszec.pl/img/users/2410062/spyra/files/1Studium/prognoza/Suszec_PONS_Studium_grudzien_2010.pdf,dostęp online 15.09.2015.&lt;/ref&gt;.<br /> Prace górnicze wykonywane są regularnie na terenie całego regionu, w którym znajduje się szczególne nagromadzenie kopalń, co nie pozostaje bez wpływu na zaburzenia spływu Pszczynki.<br /> <br /> ==Rzeka w dziejach Pszczyny==<br /> <br /> Bez wątpienia to właśnie bieg rzeki Pszczynki miał wpływ na usytuowanie pierwotnej osady w XII wieku&lt;ref&gt;Zob. H. W. F. Schaeffer, Kronika Pszczyńskiego Wolnego Państwa Stanowego a od 1827 r. Księstwa Pszczyńskiego część I i II, tłum. B. Spyra, Pszczyna 1997, s. 56.&lt;/ref&gt;. Jak pisze pszczyński historyk, Ludwik Musioł: <br /> *&lt;small&gt;[…] dla miasta trzeba było obrać miejsce suchsze i nieco nad ogólnym poziom szerokiej doliny rzeki Pszczynki wzniesione. Miejscem takim był ów długi język. Ławica w dawnem korycie rzeki, ciągnąca się od grodu na wschód na długości około 200 m. Ławica ta opierała się na północy o właściwie koryto Pszczynki, na południu zaś opływała ją odnoga tejże samej rzeki. Jak więc miejsce to było i dostatecznie suche a równocześnie zamknięte naturalną siecią wód i bagnami&lt;ref&gt;L. Musioł. Pszczyna. Monografja historyczna, Katowice 1936, s 71.&lt;/ref&gt;.&lt;/small&gt;<br /> <br /> Miasto oraz pierwotny [[Gotyk|gotycki]] zamek otaczała właśnie Pszczynka&lt;ref&gt;Górny Śląsk, red. K. Popiołek i in., Poznań 1959, s. 483.&lt;/ref&gt;.<br /> Historię zmian biegu rzeki wokół zamku można prześledzić na różnych osiemnasto- oraz dziewiętnastowiecznych planach miasta i mapach&lt;ref&gt;L. Musioł. Pszczyna. Monografja…, s. 69.&lt;/ref&gt;. Pszczynka widnieje na słynnej mapie Andreasa Hindenberga z 1636 roku&lt;ref&gt;Pszczyna monografia historyczna, red. R. Kaczmarek, J. Sperka, Pszczyna 2014, t. 2, s. 63-64.&lt;/ref&gt; (opływa na niej rezydencję ówcześnie panujących [[Promnitzowie|Promnitzów]] od strony północnej). Od XVIII wieku, kiedy to rozbudowano park pszczyński&lt;ref&gt;I. Płazak, Pszczyna. Zabytki miasta i regionu. Przewodnik po muzeum, Pszczyna 1974, s. 24-25.&lt;/ref&gt; przepływająca przez niego aż do dnia dzisiejszego Pszczynka zyskała nowy walor estetyczny: „Zachwyt spacerujących budzą malownicze rozlewiska rzeki Pszczynki z wysepkami i łukowymi mostkami, skupiska krzewów z pięknymi okazami różaneczników (rododendronów), azalii i magnolii oraz wspaniałe okazy drzew”&lt;ref&gt;H. Nocoń, K. Pławecka, Z. Szołdra, Dziedzictwo historyczno-kulturowe ziemi pszczyńskiej. Podróż przez cztery pory roku, Pszczyna 2013, s. 50.&lt;/ref&gt;. To urzekające miejsce zostało wspomniane w uroczej scence opisanej pamiętnikach charyzmatycznej księżnej [[Maria Teresa Olivia Hochberg von Pless|Marii Teresy Oliwii Hochberg von Pless]], znanej powszechnie jako Daisy: „Służba przyniosła nam lunch na zimno, ale z ciepłymi warzywami. Gdy dopłynęłyśmy do gąszczy szuwarów, zeszłyśmy na brzeg i spacerowałyśmy, szukając miejsca na słońcu, żeby usiąść. Dzieci miały ze sobą szable i tarcze, zdjęli ubrania i bawili się w Indian”&lt;ref&gt;Lepiej przemilczeć: prywatne pamiętniki księżnej Daisy von Pless z lat 1895-1914, z ang. przeł. Barbara Borkowy, Wałbrzych 2013, s. 357.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> # Górny Śląsk, red. K. Popiołek i in., Poznań 1959.<br /> # Lepiej przemilczeć: prywatne pamiętniki księżnej Daisy von Pless z lat 1895-1914, z ang. przeł. Barbara Borkowy, Wałbrzych 2013, s. 357.<br /> # Musioł L., Pszczyna. Monografja historyczna, Katowice 1936.<br /> # Nocoń H., Pławecka K., Szołdra Z., Dziedzictwo historyczno-kulturowe ziemi pszczyńskiej. Podróż przez cztery pory roku, Pszczyna 2013, s. 50.<br /> # Płazak I., Pszczyna. Zabytki miasta i regionu. Przewodnik po muzeum, Pszczyna 1974, s. 24-25.<br /> # Przyroda województwa katowickiego, red. K. Rostański, Krzeszowice 1997.<br /> # Pszczyna monografia historyczna, red. R. Kaczmarek, J. Sperka, t. 2, Pszczyna 2014.<br /> # Schaeffer H. W. F., Kronika Pszczyńskiego Wolnego Państwa Stanowego a od 1827 r. Księstwa Pszczyńskiego część I i II, tłum. B. Spyra, Pszczyna 1997, s. 56.<br /> # Sztoler G., Pszczyna. Studia nad przestrzenią miejską do połowy XVI wieku, Pszczyna 2014.<br /> # Waga J. M., Przyroda nieożywiona ziemi pszczyńskiej w: Śląskie Prace Etnograficzne: Ziemia pszczyńska, red. M. Lipok-Bierwiaczonek, t. 3, Katowice 2007.<br /> # Ziemia Pszczyńska. Przewodnik Turystyczny po powiecie pszczyńskim, Pszczyna 2002.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> <br /> * [http://www.katowice.wios.gov.pl/monitoring/raporty/2004/7.pdf E. Glubiak-Witwicka i in., Wody powierzchniowe]<br /> * [http://www.google.com/url?sa=t&amp;rct=j&amp;q=&amp;esrc=s&amp;source=web&amp;cd=4&amp;ved=0CCgQFjADahUKEwjQ_s3K5v7HAhXBvHIKHQROCso&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.nfosigw.gov.pl%2Fdownload%2Fgfx%2Fnfosigw%2Fpl%2Fnfoekspertyzy%2F858%2F139%2F1%2F2011-637.pdf&amp;usg=AFQjCNG9AykEmLOU81N3jZxKdyW_yMieUA&amp;sig2=j_RRDNAb0YKPFqtmZkjUGA Warunki korzystania z wód zlewni Małej Wisły]<br /> * [http://tchie.uni.opole.pl/ecoproc09b/JagusRzetala_PECO09_2.pdf A. Jaguś, M. Rzętała, Kształtowanie jakości wód zbiorników zaporowych w warunkach antropopresji rolniczej]<br /> * [http://www.hobbywedkarstwo.dbv.pl/viewpage.php?page_id=357 Łowiska - Opisy - rz. PSZCZYNKA z dopływami nie wymienionymi w wykazie (032)]<br /> * [http://www.rmf24.pl/fakty/polska/news-gwaltowne-ulewy-na-opolszczyznie-kilkadziesiat-domow-podtopi,nId,1493649 Gwałtowne ulewy na Opolszczyźnie. Kilkadziesiąt domów podtopionych]<br /> * [http://www.slaskie.pl/przest_plan/ekofiz/2_char_stanu/3_char_elem/3_6_wody%20pow/wody_powierz.pdf Plan Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Śląskiego]<br /> * [http://www.suszec.pl/img/users/2410062/spyra/files/1Studium/prognoza/Suszec_PONS_Studium_grudzien_2010.pdf Prognoza oddziaływania na środowisko studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Suszec]<br /> * [http://www.pzw-zabrze.pl/regulamin-okreg-katowice,i26.html Zmiany regulaminowe w zasadach wędkowania obowiązujące na wodach ogólnodostępnych Okręgu PZW w Katowicach od 2015 r.]<br /> * [http://www.nettg.pl/news/11698/-borynia-pszczynka-juz-nie-podtapia Pszczynka już nie podtapia]<br /> * [http://wiadomosci.pless.pl/19482-jest-raport-z-powodzi-w-pszczynie]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Pszczynka&diff=5191 2016-03-30T07:28:09Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:]]<br /> <br /> Autor: [[Aleksandra Sobańska]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> :::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]] <br /> <br /> <br /> Pszczynka – rzeka przepływająca przez teren [[Powiat pszczyński|powiatu pszczyńskiego]], stanowiąca pierwszy lewobrzeżny dopływ [[Wisła|Wisły]] o długości 45,8 km&lt;ref&gt;Ziemia Pszczyńska. Przewodnik Turystyczny po powiecie pszczyńskim, Pszczyna 2002, s. 9.&lt;/ref&gt;. Powierzchnia jej zlewni wynosi 368,3 km2. Źródła rzeki znajdują się na południowym wschodzie wsi Szeroka&lt;ref&gt;Tamże, s. 9.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Nazwa==<br /> <br /> Wielu współczesnych autorów prac historycznych dotyczących dziejów [[Pszczyna|Pszczyny]] podkreśla fakt, że nazwa miasta ściśle związana jest z płynącą przez nie rzeką. Słowo Pszczynka według badań Henryka Borka uległo przekształceniu z „Blszczyna” (od wyrażenie „bleszcz”, oznaczającego woda błyszcząca) bądź też „Plszczyna” (od „plszcz”, które znaczy pluskać, woda pluszcząca)&lt;ref&gt;G. Sztoler, Pszczyna. Studia nad przestrzenią miejską do połowy XVI wieku, Pszczyna 2014, s. 18.&lt;/ref&gt;. Grzegorz Sztoler w monografii poświęconej początkom osadnictwa w Pszczynie podsumowuje koncepcje ustalenia pierwotnej nazwy miejscowości w następujący sposób: „W 1423 roku wspominano w języku niemieckim »… daselbe floss und wassir genant Plessen«. Pozostałe próby zapisu nazwy rzeki prowadziły konsekwentnie do utrwalenia jej współczesnej formy: 1463 Psszczenke, 1466 ad Blssczinkam/Blssczynkam, 1467 in luvio Blssczynka, 1480 Plsczynka […]. Następnie nazwa ta ewoluowała do postaci Blszczynka/Plszczyzna, by po uproszczeniu grupy spółgłoskowej przybrać ostatecznie nazwę Pszczynka”&lt;ref&gt;Tamże, s. 19.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Dorzecza i dopływy==<br /> <br /> Dwa zasadnicze dorzecza Pszczynki stanowią Dokawa i Korzeniec&lt;ref&gt;Ziemia Pszczyńska. Przewodnik …, s. 9.&lt;/ref&gt;. Pierwsze dorzecze zaczyna się w Czarkowie w polnych i leśnych strumykach i ma postać prawie półmetrowego rowu – wraz z rozrastaniem się dorzecza zwiększa swoją szerokość od półtora do dwóch i pół metrów. Długość Dokawy sięga 10,4 km. Drugie dorzecze Pszczynki, Korzeniec jest ponad dwukrotnie dłuższe – 21,2 km – i ma swój początek w lasach pomiędzy Branicą a Kopaniną. Dokawa przepływa przez rolnicze obszary na terenie Czarkowa, Piasku i Jankowiec, Korzeniec z kolei przez gminę Kobiór&lt;ref&gt;Tamże, s. 9.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Rzeka posiada dwa dopływy znajdujące się po prawej stronie (Pawłówka i Studzianka) oraz dopływ lewobrzeżny (kanał Branicki)&lt;ref&gt;Zob. Tamże, s. 10.&lt;/ref&gt;.<br /> Pszczynka, a zwłaszcza jej zlewnie Korzeniec oraz [[Gostynia]] charakteryzuje bezpośrednie powiązanie „z systemem rzecznym Rudy (przez Potok Woszczycki i rowy melioracyjne”&lt;ref&gt;J. M. Waga, Przyroda nieożywiona ziemi pszczyńskiej, w: Śląskie Prace Etnograficzne, Ziemia pszczyńska, red. M. Lipok-Bierwiaczonek, Katowice 2007, t. 3, s. 27.&lt;/ref&gt;. Dzięki rzekom, przepływającym przez powiat pszczyński bieg Wisły oraz [[Odra|Odry]] łączą się, co znacznie wpływa ułatwia migrację [[Szata roślinna w województwie śląskim|roślin]] i [[Fauna województwa śląskiego|zwierząt wodnych]]&lt;ref&gt;Zob. Tamże, s. 28.&lt;/ref&gt;. Jak podkreśla Jan Maciej Waga „Pszczyński Pomost Wodny” odgrywa niebagatelne znaczenie wśród trzech łączących Wisłę z Odrą&lt;ref&gt;Tamże, s. 28.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Zbiornik w Łące==<br /> <br /> Jej ujścia – jedno wpływające do zbiornika wodnego w Łące (GPS N: 49°58'14&quot; E: 18°53'16&quot;) oraz drugie łączące się z Wisłą (GPS N: 50°1'44&quot; E: 19°8'22&quot;) – znajdują się głównie na terenach rolniczych. Zbiornik w Łące powstał w 1987 roku i znajduje się na 24,3 km rzeki. Jego całkowita pojemność wynosi 11,2 mlm m3, powodziowa jest niemal trzykrotnie większa – 3,3 mlm m3. „Powierzchnia maksymalna zbiornika wynosi 3,53 km2 a normalna 3,23 km2. Długość zbiornika wynosi około 3 km, szerokość waha się od 200 m do 1200 m. Średnia głębokość przy normalnym piętrzeniu wynosi 2,3 m. Zlewnia zbiornika wynosi około 150 km2 i jest głównie użytkowana rolniczo”&lt;ref&gt;Zob. Ziemia Pszczyńska. Przewodnik …., s. 10.&lt;/ref&gt;. Zbiornik zaopatruje przemysłowy [[Rybnicki Okręg Węglowy|Rybnicki Okręg Węglowy]] w wodę&lt;ref&gt;Zob. Plan Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Śląskiego&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Pszczynka – badania wód powierzchniowych==<br /> <br /> W 2004 roku na podstawie badań wykonanych zgodnie z „Programem Państwowego Monitoringu Środowiska dla województwa śląskiego na lata 2004-2005”&lt;ref&gt;E. Glubiak-Witwicka i in., Wody powierzchniowe&lt;/ref&gt; przeprowadzono ocenę stanu wód w powiecie pszczyńskim. Przebadano ponad 87 km rzeki, którą obserwowano w czterech punktach pomiarowych. Stan czystości wody oceniono według następujących kryteriów: „woda niezadawalającej jakości (IV klasa) wystąpiła w dwóch punktach na Pszczynce, woda o złej jakości (V klasa) wystąpiła w dwóch punktach; w tym jeden na Pszczynce i jeden na Dokawie”. Ocenę sporządzono na podstawie znalezionych zanieczyszczeń mikrobiologicznych (liczba bakterii grupy coli typu kałowego, ogólna liczba bakterii coli) oraz wskaźników biogennych („które na całej długości Pszczynki oraz w Dokawie były w V i IV klasie jakości”). W jednym z punktów pomiarowych w okolicach prawobrzeżnego dopływu Pawłówki w IV klasie „wystąpiły wskaźniki zasolenia – substancje rozpuszczone i przewodność”&lt;ref&gt;Tamże&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Z kolei przeprowadzone pięć lat później przez Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej – Państwowy Instytut Badawczy Oddział we Wrocławiu badania dotyczące warunków korzystania z wód zlewni Małej Wisły wykazały, że „Pszczynka ma zdolność chłonną dla substancji organicznych charakteryzowanych wskaźnikiem BZT5&lt;ref&gt;Umowny wskaźnik określający biochemiczne zapotrzebowanie tlenu.&lt;/ref&gt; od źródeł do przekroju ujęcia wody dla Pszczyny”&lt;ref&gt;Warunki korzystania z wód zlewni Małej Wisły&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Główne źródła zanieczyszczeń==<br /> Choć funkcjonowanie przestrzeni miejskiej stanowi główne źródło zanieczyszczeń rzeki&lt;ref&gt;Ziemia Pszczyńska. Przewodnik …, s. 9.&lt;/ref&gt;, to również tereny rolnicze mają wpływ stan czystości rzeki. W 2009 roku opublikowano raport: Kształtowanie jakości wód zbiorników zaporowych w warunkach antropopresji rolniczej, którego autorzy po przebadaniu m.in. zbiornika Łąka na Pszczynce wskazali na grunty rolnicze, przez które przepływa rzeka jako na znaczące źródło zanieczyszczeń środowiska&lt;ref&gt;Zob. A. Jaguś, M. Rzętała, Kształtowanie jakości wód zbiorników zaporowych w warunkach antropopresji rolniczej [na:] www.tchie.uni.opole.pl/ecoproc09b/JagusRzetala_PECO09_2.pdf, dostęp online 15.09.2015.&lt;/ref&gt;. Wyniki pomiarów wykazały bowiem „większe zanieczyszczenie substancjami organicznymi (wyrażone poprzez BZT5 lub NKj), a także duże stężenia amoniaku i azotanów(III), […] występowanie warunków redukcyjnych. Wody wszystkich rzek zawierały nadmierną ilość azotanów(V), tzn. powyżej progu eutrofizacji wód płynących, jednak nie kwalifikowały się do miana wód wrażliwych”&lt;ref&gt;Tamże.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> ==Wędkarstwo==<br /> Rzeka Pszczynka stanowi atrakcyjne miejsce dla wędkarzy, o czym świadczą liczne zawody wędkarskie, organizowane przez koła w tych okolicach. Można złowić takie ryby jak płocie, okonie, jazie, karasie srebrzyste, krasnopióry i leszcze&lt;ref&gt; Zob. Łowisko : Pszczynka, www.otobranie.pl/lowisko,pszczynka_573, dostęp online 15.09.2015.&lt;/ref&gt;. Na obszarze wsi Brzeźce oraz Wisła Wielka obowiązuje zakaz połowu ryb metodą spinningową oraz przynętą sztuczną&lt;ref&gt;Zob. Regulamin Okręgu Katowice: Zmiany regulaminowe w zasadach wędkowania obowiązujące na wodach ogólnodostępnych Okręgu PZW w Katowicach od 2015 r., www.pzw-zabrze.pl/regulamin-okreg-katowice,i26.html, dostęp online 15.09.2015.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Zagrożenie==<br /> Mimo że Pszczynka jest niewielką rzeką, to w okresie wzmożonych opadów w ciągu ostatnich latach kilkukrotnie przekroczone były stany ostrzegawcze oraz alarmowe – wymagana była interwencja niezbędnych służb&lt;ref&gt;Zob. np. Mpw, Gwałtowne ulewy na Opolszczyźnie. Kilkadziesiąt domów podtopionych [na:] www.rmf24.pl/fakty/polska/news-gwaltowne-ulewy-na-opolszczyznie-kilkadziesiat-domow-podtopi,nId,1493649, dostęp online 15.09.2015.&lt;/ref&gt;. Problem stanowią również okoliczne podtopienia spowodowane eksploatacją górniczą. Przykładem tego typu szkód jest działalność prowadzona przez [[Kopalnia Borynia-Zofiówka-Jastrzębie|kopalnię „Borynia”]] w rejonie dzielnicy Szeroka w [[Jastrzębie-Zdrój|Jastrzębiu-Zdroju]]. Obniżony teren doprowadził do powstania zalewiska, przez wylewy którego uszkodzone zostały niektóre okoliczne domostwa&lt;ref&gt;Zob. RS – Trybuna Górnicza, \&quot;Borynia\&quot;: Pszczynka już nie podtapia, [na:] http://www.nettg.pl/news/11698/-borynia-pszczynka-juz-nie-podtapia, dostęp online 15.09.2015.&lt;/ref&gt;. Kopalnia Borynia pokryła całość napraw związanych z regulacją rzeki. Podobna sytuacja może mieć miejsce – co zapisano prognozach gminy Suszec na najbliższe lata – w sołectwie Mizerów&lt;ref&gt;Zob. Prognoza oddziaływania na środowisko studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Suszec, [na:] www.suszec.pl/img/users/2410062/spyra/files/1Studium/prognoza/Suszec_PONS_Studium_grudzien_2010.pdf,dostęp online 15.09.2015.&lt;/ref&gt;.<br /> Prace górnicze wykonywane są regularnie na terenie całego regionu, w którym znajduje się szczególne nagromadzenie kopalń, co nie pozostaje bez wpływu na zaburzenia spływu Pszczynki.<br /> <br /> ==Rzeka w dziejach Pszczyny==<br /> <br /> Bez wątpienia to właśnie bieg rzeki Pszczynki miał wpływ na usytuowanie pierwotnej osady w XII wieku&lt;ref&gt;Zob. H. W. F. Schaeffer, Kronika Pszczyńskiego Wolnego Państwa Stanowego a od 1827 r. Księstwa Pszczyńskiego część I i II, tłum. B. Spyra, Pszczyna 1997, s. 56.&lt;/ref&gt;. Jak pisze pszczyński historyk, Ludwik Musioł: <br /> *&lt;small&gt;[…] dla miasta trzeba było obrać miejsce suchsze i nieco nad ogólnym poziom szerokiej doliny rzeki Pszczynki wzniesione. Miejscem takim był ów długi język. Ławica w dawnem korycie rzeki, ciągnąca się od grodu na wschód na długości około 200 m. Ławica ta opierała się na północy o właściwie koryto Pszczynki, na południu zaś opływała ją odnoga tejże samej rzeki. Jak więc miejsce to było i dostatecznie suche a równocześnie zamknięte naturalną siecią wód i bagnami&lt;ref&gt;L. Musioł. Pszczyna. Monografja historyczna, Katowice 1936, s 71.&lt;/ref&gt;.&lt;/small&gt;<br /> <br /> Miasto oraz pierwotny [[Gotyk|gotycki]] zamek otaczała właśnie Pszczynka&lt;ref&gt;Górny Śląsk, red. K. Popiołek i in., Poznań 1959, s. 483.&lt;/ref&gt;.<br /> Historię zmian biegu rzeki wokół zamku można prześledzić na różnych osiemnasto- oraz dziewiętnastowiecznych planach miasta i mapach&lt;ref&gt;L. Musioł. Pszczyna. Monografja…, s. 69.&lt;/ref&gt;. Pszczynka widnieje na słynnej mapie Andreasa Hindenberga z 1636 roku&lt;ref&gt;Pszczyna monografia historyczna, red. R. Kaczmarek, J. Sperka, Pszczyna 2014, t. 2, s. 63-64.&lt;/ref&gt; (opływa na niej rezydencję ówcześnie panujących [[Promnitzowie|Promnitzów]] od strony północnej). Od XVIII wieku, kiedy to rozbudowano park pszczyński&lt;ref&gt;I. Płazak, Pszczyna. Zabytki miasta i regionu. Przewodnik po muzeum, Pszczyna 1974, s. 24-25.&lt;/ref&gt; przepływająca przez niego aż do dnia dzisiejszego Pszczynka zyskała nowy walor estetyczny: „Zachwyt spacerujących budzą malownicze rozlewiska rzeki Pszczynki z wysepkami i łukowymi mostkami, skupiska krzewów z pięknymi okazami różaneczników (rododendronów), azalii i magnolii oraz wspaniałe okazy drzew”&lt;ref&gt;H. Nocoń, K. Pławecka, Z. Szołdra, Dziedzictwo historyczno-kulturowe ziemi pszczyńskiej. Podróż przez cztery pory roku, Pszczyna 2013, s. 50.&lt;/ref&gt;. To urzekające miejsce zostało wspomniane w uroczej scence opisanej pamiętnikach charyzmatycznej księżnej [[Maria Teresa Olivia Hochberg von Pless|Marii Teresy Oliwii Hochberg von Pless]], znanej powszechnie jako Daisy: „Służba przyniosła nam lunch na zimno, ale z ciepłymi warzywami. Gdy dopłynęłyśmy do gąszczy szuwarów, zeszłyśmy na brzeg i spacerowałyśmy, szukając miejsca na słońcu, żeby usiąść. Dzieci miały ze sobą szable i tarcze, zdjęli ubrania i bawili się w Indian”&lt;ref&gt;Lepiej przemilczeć: prywatne pamiętniki księżnej Daisy von Pless z lat 1895-1914, z ang. przeł. Barbara Borkowy, Wałbrzych 2013, s. 357.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> # Górny Śląsk, red. K. Popiołek i in., Poznań 1959.<br /> # Lepiej przemilczeć: prywatne pamiętniki księżnej Daisy von Pless z lat 1895-1914, z ang. przeł. Barbara Borkowy, Wałbrzych 2013, s. 357.<br /> # Musioł L., Pszczyna. Monografja historyczna, Katowice 1936.<br /> # Nocoń H., Pławecka K., Szołdra Z., Dziedzictwo historyczno-kulturowe ziemi pszczyńskiej. Podróż przez cztery pory roku, Pszczyna 2013, s. 50.<br /> # Płazak I., Pszczyna. Zabytki miasta i regionu. Przewodnik po muzeum, Pszczyna 1974, s. 24-25.<br /> # Przyroda województwa katowickiego, red. K. Rostański, Krzeszowice 1997.<br /> # Pszczyna monografia historyczna, red. R. Kaczmarek, J. Sperka, t. 2, Pszczyna 2014.<br /> # Schaeffer H. W. F., Kronika Pszczyńskiego Wolnego Państwa Stanowego a od 1827 r. Księstwa Pszczyńskiego część I i II, tłum. B. Spyra, Pszczyna 1997, s. 56.<br /> # Sztoler G., Pszczyna. Studia nad przestrzenią miejską do połowy XVI wieku, Pszczyna 2014.<br /> # Waga J. M., Przyroda nieożywiona ziemi pszczyńskiej w: Śląskie Prace Etnograficzne: Ziemia pszczyńska, red. M. Lipok-Bierwiaczonek, t. 3, Katowice 2007.<br /> # Ziemia Pszczyńska. Przewodnik Turystyczny po powiecie pszczyńskim, Pszczyna 2002.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> <br /> * [http://www.katowice.wios.gov.pl/monitoring/raporty/2004/7.pdf E. Glubiak-Witwicka i in., Wody powierzchniowe]<br /> * [http://www.google.com/url?sa=t&amp;rct=j&amp;q=&amp;esrc=s&amp;source=web&amp;cd=4&amp;ved=0CCgQFjADahUKEwjQ_s3K5v7HAhXBvHIKHQROCso&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.nfosigw.gov.pl%2Fdownload%2Fgfx%2Fnfosigw%2Fpl%2Fnfoekspertyzy%2F858%2F139%2F1%2F2011-637.pdf&amp;usg=AFQjCNG9AykEmLOU81N3jZxKdyW_yMieUA&amp;sig2=j_RRDNAb0YKPFqtmZkjUGA Warunki korzystania z wód zlewni Małej Wisły]<br /> * [http://tchie.uni.opole.pl/ecoproc09b/JagusRzetala_PECO09_2.pdf A. Jaguś, M. Rzętała, Kształtowanie jakości wód zbiorników zaporowych w warunkach antropopresji rolniczej]<br /> * [http://www.hobbywedkarstwo.dbv.pl/viewpage.php?page_id=357 Łowiska - Opisy - rz. PSZCZYNKA z dopływami nie wymienionymi w wykazie (032)]<br /> * [http://www.rmf24.pl/fakty/polska/news-gwaltowne-ulewy-na-opolszczyznie-kilkadziesiat-domow-podtopi,nId,1493649 Gwałtowne ulewy na Opolszczyźnie. Kilkadziesiąt domów podtopionych]<br /> * [http://www.slaskie.pl/przest_plan/ekofiz/2_char_stanu/3_char_elem/3_6_wody%20pow/wody_powierz.pdf Plan Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Śląskiego]<br /> * [http://www.suszec.pl/img/users/2410062/spyra/files/1Studium/prognoza/Suszec_PONS_Studium_grudzien_2010.pdf Prognoza oddziaływania na środowisko studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Suszec]<br /> * [http://www.pzw-zabrze.pl/regulamin-okreg-katowice,i26.html Zmiany regulaminowe w zasadach wędkowania obowiązujące na wodach ogólnodostępnych Okręgu PZW w Katowicach od 2015 r.]<br /> * [http://www.nettg.pl/news/11698/-borynia-pszczynka-juz-nie-podtapia Pszczynka już nie podtapia]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Wincklerowie&diff=5107 2016-03-17T10:49:23Z

<p>Kaczmarekr: /* Źródła on-line */</p> <hr /> <div>[[Kategoria:]]<br /> [[Kategoria:]]<br /> [[Kategoria:]]<br /> [[Kategoria:]]<br /> Autor: [[Marta Pater]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> :::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]] <br /> <br /> Wincklerowie (hrabiowie von Tiele-Winkler) – ród górnośląsko-meklemburski wywodzący się z warstwy bogatego ziemiaństwa, który w 1840 roku, został nobilitowany przez [[Fryderyk Wilhelm IV Hohenzollern|Fryderyka Wilhelma IV]], a w 1895 roku, uzyskał herb oraz tytuł hrabiowski z rąk [[Wilhelm II Hohenzollern|Wilhelma II]]. Założycielami rodu byli z jednej strony wywodzący się z rodziny dolnośląskich dzierżawców, a z zawodu górnik, [[Franciszek Winckler]] (1803-1851), z drugiej zaś podporucznik w wojsku pruskim [[Hubert Gustaw von Tiele]] (1823-1893), syn osiadłego w Kurlandii nauczyciela Jana Chrystiana Tiele. <br /> <br /> Franciszek Winckler związany był z pruskim górnictwem państwowym. Zatrudniony jako sztygar w kopalni „Maria”, należącej do bogatego kupca Franciszka Aresina, wkrótce awansował na jego pełnomocnika. Po śmierci pracodawcy poślubił owdowiałą [[Maria Aresin|Marię Aresin]] z domu Domes (1789-1853) stając się jednocześnie współwłaścicielem całego majątku, którego jedyną spadkobierczynią była jego córka z pierwszego małżeństwa – Waleska (1829-1880). W 1840 roku Franciszek Winckler otrzymał tytuł szlachecki z rąk króla Prus Fryderyka Wilhelma IV. W klejnocie uzyskanego wówczas herbu umieszczono skrzyżowane ze sobą narzędzia górnicze wskazujące na rodowód założyciela rodu Wincklerów. W 6 lat później został odznaczony przez księcia von Anhalt krzyżem komandorskim Orderu Albrechta Niedźwiedzia, natomiast w 1850 roku król pruski przyznał mu Order Orła Czerwonego IV klasy&lt;ref&gt;A. Kuzio-Podrucki, Tiele-Winklerowie. Arystokracja węgla i stali, Bytom 2006 s. 13.&lt;/ref&gt;. W 1854 roku [[Waleska von Winckler]] poślubiła [[Huberta von Tiele]], a za zgodą księcia meklemburskiego Fryderyka Franciszka II małżonkowie połączyli swoje nazwiska i herby&lt;ref&gt;Z. Jedynak, Z. Kiereś, Wielkie rody, wielka własność: materiały do dziejów wielkiej własności ziemskiej na pruskim Górnym Śląsku 1742-1922 w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach, Katowice 2006, s. 63.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Hubert w momencie zawarcia małżeństwa z Waleską Winckler w 1854 roku, dysponował skromnym majątkiem, który jednak w ciągu kolejnych lat znacznie pomnożył. W 1892 roku, na rok przed śmiercią, założył rodowy fideikomis obejmujący 33 posiadłości ziemskie w powiatach: [[Katowice]], Prudnik, [[Pszczyna]], [[Bytom]], [[Rybnik]] i Olesno&lt;ref&gt;M. Cichoń-Bitka, Zamek w Mosznej, Opole 1987, s.30.&lt;/ref&gt;, a także zakupił ziemie na Węgrzech i w Meklemburgii. Majątek ów miał być dziedziczony przez najstarszego syna bądź krewnego noszącego to samo nazwisko. Główną rezydencją stał się wówczas kompleks pałacowy w Mosznej koło Prudnika zakupiony w 1866 roku. Dla zabezpieczenia swych potomków utworzył w 1890 roku, fundację rodzinną, której zadaniem było zapewnienie uposażenia biedniejszym członkom rodu i wydzielenie środków finansowych na ich edukację. W przypadku wygaśnięcia rodu pieniądze fundacji miały zostać wykorzystane na cele misyjne. Hubert był dwukrotnie żonaty. Po śmierci Waleski w 1880 roku, poślubił o wiele młodszą od siebie hrabiankę, [[Róża von Schullenburg|Różę von Schullenburg]] (1847-1930).<br /> <br /> Podstawę bogactwa rodu stanowił przemysł górniczo-hutniczy. Udział zakładów Tiele-Wincklerów w całej produkcji [[Górny Śląsk|Górnego Śląska]] pod koniec XIX w. wynosił około 23,5%&lt;ref&gt;J. Jaros, Tajemnice górnośląskich koncernów, Katowice 1988, s. 120-121.&lt;/ref&gt;. Znaczącym dla regionu śląskiego był zakup ordynacji [[Mysłowice|Mysłowickiej]] przez Franciszka Wincklera w 1839 roku, w zamian za spłacenie długów [[Aleksander Mieroszewski|Aleksandra Mieroszewskiego]] oraz dóbr rycerskich Katowice od [[Karol Fryderyk Lehman|Karola Fryderyka Lehmanna]]&lt;ref&gt;Katowice: środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, red. A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz, s. 164-165.&lt;/ref&gt;. Niebagatelne znaczenie dla rozwoju tej osady i wpływ na jej indywidualny awans miało ulokowanie tam siedziby majątku, co było inicjatywą [[Fryderyk Grundman|Fryderyka Grundmanna]] zarządzającego dobrami Wincklerów&lt;ref&gt;W. Korzeniowska, Ziemiaństwo na Górnym Śląsku w XIX i XX wieku: studium monograficzne, Opole 1997, s.78-79.&lt;/ref&gt;. W wyniku intensywnej industrializacji Katowice otrzymały w 1865 roku prawa miejskie. W 1889 roku [[Hubert von Tiele-Winckler]] założył Katowicką Spółkę Akcyjną dla Górnictwa i Hutnictwa, która przejęła wszystkie zakłady przemysłowe należące do rodziny&lt;ref&gt;m. in. Kopalnie węgla wraz z zakładami pomocniczymi, koksownię przy kopalni „Florentyna”, kopalnię rud żelaza koło Tarnowskich Gór, huty żelaza „Hubertus” (obecnie „Zygmunt”) w Łagiewnikach i „Marta” w Katowicach, A. Kuzio-Podrucki, Tiele-Winklerowie… 30.&lt;/ref&gt;. Ich pracownicy objęci byli „Zwiąskiem Knapszaftowym Pana de Tiele-Wincklera”, który miał na celu zapewnienie wsparcia zarówno robotnikom, jak i ich rodzinom. Katowicka Spółka przed [[Pierwsza wojna światowa|pierwsza wojną światową]] została połączona ze spółką „Preussengrube” w [[Miechowice|Miechowicach]] wraz z innymi ziemiami i kopalniami wartymi w sumie ok. 31 milionów marek&lt;ref&gt;Katowice…, s. 169.&lt;/ref&gt;. Wobec wątpliwej sytuacji politycznej i gospodarczej po pierwszej wojnie światowej doszło do sprzedaży części majątku. Kres świetności rodu przyniosła natomiast [[Druga wojna światowa|druga wojna]], w trakcie, której ostatni jego śląscy przedstawiciele uszli w głąb Niemiec. W 2006 roku na Śląsk przybył hrabia Hubert von Tiele-Winckler, który opuścił pałac w Mosznej w wieku 13 lat, kiedy na front wojenny wkroczyła Armia Czerwona. Aktualnie seniorem rodu jest Lothar. Przewodzi on istniejącemu nadal Związkowi Rodowemu Tiele-Wincklerów, którego członkowie spotykają się regularnie co 3 lata.<br /> <br /> Dobra Tiele-Wincklerów obejmowały terytorium dzisiejszych Mysłowic, Katowic, części Bytomia, Pszczyny, Rybnika, Prudnika i Olesna. W 1892 roku z inicjatywy Huberta Tiele-Winckler powstał rodowy fideikomis, na który składały się kompleksy&lt;ref&gt;A. Kuzio-Podrucki, Tiele-Winklerowie…, s. 31-32.&lt;/ref&gt;:<br /> * Moszna, k. Prudnika, w skład którego wchodziły: Kujawy, Racławiczki, Pulów, Wawrzyńcowice, Zawada, Krobusz, Żabnik, Czartowice, Moszna, Nowa Wieś Prudnicka, Gostomia i Ściborowice. <br /> * Dobra majątku [[Woszczyce]], k. Rybnika, obejmowały: [[Orzesze]], [[Jaśkowice]], [[Zawada|Zawadę]], Woszczyce i [[Palowice]]. <br /> * W skład majątku Radzowice, k. Oleśnicy, wchodziły: Radzowice, Gołębice, Górne i Dolne Milowice. <br /> Majątki wokół Mysłowic oraz Katowic miały status allodium, tj. nieograniczonej własności. Były to: Katowice, Mysłowice, [[Brynów]], [[Bogucice]], [[Brzezinka]], [[Roździeń]], [[Szopienice]], [[Brzęczkowice]], [[Dąbrówka Mała|Mała Dąbrówka]], [[Dziećkowice]], Miechowice, [[Rokitnica]] i [[Gosławiec]]. <br /> <br /> Potomkowie Franciszka Huberta (1857-1922) i Waleski (1829-1880) utworzyli trzy linie genealogiczne. Były to:<br /> * Górnośląska, z siedzibami rodowymi w Katowicach, Miechowicach i Mosznej<br /> * Meklemburska, związana z ośrodkami Rothenmoor, Dahmen i Sagel, której główną siedzibą było Rothenmoor. Po wygaśnięciu linii górnośląskiej, której ostatni przedstawiciel Klaus Hubert (1892-1938) zmarł bezpotomnie w 1938 roku, tamtejsze majątki przeszły w ręce jego adoptowanego kuzyna, barona Hansa Wernera von Tiele-Winckler (1895-1957) <br /> * Meklemburska związana z ośrodkami Schorrsow, Lebbin-Blücher, z którą związani byli synowie Huberta i Waleski – Gunter, Raban oraz jego potomkowie. <br /> Poprzez małżeństwa córek Tiele-Wincklerowie spowinowacili się między innymi z takimi rodami jak von Bismarck-Bohlen, von Berlepsch, von Seher-Thoss, a także z hrabiami von Kanitz.<br /> <br /> ==Działalność społeczna== <br /> <br /> Część przedsięwzięć urbanizacyjnych jak również akcji charytatywnych na Górnym Śląsku odbywała się pod patronatem rodu Tiele-Winckelrów. Utworzona Fundacja Franciszka von Wincklera troszczyła się o budowę mieszkań dla robotników pracujących w ich zakładach czy też zakładanie placówek, w których mogli zaopatrzyć się oni w tańszą żywność. Powstały szpitale w Miechowicach i Mysłowicach, a w założonym dla ludności parku na górze Gryca w 1850 roku, wzniesiono kaplicę św. Barbary. W latach 1856-54 Waleska von Tiele-Winckler zrealizowała plany swej macochy w związku z budową kościoła katolickiego w Miechowicach, a również sfinansowała przebudowę świątyni Mariackiej w Bytomiu oraz odnowienie kościółka mysłowickiego pod wezwaniem Świętego Krzyża. W Katowicach zaś wyznaczono teren pod budowę kościoła ewangelickiego i szkoły. Zarządca majątku Wincklerów, Fryderyk Wilhelm Grudmann, przedstawił z kolei plan zabudowy placów i ulic w Katowicach. Tam też założono Dworską Dyrekcję Górniczą Mysłowice-Katowice, która egzekwowała dochody z regale górniczego. W 1871 roku Waleska sprzedała miastu teren przeznaczony na budowę gimnazjum, a Hubert zapewnił środki na urządzenie pracowni fizycznej.<br /> <br /> Syn Huberta i Waleski, [[Franciszek Hubert von Tiele-Winckler|Franciszek Hubert]] (1857-1922) patronował rozbudowie pałacu w Mosznej, gdzie w latach 1904, 1911 oraz 1912 złożył wizytę cesarz [[Wilhelm II Hohenzollern|Wilhelm II]]. Nadał on rodzeństwu Wincklera dziedziczne tytuły baronów pruskich&lt;ref&gt;A. Kuzio-Podrucki, Arystokracja..., s. 40.&lt;/ref&gt;. Franciszek Hubert przeniósł dawne biura z Katowic dworku w pobliskich Kujawach, a również, dla własnej wygody, postarał się o budowę linii kolejowej łączącej Mosznę z Górnym Śląskiem&lt;ef&gt; M. Cichoń Bitka, Zamek…, s. 34.&lt;/ref&gt;. Pozostając w okolicach Mosznej, hrabia i jego małżonka, [[Jelka von Lepel]] (1857-1942), włożyli wkład w budowę szkoły, szpitala, biura, spichlerzu, oraz budynków mieszkalnych i gospodarczych dla pracowników w Zielinie. Dla nich też została ufundowana biblioteka, której zbiory liczyły po kilkaset tomów. W latach 1899-1902 małżeństwo sfinansowało 5 witraży dla Kościoła Ewangelickiego w Katowicach. Szczególną rolę w tym pokoleniu pełniła [[Ewa von Tiele-Winckler|Ewa]] (1866-1930), młodsza siostra Franciszka Huberta, postać znana ze swej działalności dobroczynnej na całym Górnym Śląsku jako Matka Ewa. W 1890 roku otwarła dom opieki nazwany Ostoja Pokoju. W 1893 roku w pobliżu budynku powstał szpital dla inwalidów i osób nieuleczalnie chorych, zaś dom Jaskółcze Gniazdo przeznaczony został dla małych dzieci. Działalność Matki Ewy miała charakter międzynarodowy. W Polsce, Norwegii i Niemczech wspomagała akcję wznoszenia domów dla bezdomnych, przygotowywała również siostry do prac misyjnych, głównie na obszarze Afryki i Azji. Zmarła w 1930 roku, w wieku 64 lat&lt;ref&gt;Szerzej o działalności Matki Ewy, w: Ewa von Tiele-Winckler. Matka Ewa, red. R. Pastucha, Bytom-Miechowice 1988.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Hrabiowie==<br /> <br /> * Franciszek Hubert (1857-1922), hrabia w latach 1895-1922<br /> * Klaus Hubert (1892-1938), hrabia w latach 1922-1938<br /> * [[Hans Werner von Tiele-WincklerHans Werner]] (1895-1957), hrabia w latach 1938-1957 <br /> * [[Hubert von Tiele-Winckler|Hubert]] (1934-2008), hrabia w latach 1957-2008 <br /> * [[Klaus Peter von Tiele-Winckler|Klaus Peter]] (1940-2011), hrabia w latach 2008-2011<br /> * Lothar (ur. 1970), hrabia od 2011<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> # Bonczol J., Miechowice, w: Z dziejów dzielnic Bytomia (magazyn bytomski VIII), red. J. Drabina, Bytom 1991.<br /> # Chrobok L., Miechowitzer Gutsbesitzer, Miechowice 1930.<br /> # Cichoń-Bitka M., Zamek w Mosznej, Opole 1987.<br /> # Tiele-Winckler von E., Matka Ewa, red. R. Pastucha, Bytom-Miechowice 1988.<br /> # Hoffmann G., Historia Miasta Katowice, Katowice 2003.<br /> # Jaros J., Tajemnice górnośląskich koncernów, Katowice 1988.<br /> # Jedynak J., Kiereś Z., Wielkie rody, wielka własność: materiały do dziejów wielkiej własności ziemskiej na pruskim Górnym Śląsku 1742-1922 w zasobie Archiwum Państwowego w Katowicach, Katowice 2006.<br /> # Katowice: środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, red. A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz, Katowice 2012.<br /> # Korzeniowska W., Ziemiaństwo na Górnym Śląsku w XIX i XX wieku: studium monograficzne, Opole 1997.<br /> # Kuzio-Podrucki A., Tiele-Winklerowie. Arystokracja węgla i stali, bibliografia polsko i niemieckojęzyczna, wykaz herbarzy i opracowań genealogicznych, Bytom 2006.<br /> # Pierenkemper T., Unternehmeraristrokraten in Schlesien, w: Adel und Bürgertum in Deutschland 1770-1848, red. E. Fehrenbach, Monachium 1994.<br /> # Snoch B., Górnośląski leksykon biograficzny, Katowice 1997. <br /> <br /> <br /> ŹRÓDŁA:<br /> # Archiwum Państwowe w Katowicach, zespół nr. 730 Archiwum Rodziny Tiele-Winckler z Miechowic (1797-1925)<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> [http://w-muzeum-e.pl/wirtualne-muzeum/miechowice/film-szlakiem-matki-ewy/ Film &quot;Szlakiem Matki Ewy&quot;]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Ksi%C4%99ga_Henrykowska&diff=5106 2016-03-17T10:42:55Z

<p>Kaczmarekr: /* Źródła on-line */</p> <hr /> <div>[[Kategoria:]]<br /> [[Kategoria:]]<br /> [[Kategoria:]]<br /> [[Kategoria:]]<br /> Autor: [[Marta Pater]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> :::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]] <br /> <br /> <br /> Księga henrykowska (Liber fundacionis claustri sancte Marie virginis in Heinrichow; Księga założenia klasztoru świętej Marii Dziewicy w Henrykowie) – manuskrypt przedstawiający rys dziejów założenia, uposażenia i rozszerzania stanu posiadania opactwa cystersów w Henrykowie na [[Śląsk|Śląsku]]. Powstał w celu zabezpieczenia praw własności klasztoru, co częściowo miało związek z niestabilną sytuacją prawną po najeździe mongolskim w 1241 roku&lt;ref&gt;Wobec możliwości utracenia formalnych dokumentów nadania i kupna ziemi, a także świadków owej czynności prawnej, łatwo było wykorzystać nieład wewnętrzny po najeździe i podać w wątpliwość czyjeś prawa do własności. R. Grodecki, Wstęp, w: Księga Henrykowska, przekład, wstęp i opracowanie Roman Grodecki, Wrocław 2004, s. XIII-XV.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Księga zawiera opis dziejów klasztoru od jego fundacji w 1227 roku (faktyczny akt miał miejsce w 1228 roku), którą zainicjował notariusz kancelarii książęcej [[Henryk I Brodaty|Henryka Brodatego]], Mikołaj&lt;ref&gt;Według zapisu w Księdze¸książę Henryk Brodaty wyraził zgodę na założenie klasztoru pod warunkiem, że zasługa ta przypadnie również jego synowi i jego dalszemu potomstwu. KS I, 1, s. 11-12.&lt;/ref&gt;. Narracja prowadzona jest do grudnia 1310 roku. Składa się z dwóch części, pisanych przez dwóch różnych autorów, a zamyka ją dodatek stanowiący najstarszy katalog biskupów wrocławskich. Pierwsza część obejmuje lata 1227-1259, i wraz z katalogiem biskupów napisana została przez mnicha henrykowskiego, Piotra. W latach 1259-1269 piastował on stanowisko, trzeciego już, opata klasztoru. Swoje dziełko zaś spisywał tuż po złożeniu godności opackiej, w okresie od 1269 do 1273 roku, natomiast pracę nad katalogiem prowadził prawdopodobnie do roku 1276. Autorem drugiej części jest nieznany z imienia zakonnik klasztoru, który po 1310 roku kontynuował dzieło opata Piotra, najprawdopodobniej na zlecenie otrzymane od przełożonych klasztoru. <br /> <br /> Źródła na, których została oparta Księga to w dużej mierze tradycja ustna, a ponad to prowadzone notatki inwentarzowe sporządzane w klasztorze, oraz dokumenty przechowywane w archiwum klasztornym. W księdze I przytoczono 13 dokumentów z klasztornego archiwum, które obejmują 1/6 tekstu. W księdze II zacytowano 18 dokumentów, stanowiących 2/5 tekstu&lt;ref&gt;J. Matuszewski, Najstarsze polskie zdanie prozaiczne: zdanie henrykowskie i jego tło historyczne, Wrocław 1981, s. 15.&lt;/ref&gt;. Ponad to dzieło zawiera około 117 nazw miejscowych, z których część znalazła swoje uzasadnienie etymologiczne. <br /> <br /> Informacje zawarte w księdze przedstawiają rozwój osadnictwa, zasady prawne związane z dzierżeniem i wykupem ziemi, mechanizm powstawania i zmieniania się nazw miejscowości oraz barwny obraz społeczeństwa na terenie średniowiecznego Śląska. <br /> Ze względu na szczególne walory literackie, dzięki zawartości dużej liczby nazw miejscowych i osobowych, księga została nominowana w marcu 2014 roku do wpisania na listę UNESCO. <br /> <br /> ==Autorzy==<br /> Księga henrykowska jest wynikiem pracy dwóch autorów. Piotr, opat klasztoru w latach 1259-1269, był autorem I księgi oraz katalogu biskupów wrocławskich. Był on zakonnikiem przysłanym do Henrykowa w 1227 roku z macierzystego klasztoru w Lubiążu. Zaliczał się więc do grupy pierwszego konwentu zakonnego w Henrykowie. Nie da się określić faktów dotyczących wczesnych lat jego życia oraz edukacji. Być może urodził się w Niemczech, a na Śląsk przybył jeszcze w okresie dzieciństwa, wraz z pierwszymi kolonistami. Tam też mógł podjąć naukę w szkole katedralnej we Wrocławiu. Z pewnością był osobą wykształconą, gdyż już jako zakonnik pełnił godność piwnicznego klasztoru. Zajmował się kwestiami majątkowymi, gospodarczymi i prawnymi klasztoru, a również towarzyszył ówczesnemu opatowi Bodonowi w podróżach na dwór książęcy i wiece dzielnicowe, gdzie reprezentował klasztor. Delegowany był też na samodzielne misje, a w trakcie konfliktu księcia [[Henryk II Pobożny|Henryka Pobożnego]] z biskupem Tomaszem, został reprezentantem interesów biskupa. Od niego też otrzymał w 1259 roku konsekrację opacką. Drugi z autorów pozostaje anonimowy. Należał do zakonników niżej rangi, i sam siebie określił jako minimus fratrum, a więc najmniejszego z braci. <br /> <br /> ==Sposób napisania==<br /> Tekst Księgi sporządzony został do wewnętrznego użytku środowiska klasztornego. Opisuje dzieje założenia i uposażenia klasztoru cystersów w Henrykowie. Zawiera informacje dotyczące okoliczności nabycia każdej z kilkunastu wsi, stanowiących własność klasztoru, wielokrotnie przytaczając historie osób związanych z nadaniem owych dóbr. W ten sposób głównie poruszane są sprawy majątkowe, ale nie zabrakło rozmaitych informacji na temat XIII-wiecznego, śląskiego społeczeństwa. Dziełko posiada prosty, niemal gawędziarski styl pisania, i jako źródło historyczne jest przede wszystkim źródłem narracyjnym. Autorzy znali jednak i posługiwali się średniowieczną konwencją kancelaryjną, a styl napisania księgi można określić jako kancelaryjno-dokumentowy&lt;ref&gt;R. Grodecki, Wstęp, s. XLVII.&lt;/ref&gt;. Treść wzbogacona jest cytowanymi dokumentami z archiwum klasztornego. Stanowią one niejako materiał dowodowy, uzupełniający całość opowieści autorów. Dodatkowo posługiwali się oni analogiami biblijnymi o zdobyciu Ziemi Obiecanej przez naród wybrany, co czytelne jest tak w pierwszej, jak i w drugiej księdze&lt;ref&gt;M. Certwiński, Bóg, szatan i człowiek w „Księdze Henrykowskiej”, w: &quot;Nasza Przeszłość&quot; 1994, nr 83, s 77-91, Tenże, „Nowy Izrael”. Księga Henrykowska i kształtowanie poczucia wspólnoty średniowiecznej, w: Venerabiles, nobilem et honesti. Studia z dziejów społeczeństwa Polski średniowiecznej, s. 72-73.&lt;/ref&gt;. Przeciwwagą dla środowiska mnichów henrykowskich było z kolei lokalne społeczeństwo, któremu autor I księgi złośliwie przypisywał rozmaite przywary&lt;ref&gt;P. Boroń, Wizerunki ludzi w Księdze Henrykowskiej, w: Hominem Quaerere. Człowiek w źródle historycznym, red. S.Rosik, P. Wiszewski, Wrocław 2008, s.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Zachowany rękopis księgi I, nie jest oryginałem sporządzonym przez opata Piotra, lecz jego wierną kopią, spisywaną przez zakonników. Kopiści, a także drugi autor, nigdy nie uzupełnili luk w tekście, ani też nie podjęli się kontynuacji dziełka, toteż urywa się ono w połowie niedokończonego zdania&lt;ref&gt;KS II, s. 91&lt;/ref&gt;, by następnie przejść do księgi II. Ta również została przerwana, kończąc się zapowiedzią kolejnego rozdziału&lt;ref&gt;KS II, 8, s. 157.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Całość złożona jest z czterech, napisanych po łacinie poszytów, które składają się na księgę I, piąty poszyt to księga II, szósty z kolei stanowi katalog biskupów. W tekście znajduje się też uchodzące za najstarsze, zdanie napisane w języku polskim.<br /> <br /> Księga I liczy dziewięć rozdziałów oraz wstęp, z czego całość materiału została podzielona chronologicznie na dwie części. Pierwsza z nich opisuje facta huius claustri ante paganos, a więc dzieje klasztoru przed najazdem mongolskim w 1241 roku, druga zaś nadania po tych wydarzeniach – ea, que post paganos huic claustro sunt donate et confirmata&lt;ref&gt;KS I, 8, s. 63.&lt;/ref&gt;. Układ ten był koncepcją, która pojawiła się u autora już w trakcie sporządzania manuskryptu, a wszelkie nieścisłości z tym związane nie zdążyły zostać przez niego poprawione. W księdze I zamieszczono następujące rozdziały: I – o Henrykowie, II – o Cieńkowicach, III – o Bobolicach, IV – o Skalicach, V – o Jaworowicach, VI – o Mikołajowicach, VII – o Głębowicach, VIII – o Schӧnwalde, IX – o Brukalicach&lt;ref&gt;Planowany układ rozdziałów wyglądał następująco: I – Henryków, II – Bobolice, III – Skalice, IV –Jaworowice, V – O źrebie Michała zamienionym za Nikłowice, VI – Głębowice, VII – Brukalice, VIII – Dębnica w Wielkopolsce i IX – Grodoszów. KS I, 1, s. 22-23.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> W konsekwencji wplecenia nieplanowanego rozdziału o Cieńkowicach, w księdze I zabrakło przewidywanych przez ojca Piotra rozdziałów o Dębnicy w Wielkopolsce (VIII) i Grodoszowie (IX). Spowodowało to również zmianę numeracji, tak więc przewidywane na rozdział trzeci Skalice opisane zostały w rozdziale czwartym&lt;ref&gt;rozdział III= IV, IV= V, V=VI, a VI=VII, R.Grodecki, Wstęp, s. XXVII&lt;/ref&gt;. Kolejną nieprawidłowość stanowi chronologia. Układ I księgi został zmieniony po napisaniu siedmiu rozdziałów, toteż w partii „przed najazdem pogan”, znalazły się dzieje dóbr, które klasztor otrzymał po roku 1241. Były to: Jaworowice nabyte w 1243 roku i Mikołajowice nabyte w 1254 roku. Ponadto w tejże pierwszej części znalazły się dalsze losy dóbr, post paganos: Skalice i Bobolice.<br /> Księga II składa się z siedmiu rozdziałów: I – o Muszkowicach, II – o 6 ½ łana synów Dzierżysława, III – o Nietowicach, IV – o Wiesenthal, VII – o źrebie Ścibora i jego brata Przybysława w Czesławicach&lt;ref&gt; KS II, 1, s. 94.&lt;/ref&gt;. <br /> W planach był również ósmy rozdział, który jednak na kartach księgi nigdy się nie pojawił.<br /> Księga II napisana została jednolitym charakterem pisma i nie zawiera luk. Wzorowana jest na księdze I, dzięki temu całe dzieło zachowało jednolitość formy i treści <br /> Księga Henrykowska zawiera także fragmenty zapisane czerwonym atramentem:<br /> * nagłówki<br /> * explicit<br /> * dłuższe ustępy tekstu, które zostały uznane za szczególnie istotne.<br /> <br /> ==Polskie zdanie==<br /> <br /> Zapisane w Księdze polskie zdanie pojawiło się w momencie wyjaśnienia genezy nazwy wsi Brukalice. Według zapisu ojca Piotra wieś wzięła swą nazwę od uszczypliwego przydomka jej właściciela Boguchwała, który chcąc odciążyć małżonkę od pracy przy mieleniu na żarnach powiedział: Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai. Słowa te po transkrypcji brzmią następująco: Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj, co we współczesnym języku polskim oznacza: Daj, niech ja pomielę, a ty odpoczywaj&lt;ref&gt; Mielenie na żarnach było bowiem zajęciem należącym do kobiet, toteż wykonywanie podobnej pracy przez mężczyznę ośmieszało go w oczach współczesnych i mogło stać się powodem kpin, jak w przypadku Boguchwała.&lt;/ref&gt;. Obok polskiej przekładni autor zamieścił częściowo łacińskie znaczenie wypowiedzianych słów: sine, ut ego etiam molam&lt;ref&gt;KS I, 10, s. 234.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Zdanie to ukazuje po raz pierwszy formy czasownikowe języka polskiego to jest, rozkaźnik daj i poczywaj oraz pierwszą osobę liczby pojedynczej czasu teraźniejszego, czyli pobruczę. Ponadto zawiera połączenie zdania głównego z pobocznym: daj, ać ja pobruczę, a także współrzędne powiązania go z drugim zdaniem za pomocą spójnika: a ty poczywaj&lt;ref&gt;J. Matuszewski, Najstarsze polskie zdanie…, s. 9.&lt;/ref&gt;. Jednakże, nie jest ono na tyle treściwe, by pełnić większą rolę w badaniach nad dziejami języka polskiego. Dyskusyjna jest również jego autentyczność, bowiem ojciec Piotr z pewnością nie usłyszał tych słów od protoplasty rodu Brukaliców. Opowieść ta jest zapewne anegdotą przekazaną Piotrowi przez któregoś z jego informatorów. Ponadto opat, jako Niemiec, nie był dokładnie zaznajomiony z polskim systemem fonetycznym. Z tego względu nie można uznać omawianego zdania za całkowicie polskie&lt;ref&gt;Tamże, s. 93-139.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> # Boroń P., Wizerunki ludzi w Księdze Henrykowskiej, w: Hominem Quaerere. Człowiek w źródle historycznym, red. S.Rosik, P.Wiszewski, Wrocław 2008.<br /> # Cetwiński M., Bóg, szatan i człowiek w księdze henrykowskiej, „Nasza Przeszłość” 1994, nr 83.<br /> # Cetwiński M., „Nowy Izrael”. Księga Henrykowska i kształtowanie poczucia wspólonty średniowiecznej, w: Venerabiles, nobilem et honesti. Studia z dziejów społeczeństwa Polski średniowiecznej, Toruń 1997.<br /> # Cetwiński M., Klasztor w oczach sąsiadów. Ze studiów nad Księgą Henrykowską, w: Cystersi w społeczeństwie Europy Środkowej materiały z konferencji naukowej odbytej w klasztorze oo. Cystersów w Krakowie Mogile z okazji 900 rocznicy powstania Zakonu Ojców Cystersów, Poznań-Kraków-Mogiła 5-10 października 1998, red. A. M. Wyrwa, J. Dobosz, Poznań 2000. <br /> # Dembińska M., Day ut ia pobrusa a ti poziwai, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1977, t. 25.<br /> # Estreicher T., Brukalice i pobruczę, „Język Polski” 1948, t. 28.<br /> # Gąsiorowski A., Księga Hebrykowska, w: Słownik Starożytności Słowiańskich: encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych [do schyłku XII wieku]. Tom 2 F-K. Część 1 F-H, red. W. Kowalenko, G. Labuda, T. Lehr-Spławiński, Wrocław-Warszawa-Kraków 1964.<br /> # Grodecki R. ,Księga henrykowska, przekład, wstęp i opracowanie Roman Grodecki, Wrocław 2004.<br /> # Kierniewski R., Życie codzienne na Śląsku w wiekach średnich, Wrocław 1977.<br /> # Małecki A., Ludność wieśniacza w księdze henrykowskiej, „[http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=9632&amp;from=publication Kwartalnik Historyczny]” 1894, t. 8.<br /> # Matuszewski J., Najstarsze polskie zdanie prozaiczne: zdanie henrykowskie i jego tło historyczne, Wrocław 1981.<br /> # Matuszewski J., „Per eum” czy „ab eo”? Relacja „Księgi Henrykowskiej” o Głębowicach źródłem do XIII-wiecznych stosunków społecznych, „Sobótka” 1989, R. 44, z. 2.<br /> # Rospond S., Chłop spod Henrykowa Kwiecik-Kika, „Kwartalnik Opolski” 1980, t. 26, z. 1.<br /> # Rospond S., Jeszcze w sprawie najstarszego zdania polskiego: pobruszę czy pobruczę, „Język Polski” 1951, nr 31.<br /> # Umiński J., Autor Księgi henrykowskiej, „Homo Dei” 1951, nr 20.<br /> # Wydra W., Chrestomatia staropolska. Teksty do roku 1543, Wrocław, 1984.<br /> # Żerelik R., „…ego minimum fratrum…” W kwestii autorstwa drugiej części Księgi Henrykowskiej, „Nasza Przeszłość” 1994, nr 83.<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> ==Przypisy==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> * [http://digital.fides.org.pl/dlibra/docmetadata?id=744&amp;from=publication Księga Henrykowska]<br /> * [http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=9632&amp;from=publication A. Małecki , Ludność wieśniacza w księdze henrykowskiej, „Kwartalnik Historyczny” 1894, t. 8]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Przywilej_Hanuszowy&diff=5105 2016-03-17T10:39:29Z

<p>Kaczmarekr: /* Źródła on-line */</p> <hr /> <div>[[Kategoria:]]<br /> [[Kategoria:]]<br /> [[Kategoria:]]<br /> [[Kategoria:]]<br /> Autor: [[Marta Pater]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> :::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]] <br /> <br /> <br /> Przywilej Hanuszowy – Wielki Przywilej Ziemski, wydany 8 września 1531 roku w Opolu, przez ostatniego przedstawiciela linii [[Piastowie śląscy|Piastów opolskich]] księcia [[Jana II Dobrego]]. Akt ten regulował sytuację prawno-ustrojową [[Księstwo opolskie|księstw opolskiego]], [[Księstwo raciborskie|raciborskiego]] i głogóweckiego oraz wszystkich ziem, które do tych księstw przynależały. Gwarantował ich nierozerwalność i przynależność do Korony Czeskiej, gdzie na tronie zasiadali wówczas przedstawiciele dynastii [[Habsburgowie|Habsburgów]]. Ponadto zatwierdzał stan posiadania majątków ziemskich wraz z wszelkimi przywilejami i swobodami otrzymanymi przez [[Szlachta górnośląska|szlachtę]], porządkował sprawy w zakresie sądownictwa ustanawiając [[Sąd ziemski|sąd ziemski]] jako najwyższą instancję sądową dla szlachty. Określił także wygląd pieczęci i herbu księstwa, funkcjonowanie kancelarii ziemskiej oraz kwestię obronności kraju. Przyznawał również prawo do zakupu i posiadania ziemi przez chłopów, a także zezwalał im na skarżenie dziedziców do sądu ziemskiego.<br /> <br /> Dokument został wydany w celu podkreślenia autonomii i jednolitości terytorium księstwa opolsko-raciborskiego na wypadek śmierci księcia, który nie spodziewał się żadnego potomstwa&lt;ref&gt;J. Horwat, Księstwo opolskie i jego podziały do 1532 r., Rzeszów 2002, s. 262; Statut ziemski księstw Opolskiego i Raciborskiego i innych do nich należących, red. O. Kniejski, R. Sękowski, Opole 2012, s. 7.&lt;/ref&gt;. Stał się też wzorem dla późniejszego aktu prawnego wydanego w 1562 roku Zřizeni Zemské Knižetstwi Oppolskeho a Ratiborského y ginych Kraguow k nim přislussegiczych, czyli tzw. [[Ordynacja Ziemska Księstwa Opolsko-Raciborskiego|Ordynacji Ziemskiej Księstwa Opolsko-Raciborskiego]], ustawy zasadniczej, uznawanej za powszechne górnośląskie prawo sądowe&lt;ref&gt;Statut ziemski…, s. 3; R. Sękowski, Koniec średniowiecza i kształtowanie się podstaw ustrojowych księstw Opolskiego i Raciborskiego (szkice i wypisy źródłowe), Opole 2011, s. 52.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Postanowienia Przywileju==<br /> <br /> Postanowienia zawarte w przywileju dzielą się na dwie grupy. Pierwszą z nich są przepisy odnoszące się do księstwa opolsko-raciborskiego jako całości państwowej, drugą zaś tworzą zagadnienia dotyczące poszczególnych warstw ludności, urzędników i przedstawicieli władzy królewskiej&lt;ref&gt;Z. Boras, Wielki Przywilej Ziemski księcia Jana, w: Ars Historica. Prace z dziejów powszechnych i Polski poświęcone Gerardowi Labudzie, Poznań 1976, s. 548.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> W pierwszej kolejności zostały potwierdzone dotychczasowe przywileje i stan posiadania mieszkańców księstwa. Następnie określono warunki składania hołdu lennego królowi czeskiemu, który miał stać się formalnym spadkobiercą księstwa. Na miejsce złożenia przysięgi zostały wyznaczone miasta znajdujące się w granicach księstwa, z wyszczególnieniem Opola i [[Racibórz|Raciborza]]. Książę Jan ustanowił również urząd [[Starosta krajowy|starosty krajowego]] wybieranego spośród szlachty, będącego przedstawicielem króla w czasie jego nieobecności. Natomiast w przypadku nieobecności starosty zastępować go mieli kanclerz oraz trzech wybranych szlachciców. Starosta miał stać na czele sejmiku ziemskiego, który od momentu śmierci księcia stanowił najwyższą władzę w księstwie&lt;ref&gt;Książęta i księżne Górnego Śląska, red. A. Barciak, Katowice 1995, s. 63.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Według słów przywileju [[Stany śląskie|stany księstwa opolsko-raciborskiego]] zostały predysponowane do posługiwania się wspólnym herbem, chorągwią ziemską oraz pieczęcią, a więc prerogatywami zarezerwowanymi wcześniej wyłącznie dla księcia. W tekście szczegółowo opisano ich wygląd. Książę zalecił posługiwanie się barwami ustanowionymi przez przodków – złotego orła w koronie, na niebieskim polu. Pieczęć z kolei miała przedstawiać na polu wewnętrznym wizerunek króla czeskiego w majestacie, z herbami królestwa czeskiego i księstwa śląskiego wokół siebie. Na rewersie widnieć miał natomiast orzeł herbowy książąt opolskich oraz napis Sigillum ducatuum Oppoliensis et Ratiboriensis. Po śmierci księcia pieczęć stała się stała się urzędową własnością stanów. Przywilej skrupulatnie określił sposób jej przechowywania i okoliczności używania. Pieczę nad nią sprawować miał starosta ziemski, a przechowywać ją należało na zamku w Opolu. Pieczęci należało używać w celu zatwierdzania wspólnych postanowień, pokojów ziemskich (landfrydów), oficjalnej korespondencji, a także w sądach. Miała również widnieć na dokumentach potwierdzających prawa dziedziczne, zastawy, sprzedaż, wykupy oraz wiana. Dokumenty te należało wydawać za odpowiednią opłatą, wszystkim mieszkańcom księstwa.<br /> <br /> Przywilej Hanuszowy określił również sposób funkcjonowania kancelarii książęcej, która po śmierci Jana II stała się kancelarią ziemską, i w dalszym ciągu pozostać miała najważniejszym urzędem księstwa. Kanclerzem zaś miał być szlachcic pochodzący ze Śląska. Wydawane przez kancelarię dokumenty i zarządzenia należało sygnować urzędową pieczęcią, według ściśle określonej procedury, aby zapobiec ich fałszowaniu. Przy obecności starosty krajowego i wybranych przedstawicieli szlachty, kanclerz musiał przedłożyć dokumenty i rozliczenia dokonane w danym roku, a po ich odczytaniu należało je zapieczętować. Czynność tę powinien wykonywać kanclerz. Na datę owych spotkań wyznaczono poniedziałek po czwartej niedzieli Wielkiego Postu. Do tego momentu pisma zatwierdzające i uwierzytelniające&lt;ref&gt;Głównie w przypadku umów, sprawach o majątki dziedziczne bądź też w razie zakupu wiana dla panien.&lt;/ref&gt; wydawać miał i pieczętować własną pieczęcią starosta krajowy. Na ich podstawie należało sporządzać w kancelarii odpowiednie dokumenty oraz wpisywać je do ksiąg ziemskich. Ważniejszych wpisów można było dokonać jedynie na posiedzeniach sądu ziemskiego. Przywilej wyznaczył opłaty za wydawanie poszczególnych dokumentów.<br /> <br /> W zakresie sądownictwa przywilej przyznawał stanom prawo do sądu ziemskiego, złożonego z sześciu przedstawicieli szlachty i dwóch mieszczan. Wobec tego sądom miejskim zostało odebrane prawo sądzenia szlachty w sprawach kryminalnych. Tym niemniej, jeśli ów sąd ziemski zawyrokował karę śmierci, skazanego należało wydać w ręce urzędu miejskiego. Jednocześnie zakazano odwoływania się do Magdeburga, a jedynie do sądów zwierzchnich, które zostały ustanowione w Opolu i Raciborzu, i stanowiły sądy najwyższej instancji do momentu powołania Praskiej Izby Apelacyjnej w 1548 roku. Przywilej określał porządek zbierania się tych sądów. Posiedzenia miały się, więc odbywać dwa razy w roku, najpierw w Opolu a następnie w Raciborzu. Uczestnictwo w sesjach było obowiązkowe dla każdego członka ławy sędziowskiej, nieobecność zaś podlegała karze. Sądy składać się miały z dwunastu sędziów, pod przewodnictwem starosty krajowego, który pełnił zarazem funkcję trzynastego sędziego. <br /> <br /> W sprawach dotyczących wojny każdy mieszkaniec został zobowiązany do obrony granic księstwa pod wspólną chorągwią. Jeśli zaś książę, lub jego następcy, zamierzał obsadzić swoje zamki szlachcicami, zobowiązany był wypłacać im żołd, zaspakajając potrzeby żołnierzy, czeladzi oraz koni. Jednakże w trakcie trwania działań zbrojnych niedotyczących śląskiej ziemi, poddani nie mogli zostać zmuszeni do zasilenia wojsk czeskich chyba, że czyniliby to dobrowolnie. Wówczas przysługiwał im jedynie żołd.<br /> <br /> Poddani zostali również zwolnieni od płacenia cła przy zakupie i sprzedaży, co nie dotyczyło jednak obcokrajowców i kupców. <br /> Oryginał Przywileju Hanuszowego nie zachował się, a jego treść znana jest jedynie z kolejnych odpisów. Najstarszy z nich znajduje się w Archiwum Państwowym we Wrocławiu w tzw. Księdze praw i przywilejów księstwa opolsko-raciborskiego&lt;ref&gt;AP Wrocław, Rep 35, zesp. Księstwo opolsko-raciborskie, sygn 138; R. Kubiciel, Wybrane problemy badawcze związane z Wielkim Przywilejem Ziemskim księcia Jana II opolskiego z 1531 roku, w: Z dziejów Śląska. Zbiór Studiów, red. A. Barciak, T. Rduch-Michalik, Katowice 2000, s. 58.&lt;/ref&gt;. Odpis ten pochodzi z 1573 roku i zawiera konfirmację cesarską dokumentu z 31 stycznia 1558 roku, treść przywileju oraz widymat burmistrza i rady miejskiej Opawy z 17 kwietnia 1559 roku zamieszczony jest w tzw. Stalbuchu&lt;ref&gt;Státní Ùstřední Archiv v Praze, Stalbuch nr. 128, s. 137 v. 140. Szerzej na ten temat w: R. Kubiciel, Wybrane problemy…, s. 56-60.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> # Boras Z., Książęta piastowscy Śląska, Katowice 1978.<br /> # Boras Z., Wielki Przywilej Ziemski księcia Jana, w: Ars Historica. Prace z dziejów powszechnych i Polski poświęcone Gerardowi Labudzie, Poznań 1976. <br /> # Cynarski S., Jan, książę na Opolu, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 10, Wrocław, Warszawa, Kraków 1962-1964.<br /> # Horwat J., Księstwo opolskie i jego podziały do 1532 r., Rzeszów 2002.<br /> # Książęta i księżne Górnego Śląska, red. A. Barciak, Katowice 1995.<br /> # Kapras J., Veliké Privilegium Knížetství Opolsko-Ratibořského, w: Sbornik Véd státnich a právních, XII (1912).<br /> # Kubiciel R., [http://rjk.w.interiowo.pl/historia/przywilej.htm#_ftn32 Wybrane problemy badawcze związane z Wielkim Przywilejem Ziemskim księcia Jana II opolskiego z 1531 roku], w: Z dziejów Śląska. Zbiór Studiów, red. A. Barciak, T. Rduch-Michalik, Katowice 2000, <br /> # Ptak Marian, Sąd ziemski Księstwa Opolsko-Raciborskiego w świetle przywileju z 1531 roku, w: Studia historycznoprawne: tom poświęcony pamięci Profesora Edwarda Szymoszka, red. Alfred Konieczny, AUW 3063, Prawo 305, Wrocław 2008.<br /> # Sadowski T., Książęta opolscy i ich państwo, Wrocław 2001.<br /> # [http://obc.opole.pl/Content/2455/koniec.pdf Sękowski R., Koniec średniowiecza i kształtowanie się podstaw ustrojowych księstw Opolskiego i Raciborskiego (szkice i wypisy źródłowe), Opole 2011 ].<br /> # Statut ziemski księstw Opolskiego i Raciborskiego i innych do nich należących, red. O. Kniejski, R. Sękowski, Opole 2012.<br /> # Sroka A., Jan Dobry, w: Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999.<br /> # Steinert A., Der Schatz und das politische Testament des letzten Oppelner Piastenherzogs Johannes, w: „Oberschlesier“, Bd. 14 (1932).<br /> <br /> <br /> ŹRÓDŁA:<br /> # Archiwum Państwowe we Wrocławiu, Rep. 35, zesp. Księstwo opolsko-raciborskie, sygn. 30, 138.<br /> # Státní Ùstřední Archiv v Praze, Stalbuch nr. 128, s. 137 v. 140.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> [http://rjk.w.interiowo.pl/historia/przywilej.htm#_ftn32 Romuald Kubiciel, Wybrane problemy badawcze związane z Wielkim Przywilejem Ziemskim księcia Jana II opolskiego z 1531 roku]<br /> <br /> [http://starodruki.ihuw.pl/stWeb/zoom/484/7/ J. E. Böhme; Diplomatische Beytrage zur Untersuchung der schesischen Rechte und Geschichte, Berlin 1771, th. III, s. 1 - 23]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Przywilej_Hanuszowy&diff=5104 2016-03-17T10:31:13Z

<p>Kaczmarekr: /* Źródła on-line */</p> <hr /> <div>[[Kategoria:]]<br /> [[Kategoria:]]<br /> [[Kategoria:]]<br /> [[Kategoria:]]<br /> Autor: [[Marta Pater]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> :::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]] <br /> <br /> <br /> Przywilej Hanuszowy – Wielki Przywilej Ziemski, wydany 8 września 1531 roku w Opolu, przez ostatniego przedstawiciela linii [[Piastowie śląscy|Piastów opolskich]] księcia [[Jana II Dobrego]]. Akt ten regulował sytuację prawno-ustrojową [[Księstwo opolskie|księstw opolskiego]], [[Księstwo raciborskie|raciborskiego]] i głogóweckiego oraz wszystkich ziem, które do tych księstw przynależały. Gwarantował ich nierozerwalność i przynależność do Korony Czeskiej, gdzie na tronie zasiadali wówczas przedstawiciele dynastii [[Habsburgowie|Habsburgów]]. Ponadto zatwierdzał stan posiadania majątków ziemskich wraz z wszelkimi przywilejami i swobodami otrzymanymi przez [[Szlachta górnośląska|szlachtę]], porządkował sprawy w zakresie sądownictwa ustanawiając [[Sąd ziemski|sąd ziemski]] jako najwyższą instancję sądową dla szlachty. Określił także wygląd pieczęci i herbu księstwa, funkcjonowanie kancelarii ziemskiej oraz kwestię obronności kraju. Przyznawał również prawo do zakupu i posiadania ziemi przez chłopów, a także zezwalał im na skarżenie dziedziców do sądu ziemskiego.<br /> <br /> Dokument został wydany w celu podkreślenia autonomii i jednolitości terytorium księstwa opolsko-raciborskiego na wypadek śmierci księcia, który nie spodziewał się żadnego potomstwa&lt;ref&gt;J. Horwat, Księstwo opolskie i jego podziały do 1532 r., Rzeszów 2002, s. 262; Statut ziemski księstw Opolskiego i Raciborskiego i innych do nich należących, red. O. Kniejski, R. Sękowski, Opole 2012, s. 7.&lt;/ref&gt;. Stał się też wzorem dla późniejszego aktu prawnego wydanego w 1562 roku Zřizeni Zemské Knižetstwi Oppolskeho a Ratiborského y ginych Kraguow k nim přislussegiczych, czyli tzw. [[Ordynacja Ziemska Księstwa Opolsko-Raciborskiego|Ordynacji Ziemskiej Księstwa Opolsko-Raciborskiego]], ustawy zasadniczej, uznawanej za powszechne górnośląskie prawo sądowe&lt;ref&gt;Statut ziemski…, s. 3; R. Sękowski, Koniec średniowiecza i kształtowanie się podstaw ustrojowych księstw Opolskiego i Raciborskiego (szkice i wypisy źródłowe), Opole 2011, s. 52.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Postanowienia Przywileju==<br /> <br /> Postanowienia zawarte w przywileju dzielą się na dwie grupy. Pierwszą z nich są przepisy odnoszące się do księstwa opolsko-raciborskiego jako całości państwowej, drugą zaś tworzą zagadnienia dotyczące poszczególnych warstw ludności, urzędników i przedstawicieli władzy królewskiej&lt;ref&gt;Z. Boras, Wielki Przywilej Ziemski księcia Jana, w: Ars Historica. Prace z dziejów powszechnych i Polski poświęcone Gerardowi Labudzie, Poznań 1976, s. 548.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> W pierwszej kolejności zostały potwierdzone dotychczasowe przywileje i stan posiadania mieszkańców księstwa. Następnie określono warunki składania hołdu lennego królowi czeskiemu, który miał stać się formalnym spadkobiercą księstwa. Na miejsce złożenia przysięgi zostały wyznaczone miasta znajdujące się w granicach księstwa, z wyszczególnieniem Opola i [[Racibórz|Raciborza]]. Książę Jan ustanowił również urząd [[Starosta krajowy|starosty krajowego]] wybieranego spośród szlachty, będącego przedstawicielem króla w czasie jego nieobecności. Natomiast w przypadku nieobecności starosty zastępować go mieli kanclerz oraz trzech wybranych szlachciców. Starosta miał stać na czele sejmiku ziemskiego, który od momentu śmierci księcia stanowił najwyższą władzę w księstwie&lt;ref&gt;Książęta i księżne Górnego Śląska, red. A. Barciak, Katowice 1995, s. 63.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Według słów przywileju [[Stany śląskie|stany księstwa opolsko-raciborskiego]] zostały predysponowane do posługiwania się wspólnym herbem, chorągwią ziemską oraz pieczęcią, a więc prerogatywami zarezerwowanymi wcześniej wyłącznie dla księcia. W tekście szczegółowo opisano ich wygląd. Książę zalecił posługiwanie się barwami ustanowionymi przez przodków – złotego orła w koronie, na niebieskim polu. Pieczęć z kolei miała przedstawiać na polu wewnętrznym wizerunek króla czeskiego w majestacie, z herbami królestwa czeskiego i księstwa śląskiego wokół siebie. Na rewersie widnieć miał natomiast orzeł herbowy książąt opolskich oraz napis Sigillum ducatuum Oppoliensis et Ratiboriensis. Po śmierci księcia pieczęć stała się stała się urzędową własnością stanów. Przywilej skrupulatnie określił sposób jej przechowywania i okoliczności używania. Pieczę nad nią sprawować miał starosta ziemski, a przechowywać ją należało na zamku w Opolu. Pieczęci należało używać w celu zatwierdzania wspólnych postanowień, pokojów ziemskich (landfrydów), oficjalnej korespondencji, a także w sądach. Miała również widnieć na dokumentach potwierdzających prawa dziedziczne, zastawy, sprzedaż, wykupy oraz wiana. Dokumenty te należało wydawać za odpowiednią opłatą, wszystkim mieszkańcom księstwa.<br /> <br /> Przywilej Hanuszowy określił również sposób funkcjonowania kancelarii książęcej, która po śmierci Jana II stała się kancelarią ziemską, i w dalszym ciągu pozostać miała najważniejszym urzędem księstwa. Kanclerzem zaś miał być szlachcic pochodzący ze Śląska. Wydawane przez kancelarię dokumenty i zarządzenia należało sygnować urzędową pieczęcią, według ściśle określonej procedury, aby zapobiec ich fałszowaniu. Przy obecności starosty krajowego i wybranych przedstawicieli szlachty, kanclerz musiał przedłożyć dokumenty i rozliczenia dokonane w danym roku, a po ich odczytaniu należało je zapieczętować. Czynność tę powinien wykonywać kanclerz. Na datę owych spotkań wyznaczono poniedziałek po czwartej niedzieli Wielkiego Postu. Do tego momentu pisma zatwierdzające i uwierzytelniające&lt;ref&gt;Głównie w przypadku umów, sprawach o majątki dziedziczne bądź też w razie zakupu wiana dla panien.&lt;/ref&gt; wydawać miał i pieczętować własną pieczęcią starosta krajowy. Na ich podstawie należało sporządzać w kancelarii odpowiednie dokumenty oraz wpisywać je do ksiąg ziemskich. Ważniejszych wpisów można było dokonać jedynie na posiedzeniach sądu ziemskiego. Przywilej wyznaczył opłaty za wydawanie poszczególnych dokumentów.<br /> <br /> W zakresie sądownictwa przywilej przyznawał stanom prawo do sądu ziemskiego, złożonego z sześciu przedstawicieli szlachty i dwóch mieszczan. Wobec tego sądom miejskim zostało odebrane prawo sądzenia szlachty w sprawach kryminalnych. Tym niemniej, jeśli ów sąd ziemski zawyrokował karę śmierci, skazanego należało wydać w ręce urzędu miejskiego. Jednocześnie zakazano odwoływania się do Magdeburga, a jedynie do sądów zwierzchnich, które zostały ustanowione w Opolu i Raciborzu, i stanowiły sądy najwyższej instancji do momentu powołania Praskiej Izby Apelacyjnej w 1548 roku. Przywilej określał porządek zbierania się tych sądów. Posiedzenia miały się, więc odbywać dwa razy w roku, najpierw w Opolu a następnie w Raciborzu. Uczestnictwo w sesjach było obowiązkowe dla każdego członka ławy sędziowskiej, nieobecność zaś podlegała karze. Sądy składać się miały z dwunastu sędziów, pod przewodnictwem starosty krajowego, który pełnił zarazem funkcję trzynastego sędziego. <br /> <br /> W sprawach dotyczących wojny każdy mieszkaniec został zobowiązany do obrony granic księstwa pod wspólną chorągwią. Jeśli zaś książę, lub jego następcy, zamierzał obsadzić swoje zamki szlachcicami, zobowiązany był wypłacać im żołd, zaspakajając potrzeby żołnierzy, czeladzi oraz koni. Jednakże w trakcie trwania działań zbrojnych niedotyczących śląskiej ziemi, poddani nie mogli zostać zmuszeni do zasilenia wojsk czeskich chyba, że czyniliby to dobrowolnie. Wówczas przysługiwał im jedynie żołd.<br /> <br /> Poddani zostali również zwolnieni od płacenia cła przy zakupie i sprzedaży, co nie dotyczyło jednak obcokrajowców i kupców. <br /> Oryginał Przywileju Hanuszowego nie zachował się, a jego treść znana jest jedynie z kolejnych odpisów. Najstarszy z nich znajduje się w Archiwum Państwowym we Wrocławiu w tzw. Księdze praw i przywilejów księstwa opolsko-raciborskiego&lt;ref&gt;AP Wrocław, Rep 35, zesp. Księstwo opolsko-raciborskie, sygn 138; R. Kubiciel, Wybrane problemy badawcze związane z Wielkim Przywilejem Ziemskim księcia Jana II opolskiego z 1531 roku, w: Z dziejów Śląska. Zbiór Studiów, red. A. Barciak, T. Rduch-Michalik, Katowice 2000, s. 58.&lt;/ref&gt;. Odpis ten pochodzi z 1573 roku i zawiera konfirmację cesarską dokumentu z 31 stycznia 1558 roku, treść przywileju oraz widymat burmistrza i rady miejskiej Opawy z 17 kwietnia 1559 roku zamieszczony jest w tzw. Stalbuchu&lt;ref&gt;Státní Ùstřední Archiv v Praze, Stalbuch nr. 128, s. 137 v. 140. Szerzej na ten temat w: R. Kubiciel, Wybrane problemy…, s. 56-60.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> # Boras Z., Książęta piastowscy Śląska, Katowice 1978.<br /> # Boras Z., Wielki Przywilej Ziemski księcia Jana, w: Ars Historica. Prace z dziejów powszechnych i Polski poświęcone Gerardowi Labudzie, Poznań 1976. <br /> # Cynarski S., Jan, książę na Opolu, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 10, Wrocław, Warszawa, Kraków 1962-1964.<br /> # Horwat J., Księstwo opolskie i jego podziały do 1532 r., Rzeszów 2002.<br /> # Książęta i księżne Górnego Śląska, red. A. Barciak, Katowice 1995.<br /> # Kapras J., Veliké Privilegium Knížetství Opolsko-Ratibořského, w: Sbornik Véd státnich a právních, XII (1912).<br /> # Kubiciel R., [http://rjk.w.interiowo.pl/historia/przywilej.htm#_ftn32 Wybrane problemy badawcze związane z Wielkim Przywilejem Ziemskim księcia Jana II opolskiego z 1531 roku], w: Z dziejów Śląska. Zbiór Studiów, red. A. Barciak, T. Rduch-Michalik, Katowice 2000, <br /> # Ptak Marian, Sąd ziemski Księstwa Opolsko-Raciborskiego w świetle przywileju z 1531 roku, w: Studia historycznoprawne: tom poświęcony pamięci Profesora Edwarda Szymoszka, red. Alfred Konieczny, AUW 3063, Prawo 305, Wrocław 2008.<br /> # Sadowski T., Książęta opolscy i ich państwo, Wrocław 2001.<br /> # [http://obc.opole.pl/Content/2455/koniec.pdf Sękowski R., Koniec średniowiecza i kształtowanie się podstaw ustrojowych księstw Opolskiego i Raciborskiego (szkice i wypisy źródłowe), Opole 2011 ].<br /> # Statut ziemski księstw Opolskiego i Raciborskiego i innych do nich należących, red. O. Kniejski, R. Sękowski, Opole 2012.<br /> # Sroka A., Jan Dobry, w: Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999.<br /> # Steinert A., Der Schatz und das politische Testament des letzten Oppelner Piastenherzogs Johannes, w: „Oberschlesier“, Bd. 14 (1932).<br /> <br /> <br /> ŹRÓDŁA:<br /> # Archiwum Państwowe we Wrocławiu, Rep. 35, zesp. Księstwo opolsko-raciborskie, sygn. 30, 138.<br /> # Státní Ùstřední Archiv v Praze, Stalbuch nr. 128, s. 137 v. 140.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> [http://rjk.w.interiowo.pl/historia/przywilej.htm#_ftn32 Romuald Kubiciel, Wybrane problemy badawcze związane z Wielkim Przywilejem Ziemskim księcia Jana II opolskiego z 1531 roku]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Przywilej_Hanuszowy&diff=5103 2016-03-17T10:26:31Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:]]<br /> [[Kategoria:]]<br /> [[Kategoria:]]<br /> [[Kategoria:]]<br /> Autor: [[Marta Pater]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> :::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]] <br /> <br /> <br /> Przywilej Hanuszowy – Wielki Przywilej Ziemski, wydany 8 września 1531 roku w Opolu, przez ostatniego przedstawiciela linii [[Piastowie śląscy|Piastów opolskich]] księcia [[Jana II Dobrego]]. Akt ten regulował sytuację prawno-ustrojową [[Księstwo opolskie|księstw opolskiego]], [[Księstwo raciborskie|raciborskiego]] i głogóweckiego oraz wszystkich ziem, które do tych księstw przynależały. Gwarantował ich nierozerwalność i przynależność do Korony Czeskiej, gdzie na tronie zasiadali wówczas przedstawiciele dynastii [[Habsburgowie|Habsburgów]]. Ponadto zatwierdzał stan posiadania majątków ziemskich wraz z wszelkimi przywilejami i swobodami otrzymanymi przez [[Szlachta górnośląska|szlachtę]], porządkował sprawy w zakresie sądownictwa ustanawiając [[Sąd ziemski|sąd ziemski]] jako najwyższą instancję sądową dla szlachty. Określił także wygląd pieczęci i herbu księstwa, funkcjonowanie kancelarii ziemskiej oraz kwestię obronności kraju. Przyznawał również prawo do zakupu i posiadania ziemi przez chłopów, a także zezwalał im na skarżenie dziedziców do sądu ziemskiego.<br /> <br /> Dokument został wydany w celu podkreślenia autonomii i jednolitości terytorium księstwa opolsko-raciborskiego na wypadek śmierci księcia, który nie spodziewał się żadnego potomstwa&lt;ref&gt;J. Horwat, Księstwo opolskie i jego podziały do 1532 r., Rzeszów 2002, s. 262; Statut ziemski księstw Opolskiego i Raciborskiego i innych do nich należących, red. O. Kniejski, R. Sękowski, Opole 2012, s. 7.&lt;/ref&gt;. Stał się też wzorem dla późniejszego aktu prawnego wydanego w 1562 roku Zřizeni Zemské Knižetstwi Oppolskeho a Ratiborského y ginych Kraguow k nim přislussegiczych, czyli tzw. [[Ordynacja Ziemska Księstwa Opolsko-Raciborskiego|Ordynacji Ziemskiej Księstwa Opolsko-Raciborskiego]], ustawy zasadniczej, uznawanej za powszechne górnośląskie prawo sądowe&lt;ref&gt;Statut ziemski…, s. 3; R. Sękowski, Koniec średniowiecza i kształtowanie się podstaw ustrojowych księstw Opolskiego i Raciborskiego (szkice i wypisy źródłowe), Opole 2011, s. 52.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Postanowienia Przywileju==<br /> <br /> Postanowienia zawarte w przywileju dzielą się na dwie grupy. Pierwszą z nich są przepisy odnoszące się do księstwa opolsko-raciborskiego jako całości państwowej, drugą zaś tworzą zagadnienia dotyczące poszczególnych warstw ludności, urzędników i przedstawicieli władzy królewskiej&lt;ref&gt;Z. Boras, Wielki Przywilej Ziemski księcia Jana, w: Ars Historica. Prace z dziejów powszechnych i Polski poświęcone Gerardowi Labudzie, Poznań 1976, s. 548.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> W pierwszej kolejności zostały potwierdzone dotychczasowe przywileje i stan posiadania mieszkańców księstwa. Następnie określono warunki składania hołdu lennego królowi czeskiemu, który miał stać się formalnym spadkobiercą księstwa. Na miejsce złożenia przysięgi zostały wyznaczone miasta znajdujące się w granicach księstwa, z wyszczególnieniem Opola i [[Racibórz|Raciborza]]. Książę Jan ustanowił również urząd [[Starosta krajowy|starosty krajowego]] wybieranego spośród szlachty, będącego przedstawicielem króla w czasie jego nieobecności. Natomiast w przypadku nieobecności starosty zastępować go mieli kanclerz oraz trzech wybranych szlachciców. Starosta miał stać na czele sejmiku ziemskiego, który od momentu śmierci księcia stanowił najwyższą władzę w księstwie&lt;ref&gt;Książęta i księżne Górnego Śląska, red. A. Barciak, Katowice 1995, s. 63.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Według słów przywileju [[Stany śląskie|stany księstwa opolsko-raciborskiego]] zostały predysponowane do posługiwania się wspólnym herbem, chorągwią ziemską oraz pieczęcią, a więc prerogatywami zarezerwowanymi wcześniej wyłącznie dla księcia. W tekście szczegółowo opisano ich wygląd. Książę zalecił posługiwanie się barwami ustanowionymi przez przodków – złotego orła w koronie, na niebieskim polu. Pieczęć z kolei miała przedstawiać na polu wewnętrznym wizerunek króla czeskiego w majestacie, z herbami królestwa czeskiego i księstwa śląskiego wokół siebie. Na rewersie widnieć miał natomiast orzeł herbowy książąt opolskich oraz napis Sigillum ducatuum Oppoliensis et Ratiboriensis. Po śmierci księcia pieczęć stała się stała się urzędową własnością stanów. Przywilej skrupulatnie określił sposób jej przechowywania i okoliczności używania. Pieczę nad nią sprawować miał starosta ziemski, a przechowywać ją należało na zamku w Opolu. Pieczęci należało używać w celu zatwierdzania wspólnych postanowień, pokojów ziemskich (landfrydów), oficjalnej korespondencji, a także w sądach. Miała również widnieć na dokumentach potwierdzających prawa dziedziczne, zastawy, sprzedaż, wykupy oraz wiana. Dokumenty te należało wydawać za odpowiednią opłatą, wszystkim mieszkańcom księstwa.<br /> <br /> Przywilej Hanuszowy określił również sposób funkcjonowania kancelarii książęcej, która po śmierci Jana II stała się kancelarią ziemską, i w dalszym ciągu pozostać miała najważniejszym urzędem księstwa. Kanclerzem zaś miał być szlachcic pochodzący ze Śląska. Wydawane przez kancelarię dokumenty i zarządzenia należało sygnować urzędową pieczęcią, według ściśle określonej procedury, aby zapobiec ich fałszowaniu. Przy obecności starosty krajowego i wybranych przedstawicieli szlachty, kanclerz musiał przedłożyć dokumenty i rozliczenia dokonane w danym roku, a po ich odczytaniu należało je zapieczętować. Czynność tę powinien wykonywać kanclerz. Na datę owych spotkań wyznaczono poniedziałek po czwartej niedzieli Wielkiego Postu. Do tego momentu pisma zatwierdzające i uwierzytelniające&lt;ref&gt;Głównie w przypadku umów, sprawach o majątki dziedziczne bądź też w razie zakupu wiana dla panien.&lt;/ref&gt; wydawać miał i pieczętować własną pieczęcią starosta krajowy. Na ich podstawie należało sporządzać w kancelarii odpowiednie dokumenty oraz wpisywać je do ksiąg ziemskich. Ważniejszych wpisów można było dokonać jedynie na posiedzeniach sądu ziemskiego. Przywilej wyznaczył opłaty za wydawanie poszczególnych dokumentów.<br /> <br /> W zakresie sądownictwa przywilej przyznawał stanom prawo do sądu ziemskiego, złożonego z sześciu przedstawicieli szlachty i dwóch mieszczan. Wobec tego sądom miejskim zostało odebrane prawo sądzenia szlachty w sprawach kryminalnych. Tym niemniej, jeśli ów sąd ziemski zawyrokował karę śmierci, skazanego należało wydać w ręce urzędu miejskiego. Jednocześnie zakazano odwoływania się do Magdeburga, a jedynie do sądów zwierzchnich, które zostały ustanowione w Opolu i Raciborzu, i stanowiły sądy najwyższej instancji do momentu powołania Praskiej Izby Apelacyjnej w 1548 roku. Przywilej określał porządek zbierania się tych sądów. Posiedzenia miały się, więc odbywać dwa razy w roku, najpierw w Opolu a następnie w Raciborzu. Uczestnictwo w sesjach było obowiązkowe dla każdego członka ławy sędziowskiej, nieobecność zaś podlegała karze. Sądy składać się miały z dwunastu sędziów, pod przewodnictwem starosty krajowego, który pełnił zarazem funkcję trzynastego sędziego. <br /> <br /> W sprawach dotyczących wojny każdy mieszkaniec został zobowiązany do obrony granic księstwa pod wspólną chorągwią. Jeśli zaś książę, lub jego następcy, zamierzał obsadzić swoje zamki szlachcicami, zobowiązany był wypłacać im żołd, zaspakajając potrzeby żołnierzy, czeladzi oraz koni. Jednakże w trakcie trwania działań zbrojnych niedotyczących śląskiej ziemi, poddani nie mogli zostać zmuszeni do zasilenia wojsk czeskich chyba, że czyniliby to dobrowolnie. Wówczas przysługiwał im jedynie żołd.<br /> <br /> Poddani zostali również zwolnieni od płacenia cła przy zakupie i sprzedaży, co nie dotyczyło jednak obcokrajowców i kupców. <br /> Oryginał Przywileju Hanuszowego nie zachował się, a jego treść znana jest jedynie z kolejnych odpisów. Najstarszy z nich znajduje się w Archiwum Państwowym we Wrocławiu w tzw. Księdze praw i przywilejów księstwa opolsko-raciborskiego&lt;ref&gt;AP Wrocław, Rep 35, zesp. Księstwo opolsko-raciborskie, sygn 138; R. Kubiciel, Wybrane problemy badawcze związane z Wielkim Przywilejem Ziemskim księcia Jana II opolskiego z 1531 roku, w: Z dziejów Śląska. Zbiór Studiów, red. A. Barciak, T. Rduch-Michalik, Katowice 2000, s. 58.&lt;/ref&gt;. Odpis ten pochodzi z 1573 roku i zawiera konfirmację cesarską dokumentu z 31 stycznia 1558 roku, treść przywileju oraz widymat burmistrza i rady miejskiej Opawy z 17 kwietnia 1559 roku zamieszczony jest w tzw. Stalbuchu&lt;ref&gt;Státní Ùstřední Archiv v Praze, Stalbuch nr. 128, s. 137 v. 140. Szerzej na ten temat w: R. Kubiciel, Wybrane problemy…, s. 56-60.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> # Boras Z., Książęta piastowscy Śląska, Katowice 1978.<br /> # Boras Z., Wielki Przywilej Ziemski księcia Jana, w: Ars Historica. Prace z dziejów powszechnych i Polski poświęcone Gerardowi Labudzie, Poznań 1976. <br /> # Cynarski S., Jan, książę na Opolu, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 10, Wrocław, Warszawa, Kraków 1962-1964.<br /> # Horwat J., Księstwo opolskie i jego podziały do 1532 r., Rzeszów 2002.<br /> # Książęta i księżne Górnego Śląska, red. A. Barciak, Katowice 1995.<br /> # Kapras J., Veliké Privilegium Knížetství Opolsko-Ratibořského, w: Sbornik Véd státnich a právních, XII (1912).<br /> # Kubiciel R., [http://rjk.w.interiowo.pl/historia/przywilej.htm#_ftn32 Wybrane problemy badawcze związane z Wielkim Przywilejem Ziemskim księcia Jana II opolskiego z 1531 roku], w: Z dziejów Śląska. Zbiór Studiów, red. A. Barciak, T. Rduch-Michalik, Katowice 2000, <br /> # Ptak Marian, Sąd ziemski Księstwa Opolsko-Raciborskiego w świetle przywileju z 1531 roku, w: Studia historycznoprawne: tom poświęcony pamięci Profesora Edwarda Szymoszka, red. Alfred Konieczny, AUW 3063, Prawo 305, Wrocław 2008.<br /> # Sadowski T., Książęta opolscy i ich państwo, Wrocław 2001.<br /> # [http://obc.opole.pl/Content/2455/koniec.pdf Sękowski R., Koniec średniowiecza i kształtowanie się podstaw ustrojowych księstw Opolskiego i Raciborskiego (szkice i wypisy źródłowe), Opole 2011 ].<br /> # Statut ziemski księstw Opolskiego i Raciborskiego i innych do nich należących, red. O. Kniejski, R. Sękowski, Opole 2012.<br /> # Sroka A., Jan Dobry, w: Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999.<br /> # Steinert A., Der Schatz und das politische Testament des letzten Oppelner Piastenherzogs Johannes, w: „Oberschlesier“, Bd. 14 (1932).<br /> <br /> <br /> ŹRÓDŁA:<br /> # Archiwum Państwowe we Wrocławiu, Rep. 35, zesp. Księstwo opolsko-raciborskie, sygn. 30, 138.<br /> # Státní Ùstřední Archiv v Praze, Stalbuch nr. 128, s. 137 v. 140.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> [http://rjk.w.interiowo.pl/historia/przywilej.htm#_ftn32 Wybrane problemy badawcze związane z Wielkim Przywilejem Ziemskim księcia Jana II opolskiego z 1531 roku]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Towarzystwo_Szko%C5%82y_Ludowej&diff=5100 2016-03-17T10:13:12Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:]]<br /> [[Kategoria:]]<br /> [[Kategoria:]]<br /> [[Kategoria:]]<br /> Autor: [[Anna Pachowicz]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> :::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]] <br /> <br /> <br /> Towarzystwo Szkoły Ludowej (TSL) – organizacja powstała w Krakowie w 1891 roku, zajmowała się upowszechnianiem, szerzeniem i rozwojem oświaty szkolnej i pozaszkolnej wśród ludu polskiego, zakładaniem i prowadzeniem przedszkoli, ochronek, szkół elementarnych, średnich, tworzeniem sieci bibliotek, czytelni, organizowaniem kursów dla analfabetów, kursów dokształcających, zwalczaniem analfabetyzmu, prowadzeniem działalności kulturalno-oświatowej poprzez różnorodne akcje społeczne i kulturalne.<br /> <br /> <br /> ==Okoliczności powołania TSL== <br /> <br /> Inicjatorami powołania TSL byli Ernest Adam, Michał Danielak, Tadeusz Dwernicki, decyzja o utworzeniu TSL zapadła w trakcie uroczystości setnej rocznicy uchwalenia konstytucji 3 Maja w Krakowie w 1891 roku, przewodniczył im Mieczysław Pawlikowski.<br /> TSL zostało powołane w celu zapobieżenia trudnej sytuacji oświatowej w Galicji Wschodniej i Zachodniej, gdzie następowała powolna asymilacja i wynarodowienie Polaków. Planowano, aby na tym obszarze jak najszybciej zorganizować polskie szkolnictwo, biblioteki, wypożyczalnie książek, domy ludowe. <br /> <br /> ==Prezesi TSL==<br /> <br /> Prezesami TSL byli Adam Asnyk 1891-1896, Ernest Bandrowski 1896-1920, Ernest Adam 1921-1926, Witold Ostrowski 1927-1939.<br /> <br /> ==Statut TSL==<br /> <br /> Dnia 21 stycznia 1892 roku MSW w Wiedniu zatwierdziło Statut, w którym dokładnie sprecyzowano zakres działalności TSL. Natomiast dnia 13 marca 1892 roku miało miejsce pierwsze Walne Zgromadzenie. Wybrano wówczas Zarząd Główny, Radę Nadzorczą, Sąd Rozjemczy, Zarząd Kółka Miejscowego. <br /> W związku z poszerzaniem zakresu prac do Statutu TSL wprowadzano zmiany; przed [[Pierwsza wojna światowa|pierwszą wojną światową]] dokonywano ich trzykrotnie w następujących latach: 1896 r., 1903 r., 1908 r. <br /> W okresie 1909-1914 TSL pracowało najintensywniej. Pierwsza wojna światowa niekorzystnie wpłynęła na prace TSL. Zniszczeniu uległo wiele placówek, niektóre koła nie przetrwały i doszło do ich rozpadu, powszechnie wówczas brakowało środków finansowych na prowadzenie jakiejkolwiek działalności. Jednak w tej trudnej sytuacji nie zaprzestano podejmowania działań, zaczęto je dostosowywać do zaistniałych potrzeb, przystąpiono np. do tworzenia bibliotek wojennych dla żołnierzy, wysyłania książek do obozów jenieckich, czy też do szpitali. <br /> Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w listopadzie 1918 roku, nastąpiła konieczność wprowadzenia zmian w dotychczasowej działalności TSL. Kolejne decyzje podejmowano w trakcie Walnych Zjazdów w 1921 roku we Lwowie, w 1922 roku w Przemyślu&lt;ref&gt;M. Stawiak-Ososińska, Towarzystwo Szkoły Ludowej, w: Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku, t. VI: Su-U, red. T. Pilch, Warszawa 2007, s. 743.&lt;/ref&gt;. Uchwalony został nowy Statut zatwierdzony w 1924 roku, odtąd celem TSL było podnoszenie znajomości kultury narodowej wśród społeczeństwa polskiego, nawiązanie i utrzymanie łączności z Polakami przebywającymi poza granicami kraju. Projekt Statutu przedłożony w 1938 roku nie wszedł jednak w życie. <br /> <br /> W pierwszych latach działalności organizacja TSL była dwustopniowa, stanowiły ją Zarząd Główny oraz koła. W 1908 roku powstały Związki Okręgowe&lt;ref&gt;Od 1932 roku drugi stopień organizacyjny stanowiły Związki Powiatowe. M. Stawiak-Ososińska, Towarzystwo Szkoły Ludowej..., s. 744.&lt;/ref&gt; i odtąd już do końca istnienia TSL organizacja miała charakter trójstopniowy. Organy ustawodawczo-kontrolny i wykonawczy funkcjonowały na każdym stopniu.<br /> Najwyższą władzę TSL stanowił Zarząd Główny, w skład którego wchodziło 36 członków&lt;ref&gt;Dwudziestu z nich było mieszkańcami Krakowa.&lt;/ref&gt;, jego siedziba mieściła się w Krakowie. Sprawował on nadzór nad niższymi organami, kierował działaniami podejmowanymi przez TSL. Obradował przez dwa dni, średnio od 8 do 10 razy w ciągu roku. Pracę w Biurze Zarządu Głównego podzielono między oddziały: administracyjny, oświatowy, prawny, gospodarczy, manipulacyjny. <br /> Organami pomocniczymi Zarządu Głównego były Sekcje i Komisje, przygotowujące wnioski dla Zarządu we wszystkich najistotniejszych sprawach jakie kierowano do Zarządu&lt;ref&gt;M. Stawiak-Ososińska, Towarzystwo Szkoły Ludowej..., s. 744.&lt;/ref&gt;. <br /> Z kolei najwyższą władzą uchwałodawczą TSL był Walny Zjazd Delegatów Kół i Związków Okręgowych, który odbywał się każdorazowo w innym mieście. Jego członkowie zbierali się raz w roku na obrady, które trwały dwa dni. W trakcie obrad zajmowano się m. in. rozpatrywaniem sprawozdań Zarządu, omawianiem aktualnych sprawy TSL, przedstawianiem nowych wniosków, wyborem nowego Zarządu Głównego&lt;ref&gt;Zarząd Główny w każdym roku odnawiał się o 1/3 nowych członków. M. Stawiak-Ososińska, Towarzystwo Szkoły Ludowej..., s. 744.&lt;/ref&gt; oraz Rady Nadzorczej. <br /> Organizowano również Zjazdy Nadzwyczajne, w trakcie których dokonywano zmian w Statucie. W okresie działalności TSL odbyły się cztery zjazdy, o takim charakterze.<br /> W organizacji wewnętrznej TSL Związki Okręgowe stanowiły drugi stopień skupiający Koła jednego lub kilku województw, były one wybierane w tajnych wyborach, ich władzą ustawodawczą był Zjazd Okręgowy.<br /> <br /> ==Koła TSL==<br /> <br /> Dzięki organizowanym filiom TSL – Kołom TSL organizacja obejmowała swoim zasięgiem coraz większy obszar działania. Koła mogły być tworzone po wyrażeniu pozytywnej opinii przez Zarząd Główny TSL w tych miejscowościach, w których znalazło się 20 osób chętnych do współpracy.<br /> Praca podejmowana w poszczególnych Kołach zawsze była ustalana i dostosowana do potrzeb lokalnej społeczności. Walne Zgromadzenie członków&lt;ref&gt; Do głównych zadań Walnych Zgromadzeń członków Kół należało przygotowanie ogólnych i szczegółowych przepisów oraz przedstawianie ich do zatwierdzenia w trakcie Walnych Zjazdach. M. Stawiak-Ososińska, Towarzystwo Szkoły Ludowej..., s. 744.&lt;/ref&gt; stanowiło w Kołach władzę ustawodawczą, Zarządy Kół władzę wykonawczą. O dużym zainteresowaniu działalnością TSL w terenie świadczy liczba powstających Kół oraz liczba osób chcących działać w tej organizacji. W 1892 roku istniały już 23 koła zrzeszające ok. 3 tys. członków, w 1913 roku, 291 kół i 41 702 członków, w 1928 roku 300 kół i 28 595 członków, w 1938 roku 513 kół i 109 885 członków&lt;ref&gt;M. Stawiak-Ososińska, Towarzystwo Szkoły Ludowej..., s. 744.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Członkowie TSL nie pobierali wynagrodzenia za swoją pracę. Wyjątek stanowili jedynie nauczyciele prowadzący kursy. Według danych statystycznych do TSL zapisywali się najczęściej byli urzędnicy państwowi 22,8%, nauczyciele 18,9%, rolnicy 18%, rzemieślnicy 11,7%, mieszczanie bez zawodu 6,7%, urzędnicy samorządowi 6,4%, a także przedstawiciele wolnych zawodów, np. duchowieństwo&lt;ref&gt;M. Stawiak-Ososińska, Towarzystwo Szkoły Ludowej..., s. 744.&lt;/ref&gt;. Koła TSL dzięki zmianom, jakie wprowadzono do Statutu w latach 1896, 1903, 1908 mogły działać samodzielnie i poszerzać swą działalność. TSL na poziomie każdego stopnia organizacyjnego przewidywało powołanie organu kontrolnego – Komisji Kontrolującej, natomiast na najwyższym szczeblu istniała Rada Nadzorcza każdego roku wybierana przez Walny Zjazd. W jej skład wchodziło 7 członków. Do podstawowych obowiązków Rady należała kontrola funduszy ksiąg finansowych oraz składanie sprawozdań. Na przestrzeganie zasad kontroli zwracano szczególną uwagę. Takie działania przyczyniały się do wzrostu wiarygodności TSL w oczach społeczeństwa.<br /> <br /> ==Działalność TSL== <br /> <br /> W pracy oświatowej podjętej przez TSL można wyróżnić wiele płaszczyzn. Obejmowały one:<br /> # tworzenie szkół ludowych&lt;ref&gt;Pierwszą szkołę założono w 1894 roku. W 1901 roku było ich 12, natomiast w 1914 roku TSL utrzymywało częściowo lub w całości 435 szkół, najwięcej placówek działało w Galicji Wschodniej. M. Stawiak-Ososińska, Towarzystwo Szkoły Ludowej..., s. 744.&lt;/ref&gt;, wsparcie materialne publicznych szkół powszechnych, podejmowanie różnorodnych działań mających na celu ułatwienie dzieciom i młodzieży nauki w szkołach, np. poprzez zakup książek, przyborów szkolnych, czy też ubrań; <br /> # prowadzenie szkółek początkowych dla tych dzieci w wieku szkolnym, które nigdy wcześniej nie uczęszczały, z różnych przyczyn, do szkoły i nie potrafiły ani czytać, ani pisać. Jeśli liczba takich dzieci nie przekraczała 40 powoływano tzw. nauczyciela wędrownego, który zajmował się nie tylko nauką dzieci, ale także organizacją kursów dla analfabetów&lt;ef&gt;Zwłaszcza po odzyskaniu niepodległości TSL starało się, aby każde dziecko mogło uczęszczać do szkoły. W tym okresie niektóre szkoły zostały przejęte przez państwo: w 1918 roku do 47, w 1923 - 105, w 1938 roku – 61. M. Stawiak-Ososińska, Towarzystwo Szkoły Ludowej..., s. 745.&lt;/ref&gt;; <br /> # zakładanie czytelni oraz wypożyczalni książek&lt;ref&gt;W 1892 roku utworzono pierwsze 5 czytelni, w kolejnych latach ich liczba wzrastała: w 1902 roku – 93, w 1904 roku – 544, w 1911 roku – 1628, 1937 roku – 2973. M. Stawiak-Ososińska, Towarzystwo Szkoły Ludowej..., s. 745.&lt;/ref&gt;, w których nie tylko czytano i wypożyczano książki, ale przede wszystkim organizowano różnorodne spotkania, wykłady, kursy dokształcające, okolicznościowe koncerty, występy, akademie. Publikacje i pisma, jakie mogli czytać wszyscy chętni miały charakter: naukowy, polityczny, historyczny, religijny, gospodarczy, przemysłowy. Od początku XX w. tworzono biblioteki stałe, a od 1908 roku biblioteki ruchome, które przewożono z jednej miejscowości do drugiej. Natomiast od 1934 roku zakładano Powiatowe Biblioteki Centralne;<br /> # utworzenie własnego wydawnictwa publikującego wszelkie materiały niezbędne do pracy TSL. Były to m.in. broszury propagujące różne formy działalności oświatowej, czy też ukazujące dokonania TSL, książki poświęcone bohaterom narodowym i historii Polski, a także lektury do czytelni ludowej. W okresie 1901-1906 TSL wydawało pismo oświatowe „Miesięcznik TSL” w 1907 roku przekształcony w profesjonalne pismo „Przewodnik Oświatowy” ukazujący się do sierpnia 1930 roku. W pismach zamieszczano artykuły o treści ogólnej, sprawozdania z działalności poszczególnych placówek TSL, informowano także o pracy TSL. Funkcję redaktorów pism pełnili kolejno: Stanisław Nowicki, Tadeusz Grabowski, Andrzej Nowak, Wincenty Wysocki, Marian Gluth. Sekcja Wschodnia TSL wydawała ponadto w latach 1934-1939 miesięcznik pod redakcją Henryka Błażeckiego: „Program Pracy Towarzystwa Szkoły Ludowej”, na łamach którego publikowano różnorodne teksty programowe ułatwiające pracę w kołach i czytelniach. Z kolei w latach 1936-1939 ukazywał się tygodnik pod redakcją Tadeusza Fabiańskiego „Nasza Praca” adresowany do ludności wiejskiej. Redaktorem miesięcznika dla bibliotekarzy „Wiadomości Biblioteczne był Tadeusz Makowiczka; <br /> # organizowanie kursów dla analfabetów&lt;ref&gt; W 1896 roku zorganizowano 6 takich kursów, w 1899 roku – 27, w 1902 roku – 22, w 1912 roku – 127. M. Stawiak-Ososińska, Towarzystwo Szkoły Ludowej..., s. 745.&lt;/ref&gt;, a od 1906 r. kursów dla analfabetów odbywających służbę wojskową. W 1919 roku został wydany „Elementarz Towarzystwa Szkoły Ludowej” będący bardzo przydatną pomocą dydaktyczną;<br /> # organizowanie wykładów, odczytów, prelekcji o treści ogólnokształcącej, naukowej, historycznej, społecznej; od 1896 roku odbywały się one systematycznie&lt;ref&gt;W 1902 roku przygotowano 463 odczyty, w 1904 roku – 3 599, w 1911 roku – 5 682, natomiast w 1937 roku – 593 prelekcje. M. Stawiak-Ososińska, Towarzystwo Szkoły Ludowej..., s. 745.&lt;/ref&gt;;<br /> # organizowanie wycieczek ludowych, w 1903 roku rozpoczęto tę działalność i z przerwami prowadzono przez cały okres międzywojenny. Po koniec lat 30 ich organizacje przejęło Polskie Towarzystwo Turystyczne;<br /> # tworzenie i prowadzenie seminariów nauczycielskich, organizowanie szkół średnich ogólnokształcących&lt;ref&gt;Pierwsze zaczęły funkcjonować w 1903 roku. W 1911 roku działało 17 zakładów kształcenia nauczycieli, w 1918 roku – 2, w 1923 roku – 7. W latach 30. XX w. seminaria nauczycielskie TSL uległy przekształceniu w 4-letnie gimnazja ogólnokształcące. W 1938 roku TSL miało 6 szkół średnich. M. Stawiak-Ososińska, Towarzystwo Szkoły Ludowej..., s. 745.&lt;/ref&gt;; <br /> # zakładanie ochronek, które zapewniały nie tylko fachową opiekę nad dziećmi w wieku od 3 do 11 lat i posiłek dla nich, ale przygotowały również do podjęcia nauki w szkole. TSL organizowało także kursy dla pracujących w ochronkach trwające 5 miesięcy dla kandydatek mających ukończoną szkołę średnią, a 10 miesięcy dla kandydatek z niepełną szkołą średnią&lt;ref&gt;Pierwsze 4 ośrodki powstały w 1904 roku, w 1907 roku – 10, w 1928 roku – 36, w 1938 roku – 44. M. Stawiak-Ososińska, Towarzystwo Szkoły Ludowej..., s. 746.&lt;/ref&gt;; <br /> # tworzenie burs dla młodzieży z miejscowości znacznie oddalonych od siedziby szkoły. TSL zapewniało opiekę, dobre warunki bytowe oraz odpowiednie wychowanie&lt;ref&gt;Pierwsze powstały w 1904 roku. W 1914 roku było ich 20, w 1925 roku – 23, w 1937 roku – 12. M. Stawiak-Ososińska, Towarzystwo Szkoły Ludowej..., s. 746.&lt;/ref&gt;;<br /> # budowę domów ludowych – domów oświatowych mieszczących się we własnych placówkach TSL, własnych wybudowanych specjalnie w tym celu obiektach lub w wynajętych pomieszczeniach. Pierwsze 2 domy powstały w 1906 roku&lt;ref&gt;W 1911 roku było ich już 22, a w 1937 roku – 463. M. Stawiak-Ososińska, Towarzystwo Szkoły Ludowej..., s. 746.&lt;/ref&gt;. Zlokalizowano w nich zarządy Kół, biblioteki, czytelnie, wypożyczalnie książek, organizowano wykłady, odczyty kursy dla analfabetów, wystawy, wieczornice, uroczystości okolicznościowe; <br /> # prowadzenie kursów dla niewykwalifikowanych robotników oraz rzemieślników. Od 1918 roku zaczęło tworzyć szkoły zawodowe, handlowe, krawiecko-bieliźniarskie, gospodarstwa domowego, dokształcające. Prowadzono je przez cały okres międzywojenny;<br /> # organizowanie kursów dla tzw. przewodników oświatowych. Były one adresowane dla osób młodych w wieku 18-25 lat. Dzięki temu zaangażowaniu TSL udało się wykształcić postępowych działaczy, którzy w późniejszym czasie przyczynili się do upowszechniania szkolnictwa. Od 1932 roku zaczęto organizować kursy dla przewodników czytelń, w 1937 roku zorganizowano 73 takie kursy;<br /> #organizowanie kolonii oraz półkolonii letnich. Po raz pierwszy odbyły się one w 1932 roku, w 1933 roku – 22, w 1935 roku – 613, a w 1936 roku – 1091;<br /> # organizowanie Uniwersytetów Niedzielnych oraz Uniwersytetów Powszechnych. W 1932 roku utworzono pierwsze tego typu placówki dla osób w wieku 18-35 lat. Uniwersytety Niedzielne były niezwykle popularne wśród młodych ludzi, organizowano je w większych miejscowościach, w których nauka odbywała się jesienią i zimą, w niedziele, trzy lub cztery godziny dziennie. Z kolei Uniwersytety Powszechne starały się rozszerzyć i pogłębić wiedzę ogólnokształcącą, podnieść poziom kultury w środowiskach robotniczych, słuchaczami byli najczęściej robotnicy, rzemieślnicy, kupcy, niżsi urzędnicy państwowi w wieku 18-30 lat;<br /> # propagowanie idei tworzenia muzeów regionalnych, a poprzez to troska o przeszłość, o regionalne zbiory, a także o zachowanie i popularyzowanie lokalnej tradycji;<br /> # wspieranie twórczości autorskiej, organizując świetlice, teatry, chóry, orkiestry, wieczory patriotyczne, uroczyste obchody świąt narodowych;<br /> # organizowanie każdego roku konferencji mających na celu doskonalenie treści oraz metod pracy kulturalno-oświatowej, a także dostosowywanie do aktualnych potrzeb. Wiele podejmowanych inicjatyw nie miało stałego charakteru. Wśród nich można wymienić, np. funkcjonujące przy TSL biura porad prawnych i pośrednictwa pracy, włączenie się walkę z alkoholizmem. W okresie 48 lat funkcjonowania TSL objął całokształt opieki i pracy pozaszkolnej.<br /> <br /> ==Obszar Działania TSL==<br /> <br /> Do momentu rozpoczęcia I wojny światowej TSL prowadził swoją działalność na terenie Galicji Wschodniej i Zachodniej, Śląska Austriackiego oraz na terenie Moraw, Bukowiny, Bośni i Wiednia w tych punktach, w których przebywała społeczność polska. Zmiana nastąpiła po 1918 roku, kiedy to zlikwidowano koła TSL na terytorium przyznanym Czechosłowacji, na Bukowinie oraz w Wiedniu, a zakres działalności rozszerzono o były pruski [[Górny Śląsk]], Wołyń i [[Województwo kieleckie (II RP)|województwo kieleckie]]. Wraz z rozwojem działalności w 1924 roku nastąpił podział w Zarządzie Głównym na Wydział Ścisły z siedzibą w Krakowie&lt;ref&gt;Podlegał mu teren Galicji Zachodniej.&lt;/ref&gt; oraz Sekcję Wschodnią Zarządu Głównego we Lwowie&lt;ref&gt;Podlegał mu obszar Galicji Wschodniej. Działania tej Sekcji obejmowały przede wszystkim obronę polskości na Kresach południowo-wschodnich, utworzenie ośrodków polskich na terenach znajdujących się na terenach przygranicznych, w ich skład wchodził np. koło TSL, kościół lub kaplica rzymskokatolicka, polska szkoła, dom ludowy, czytelnia, biblioteka. M. Stawiak-Ososińska, Towarzystwo Szkoły Ludowej..., s. 744.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Finanse TSL==<br /> <br /> Środki finansowe, jakimi dysponowało TSL pochodziły z różnych źródeł. Największą część stanowiły składki członków, następnie dochody z różnorodnych organizowanych imprez dobroczynnych, takich jak np. bale, przedstawienia teatralne, koncerty, zabawy, wykłady, kwesty. TSL otrzymywało także darowizny, zapisy majątkowe, a także spontaniczne datki i subwencje.<br /> Część majątku TSL przekształcono w tzw. fundusz żelazny, którego nie można było zmniejszyć, a pozostałe środki na realizację zadań terenowych; majątek TSL stanowiły także nieruchomości, domy ludowe, budynki służące różnym celom, grunty i działki budowlane.<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> * Czajka M., Kamler M., Sienkiewicz W., Leksykon historii Polski, Warszawa 1995, s. 1194.<br /> * Dobrowolski S., Towarzystwo Szkoły Ludowej w Wiedniu w latach 1904-1914, „Prace Historyczno-Archiwalne” 2004, t. 14, s. 83-102.<br /> * Kosmowska L. W., Towarzystwo Szkoły Ludowej w Galicji, Warszawa 1917.<br /> * Marcinek S., Praca kulturalno-oświatowa w czytelni T.S.L. na wsi, Kraków 1938. <br /> * Pachowicz A., Instytucje oświatowe w Tarnowie w świetle lokalnej prasy („Unia” 1882-1887), w: Czasopiśmiennictwo XIX i początków XX wieku jako źródło do historii edukacji, red. I. Michalska, G. Michalski, Łódź 2010, s. 95-107.<br /> * Potoczny J., Udział Towarzystwa Oświaty Ludowej w upowszechnianiu czytelnictwa i popularyzacji wiedzy wśród ludu galicyjskiego doby autonomicznej, „Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Pedagogika” 2014, t. 23, s. 401-414.<br /> * Protokoły Walnych Zjazdów Towarzystwa Szkoły Ludowej (1893-1938).<br /> * Próchnicki Z., Dwudziestopięciolecie Towarzystwa Szkoły Ludowej (3 maja 1891 - 3 maja 1916), Lwów 1916. <br /> * Przewodnik Oświatowy: organ Towarzystwa Szkoły Ludowej 1935, nr 4.<br /> * Przewodnik Oświatowy: organ Towarzystwa Szkoły Ludowej 1935, nr 6.<br /> * Przewodnik Oświatowy: organ Towarzystwa Szkoły Ludowej 1936, nr 1.<br /> * Przewodnik Oświatowy: organ Towarzystwa Szkoły Ludowej 1938, nr 6.<br /> * Sikora W., Towarzystwo Szkoły Ludowej w latach 1891-1928. Krótki rys działalności. Ilustrowany przewodnik dla zwiedzających dział TSL w pawilonie instytucji kulturalno-oświatowych na Powszechnej Wystawie Kraj. w Poznaniu w roku 1929, Kraków 1929. <br /> * Sprawozdania Zarządu Głównego Towarzystwa Szkoły Ludowej (1893-1938).<br /> * Sprawozdanie z działalności Tow. Szkoły Ludowej w Jubileuszowym roku 1910, Kraków 1911.<br /> * Statut Towarzystwa Szkoły Ludowej uchwalony na Nadzwyczajnem Walnem zgromadzeniu we Lwowie dnia 22 lutego 1908 roku ze zmianami uchwalonemi na Walnych Zjazdach dnia 12 września 1921 r. we Lwowie i dnia 30 września 1922 r. w Przemyślu.<br /> * Statut Towarzystwa Szkoły Ludowej, Kraków 1892, 1896, 1903, 1924. <br /> * Stawiak-Ososińska M., Towarzystwo Szkoły Ludowej, w: Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku, t. VI: Su-U, red. T. Pilch, Warszawa 2007, s. 743-747.<br /> * Stępowski M., Towarzystwo Szkoły Ludowej: jak powstało, co zrobiło, do czego dąży: (1891-1911) w 20-tą rocznicę powstania Towarzystwa, Kraków 1911.<br /> * Świerk J., TSL zaczęta i nieskończona nić, Kraków 1910.<br /> * Tymczasowa instrukcja dla bibliotek stałych Towarzystwa Szkoły Ludowej zatwierdzona przez Zarząd Główny TSL dnia 28 marca 1936, Kraków 1936.<br /> * Wanatowicz M. W., Ludność napływowa na Górnym Śląsku w latach 1922-1939, Katowice 1992. <br /> * Z problemów integracji i unifikacji II Rzeczypospolitej, red. J. Chlebowczyk, Katowice 1980.<br /> * Zielonka Z., Geografia życia literackiego polskiego kręgu kulturowego na Śląsku, Słupsk 1994. <br /> * Zwiercan-Witkowska A., Towarzystwo Szkoły Ludowej w latach 1891-1939, „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej” 2003, R. 53, s. 135-155.<br /> * Żmichrowska M. J., Towarzystwo Szkoły Ludowej (1891-1939), Olsztyn 1992. <br /> <br /> <br /> ==Przypisy==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> * [http://dlibra.bg.ajd.czest.pl:8080/Content/2793/401.pdf Udział Towarzystwa Oświaty Ludowej w upowszechnianiu czytelnictwa i popularyzacji wiedzy wśród ludu galicyjskiego doby autonomicznej]<br /> * [http://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/251433?tab=1 Przewodnik Oświatowy : organ Towarzystwa Szkoły Ludowej, poświęcony sprawom oświaty pozaszkolnej i narodowego wychowania ludu polskiego. 1912]<br /> * [http://dx.doi.org/10.16926/p.2014.23.31 Jerzy Potoczny, Udział Towarzystwa Szkoły Ludowej w upowszechnianiu czytelnictwa i popularyzacji wiedzy wśród ludu galicyjskiego doby autonomicznej, Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie &quot;Pedagogika&quot; 2014, t. XXIII, s. 401–414]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Polski_Komisariat_Plebiscytowy&diff=5094 2016-03-17T09:30:42Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:]]<br /> Autor: [[dr Anna Musialik]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> :::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]] <br /> <br /> <br /> Jedną z najważniejszych decyzji, podjętych podczas zorganizowanej po [[Pierwsza Wojna Światowa|I wojnie światowej]] Konferencji Pokojowej w Paryżu, było postanowienie o przeprowadzeniu na [[Górny Śląsk|Górnym Śląsku]] [[Plebiscyt|plebiscytu]], podczas którego ludność miała wyrazić swą wolę w zakresie przynależności do Niemiec, bądź też do odradzającego się państwa polskiego. Władzę na obszarze plebiscytowym objęła [[Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa na Górnym Śląsku|Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa na Górnym Śląsku]] (fr. Commission Interalliée de Gouvernement et de Plébiscite de Haute Silésie; działała w okresie 11 luty 1920 – 10 lipca 1922), natomiast organem reprezentującym interesy ludności polskiej był Polski Komisariat Plebiscytowy (PKPleb.).<br /> <br /> ==Struktura organizacyjna==<br /> Siedzibą PKPleb. był hotel „Lomnitz” w [[Bytom|Bytomiu]]. Na czele organizacji stanął [[Wojciech Korfanty|Wojciech Korfanty]], mianowany (przez [[Józef Piłsudski|Józefa Piłsudskiego]], Naczelnika Państwa Polskiego) polskim komisarzem plebiscytowym w dniu 20 lutego 1920 r. Jego zastępcami byli: [[Konstanty Wolny]] ([[Chrześcijańskie Zjednoczenie Ludowe]] - ChZL), [[Józef Rymer]] ([[Narodowa Partia Robotnicza]] - NPR) i [[Józef Biniszkiewicz]] ([[Polska Partia Socjalistyczna]] – PPS). Tworzyli oni prezydium, które kierowało pracami Komisariatu. Obecność działaczy z różnych ugrupowań politycznych świadczy o ogólnym poparciu dla PKPleb. w imię naczelnej idei, jaką było zjednoczenie Górnego Śląska z Polską&lt;ref&gt;Władysław Zieliński zauważa jednak, że zgoda pomiędzy przedstawicielami różnych opcji była w rzeczywistości tylko pozorna (W. Zieliński, Ludzie i sprawy hotelu „Lomnitz”, Katowice 1984, s. 58).&lt;/ref&gt;. <br /> W obrębie PKPleb utworzono 27 wydziałów:<br /> <br /> 1. Wydział Wywiadowczy.<br /> Szef wydziału - [[Józef Alojzy Gawrych]]. W ramach tej komórki istniały dwa referaty, których kierownikami byli kpt. [[Bogdan Jankowski]] (a następnie kpt. [[Bogdan Kulik]]) i sierż. [[Stanisław Muszyński]] (a następnie sierż. [[Stanisław Brodniewicz]]). Wydział Wywiadowczy prowadził działalność wywiadowczą na rzecz PKPleb., polskiego rządu oraz Francuzów. Agenci rozlokowani byli w [[Niemiecki Komisariat Plebiscytowy|Niemieckim Komisariacie Plebiscytowym]], a także w zakładach pracy i instytucjach. Nazwiska zidentyfikowanych przez wydział wrogów umieszczane były na łamach „[[Orędownik|Orędownika]]”, będącego gazetą urzędową PKPleb. Ponadto ujawniano w prasie materiały kompromitujące Niemców, na podstawie których opublikowano Białą Księgę, poświadczającą fakt nowych zbrojeń niemieckich na [[Śląsk|Śląsku]].<br /> W skład Wydziału Wywiadowczego wchodziła również kierowana przez kpt. Stera, Sekcja Policji Górnego Śląska, której zadaniem było kierowanie do pracy w policji odpowiedniej liczby górnośląskich oficerów i podoficerów.<br /> <br /> 2. Wydział Polityki Wewnętrznej.<br /> Szef wydziału – dr [[Edward Hanke]]. W ramach pracy w tej sekcji prowadzono obserwację działalności różnych organizacji w celu podjęcia wśród nich polskiej akcji agitacyjnej. W centrum zainteresowania wydziału znalazły się: [[Związek Górnośląskich Straży Pożarnych]], Związek Inwalidów Wojennych, Związek Właścicieli Domów i Gruntów oraz [[Górnośląska Partia Ludową|Oberschlesische Volkspartei]].<br /> <br /> 3. Wydział Organizacyjny.<br /> Szef wydziału – dr [[Roman Konkiewicz]]. W obrębie tej jednostki powstały dwie sekcje: organizacyjna i propagandowa. Zadaniem wydziału była organizacja powiatowych komitetów plebiscytowych oraz prowadzenie odpowiedniej agitacji i propagandy plebiscytowej. Rozprowadzano propolskie broszury i ulotki, rozmieszczano afisze, urządzano wiece. Przy rozmaitych okazjach (w zakładach pracy, w środkach komunikacji, podczas prywatnych spotkań) stosowano też propagandę ustną, polegającą na rozbudzaniu wśród Górnoślązaków świadomości narodowej.<br /> <br /> 4. Wydział Prasowy.<br /> Szef wydziału – [[Edward Rybarz]]. Komórce tej podporządkowana była Polska Agencja Telegraficzna (PAT; kierownik – [[Jan Przybyła]]) oraz Agencja Wschodnia (AW, East Press; kierownik – [[Jan Kleczyński]]). Wydawano następujące czasopisma: „[[Kocynder]]”, „[[Strzecha Śląska]]”, „[[Przewodnik Wiejski]]”, „[[Der Weise Adler]]”. Redaktorzy z Wydziału Prasowego współredagowali również „Orędownika”, „[[Pracownik Umysłowy|Pracownika umysłowego]]”, „[[Głos Polek]]”, „[[Sportowiec|Sportowca]]” i „Le Messager de Haute Silesie” (pismo przeznaczone dla Komisji Międzysojuszniczej). Jednostka ta wspomagała też finansowo niektóre polskie gazety (np. redagowaną przez [[Michał Kwiatkowski|Michała Kwiatkowskiego]] „[[Oberschlesische Post]]”).<br /> <br /> 5. Wydział Socjalno-Polityczny.<br /> Szef wydziału – [[Paweł Dubiel]]. Przedmiotem zainteresowania wydziału były głównie sprawy bezrobotnych (zwłaszcza tych, którzy utracili pracę na skutek propolskiej działalności politycznej). Przy gazowniach, elektrowniach i wodociągach zorganizowano samopomoc społeczną, przekształconą następnie w Polską Samopomoc Techniczną.<br /> <br /> 6. Wydział Aprowizacyjny.<br /> Szef wydziału – [[Mieczysław Paluch]], a następnie – [[Paweł Przyklęk-Frankowski]]. Celem tej sekcji było zaopatrywanie Górnoślązaków w żywność i artykuły pierwszej potrzeby. Sprzedawano je spółdzielniom i kupcom, ale też niekiedy rozprowadzano nieodpłatnie wśród ludności polskiej. Część opłat za sprowadzone produkty wnoszono w postaci węgla lub żelaza. <br /> <br /> 7. Wydział Szkolny.<br /> Szef wydziału – dr [[Ludwik Schirmeisen]], a następnie – dr [[Józef Komischke]]. W obrębie tej jednostki funkcjonowało sześć sekcji:<br /> * Sekcja szkół średnich i uniwersytetów ludowych (dr [[Jan Kopiec]])<br /> * Sekcja kursów (dr [[Wawrzyniec Magiera]])<br /> * Sekcja szkół podstawowych ([[Paweł Kaiser]])<br /> * Sekcja seminariów i kursów seminaryjnych ([[Tadeusz Przysiecki]])<br /> * Sekcja ochronek (ks. [[Emanuel Krzoska]])<br /> * Sekcja organizacyjna ([[Emanuel Imiela]])<br /> <br /> Pracownicy wydziału odpowiedzialni byli za organizację egzaminów dojrzałości wśród uczniów ostatniej klasy gimnazjalnej i uczących się w trybie eksternistycznym, urządzanie kursów języka polskiego, rekrutację młodzieży do seminariów nauczycielskich w Bydgoszczy, Kcyni, Lesznie i Wągrowcu, a także do gimnazjum w Krotoszynie, organizowanie kursów dokształcających dla nauczycieli (prowadzono je w Bytomiu, [[Katowice|Katowicach]], [[Gliwice|Gliwicach]], [[Racibórz|Raciborzu]], [[Rybnik|Rybniku]] i Strzelcach) oraz zakładanie uniwersytetów ludowych. Tworzono również ochronki dla dzieci; w gminach ustanawiano tzw. Opiekę Szkolną, sprawującą nadzór nad wychowaniem młodych Polaków. W skład tej organizacji wchodził nauczyciel, ksiądz, reprezentant rady gminnej oraz czworo przedstawicieli rodziców. Ogromnym sukcesem Wydziału Szkolnego było doprowadzenie do powołania w dniu 9 maja 1920 roku urzędu „naczelnego doradcy szkolnego przy rejencji”, który objął dr Schirmeisen. Na poziomie lokalnym ustanowiono natomiast urząd powiatowego doradcy szkolnego.<br /> <br /> 8. Wydział Kulturalny.<br /> Szef wydziału – dr Ignacy Nowak. W skład tej jednostki wchodziły:<br /> * Sekcja kinematograficzna<br /> * Sekcja teatralna<br /> * Sekcja muzyczna<br /> * Zawodowy teatr Cepnika<br /> * Trupa teatralna „Odra”<br /> * Trupa teatralna „Fredro”<br /> * Trupa teatralna „Wesołość”<br /> * Trupa teatralna „Gwiazda”<br /> * Zespół Bemaków I<br /> * Zespół Bemaków II<br /> Zadaniem Wydziału była popularyzacja kultury poprzez urządzanie seansów filmowych, spektakli teatralnych oraz występów kół śpiewaczych.<br /> <br /> 9. Wydział Oświatowy.<br /> Szef wydziału – dr [[Maksymilian Hasiński]]. Jednostka ta sprawowała patronat nad towarzystwami oświatowymi (Towarzystwo św. Jacka, Towarzystwo Polek). Celem rozbudzania świadomości narodowej organizowano również stosowne odczyty i kursy, które poza swą rolą informacyjną pełniły także funkcję propagandową.<br /> 10. Wydział Wychowania Fizycznego.<br /> Szef wydziału – dr [[Maksymilian Wilimowski]]. W obrębie tej jednostki zorganizowano pięć działów:<br /> * Sokół<br /> * Sport<br /> * Harcerstwo<br /> * Związek Towarzystw Wycieczkowych „Jaskółka”<br /> * Towarzystwo Młodzieży Górnośląskiej<br /> <br /> 11. Wydział Administracyjny.<br /> Szef wydziału – [[Paweł Kempka]]. Działania tej jednostki polegały na stałym monitorowaniu pracy landratur (starostw), a także ocenie wydawanych uchwał pod kątem interesów polskich (dążono do likwidacji ustawodawstwa antypolskiego). Zabiegano o obsadzanie stanowisk (np. urzędu naczelnika gminy, burmistrza) przedstawicielami polskimi. Równocześnie organizowano kursy, których celem było przygotowanie do pracy urzędników i pracowników administracji przyszłego województwa śląskiego. Z inicjatywy wydziału powołano Związek Górnośląskich Urzędników i Pracowników Administracyjnych.<br /> <br /> Ważne znaczenie miał utworzony w 1920 roku referat doradców technicznych, którego członkowie, zajmując stanowiska w landraturach, byli przedstawicielami ludności polskiej, powiatowego komitetu plebiscytowego oraz Wydziału Administracyjnego przy PKPleb. Rolą ich było przeciwstawianie się antypolskiej działalności funkcjonariuszy niemieckich.<br /> <br /> 12. Wydział Prawny.<br /> Szef wydziału – [[Konstanty Wolny]]. Referat ten zapewniał pełną obsługę prawną wszystkich spraw podejmowanych przez PKPleb. (m.in. zakup ruchomości i nieruchomości, zawieranie umów służbowych). Utworzona przy nim Komisja Samorządowa&lt;ref&gt;Członkami Komisji Samorządowej byli: Konstanty Wolny, Paweł Kempka, Józef Potyka, Bernard Diamand, Józef Rymer, Józef Biniszkiewicz, Edward Rybarz i Kazimierz Rakowski.&lt;/ref&gt; szczegółowo przeanalizowała opracowany przez Wojciecha Korfantego i Józefa Buzka projekt [[Statut Organiczny Województwa Śląskiego|Statutu Organicznego Województwa Śląskiego]]. Na pomoc pracowników wydziału liczyć mogli również Polacy oskarżeni przez niemieckie władze o popełnienie przestępstw politycznych. <br /> <br /> 13. Wydział Rolnictwa i Leśnictwa.<br /> Szef wydziału – [[Kazimierz Niegolewski]]. Współpracujący ściśle ze Śląskim Związkiem Kół Rolniczych, Wydział Rolnictwa i Leśnictwa sprowadzał dla Polaków produkty rolne, bydło i drób, a także fachową literaturę (m.in. „Poradniki gospodarcze”). Propagowano polską ustawę o reformie rolnej, potępiając jednocześnie niemiecką ustawę osadniczą. W prowadzonych przez powiatowe komitety plebiscytowe księgach gruntowych odnotowywano wnioski rodaków starających się o przydział ziemi z reformy rolnej. Udzielano pomocy polskim rolnikom i robotnikom leśnym, pozostającym bez pracy z przyczyn politycznych (otrzymywali oni nowe posady w Polsce). Pracownicy wydziału angażowali się również w działalność agitacyjną: podczas organizowanych wieców i zebrań wygłaszano referaty związane z rolnictwem. Sekcja lasów ponadto przeciwdziałała kłusownictwu i dewastacji lasów na Górnym Śląsku. 25 lipca 1920 roku powołano Górnośląskie Towarzystwo Leśników, natomiast 3 listopada 1920 roku konspiracyjną organizację o nazwie Komitet Łowiecki, będący zalążkiem Śląskiego Towarzystwa Łowieckiego (inicjatorami byli: [[Stanisław Cenkier]], [[Kazimierz Czapla]], [[Jan Hlond]], [[Kazimierz Niegolewski]], [[Tadeusz Palacz]], [[Jan Piechulek]], [[Józef Potyka]], [[Franciszek Willert]]).<br /> <br /> 14. Wydział Kolei i Poczt.<br /> Szef wydziału – inż. [[Józef Dobrzycki]], a następnie dr [[Franciszek Wilczek]]. W obrębie tej jednostki powołano trzy działy: <br /> * kolejowy<br /> * poczt i telegrafów<br /> * żeglugi<br /> Celem pracy wydziału było wyszkolenie kadry gotowej do utrzymania kolei, poczty i żeglugi. Specjalne kursy organizowano w ważniejszych miejscowościach Górnego Śląska oraz w województwie poznańskim. Przychodzono z pomocą szykanowanym w pracy polskim kolejarzom. Zakładano kółka kolejowe, kółka tramwajarzy i kółka pocztowców, wcielane następnie do Związku Kolejarzy Zjednoczenia Zawodowego Polskiego. <br /> <br /> 15. Wydział Gospodarczy.<br /> Szef wydziału – [[Wincenty Matejczyk]]. W obrębie tej jednostki istniało osiem sekcji:<br /> * księgowość<br /> * kasa i administracja (w tym podsekcja Hotel Lomnitz)<br /> * automobile<br /> * personel<br /> * magazyn papieru<br /> * centrala papieru i druków<br /> * administracja domów<br /> * warsztat samochodów<br /> <br /> Wydział prowadził obsługę w zakresie wszelkich wpłat i wypłat, dokonywanych przez PKPleb. Środki finansowe czerpano z dotacji rządu polskiego, składek polskiego społeczeństwa, datków Polonii amerykańskiej i ze sprzedaży Niemcom fałszywych dokumentów (wytworzonych przez Wydział Wywiadowczy PKPleb.).<br /> <br /> 16. Wydział Górniczo – Hutniczy.<br /> Szef wydziału – inż. [[Antoni Rowiński]], a następnie inż. [[Józef Kiedroń]]. Celem pracy wydziału było wykwalifikowanie personelu, zdolnego objąć po plebiscycie posady w górnictwie i hutnictwie. Dla pracowników fizycznych i umysłowych tej jednostki urządzano wycieczki do Krakowa, Wieliczki i [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębia Dąbrowskiego]].<br /> <br /> 17. Wydział Przemysłu i Handlu.<br /> Szef wydziału – dr [[Bernard Diamand]], a następnie inż. Józef Kiedroń. Zadaniem wydziału było przygotowanie do pracy odpowiedniej kadry, mającej objąć stanowiska w przemyśle i handlu po przyłączeniu Śląska do Polski. Przejawem troski o techników było zorganizowanie związku Oberschlesischer Technikerbund (Związek Górnośląskich Techników; szef – [[Wiktor Kwaśniok]]). <br /> <br /> 18. Wydział Reemigracyjny.<br /> Szef wydziału – [[Ryszard Knosała]], później dr Wiktor Zając, a następnie [[Jan Jakub Kowalczyk]]. Zadaniem wydziału było zewidencjonowanie i skłonienie do powrotu na Górny Śląsk Polaków, którzy wyemigrowali do Polski, Niemiec, Czechosłowacji, Austrii i Węgier. Działalność tę zakłócali niemieccy urzędnicy, utrudniający dostęp do akt w urzędach stanu cywilnego.<br /> <br /> 19. Wydział Statystyczny.<br /> Szef wydziału – dr [[Józef Potyka]], a następnie dr Dzierżyński. Zadaniem tej jednostki było kierowanie akcją spisywania uprawnionych do udziału w plebiscycie, prowadzoną przez powiatowe komitety plebiscytowe. Sporządzano też dane statystyczne do przygotowywanych przed głosowaniem plakatów, broszur, czasopism i pocztówek. Pracownicy wydziału włączali się również w działania o charakterze propagandowym: memoriał, opracowany na okoliczność zjazdu robotników w Londynie, wykazał dyskryminację robotników górnośląskich pod względem ekonomicznym, socjalnym i politycznym, co obaliło głoszoną przez Niemców tezę o wysokim poziomie ich życia.<br /> <br /> 20. Wydział Centrali Druków i Papieru.<br /> Szef wydziału – Jaskuła. Jednostka ta odpowiedzialna była za magazynowanie papieru i druków potrzebnych podczas pracy plebiscytowej.<br /> <br /> 21. Wydział Wydawnictw.<br /> Szef wydziału – [[Józef Herman]], [[Kasper Wojnar]]. Zadaniem wydziału było redagowanie i rozprowadzanie broszur podejmujących zarówno zagadnienia stricte historyczne (dawne związki Śląska i Polski), jak i bieżące.<br /> <br /> 22. Wydział Dyplomatyczny.<br /> Szef wydziału – Wollek (b. konsul), a następnie dr [[Kazimierz Rakowski]]. Pracownicy tej jednostki przygotowywali noty dyplomatyczne dla Komisji Międzysojuszniczej i sprawozdania dla rządu polskiego.<br /> <br /> 23. Wydział Propagandy.<br /> Szef wydziału – dr [[Jan Górski]]. Zadaniem wydziału było śledzenie i prostowanie publikowanych przez Niemców kłamstw i oszczerstw, a także publikowanie artykułów, rozpatrujących zagadnienia związane z Górnym Śląskiem z polskiego punktu widzenia.<br /> <br /> 24. Wydział Zdrowia Publicznego.<br /> Szef wydziału – dr [[Józef Rostek]]. Celem pracy tej komórki było przygotowanie podwalin pod działalność służby zdrowia w przyszłym województwie śląskim. W tym celu pod koniec 1920 roku zorganizowano kurs dla pielęgniarek, a w dniach 21 kwietnia – 4 maja 1921 roku – kurs dla lekarzy powiatowych. Zatroszczono się również o przygotowanie do pracy polskich położnych, za co odpowiedzialna była dr Maria Rajda-Kujawska.<br /> <br /> 25. Wydział Kościelny.<br /> Szef wydziału – ks. dr [[Michał Lewek]]. Był to jeden z najpóźniej powołanych w PKPleb. wydziałów. Jednostka ta odpowiedzialna była za odpieranie niemieckiej propagandy oraz nakłanianie ludności do głosowania za Polską między innymi z przyczyn religijnych. <br /> <br /> 26. Polska Organizacja Wojskowa (POW).<br /> Komendant – [[Alfons Zgrzebniok]]. Po II powstaniu śląskim rozwiązano POW, której miejsce – z polecenia Korfantego – zajęła Centrala Wychowania Fizycznego z [[Mieczysław Paluch|Mieczysławem Paluchem]] na stanowisku dowódcy. Po jego wyjeździe komendantem został płk. [[Paweł Chrobok]] (pseud. Kunowski), a jego sztab, mieszczący się w [[Grodziec|Grodźcu]] koło [[Czeladź|Czeladzi]], funkcjonował jako Dowództwo Obrony Plebiscytu. W 1921 roku Chroboka zastąpił ppłk. [[Maciej Mielżyński]] (pseud. Nowina – Doliwa), zwolniony następnie przez Korfantego, który nowym komendantem mianował płk. [[Kazimierza Zenktellera]] (pseud. Warwas).<br /> <br /> 27. [[Polski Czerwony Krzyż|Polski Czerwony Krzyż]] (PCK).<br /> Delegatura PCK utworzona została na Górnym Śląsku po powstaniu wielkopolskim, na podstawie podpisanej w Poznaniu umowy polsko-niemieckiej. Komisarzem PCK w Niemczech został wówczas Mieczysław Krzyżankiewicz z Berlina, który w 1919 roku powierzył dr Emilowi Cyranowi zadanie założenia placówki PCK na Górnym Śląsku. Zorganizowana Centrala Delegatur PCK mieściła się w Bytomiu (podczas III powstania biura przeniesiono do Szopienic) i formalnie była jednostką niezależną od PKPleb. W rzeczywistości jednak liczono się ze zdaniem Korfantego, zwłaszcza że PKPleb. finansował działalność PCK.<br /> Głównym zadaniem PCK była opieka nad jeńcami powstańczymi i więźniami politycznymi. Zwracano się do Niemców w sprawie humanitarnego ich traktowania, zapewniano im dostawę żywności. Aprowizacją mieszkańców Górnego Śląska i powstańców śląskich zajmował się również powołany w 1921 roku (z inicjatywy Korfantego) Centralny Komitet Czerwonego Krzyża, w obrębie którego utworzono cztery działy:<br /> * zakupu<br /> * sprzedaży<br /> * ofiar i podarunków<br /> * kontroli<br /> Poza realizacją zadań z zakresu pomocy społecznej, PCK przeprowadzał również szkolenia sanitarne.<br /> <br /> ==Powiatowe komitety plebiscytowe==<br /> <br /> Na poziomie powiatów i gmin funkcjonowały powiatowe i gminne komitety plebiscytowe, członkami których byli polscy radni i działacze. Bezpośredni nadzór nad ich działalnością sprawował Wydział Organizacyjny PKPleb. Kierownikami komitetów w poszczególnych powiatach byli:<br /> * Bytom – dr Jan Hlond<br /> * [[Chorzów]] – [[Alojzy Piec]]<br /> * Gliwice – [[Feliks Orlicki]]<br /> * Głubczyce – ks. dr [[Emanuel Krzoska]]<br /> * Katowice – dr [[Henryk Jarczyk]]<br /> * Kluczbork – Macura<br /> * Koźle – dr [[Teofil Golus]]<br /> * [[Lubliniec]] – [[Stanisław Hamerlok]]<br /> * Olesno – dr [[Marek Kołoczek]]<br /> * Opole – [[Antoni Kęsa]], a następnie dr [[Ludwik Ręgorowicz]]<br /> * Prudnik – dr [[Teodor Obremba]]<br /> * Racibórz – [[Roman Strzoda]], a następnie [Antoni Rostek]]<br /> * Rybnik – dr [[Feliks Biały]], a następnie dr [[Marian Różański]]<br /> * Strzelce – [[Konrad Habryka]], a następnie [[Czesław Michalski]]<br /> * [[Tarnowskie Góry]] – [[Emil Gajdas]]<br /> * [[Zabrze]] – dr [[Bronisław Hager]]<br /> <br /> ==Likwidacja PKPleb.==<br /> Poszczególne wydziały PKPleb. zaczęto likwidować w 1921 roku, wkrótce po przeprowadzeniu plebiscytu. Wobec braku ustaleń co do przynależności Górnego Śląska do zabiegających o ten obszar państw, działania te wydawały się nieco przedwczesne. Niemniej jednak prace Komisariatu nie okazały się bezowocne. Jak czytamy w Encyklopedii powstań śląskich:<br /> <br /> „Ponad roczny okres funkcjonowania PKPleb. przyniósł trwałe skutki, zwłaszcza w zakresie kształtowania świadomości narodowej ludności górnośląskiej, poprzez szeroką działalność kulturalno-oświatową, pracę licznych polskich stowarzyszeń upowszechniano te elementy, które przyczyniały się do pogłębienia procesów integracji narodowej wśród ludności polskiej.”&lt;ref&gt;Encyklopedia powstań śląskich, red. F. Hawranek, Opole 1982, s. 428.&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> # Benisz A., Górny Śląsk w walce o polskość, Katowice 1930.<br /> # Brożek K., Polska służba medyczna w powstaniach śląskich i plebiscycie 1918-1922, Opole 1973.<br /> # Dąbrowski W., Górny Śląsk w walce o zjednoczenie z Polską (Źródła i dokumenty z lat 1921-1922), Katowice 1923.<br /> # Długajczyk W., Wydział Wywiadowczo-Informacyjny Polskiego Komisariatu Plebiscytowego w Bytomiu, w: Wywiad polski na Górnym Śląsku 1919-1922, Katowice 2001, s. 208-218.<br /> # Dobrzycki B., Rys historyczny przejęcia polskich kolei na Górnym Śląsku, Warszawa [i in.] 1923.<br /> # Encyklopedia powstań śląskich, red. F. Hawranek, Opole 1982 [hasła: Polski Komisariat Plebiscytowy, Wydział … Polskiego Komisariatu Plebiscytowego].<br /> # Gawrych J. A., Hotel Lomnitz: z tajemnic szefa wywiadu, Katowice 1947.<br /> # Jędruszczak T., Polityka Polski w sprawie Górnego Śląska 1918-1922, Warszawa 1958.<br /> # Karuga W., Organizacja Polskiego Komisariatu Plebiscytowego dla Górnego Śląska, Opole 1966.<br /> # Malec-Masnyk B., Plebiscyt na Górnym Śląsku, Opole 1991.<br /> #. Masnyk M., Prowincja górnośląska (1919-1922), w: Historia Górnego Śląska: polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011, s. 219-237.<br /> # Wanatowicz M. W., Historia społeczno-polityczna Górnego Śląska i Śląska Cieszyńskiego w latach 1918-1945, Katowice 1994.<br /> # Wyglenda J. „Traugutt”, Plebiscyt i powstania śląskie, Opole 1966.<br /> # Zieliński W., Ludzie i sprawy hotelu „Lomnitz”. Katowice 1984.<br /> # Zieliński W., Polska i niemiecka propaganda plebiscytowa na Górnym Śląsku, Wrocław [i in.] 1972. <br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> [http://www.sbc.org.pl/dlibra/results?action=SearchAction&amp;skipSearch=true&amp;mdirids=&amp;server%3Atype=both&amp;tempQueryType=-3&amp;encode=false&amp;isExpandable=on&amp;isRemote=off&amp;roleId=-3&amp;queryType=-3&amp;dirids=1&amp;rootid=&amp;query=%22polski+komisariat+plebiscytowy%22&amp;localQueryType=-3&amp;remoteQueryType=-2 Polski Komisariat Plebiscytowy]<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/dlibra/pubindex?dirids=219 Druki z powstań i plebiscytu na Śląsku]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Ziemia_Cz%C4%99stochowska&diff=4767 2016-03-04T11:37:26Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:]]<br /> Autor: [[prof. dr hab. Dariusz Złotkowski]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> :::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]] <br /> <br /> <br /> Popularne określenie regionu geograficzno-historycznego wokół [[Częstochowa|Częstochowy]], utożsamiane niekiedy z powiatem/województwem częstochowskim.<br /> <br /> Termin „ziemia częstochowska”<br /> Pojęcie ziemia częstochowska jest związane z powstaniem i działalnością Towarzystwa Popierania Kultury Regionalnej w Częstochowie, które zostało założone w 1932 roku. Stało się także tytułem regionalnego czasopisma („[[Ziemia Częstochowska (czasopismo)|Ziemia Częstochowska]]”) nazwą własną dla publikacji, które ukazuje się po dziś dzień. <br /> Założyciel Towarzystwa, starosta częstochowski [[Kazimierz Kühn]]&lt;ref&gt;AP w Kielcach (APK), Urząd Wojewódzki Kielecki (UWK), sygn. 22 865 Akta osobowe Kazimierz Kuhn, s. 1-142.&lt;/ref&gt; pisząc przedmowę do pierwszego tomu artykułów poświęconych zagadnieniom regionalnym stwierdził „Ziemia Częstochowska&quot; jako nazwa, która dała tytuł niniejszej książce, nie ma historycznego uzasadnienia. Ziemi Częstochowskiej wśród dawnych ziem Rzeczypospolitej niema”&lt;ref&gt; K. Kuhn, Przedmowa, „Ziemia Częstochowska” 1934, t. I, s. 7.&lt;/ref&gt;. Autor przywołanej przedmowy nie potrafił także określić granic ziemi częstochowskiej „Ziemia Częstochowska obejmuje właściwie tylko obecny powiat administracyjny częstochowski i najbliższe jego okolice, wyraźnie swym charakterem i przejawami odrębności regionalnej ciążące do Częstochowy. Stałych więc granic tu niema&lt;ref&gt;Tamże. s. 7. &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Odzyskanie przez Polskę niepodległości w listopadzie 1918 roku przyniosło utworzenie polskiej administracji, w tym [[Powiat częstochowski|powiatu częstochowskiego]]. Patrz: [[Województwo częstochowskie]]. Od 1919 roku w Częstochowie istniało starostwo powiatowe, a od l stycznia 1933 roku starostwo grodzkie. Urząd starosty powiatowego i grodzkiego piastowała jedna osoba. Międzywojenny powiat częstochowski liczył 3 miasta, 21 gmin i 289 sołectw. Obejmował Częstochowę, [[Kłobuck]] i [[Krzepice]] oraz gminy wiejskie: [[Dźbów]], [[Grabówka|Grabówkę]], [[Kamienica Polska|Kamienicę Polską]], [[Kamyk]], Kuźniczkę, [[Lipie]], [[Miedźno]], [[Mykanów]], [[Olsztyn]], [[Opatów]], [[Panki]], [[Poczesna|Poczesną]], [[Popów]], [[Złoty Potok]], [[Przyrów]], [[Przystajń]], [[Rędziny]], [[Rększowice]], [[Wancerzów]], [[Węglowice]] i [[Wrzosowa|Wrzosowę]]&lt;ref&gt; M. Antoniewicz, Struktury administracyjne na ziemiach zespolonych w województwie częstochowskim (od X wieku do 1975 roku), w: 20 lat województwa częstochowskiego, red. J. Mielczarek, Częstochowa 1995, s. 5-23.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Jeśli nawet przyjąć, że granice ziemi częstochowskiej pokrywały się z międzywojennym obszarem powiatu częstochowskiego, to już po 1945 roku sprawa nie była tak jasna. Po zakończeniu II wojny światowej następowały liczne zmiany terytorialne powiatu częstochowskiego. Z jego terytorium zostały wydzielone nowe powiaty - [[Powiat kłobucki|kłobucki]], [[Powiat myszkowski|myszkowski]], pajęczański. I wreszcie rok 1975, nawet pomniejszony powiat częstochowski wówczas został zlikwidowany. Co więc z ziemią częstochowską? Utworzone wtedy województwo częstochowskie w żaden sposób nie dało się już utożsamić z tym pojęciem, ponieważ objęło swoimi granicami tereny, które dotychczas „nie były w jakikolwiek sposób określane nazwą częstochowskie”&lt;ref&gt;J. Związek, Ziemia Częstochowska w aspekcie historycznym, w: Słownik biograficzny ziemi częstochowskiej, red. J. Zakrzewski, t. I, Częstochowa 1998, s. 9.&lt;/ref&gt;. Zerwanie tradycyjnych więzów z Wieluniem i Radomskiem dopełniało reszty.<br /> <br /> Pamiętając o trudnościach w definiowaniu granic administracyjnych ziemi częstochowskiej, warto pamiętać, że przy tworzeniu struktur kościelnych napotykano na podobne problemy. Przy okazji powołania [[Archidiecezja częstochowska|diecezji częstochowskiej]] jej pierwszy biskup dr [[Teodor Kubina]] w swoim liście pasterskim z 25 marca 1926 roku, pisał: „Częstochowa stała się stolicą biskupią, a ziemia częstochowska diecezją&quot;. Musi się tu jednak pojawić pytanie, czy granice diecezji częstochowskiej (określone w bulli papieża Piusa XI Vixdum Poloniae unitas od [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębia Dąbrowskiego]] po ziemię wieluńską z Wieruszowem i Lututowem oraz od Prosny po [[Pilica|Pilicę]]) można utożsamić z granicami ziemi częstochowskiej? Odpowiedzieć na to pytanie pozytywnie nie sposób. <br /> <br /> Ma rację ks. prof. J. Związek, który napisał „przeszłość terytorialna Częstochowy i okolic pozwala jedynie stwierdzić, iż nie można precyzyjnie i jednoznacznie określić pod względem geograficznym terytorium ziemi częstochowskiej. Niemniej jednak należy z większą lub mniejszą dokładnością podać określenie ziemi częstochowskiej. Podstawą wyznaczenia tego terenu będą wszelkie jednostki administracyjne, które w ciągu wieków zakreślały granice z nazwą częstochowski. W ten sposób w skład ziemi częstochowskiej będą należeć tereny zamknięte od Zagłębia Dąbrowskiego po Wieruszów i Rozprzę oraz od Olesna, [[Lubliniec|Lublińca]] i Dobrodzienia po [[Koniecpol]] i [[Szczekociny]]”&lt;ref&gt;Tamże. s. 10.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Odrębność gospodarcza ziemi częstochowskiej==<br /> <br /> K. Kühn w okresie międzywojennym nie widział wprawdzie znaczących różnic kulturowych ziemi częstochowskiej od reszty Polski, ale przypisywał to brakowi badań na ten temat. „Ziemia Częstochowska na ogół nie przedstawia sobą takich znacznych odrębności, a ludność ją zamieszkująca, takich swoistych cech rasy, kultury, obyczaju, jak ludność niektórych innych prowincji Rzeczypospolitej jak, np. Kurpie, Łowiczanie, Sieradzanie, Kaszubi, Podhalanie, i Poleszucy, Huculi itp. (…) Częstochowa była od dawna miejscem wielkiego [[Kult Matki Boskiej Częstochowskiej|kultu religijnego]] i powodowała znaczny ruch ludności w postaci pielgrzymek z całego kraju, a nawet i spoza jego granic, i co za tem idzie, również duży ruch handlowy. Poza tem była twierdzą dość często obleganą i sprowadzającą ruch wojsk i zniszczenie. Być może właśnie te okoliczności wpłynęły na to, że te odrębności regionalne nie rozwinęły się tak znacznie, jak w innych dzielnicach kraju więcej w sobie zamkniętych. Jednak stwierdzić trzeba, że ziemia częstochowska posiada jeszcze wiele odrębności kulturalnych, których zbadanie i poznanie jest obowiązkiem nauki i sztuki polskiej”&lt;ref&gt;K. Kuhn, Przedmowa, „Ziemia Częstochowska” 1934, t. I, s. 8.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Już w połowie lat 30. XX stulecia zauważono, że najważniejszym czynnikiem, który spowodował zniszczenie, zatracenie i zniwelowanie swoistych cech kultury miejscowej, był szybki rozwój Częstochowy jako dużego miasta przemysłowego latach 1882-1914. Procesy migracyjne pozbawiły Częstochowę cech indywidualnych, tworząc atmosferę miasta handlowo-przemysłowego, nie sprzyjającą zainteresowaniom kulturą regionalną&lt;ref&gt;Tamże. s. 8.&lt;/ref&gt;. Przemysł stał się czynnikiem decydującym dla procesu skupienia całego regionu (miast i osad) wokół Częstochowy. <br /> Utworzenie powiatu częstochowskiego po I wojnie światowej, było w prostej linii skutkiem pozycji gospodarczej jaką miasto osiągnęło przed 1914 rokiem. Przemysł włókienniczy, wydobycie i przetwórstwo rudy żelaza w [[Huta Częstochowa|Hucie Hantke’go]] spowodowały rozwój „ziemi częstochowskiej”, głównie w odległych od kilku do kilkunastu kilometrów okolicach Częstochowy. Objął swym zasięgiem osady fabryczne i wsie takie jak: [[Aniołów]], [[Blachownia]], [[Dźbów]], [[Łojki]], [[Ostatni Grosz]], [[Raków]], [[Rędziny]], [[Rudniki]], [[Stradom]], [[Wyczerpy]], [[Zawodzie]], czy [[Konopiska]]. <br /> <br /> Był to okres gdy w przemyśle Królestwa Polskiego dokonywał się przewrót technologiczny i organizacyjny. Powstawały wielkie przedsiębiorstwa. Ich cechą charakterystyczną była różnorodność produkcji i wielobranżowość nie występująca w takim stopniu w innych powiatach [[Gubernia piotrowskaguberni piotrkowskiej]. Za rozwojem wielkich zakładów przemysłowych stał kapitał obcy, pochodzący głównie z Francji i Belgii oraz z Niemiec. Do 1882 roku istniały jedynie zakłady małe i średnie&lt;ref&gt;F. Sobalski, Przemysł częstochowski (1882-1914), Częstochowa 2009, s. 54-62.&lt;/ref&gt;. Główną rolę początkowo odgrywały zakłady przemysłu drzewnego (2 zakłady, zatrudniające 190 robotników), na drugim miejscu plasował się przemysł papierniczy (2 zakłady - 141 osób), trzecie zajmował przemysł włókienniczy (1 zakład, 70 robotników) a ponadto istniały przemysł poligraficzny, mineralny i rolno-spożywczy. Natomiast w latach 1882-1913 w Częstochowie i najbliższych okolicach powstało już 15 dużych zakładów przemysłowych zatrudniających ponad 100 robotników i 6 wielkich o zatrudnieniu powyżej 500 pracowników. Te duże zakłady pracy uzyskały zdecydowaną przewagę tak pod względem wartości produkcji jak i wielkości zatrudnienia. Według badań F. Sobalskiego w rejonie Częstochowy w latach 1882-1913, liczba zakładów zwiększyła się z 17 do 94, czyli ponad 5 — krotnie, globalna wartość produkcji wzrosła z około 700 000 do 35 048 000 rubli tj. ponad 50 — krotnie, a liczba robotników zwiększyła się z około 700 do 19 218, tj. ponad 27 razy&lt;ref&gt;Tamże. s. 189.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Udział 21 przedsiębiorstw w ogólnej wartości produkcji częstochowskiego ośrodka przemysłowego w 1913 roku wynosił już 96,3 %. Natomiast zatrudniały one aż 92,8 % robotników. Stanowiły zaś zaledwie 22,3 % wszystkich zakładów. W ostatniej ćwierci XIX stulecia, większość produkcji częstochowskiego ośrodka przemysłowego była wysyłana na rynek rosyjski. Produkty z Częstochowy można było kupić w sklepach: Moskwy, Petersburga, Odessy, Kijowa, Baku, czy nawet na Syberii. Imperium rosyjskie było odbiorcą większości wyrobów częstochowskiego przemysłu włókienniczego, ale i tzw. „norymberszczyzny” (drobne przedmioty domowego użytku, drobna galanteria, od m. Norymbergi). Eksportowi produkcji przemysłowej do Rosji sprzyjała polityka protekcyjna rządu, wyrażająca się, począwszy od 1877 roku („złote cła”), w systematycznym podnoszeniu barier celnych na towary importowane z zagranicy, tzn. spoza Rosji. Jeżeli w latach 1877-1880 opłaty celne od towarów przywiezionych z zagranicy do Cesarstwa Rosyjskiego wynosiły 16,1 % ich wartości, to w 1891 wzrosły do 33 %. W związku z tym, przedsiębiorstwa działające w granicach Rosji były uprzywilejowane, mogły zyskać wyższe ceny za swe towary i miały zapewniony zbyt. <br /> <br /> Dla charakterystyki przemysłu częstochowskiego niezwykle istotne są badania prof. Wiesława Pusia. Ustalił on, że „wśród 17 największych ośrodków przemysłowych w Królestwie, Częstochowa plasowała się na trzecim miejscu po Łodzi i Warszawie, choć istniał pod tym względem ogromny dystans między Częstochową i wymienionymi ośrodkami. Udział łódzkiego ośrodka przemysłowego w globalnej wartości produkcji przemysłu Królestwa wynosił 31,1%, udział warszawskiego ośrodka – 20, 9%, a udział częstochowskiego ośrodka obliczony został na 3,9%-4,1%. Potencjał przemysłowy Łodzi był blisko 8 razy wyższy, a Warszawy – ponad 5 razy w stosunku do ośrodka częstochowskiego”. Dla porównania następne w kolejności pobliskie ośrodki przemysłowe to: [[Sosnowiec]] 3,9%; [[Dąbrowa Górnicza]] 2,7%; [[Zawiercie]] 1,7% udziału&lt;ref&gt;W. Puś, Rozwój przemysłu w Królestwie Polskim 1870-1914, Łódź 1984, s. 85.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> ==Stosunki społeczne==<br /> Do lat 80. XIX wieku mieszkańcy ziemi częstochowskiej żyli z uprawy ziemi, a miasta i miasteczka takie jak: Kłobuck, Krzepice, Przyrów, czy Kamienica Polska były lokalnymi ośrodkami handlu, czy jak ostatnie z wymienionych, tkactwa. Na przeludnionej wsi, której problemów nie rozwiązał carski akt uwłaszczeniowy z 1864 roku, każdy grosz był nie do pogardzenia. Mieszkańcy pogranicza z Prusami, dorabiali przemytem, czy też dowozem towarów do i z komory celnej w Herbach. Pewne znaczenie miało tu uruchomienie w 1903 roku, początkowo wąskotorowej, linii kolejowej Herby-Częstochowa, następnie, w 1911 roku, przedłużonej do Kielc. W okolicach Kłobucka i Konopisk chłopi dorabiali zatrudniając się w kopalniach rudy żelaza.<br /> Rozwijający się przemysł częstochowski wyraźnie wpływał na położenie robotników i ich rodzin. Zmieniały się: wysokość zarobków, warunki mieszkaniowe, kwestie awansu społecznego, funkcjonowanie służby zdrowia. Zagadnieniom tym wiele uwagi poświecił w swej pracy F. Sobalski&lt;ref&gt;F. Sobalski, Przemysł częstochowski …, s. 209-262.&lt;/ref&gt;. Autor obszernie i wieloaspektowo ukazał pochodzenie, płace, warunki pracy robotników największych zakładów przemysłowych, w tym kobiet i młodocianych. Badał zagadnienia socjalne, zdrowotne i oświatowe. Kapitał nie tylko wyzyskiwał, ale zapewniał w pewnym stopniu pomoc lekarską, prowadził szkoły i ochronki przyfabryczne. Robotnicy miejscowych fabryk byli ubezpieczani w Towarzystwie Ubezpieczeniowym „Rosja” i w Towarzystwie Ubezpieczeniowym „Salamandra”. W marcu 1892 roku ukazało się zarządzenie inspektora fabrycznego okręgu piotrkowskiego w sprawie pomocy lekarskiej dla robotników fabrycznych. Każdy zakład przemysłowy, zatrudniający powyżej 16 robotników powinien mieć stałego lekarza, opłacanego przez zakład. Fabryka zatrudniająca powyżej 50 robotników miała urządzić przy fabryce stałe ambulatorium, w którym powinien przyjmować lekarz co najmniej 2 razy w tygodniu. Fabryka licząca powyżej 100 robotników powinna urządzić szpital fabryczny w stosunku 1 łóżko na 100 robotników. Ponadto ambulatorium miało mieć jedno lub więcej łóżek dla tymczasowego pobytu chorych”.<br /> <br /> ==Ziemia częstochowska w XX-XXI wieku==<br /> <br /> Działacze Towarzystwa Popierania Kultury Regionalnej, w drugiej połowie lat 30., próbując zdefiniować ziemię częstochowską, mieli z tym spore trudności. Od takich problemów nie są wolni i dzisiejsi historycy, którzy swe badania próbują odnieść właśnie do ziemi częstochowskiej. Gdy w 1998 roku historycy z Częstochowskiej Wyższej Szkoły Pedagogicznej przystępowali do opracowania „Słownika Biograficznego Ziemi Częstochowskiej” (pod redakcją prof. Andrzeja J. Zakrzewskiego), ponownie musieli rozważyć zdefiniowanie kluczowego pojęcia – ziemia częstochowska. We wstępie do tego wydawnictwa ks. prof. Jan Związek napisał: „Trudno jednakże precyzyjnie wyznaczyć granice ziemi częstochowskiej czy też regionu częstochowskiego. Na tym terenie bowiem nie występują i nie występowały specjalne odrębności geograficzne zakreślone granicami naturalnymi. Podobnie trudno byłoby szukać specyficznych cech historycznych czy administracyjnych. Płynność granic jest analogiczna jak w innych regionach, ale to nie przekreśla istniejących cech charakterystycznych dla ziemi częstochowskiej”&lt;ref&gt;J. Związek ks., Ziemia Częstochowska w aspekcie historycznym, …, s. 7.&lt;/ref&gt;. Autor cytowanej wypowiedzi dostrzegł jeszcze jeden problem. Pisząc o projektowanym słowniku zauważył, że „na początku tego wielkiego i trudnego przedsięwzięcia powstaje istotna wątpliwość, jaką należy przyjąć nazwę dla proponowanego terytorium, uwzględnionego w projektowanym Słowniku, które określenie — region częstochowski czy ziemia częstochowska — powinno być przyjęte w tytule dzieła. Pojęcie regionu zawiera w sobie element obcojęzyczny (regime — okręg), wprawdzie łaciński, z którym kultura polska była przez wieki bardzo silnie związana, ale mimo to nie jest to nazwa polska. Nadto pojęcie „region&quot; wskazuje daleko idące odrębności geograficzne, etnograficzne, gospodarcze itp.”. Prof. J. Związek opowiedział się za terminem „ziemia częstochowska” jako nazwą polską i głęboko zakorzenioną w historii geograficznej Polski&lt;ref&gt;Tamże. s. 7.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Te założenia potwierdził także, w swoim gruntownym studium poświęconym przeszłości administracyjno-terytorialnej województwa częstochowskiego, Marceli Antoniewicz. Przyznał on rację tezom Kazimierza Kühna, uznając, że nie ma na tym terenie specyficznych cech ludności w zakresie rasy, obyczajów i kultury. Takie cechy nie wykształciły się, a przyczyn takiego stanu należy szukać we wspomnianym rozwoju gospodarczym i urbanistycznym miasta na przełomie stuleci. W tym czasie ludność miasta wzrosła kilkakrotnie. Była to wszakże ludność napływowa z różnych terenów Polski, przynosząca do Częstochowy swoje nawyki, zwyczaje i kulturę. W wyniku popularyzacji życia publicznego wytworzyła się społeczność miasta bez własnych cech specyficznych, pozostały zaś na trwałe te z innych dzielnic Polski. Nie znaczy to wszakże, iż tradycje miasta i jego cechy specyficzne całkowicie zaginęły w nowych okolicznościach. Pewne odrębności pozostały i ciągle się wytwarzały, tworząc „differentia specifica tych okolic”&lt;ref&gt;M. Antoniewicz, Struktury administracyjne …, s. 5-23.&lt;/ref&gt;.<br /> W literaturze naukowej jak i popularnonaukowej pojęcia „ziemia częstochowska&quot; i „region częstochowski” używane są nadal wymiennie. Pierwsze z pojęć, obecne na łamach artykułów naukowych i opracowań monograficznych, zawdzięcza swą genezę przede wszystkim periodykowi naukowemu „Ziemia Częstochowska&quot;. Taka obecność nie jest oczywiście zasługą jedynie samego tytułu, ale także, a może przede wszystkim, wartościowym artykułom publikowanym na jego łamach. Równie popularny jest jednak i drugi termin — region (subregion) częstochowski, szczególnie obecnie, po stworzeniu [[Województwo śląskie (III RP)|województwa śląskiego]]. O skali trudności wyboru i zmienności w stosowaniu pojęć „ziemia częstochowska” i „region częstochowski” świadczą tytuły opracowań naukowych i popularnonaukowych, które napisano na przestrzeni lat 1934-2014. I tak terminu „ziemia częstochowska” użyli w swych opracowaniach tacy autorzy jak: Józef Grygosiński, Henryk Rola, Andrzej J. Zakrzewski. Swe prace do regionu częstochowskiego odnieśli: Włodzimierz Błaszczyk, Juliusz Braun, Stefan Krakowski, Kazimierz Popiołek, Henryk Rechowicz, Aleksander Jaśkiewicz, Bogdan Jastrzębski, Konrad Głębocki, Adam Kasperkiewicz, Juliusz Sętowski. Jeśli badania odniesiono do obszaru większego niż sama Częstochowa posługiwano się jednostkami administracyjnymi, jak powiat czy województwo: Aleksander Jaśkiewicz czy Anna Kuczyńska-Iracka. W badaniach statystycznych częściej używano terminu region częstochowski. Natomiast merytorycznie bardziej zasadnym wydaje się być termin ziemia częstochowska, choć w wybranych, przywołanych subiektywnie, określeniach użyto go zaledwie w trzech przypadkach. Gdyby popatrzeć na przywołane publikacje pod kątem chronologii, to nasuwa się wniosek, że terminu ziemia częstochowska używano głównie w latach: 1934, 1965, 1998. Natomiast pojęciem region częstochowski posługiwano się zdecydowanie częściej na przełomie XX i XXI wieku. Nie miało tu większego znaczenia czy chodziło o prace naukowe, czy popularno-naukowe.<br /> <br /> Obecnie termin ziemia częstochowska, mimo braku rodowodu geograficznego i historycznego, posiada tyle cech specyficznych, że wyraziście określa tereny, w różny sposób grawitujące do Częstochowy jako centrum regionu. Dotyczy to wielu istotnych dziedzin życia społecznego, przemysłowego, religijnego, a obecnie także naukowego&lt;ref&gt; J. Związek, Ziemia Częstochowska w aspekcie historycznym. …, s. 11.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> # „Ziemia Częstochowska” 1934, t. I.<br /> # Słownik biograficzny ziemi częstochowskiej, t. I pod redakcją A. J. Zakrzewskiego, Częstochowa 1998.<br /> # Sobalski F., Przemysł częstochowski (1882-1914), Częstochowa 2009.<br /> # Złotkowski D., „Wiedząc dobrze to z wyroków Boga Najwyższego, iż kto się rodzi, umierać musi…”. Testamenty z pierwszej połowy XIX wieku w świetle akt notariuszy częstochowskich, Częstochowa 2005-2011.<br /> # Związek J, Czterdzieści tomów „Ziemi Częstochowskiej” (1934-2014). Bibliografia, Częstochowa 2014.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Ziemia_Cz%C4%99stochowska&diff=4766 2016-03-04T11:28:55Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:]]<br /> Autor: [[prof. dr hab. Dariusz Złotkowski]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> :::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]] <br /> <br /> <br /> Popularne określenie regionu geograficzno-historycznego wokół [[Częstochowa|Częstochowy]], utożsamiane niekiedy z powiatem/województwem częstochowskim.<br /> <br /> Termin „ziemia częstochowska”<br /> Pojęcie ziemia częstochowska jest związane z powstaniem i działalnością Towarzystwa Popierania Kultury Regionalnej w Częstochowie, które zostało założone w 1932 roku. Stało się także tytułem regionalnego czasopisma („[[Ziemia Częstochowska (czasopismo)|Ziemia Częstochowska]]”) nazwą własną dla publikacji, które ukazuje się po dziś dzień. <br /> Założyciel Towarzystwa, starosta częstochowski [[Kazimierz Kühn]]&lt;ref&gt;AP w Kielcach (APK), Urząd Wojewódzki Kielecki (UWK), sygn. 22 865 Akta osobowe Kazimierz Kuhn, s. 1-142.&lt;/ref&gt; pisząc przedmowę do pierwszego tomu artykułów poświęconych zagadnieniom regionalnym stwierdził „Ziemia Częstochowska&quot; jako nazwa, która dała tytuł niniejszej książce, nie ma historycznego uzasadnienia. Ziemi Częstochowskiej wśród dawnych ziem Rzeczypospolitej niema”&lt;ref&gt; K. Kuhn, Przedmowa, „Ziemia Częstochowska” 1934, t. I, s. 7.&lt;/ref&gt;. Autor przywołanej przedmowy nie potrafił także określić granic ziemi częstochowskiej „Ziemia Częstochowska obejmuje właściwie tylko obecny powiat administracyjny częstochowski i najbliższe jego okolice, wyraźnie swym charakterem i przejawami odrębności regionalnej ciążące do Częstochowy. Stałych więc granic tu niema&lt;ref&gt;Tamże. s. 7. &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Odzyskanie przez Polskę niepodległości w listopadzie 1918 roku przyniosło utworzenie polskiej administracji, w tym [[Powiat częstochowski|powiatu częstochowskiego]]. Patrz: [[Województwo częstochowskie]]. Od 1919 roku w Częstochowie istniało starostwo powiatowe, a od l stycznia 1933 roku starostwo grodzkie. Urząd starosty powiatowego i grodzkiego piastowała jedna osoba. Międzywojenny powiat częstochowski liczył 3 miasta, 21 gmin i 289 sołectw. Obejmował Częstochowę, [[Kłobuck]] i [[Krzepice]] oraz gminy wiejskie: [[Dźbów]], [[Grabówka|Grabówkę]], [[Kamienica Polska|Kamienicę Polską]], [[Kamyk]], Kuźniczkę, [[Lipie]], [[Miedźno]], [[Mykanów]], [[Olsztyn]], [[Opatów]], [[Panki]], [[Poczesna|Poczesną]], [[Popów]], [[Złoty Potok]], [[Przyrów]], [[Przystajń]], [[Rędziny]], [[Rększowice]], [[Wancerzów]], [[Węglowice]] i [[Wrzosowa|Wrzosowę]]&lt;ref&gt; M. Antoniewicz, Struktury administracyjne na ziemiach zespolonych w województwie częstochowskim (od X wieku do 1975 roku), w: 20 lat województwa częstochowskiego, red. J. Mielczarek, Częstochowa 1995, s. 5-23.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Jeśli nawet przyjąć, że granice ziemi częstochowskiej pokrywały się z międzywojennym obszarem powiatu częstochowskiego, to już po 1945 roku sprawa nie była tak jasna. Po zakończeniu II wojny światowej następowały liczne zmiany terytorialne powiatu częstochowskiego. Z jego terytorium zostały wydzielone nowe powiaty - [[Powiat kłobucki|kłobucki]], [[Powiat myszkowski|myszkowski]], pajęczański. I wreszcie rok 1975, nawet pomniejszony powiat częstochowski wówczas został zlikwidowany. Co więc z ziemią częstochowską? Utworzone wtedy województwo częstochowskie w żaden sposób nie dało się już utożsamić z tym pojęciem, ponieważ objęło swoimi granicami tereny, które dotychczas „nie były w jakikolwiek sposób określane nazwą częstochowskie”&lt;ref&gt;J. Związek, Ziemia Częstochowska w aspekcie historycznym, w: Słownik biograficzny ziemi częstochowskiej, red. J. Zakrzewski, t. I, Częstochowa 1998, s. 9.&lt;/ref&gt;. Zerwanie tradycyjnych więzów z Wieluniem i Radomskiem dopełniało reszty.<br /> <br /> Pamiętając o trudnościach w definiowaniu granic administracyjnych ziemi częstochowskiej, warto pamiętać, że przy tworzeniu struktur kościelnych napotykano na podobne problemy. Przy okazji powołania [[Archidiecezja częstochowska|diecezji częstochowskiej]] jej pierwszy biskup dr [[Teodor Kubina]] w swoim liście pasterskim z 25 marca 1926 roku, pisał: „Częstochowa stała się stolicą biskupią, a ziemia częstochowska diecezją&quot;. Musi się tu jednak pojawić pytanie, czy granice diecezji częstochowskiej (określone w bulli papieża Piusa XI Vixdum Poloniae unitas od [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębia Dąbrowskiego]] po ziemię wieluńską z Wieruszowem i Lututowem oraz od Prosny po [[Pilica|Pilicę]]) można utożsamić z granicami ziemi częstochowskiej? Odpowiedzieć na to pytanie pozytywnie nie sposób. <br /> <br /> Ma rację ks. prof. J. Związek, który napisał „przeszłość terytorialna Częstochowy i okolic pozwala jedynie stwierdzić, iż nie można precyzyjnie i jednoznacznie określić pod względem geograficznym terytorium ziemi częstochowskiej. Niemniej jednak należy z większą lub mniejszą dokładnością podać określenie ziemi częstochowskiej. Podstawą wyznaczenia tego terenu będą wszelkie jednostki administracyjne, które w ciągu wieków zakreślały granice z nazwą częstochowski. W ten sposób w skład ziemi częstochowskiej będą należeć tereny zamknięte od Zagłębia Dąbrowskiego po Wieruszów i Rozprzę oraz od Olesna, [[Lubliniec|Lublińca]] i Dobrodzienia po [[Koniecpol]] i [[Szczekociny]]”&lt;ref&gt;Tamże. s. 10.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Odrębność gospodarcza ziemi częstochowskiej==<br /> <br /> K. Kühn w okresie międzywojennym nie widział wprawdzie znaczących różnic kulturowych ziemi częstochowskiej od reszty Polski, ale przypisywał to brakowi badań na ten temat. „Ziemia Częstochowska na ogół nie przedstawia sobą takich znacznych odrębności, a ludność ją zamieszkująca, takich swoistych cech rasy, kultury, obyczaju, jak ludność niektórych innych prowincji Rzeczypospolitej jak, np. Kurpie, Łowiczanie, Sieradzanie, Kaszubi, Podhalanie, i Poleszucy, Huculi itp. (…) Częstochowa była od dawna miejscem wielkiego [[Kult Matki Boskiej Częstochowskiej|kultu religijnego]] i powodowała znaczny ruch ludności w postaci pielgrzymek z całego kraju, a nawet i spoza jego granic, i co za tem idzie, również duży ruch handlowy. Poza tem była twierdzą dość często obleganą i sprowadzającą ruch wojsk i zniszczenie. Być może właśnie te okoliczności wpłynęły na to, że te odrębności regionalne nie rozwinęły się tak znacznie, jak w innych dzielnicach kraju więcej w sobie zamkniętych. Jednak stwierdzić trzeba, że ziemia częstochowska posiada jeszcze wiele odrębności kulturalnych, których zbadanie i poznanie jest obowiązkiem nauki i sztuki polskiej”&lt;ref&gt;K. Kuhn, Przedmowa, „Ziemia Częstochowska” 1934, t. I, s. 8.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Już w połowie lat 30. XX stulecia zauważono, że najważniejszym czynnikiem, który spowodował zniszczenie, zatracenie i zniwelowanie swoistych cech kultury miejscowej, był szybki rozwój Częstochowy jako dużego miasta przemysłowego latach 1882-1914. Procesy migracyjne pozbawiły Częstochowę cech indywidualnych, tworząc atmosferę miasta handlowo-przemysłowego, nie sprzyjającą zainteresowaniom kulturą regionalną&lt;ref&gt;Tamże. s. 8.&lt;/ref&gt;. Przemysł stał się czynnikiem decydującym dla procesu skupienia całego regionu (miast i osad) wokół Częstochowy. <br /> Utworzenie powiatu częstochowskiego po I wojnie światowej, było w prostej linii skutkiem pozycji gospodarczej jaką miasto osiągnęło przed 1914 rokiem. Przemysł włókienniczy, wydobycie i przetwórstwo rudy żelaza w [[Huta Częstochowa|Hucie Hantke’go]] spowodowały rozwój „ziemi częstochowskiej”, głównie w odległych od kilku do kilkunastu kilometrów okolicach Częstochowy. Objął swym zasięgiem osady fabryczne i wsie takie jak: [[Aniołów]], [[Blachownia]], [[Dźbów]], [[Łojki]], [[Ostatni Grosz]], [[Raków]], [[Rędziny]], [[Rudniki]], [[Stradom]], [[Wyczerpy]], [[Zawodzie]], czy [[Konopiska]]. <br /> <br /> Był to okres gdy w przemyśle Królestwa Polskiego dokonywał się przewrót technologiczny i organizacyjny. Powstawały wielkie przedsiębiorstwa. Ich cechą charakterystyczną była różnorodność produkcji i wielobranżowość nie występująca w takim stopniu w innych powiatach [[Gubernia piotrowskaguberni piotrkowskiej]. Za rozwojem wielkich zakładów przemysłowych stał kapitał obcy, pochodzący głównie z Francji i Belgii oraz z Niemiec. Do 1882 roku istniały jedynie zakłady małe i średnie&lt;ref&gt;F. Sobalski, Przemysł częstochowski (1882-1914), Częstochowa 2009, s. 54-62.&lt;/ref&gt;. Główną rolę początkowo odgrywały zakłady przemysłu drzewnego (2 zakłady, zatrudniające 190 robotników), na drugim miejscu plasował się przemysł papierniczy (2 zakłady - 141 osób), trzecie zajmował przemysł włókienniczy (1 zakład, 70 robotników) a ponadto istniały przemysł poligraficzny, mineralny i rolno-spożywczy. Natomiast w latach 1882-1913 w Częstochowie i najbliższych okolicach powstało już 15 dużych zakładów przemysłowych zatrudniających ponad 100 robotników i 6 wielkich o zatrudnieniu powyżej 500 pracowników. Te duże zakłady pracy uzyskały zdecydowaną przewagę tak pod względem wartości produkcji jak i wielkości zatrudnienia. Według badań F. Sobalskiego w rejonie Częstochowy w latach 1882-1913, liczba zakładów zwiększyła się z 17 do 94, czyli ponad 5 — krotnie, globalna wartość produkcji wzrosła z około 700 000 do 35 048 000 rubli tj. ponad 50 — krotnie, a liczba robotników zwiększyła się z około 700 do 19 218, tj. ponad 27 razy&lt;ref&gt;Tamże. s. 189.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Udział 21 przedsiębiorstw w ogólnej wartości produkcji częstochowskiego ośrodka przemysłowego w 1913 roku wynosił już 96,3 %. Natomiast zatrudniały one aż 92,8 % robotników. Stanowiły zaś zaledwie 22,3 % wszystkich zakładów. W ostatniej ćwierci XIX stulecia, większość produkcji częstochowskiego ośrodka przemysłowego była wysyłana na rynek rosyjski. Produkty z Częstochowy można było kupić w sklepach: Moskwy, Petersburga, Odessy, Kijowa, Baku, czy nawet na Syberii. Imperium rosyjskie było odbiorcą większości wyrobów częstochowskiego przemysłu włókienniczego, ale i tzw. „norymberszczyzny” (drobne przedmioty domowego użytku, drobna galanteria, od m. Norymbergi). Eksportowi produkcji przemysłowej do Rosji sprzyjała polityka protekcyjna rządu, wyrażająca się, począwszy od 1877 roku („złote cła”), w systematycznym podnoszeniu barier celnych na towary importowane z zagranicy, tzn. spoza Rosji. Jeżeli w latach 1877-1880 opłaty celne od towarów przywiezionych z zagranicy do Cesarstwa Rosyjskiego wynosiły 16,1 % ich wartości, to w 1891 wzrosły do 33 %. W związku z tym, przedsiębiorstwa działające w granicach Rosji były uprzywilejowane, mogły zyskać wyższe ceny za swe towary i miały zapewniony zbyt. <br /> <br /> Dla charakterystyki przemysłu częstochowskiego niezwykle istotne są badania prof. Wiesława Pusia. Ustalił on, że „wśród 17 największych ośrodków przemysłowych w Królestwie, Częstochowa plasowała się na trzecim miejscu po Łodzi i Warszawie, choć istniał pod tym względem ogromny dystans między Częstochową i wymienionymi ośrodkami. Udział łódzkiego ośrodka przemysłowego w globalnej wartości produkcji przemysłu Królestwa wynosił 31,1 %, udział warszawskiego ośrodka – 20, 9 %, a udział częstochowskiego ośrodka, obliczony został na 3,9-4,1 %. Potencjał przemysłowy Łodzi był blisko 8 razy wyższy, a Warszawy – ponad 5 razy w stosunku do ośrodka częstochowskiego”. Dla porównania następne w kolejności pobliskie ośrodki przemysłowe to: [[Sosnowiec]] 3,9 %; [[Dąbrowa Górnicza]] 2,7 %; [[Zawiercie]] 1,7 % udziału&lt;ref&gt;W. Puś, Rozwój przemysłu w Królestwie Polskim 1870-1914, Łódź 1984, s. 85.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> ==Stosunki społeczne==<br /> Do lat 80. XIX wieku mieszkańcy ziemi częstochowskiej żyli z uprawy ziemi, a miasta i miasteczka takie jak: Kłobuck, Krzepice, Przyrów, czy Kamienica Polska były lokalnymi ośrodkami handlu, czy jak ostatnie z wymienionych, tkactwa. Na przeludnionej wsi, której problemów nie rozwiązał carski akt uwłaszczeniowy z 1864 roku, każdy grosz był nie do pogardzenia. Mieszkańcy pogranicza z Prusami, dorabiali przemytem, czy też dowozem towarów do i z komory celnej w Herbach. Pewne znaczenie miało tu uruchomienie w 1903, początkowo wąskotorowej, kolei Herby-Częstochowa następnie, w 1911 przedłużonej do Kielc. W okolicach Kłobucka i Konopisk chłopi dorabiali zatrudniając się w kopalniach rudy żelaza obszernie tu występującej.<br /> Rozwijający się przemysł częstochowski wyraźnie wpływał na położenie robotników i ich rodzin. Zmieniały się: wysokość zarobków, warunki mieszkaniowe, kwestie awansu społecznego, funkcjonowanie służby zdrowia. Zagadnieniom tym wiele uwagi poświecił w swej pracy F. Sobalski&lt;ref&gt;F. Sobalski, Przemysł częstochowski …, s. 209-262.&lt;/ref&gt;. Autor obszernie i wieloaspektowo ukazał pochodzenie, płace, warunki pracy robotników największych zakładów przemysłowych, w tym kobiet i młodocianych. Badał zagadnienia socjalne, zdrowotne i oświatowe. Kapitał nie tylko wyzyskiwał, ale zapewniał w pewnym stopniu pomoc lekarską, prowadził szkoły i ochronki przyfabryczne. Robotnicy miejscowych fabryk byli ubezpieczani w Towarzystwie Ubezpieczeniowym „Rosja” i w Towarzystwie Ubezpieczeniowym „Salamandra”. W marcu 1892 roku ukazało się zarządzenie inspektora fabrycznego okręgu piotrkowskiego w sprawie pomocy lekarskiej dla robotników fabrycznych. Każdy zakład przemysłowy, zatrudniający powyżej 16 robotników powinien mieć stałego lekarza, opłacanego przez zakład. Fabryka zatrudniająca powyżej 50 robotników miała urządzić przy fabryce stałe ambulatorium, w którym powinien przyjmować lekarz co najmniej 2 razy w tygodniu. Fabryka licząca powyżej 100 robotników powinna urządzić szpital fabryczny w stosunku 1 łóżko na 100 robotników. Ponadto ambulatorium miało mieć jedno lub więcej łóżek dla tymczasowego pobytu chorych”.<br /> <br /> ==Ziemia częstochowska w XX-XXI wieku==<br /> <br /> Działacze Towarzystwa Popierania Kultury Regionalnej, w drugiej połowie lat 30. gdy próbowali zdefiniować ziemię częstochowską, mieli z tym, spore trudności. Od takich problemów nie są wolni i dzisiejsi historycy, którzy swe badania próbują odnieść właśnie do ziemi częstochowskiej. <br /> Gdy w 1998 roku historycy z Częstochowskiej Wyższej Szkoły Pedagogicznej przystępowali do opracowania „Słownika Biograficznego Ziemi Częstochowskiej” (pod redakcją prof. Andrzeja J. Zakrzewskiego), ponownie musieli rozważyć zdefiniowanie kluczowego pojęcia – ziemia częstochowska. We wstępie do tego wydawnictwa ks. prof. Jan Związek napisał: „Trudno jednakże precyzyjnie wyznaczyć granice ziemi częstochowskiej czy też regionu częstochowskiego. Na tym terenie bowiem nie występują i nie występowały specjalne odrębności geograficzne zakreślone granicami naturalnymi. Podobnie trudno byłoby szukać specyficznych cech historycznych czy administracyjnych. Płynność granic jest analogiczna jak w innych regionach, ale to nie przekreśla istniejących cech charakterystycznych dla ziemi częstochowskiej”&lt;ref&gt;J. Związek ks., Ziemia Częstochowska w aspekcie historycznym, …, s. 7.&lt;/ref&gt;. Autor cytowanej wypowiedzi dostrzegł jeszcze jeden problem. Pisząc o projektowanym słowniku zauważył, że „na początku tego wielkiego i trudnego przedsięwzięcia powstaje istotna wątpliwość, jaką należy przyjąć nazwę dla proponowanego terytorium, uwzględnionego w projektowanym Słowniku, które określenie — region częstochowski czy ziemia częstochowska — powinno być przyjęte w tytule dzieła. Pojęcie regionu zawiera w sobie element obcojęzyczny (regime — okręg), wprawdzie łaciński, z którym kultura polska była przez wieki bardzo silnie związana, ale mimo to nie jest to nazwa polska. Nadto pojęcie „region&quot; wskazuje daleko idące odrębności geograficzne, etnograficzne, gospodarcze itp.”. Prof. J. Związek opowiedział się za terminem „ziemia częstochowska” jako nazwą polską i głęboko zakorzenioną w historii geograficznej Polski&lt;ref&gt;Tamże. s. 7.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Te założenia potwierdził także, w swoim gruntownym studium poświęconym przeszłości administracyjno-terytorialnej województwa częstochowskiego, Marceli Antoniewicz. Przyznał on rację tezom Kazimierza Kühna, uznając, że nie ma na tym terenie specyficznych cech ludności w zakresie rasy, obyczajów i kultury. Takie cechy nie wykształciły się, a przyczyn takiego stanu należy szukać we wspomnianym rozwoju gospodarczym i urbanistycznym miasta na przełomie stuleci. W tym czasie ludność miasta wzrosła kilkakrotnie. Była to wszakże ludność napływowa z różnych terenów Polski, przynosząca do Częstochowy swoje nawyki, zwyczaje i kulturę. W wyniku popularyzacji życia publicznego wytworzyła się społeczność miasta bez własnych cech specyficznych, pozostały zaś na trwałe te z innych dzielnic Polski. Nie znaczy to wszakże, iż tradycje miasta i jego cechy specyficzne całkowicie zaginęły w nowych okolicznościach. Pewne odrębności pozostały i ciągle się wytwarzały, tworząc „differentia specifica tych okolic”&lt;ref&gt;M. Antoniewicz, Struktury administracyjne …, s. 5-23.&lt;/ref&gt;.<br /> W literaturze naukowej jak i popularnonaukowej pojęcia „ziemia częstochowska&quot; i „region częstochowski” używane są nadal. Pierwsze z pojęć, obecne na łamach artykułów naukowych i opracowań monograficznych, zawdzięcza swą genezę przede wszystkim periodykowi naukowemu „Ziemia Częstochowska&quot;. Taka obecność nie jest oczywiście zasługą jedynie samego tytułu, ale także, a może przede wszystkim, wartościowym artykułom publikowanym na jego łamach.<br /> <br /> Równie popularny jest jednak i drugi termin — region (subregion) częstochowski, szczególnie obecnie, po stworzeniu [[Województwo śląskie (III RP)|województwa śląskiego]]. O skali trudności wyboru i zmienności w stosowaniu pojęć „ziemia częstochowska” i „region częstochowski” świadczą tytuły opracowań naukowych i popularnonaukowych, które napisano na przestrzeni lat 1934-2014. I tak terminu „ziemia częstochowska” użyli w swych opracowaniach tacy autorzy jak: Józef Grygosiński, Henryk Rola, Andrzej J. Zakrzewski. Swe prace do regionu częstochowskiego odnieśli: Włodzimierz Błaszczyk, Juliusz Braun, Stefan Krakowski, Kazimierz Popiołek, Henryk Rechowicz, Aleksander Jaśkiewicz, Bogdan Jastrzębski, Konrad Głębocki, Adam Kasperkiewicz, Juliusz Sętowski. Jeśli badania odniesiono do obszaru większego niż sama Częstochowa posługiwano się jednostkami administracyjnymi, jak powiat czy województwo: Aleksander Jaśkiewicz czy Anna Kuczyńska-Iracka. W badaniach statystycznych częściej używano terminu region częstochowski. Natomiast merytorycznie bardziej zasadnym wydaje się być termin ziemia częstochowska, choć w wybranych, przywołanych subiektywnie, określeniach użyto go zaledwie w 3 przypadkach. Gdyby popatrzeć na przywołane publikacje pod kątem chronologii, to nasuwa się wniosek, że terminu ziemia częstochowska używano głównie w latach: 1934, 1965, 1998. Natomiast pojęciem region częstochowski posługiwano się zdecydowanie częściej na przełomie XX i XXI wieku. Nie miało tu większego znaczenia czy chodziło o prace naukowe czy popularno-naukowe.<br /> <br /> Reasumując jednak należy uznać, że termin ziemia częstochowska w obecnej chwili, mimo braku rodowodu geograficznego i historycznego, posiada tyle cech specyficznych, że wyraziście określa tereny, w różny sposób grawitujące do Częstochowy jako centrum regionu. Dotyczy to wielu istotnych dziedzin życia społecznego, przemysłowego, religijnego, a obecnie także naukowego&lt;ref&gt; J. Związek, Ziemia Częstochowska w aspekcie historycznym. …, s. 11.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> # „Ziemia Częstochowska” 1934, t. I.<br /> # Słownik biograficzny ziemi częstochowskiej, t. I pod redakcją A. J. Zakrzewskiego, Częstochowa 1998.<br /> # Sobalski F., Przemysł częstochowski (1882-1914), Częstochowa 2009.<br /> # Złotkowski D., „Wiedząc dobrze to z wyroków Boga Najwyższego, iż kto się rodzi, umierać musi…”. Testamenty z pierwszej połowy XIX wieku w świetle akt notariuszy częstochowskich, Częstochowa 2005-2011.<br /> # Związek J, Czterdzieści tomów „Ziemi Częstochowskiej” (1934-2014). Bibliografia, Częstochowa 2014.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Ziemia_Cz%C4%99stochowska_(czasopismo)&diff=4765 2016-03-04T10:42:41Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div><br /> <br /> <br /> [[Kategoria:]]<br /> Autor: [[prof. dr hab. Dariusz Złotkowski]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> :::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]] <br /> <br /> <br /> [[Plik:Ziemia czestochowska.png|500px|thumb|right| Strona tytułowa pierwszego numeru gazety.]]<br /> Czasopismo wydawane w Częstochowie,w języku polskim, najpierw od 1934 roku przez Towarzystwo Popierania Kultury Regionalnej, a od 1979 przez Częstochowskie Towarzystwo Naukowe. <br /> <br /> ==Towarzystwo Popierania Kultury Regionalnej (Częstochowskie Towarzystwo Naukowe) w Częstochowie==<br /> <br /> Towarzystwo Popierania Kultury Regionalnej w Częstochowie, założone w 1932 roku przez [[Kaziemierz Kühn|Kazimierza Kühna]], rozpoczęło od 1934 roku wydawanie periodyku naukowego „Ziemia Częstochowska”. Z niewielkimi przerwami, w latach 1939-1945 i 1950-1957, Towarzystwo działa do dzisiaj (od 1979 roku pod nazwą Częstochowskie Towarzystwo Naukowe). <br /> Według swego statutu Towarzystwo popiera badania naukowe, w szczególności dotyczące regionu częstochowskiego, bądź prowadzone w tym terenie. Kolejno funkcję jego prezesów pełniły następujące osoby:<br /> *1932-1938 [[Wacław Płodowski]],<br /> *1939, 1946 - 1950 Aleksander Radłowski,<br /> *1957-1962 Antoni Kłyk,<br /> *1962-1979 Eugeniusz Suchecki.<br /> *Od 1979 roku prezesami CzTN byli natomiast:<br /> *1979-1984 Jerzy Kołakowski,<br /> *1984-1989 Leopold Jeziorski,<br /> *1989-1993 Marceli Antoniewicz,<br /> *1993-2013 Marian Głowacki,<br /> *2013-2015 Grzegorz Majkowski<br /> <br /> O bieżącej pracy Towarzystwa informuje jego [http://www.cztn.ajd.czest.pl/index_2016.html strona internetowa] . Można tam także znaleźć wykaz artykułów zamieszczonych w „Ziemi Częstochowskiej” od 1934 roku, informacje o historii i dniu dzisiejszym „Ziemi Częstochowskiej”.<br /> <br /> ==Ziemia Częstochowska — dorobek naukowy==<br /> <br /> Realizując przesłanie swego założyciela i starosty Kazimierza Kuhna częstochowskie środowisko naukowe może pochwalić się znaczącym dorobkiem naukowym. Tylko publikacje zawarte w pierwszych trzech tomach „Ziemi Częstochowskiej”, które zostały przygotowane przed [[Pierwsza wojna światowa|I wojną światową]] i tuż po jej zakończeniu, nawet dziś zasługują na wykorzystanie.<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |-<br /> ! Tom !! Rok wydania !! Treść rocznika (Wybór) !! <br /> |-<br /> | '''I''' || '''1934''' || Zarząd, Od wydawnictwa s. 5; Kuhn Kazimierz, Przedmowa. (Praca regionalna) s 7-18; Skrudlik Mieczysław, Cudowny obraz Matki Boskiej Częstochowskiej s. 19-99; Stala Feliks Bolesław, Pieczęcią dawnych miast powiatu częstochowskiego s. 101-108; Tokarz Wacław, Nasze kółko s. 109-115; Wróbel Zdzisław, Zwyczaje i obyczaje ludu częstochowskiego s. 117-173; Premik Józef, Budowa i dzieje geologiczne okolic Częstochowy s. 175-266; Kulesza W., Godne uwagi problemy fitogeograficzne i fitosocjologiczne na terenie powiatu częstochowskiego. s. 267-278; Pruffer Jan, Próba charakterystyki fauny okolic Częstochowy na podstawie analizy rozmieszczenia motyli w paśmie Jury Krakowsko-Wieluńskiej s. 279-316; Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Popierania Kultury Regionalnej w Częstochowie s. 317-320. || <br /> |-<br /> | '''II''' || '''1937''' || Zarząd, Od Wydawnictwa s. 5; Łokczewski K., Ś. p. Doktór Karol Rożkowski. Jego działalność społeczna i kulturalna s. 7-12; Janczak Antoni: Pamiętniki ks. ... . s. 13-26; Juttner Franciszek, Pamiętniki ks. ... . s. 27-41; Wawrzynowicz Ludwik, Muzyka na Jasnej Górze. s. 42-44; Radłowski Aleksander, Chałupnicy - tkacze wsi Kamienica Polska s. 45-111; Hyla Władysław, Zabytki i osobliwości powiatu częstochowskiego. s.112-132; Różycki S. Z., W sprawie rezerwatu geologicznego na Jasnej Górze pod Częstochową. s. 133-138; Wróbel Zdzisław, Obrzędy i pieśni weselne w powiecie częstochowskim. s. 139-203; Melodie i pieśni weselne z okolic Częstochowy (Jaworzno, Parzymiechy) zebrane przez Koło Krajoznawcze przy gimnazjum im. Henryka Sienkiewicza w Częstochowie. s. 204-220; Zamki drewniane w okolicach Częstochowy. Materiał zebrało i opracowało Koło Krajoznawcze gimnazjum państwowego im. H. Sienkiewicza w Częstochowie. s. 221-224; Józefowicz Maria, Bibliografia Częstochowy. s. 225-257; Błaszczyk Henryk, Nowe stanowisko niedźwiedzia jaskiniowego w okolicach Częstochowy. s. 258-260; Zarząd, Z działalności popierania kultury regionalnej w Częstochowie w latach 1934-1937. s. 261-263.|| <br /> |-<br /> | '''III''' || '''1939/1947''' || Zeszyt I (1939): Zarząd, Od Wydawnictwa. s. 5; Nosek Stefan, Badania archeologiczne w Opatowie Częstochowskim. s. 7-12; Zeszyt II (1947): Zarząd, Od Wydawnictwa. s 5; Wallmann Stanisław, Rys historyczny życia gospodarczego Częstochowy (do r. 1934). s. 7-86; Zeszyt III (1947): Usakiewicz Edward, Częstochowa w obliczu zagadnień regulacyjnych. s. 1-40; Zeszyt IV (1947): Mikołajtis Józef, Z ostatnich lat życia Zygmunta Krasińskiego. s. 5-74; Zarząd, Z działalności Towarzystwa Popierania Kultury Regionalnej w Częstochowie za lata 1938-1939-1946. s. 75-77. || <br /> |-'''<br /> |}<br /> Tabela 1. &quot;Ziemia Częstochowska&quot; 1937-2014. Wybór najważniejszych artykułów&lt;ref&gt;Źródło: Czterdzieści tomów „Ziemi Częstochowskiej” (1934-2014). Bibliografia, Częstochowa 2014.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> <br /> Drugi okres obecności „Ziemi Częstochowskiej”, jako periodyku naukowego, to lata powojenne. Pełny wykaz tytułów i zawartości artykułów w nim pomieszczonych, znajduje się na stronie internetowej [http://www.cztn.ajd.czest.pl/index_2016.html Częstochowskiego Towarzystwa Naukowego]: w zakładce bibliografia. Są one nie tylko wyrazem aktywności częstochowskiego środowiska naukowego w poszczególnych latach, ale …, niestety także przemożnego wpływu ideologii komunistycznej w latach 60. i nieco łagodniejszej formie w dekadzie lat 80. XX wieku. Przykładem pierwszego może być artykuł Adama Rotauba, Działalność proletariatu częstochowskiego w rewolucji 1905-1907, „Ziemia Częstochowska” t. IV (1961), s. 7-14. Obrazem spuścizny naukowej ostatniego z wymienionych okresów może być tom XIII (1980), ss. 448. Nosił on tytuł: PPR w regionie częstochowskim. Praca zbiorowa kierownictwem naukowym i redakcją Mieczysława Stańczyka.<br /> Zdecydowane zmiany nastąpiły po 1989 roku. Z najważniejszych artykułów warto tu zwrócić uwagę na tom XXIV „Ziemi Częstochowskiej” z 1997 roku, zatytułowany: 65 lat CzTN d. Towarzystwa Popierania Kultury Regionalnej w Częstochowie. Doskonałym uzupełnieniem jest także cytowane tu źródło: Czterdzieści tomów „Ziemi Częstochowskiej” (1934-2014). Bibliografia, Częstochowa 2014, autorstwa ks. prof. Jana Związka.<br /> Dzisiaj, po ponad 80 latach od wydania drukiem pierwszego tomu „Ziemi Częstochowskiej”, można przyjąć, że częstochowskie środowisko naukowe wypełniło słowa Kazimierza Kuhna, który w 1934 roku napisał „Ziemia Częstochowska ma swą ciekawą historię, którą warto dokładnie zbadać i opracować, leżąc bowiem między [[Śląsk|Śląskiem]], Poznańskiem i Krakowskiem, brała żywy udział we wszystkich wypadkach dziejowych, które się na tych ziemiach rozgrywały. Dla naszych historyków dzieje [[Ziemia Częstochowska (region)|Ziemi Częstochowskiej]] dają bogaty materiał do prac mniejszych i większych, które niewątpliwie w dalszych tomach naszego wydawnictwa ukazywać się zaczną”&lt;ref&gt;K. Kuhn, Przedmowa. „Ziemia Częstochowska” 1934, t. I. s. 11.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> # „Ziemia Częstochowska” 1934, t. I.<br /> # Związek J, Czterdzieści tomów „Ziemi Częstochowskiej” (1934-2014). Bibliografia, Częstochowa 2014.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Śląska Biblioteka Cyfrowa==<br /> *[http://www.sbc.org.pl/dlibra/publication?id=4412 Ziemia Częstochowska]<br /> *[http://www.sbc.org.pl/mapa/ Mapa czasopism]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Ziemia_Cz%C4%99stochowska_(czasopismo)&diff=4764 2016-03-04T10:39:11Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div><br /> <br /> <br /> [[Kategoria:]]<br /> Autor: [[prof. dr hab. Dariusz Złotkowski]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> :::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]] <br /> <br /> <br /> [[Plik:Ziemia czestochowska.png|500px|thumb|right| Strona tytułowa pierwszego numeru gazety.]]<br /> Czasopismo wydawane w Częstochowie,w języku polskim, najpierw od 1934 roku przez Towarzystwo Popierania Kultury Regionalnej, a od 1979 przez Częstochowskie Towarzystwo Naukowe. <br /> <br /> ==Towarzystwo Popierania Kultury Regionalnej (Częstochowskie Towarzystwo Naukowe) w Częstochowie==<br /> <br /> Towarzystwo Popierania Kultury Regionalnej w Częstochowie, założone w 1932 roku przez [[Kaziemierz Kühn|Kazimierza Kühna]], rozpoczęło od 1934 roku wydawanie periodyku naukowego „Ziemia Częstochowska”. Z niewielkimi przerwami, w latach 1939-1945 i 1950-1957, Towarzystwo działa do dzisiaj (od 1979 roku pod nazwą Częstochowskie Towarzystwo Naukowe). <br /> Według swego statutu Towarzystwo popiera badania naukowe, w szczególności dotyczące regionu częstochowskiego, bądź prowadzone w tym terenie. Kolejno funkcję jego prezesów pełniły następujące osoby:<br /> *1932-1938 [[Wacław Płodowski]],<br /> *1939, 1946 - 1950 Aleksander Radłowski,<br /> *1957-1962 Antoni Kłyk,<br /> *1962-1979 Eugeniusz Suchecki.<br /> *Od 1979 roku prezesami CzTN byli natomiast:<br /> *1979-1984 Jerzy Kołakowski,<br /> *1984-1989 Leopold Jeziorski,<br /> *1989-1993 Marceli Antoniewicz,<br /> *1993-2013 Marian Głowacki,<br /> *2013-2015 Grzegorz Majkowski<br /> <br /> O bieżącej pracy Towarzystwa informuje jego [http://www.cztn.ajd.czest.pl/index_2016.html strona internetowa] . Można tam także znaleźć wykaz artykułów zamieszczonych w „Ziemi Częstochowskiej” od 1934 roku, informacje o historii i dniu dzisiejszym „Ziemi Częstochowskiej”.<br /> <br /> ==Ziemia Częstochowska — dorobek naukowy==<br /> <br /> Realizując przesłanie swego założyciela i starosty Kazimierza Kuhna częstochowskie środowisko naukowe może pochwalić się znaczącym dorobkiem naukowym. Tylko publikacje zawarte w pierwszych trzech tomach „Ziemi Częstochowskiej”, które zostały przygotowane przed wojną i tuż po jej zakończeniu, nawet dziś zasługują na wykorzystanie.<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |-<br /> ! Tom !! Rok wydania !! Treść rocznika (Wybór) !! <br /> |-<br /> | '''I''' || '''1934''' || Zarząd, Od wydawnictwa s. 5; Kuhn Kazimierz, Przedmowa. (Praca regionalna) s 7-18; Skrudlik Mieczysław, Cudowny obraz Matki Boskiej Częstochowskiej s. 19-99; Stala Feliks Bolesław, Pieczęcią dawnych miast powiatu częstochowskiego s. 101-108; Tokarz Wacław, Nasze kółko s. 109-115; Wróbel Zdzisław, Zwyczaje i obyczaje ludu częstochowskiego s. 117-173; Premik Józef, Budowa i dzieje geologiczne okolic Częstochowy s. 175-266; Kulesza W., Godne uwagi problemy fitogeograficzne i fitosocjologiczne na terenie powiatu częstochowskiego. s. 267-278; Pruffer Jan, Próba charakterystyki fauny okolic Częstochowy na podstawie analizy rozmieszczenia motyli w paśmie Jury Krakowsko-Wieluńskiej s. 279-316; Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Popierania Kultury Regionalnej w Częstochowie s. 317-320. || <br /> |-<br /> | '''II''' || '''1937''' || Zarząd, Od Wydawnictwa s. 5; Łokczewski K., Ś. p. Doktór Karol Rożkowski. Jego działalność społeczna i kulturalna s. 7-12; Janczak Antoni: Pamiętniki ks. ... . s. 13-26; Juttner Franciszek, Pamiętniki ks. ... . s. 27-41; Wawrzynowicz Ludwik, Muzyka na Jasnej Górze. s. 42-44; Radłowski Aleksander, Chałupnicy - tkacze wsi Kamienica Polska s. 45-111; Hyla Władysław, Zabytki i osobliwości powiatu częstochowskiego. s.112-132; Różycki S. Z., W sprawie rezerwatu geologicznego na Jasnej Górze pod Częstochową. s. 133-138; Wróbel Zdzisław, Obrzędy i pieśni weselne w powiecie częstochowskim. s. 139-203; Melodie i pieśni weselne z okolic Częstochowy (Jaworzno, Parzymiechy) zebrane przez Koło Krajoznawcze przy gimnazjum im. Henryka Sienkiewicza w Częstochowie. s. 204-220; Zamki drewniane w okolicach Częstochowy. Materiał zebrało i opracowało Koło Krajoznawcze gimnazjum państwowego im. H. Sienkiewicza w Częstochowie. s. 221-224; Józefowicz Maria, Bibliografia Częstochowy. s. 225-257; Błaszczyk Henryk, Nowe stanowisko niedźwiedzia jaskiniowego w okolicach Częstochowy. s. 258-260; Zarząd, Z działalności popierania kultury regionalnej w Częstochowie w latach 1934-1937. s. 261-263.|| <br /> |-<br /> | '''III''' || '''1939/1947''' || Zeszyt I (1939): Zarząd, Od Wydawnictwa. s. 5; Nosek Stefan, Badania archeologiczne w Opatowie Częstochowskim. s. 7-12; Zeszyt II (1947): Zarząd, Od Wydawnictwa. s 5; Wallmann Stanisław, Rys historyczny życia gospodarczego Częstochowy (do r. 1934). s. 7-86; Zeszyt III (1947): Usakiewicz Edward, Częstochowa w obliczu zagadnień regulacyjnych. s. 1-40; Zeszyt IV (1947): Mikołajtis Józef, Z ostatnich lat życia Zygmunta Krasińskiego. s. 5-74; Zarząd, Z działalności Towarzystwa Popierania Kultury Regionalnej w Częstochowie za lata 1938-1939-1946. s. 75-77. || <br /> |-'''<br /> |}<br /> Tabela 1. &quot;Ziemia Częstochowska&quot; 1937-2014. Wybór najważniejszych artykułów&lt;ref&gt;Źródło: Czterdzieści tomów „Ziemi Częstochowskiej” (1934-2014). Bibliografia, Częstochowa 2014.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> <br /> Drugi okres obecności „Ziemi Częstochowskiej”, jako periodyku naukowego, to lata powojenne. Pełny wykaz tytułów i zawartości artykułów w nim pomieszczonych, znajduje się na stronie internetowej [http://www.cztn.ajd.czest.pl/index_2016.html Częstochowskiego Towarzystwa Naukowego]: w zakładce bibliografia. Są one nie tylko wyrazem aktywności częstochowskiego środowiska naukowego w poszczególnych latach, ale …, niestety także przemożnego wpływu ideologii komunistycznej w latach 60. i nieco łagodniejszej formie w dekadzie lat 80. XX wieku. Przykładem pierwszego może być artykuł Adama Rotauba, Działalność proletariatu częstochowskiego w rewolucji 1905-1907, „Ziemia Częstochowska” t. IV (1961), s. 7-14. Obrazem spuścizny naukowej ostatniego z wymienionych okresów może być tom XIII (1980), ss. 448. Nosił on tytuł: PPR w regionie częstochowskim. Praca zbiorowa kierownictwem naukowym i redakcją Mieczysława Stańczyka.<br /> Zdecydowane zmiany w omawianym aspekcie nastąpiły po 1989 roku. Z najważniejszych artykułów warto tu zwrócić uwagę na tom XXIV „Ziemi Częstochowskiej” z 1997 roku, zatytułowany: 65 lat CzTN d. Towarzystwa Popierania Kultury Regionalnej w Częstochowie. Doskonałym uzupełnieniem jest także cytowane tu źródło: Czterdzieści tomów „Ziemi Częstochowskiej” (1934-2014). Bibliografia, Częstochowa 2014, autorstwa ks. prof. Jana Związka.<br /> Dzisiaj, po ponad 80 latach od wydania drukiem pierwszego tomu „Ziemi Częstochowskiej” można przyjąć, że częstochowskie środowisko naukowe wypełniło słowa Kazimierza Kuhna, który w 1934 roku napisał „Ziemia Częstochowska ma swą ciekawą historię, którą warto dokładnie zbadać i opracować, leżąc bowiem między [[Śląsk|Śląskiem]], Poznańskiem i Krakowskiem, brała żywy udział we wszystkich wypadkach dziejowych, które się na tych ziemiach rozgrywały. Dla naszych historyków dzieje [[Ziemia Częstochowska (region)|Ziemi Częstochowskiej]] dają bogaty materiał do prac mniejszych i większych, które niewątpliwie w dalszych tomach naszego wydawnictwa ukazywać się zaczną”&lt;ref&gt;K. Kuhn, Przedmowa. „Ziemia Częstochowska” 1934, t. I. s. 11.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> # „Ziemia Częstochowska” 1934, t. I.<br /> # Związek J, Czterdzieści tomów „Ziemi Częstochowskiej” (1934-2014). Bibliografia, Częstochowa 2014.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Śląska Biblioteka Cyfrowa==<br /> *[http://www.sbc.org.pl/dlibra/publication?id=4412 Ziemia Częstochowska]<br /> *[http://www.sbc.org.pl/mapa/ Mapa czasopism]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Wojew%C3%B3dztwo_cz%C4%99stochowskie&diff=4763 2016-03-04T10:36:44Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:]]<br /> Autor: [[prof. dr hab. Dariusz Złotkowski]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> :::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]] <br /> <br /> <br /> Określenie jednostki administracyjnej państwa polskiego w latach 1975-1998, obejmującej w przeważającej części obszar tzw. [[Ziemia Częstochowska (region)|ziemi częstochowskiej]]. Wojewódzkie organy władzy i administracji państwowej znajdowały się w tych latach w [[Częstochowa|Częstochowie]]. <br /> <br /> ==Dawne struktury administracyjne==<br /> <br /> Jednostki administracyjne zawsze były skupione wokół swego centrum, a tym były miasta. Stąd szczególnie istotnym wydaje się przy kształtowaniu regionów historycznych właśnie rozwój miast. Na ziemiach polskich było to widoczne zwłaszcza w Polsce piastowskiej, a następnie w okresie nowożytnym, kiedy ośrodki miejskie odgrywały szczególnie dużą rolę. W rezultacie wojen XVII wieku jednak jedynie część dużych miast, takich jak Warszawa, Gdańsk, Kraków czy Wilno, zdołała ocalić częściowo swoje przywileje i znaczenie. Małe miasto, jakim przez wieki była Częstochowa, do tej grupy nie należało. Historycznie przynależała wówczas do prowincji małopolskiej, a wchodziła w skład starostwa olsztyńskiego, sytuowanego w powiecie lelowskim (województwo krakowskie). &lt;ref&gt;D. Złotkowski, Rozwój urbanistyczny i przynależność administracyjna Częstochowy od schyłku XVIII wieku do końca I wojny światowej. w: Region częstochowski, red. K. Głębocki, Częstochowa 2006, s. 117-127.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> W dobie reform podjętych przez Sejm Wielki u schyłku XVIII w., którego finałem była Ustawa Rządowa z 3 Maja 1791 roku, wśród 141 miast, których delegaci włączyli się do dzieła reform, byli przedstawiciele Częstochowy. Pod aktem zjednoczenia miast — 27 listopada 1789 roku - figurują nazwiska mieszczan częstochowskich. Byli to: radca [[Kazimierz Tomaszewski]] oraz pisarz miejski [[Marcin Klaryński]]. Zdobycze ustrojowe mieszczan, tylko częściowo ich zadowalające, i tak były widocznym postępem. <br /> <br /> O rosnącej wówczas roli mieszczan Częstochowy świadczy także „Protokół zapisywania Obywateli miasta Starej Częstochowy, podług Konstytucji z dnia 3 maja 1791 roku” sporządzony 9 czerwca tegoż roku. Znajdują się tu podpisy 101 mieszczan częstochowskich i szlachty wymienionych z imienia i nazwiska, często z określeniem zawodu lub funkcji. Przywołany dokument podpisali m. in: [[Tomasz Kuleszyński]] - burgrabia; [[Dionizy Słowikowski]] - landwójt; [[Wojciech Wroński]] - dawny radca; radca Kazimierz Tomaszewski, a ponadto [[Stanisław Sołtyk]] - wójt miasta Starej Częstochowy, poseł woj. krakowskiego oraz [[Jan Błeszynski]] - burgrabia sieradzki. <br /> <br /> Nawet jeśli działania te były fragmentem szerszej całości, to nie mogło być dziełem przypadku, że w uchwale sejmowej z 24 października 1791 roku pod tytułem „Rozkład województw, ziem i powiatów z oznaczeniem miast, a w nich miejsc konstytucyjnych dla sejmików w prowincjach Koronnych i Wielkiego Księstwa Litewskiego&quot; po raz pierwszy miejscem dla sejmików powiatu lelowskiego wyznaczono właśnie miasto Starą Częstochowę. Sejmik, który obradował w dniach 14 i 15 lutego 1792 roku, zakończył się zwycięstwem obozu reform, czego dowodem było nie tylko przyjęcie Konstytucji, ale i uchwalenie laudum.<br /> <br /> Przywołane reformy ustrojowe z czasów Sejmu Czteroletniego nie zdołały ocalić państwa. Zasięg linii II [[Zabór pruski|zaboru pruskiego]] oddzielił Częstochowę od reszty województwa krakowskiego, czyli historycznej Małopolski. Władze pruskie, kierując się potrzebami własnej administracji zaborczej, narzuciły Częstochowie zupełnie odmienną przynależność administracyjną, wcielając miasto i najbliższe okolice w struktury administracyjne obejmujące Wielkopolskę. W tym celu przeprowadzono organizację nowej prowincji tzw. Prus Południowych. Wprowadzono pruskie prawa, nastąpił napływ pruskich urzędników, głównie ze [[Śląsk|Śląska]].<br /> <br /> W 1798 roku reskryptem pruskiego ministra Otto Karla von Vossa, z województw kaliskiego i sieradzkiego uformowano oddzielny departament kaliski, podzielony na 11 obwodów. Stolicą jednego z nich stała się Częstochowa. Awans administracyjny miasta przede wszystkim był spowodowany jego rozwojem ekonomicznym. Trwający zaledwie 13 lat okres pruski w dziejach Częstochowy był dla miasta czasem ważnym. Zerwano wtedy tradycyjną przynależność administracyjną Częstochowy z Małopolską. Władze pruskie w 1798 roku zorganizowały także oddzielny [[powiat częstochowski]].<br /> W okresie [[Wojny napoleońskie|wojen napoleońskich]] dekret Napoleona z 14 stycznia 1807 roku, w art. VII, utrzymał dotychczasowy pruski podział na departamenty. Departament kaliski obejmował powierzchnię 18 765 km2 i był podzielony na 11 powiatów: 1) Konin, 2) Kalisz, 3) Wartę, 4) Szadek, 5) Sieradz, 6) Odolanów, 7) Wieluń, 8) Piotrków, 9) Radomsko, 10) Ostrzeszów, 11) Częstochowę. Władzę nad nim sprawował prefekt [[Antoni Garczyński]]. Natomiast na terenie powiatu rządził podprefekt. Funkcję tę w powiecie częstochowskim pełnili: [[Wincenty Kowalski]] (do wiosny 1809 roku), a następnie [[Stanisław Nieszkowski]] (do końca istnienia Księstwa Warszawskiego).<br /> <br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |-<br /> ! Miasto !! Liczba mieszkańców !! <br /> |-<br /> | '''Stara Częstochowa''' || '''1907''' || <br /> |-<br /> | '''Nowa Częstochowa''' || '''1442''' || <br /> |-<br /> | '''Kłobuck''' || '''1000''' ||<br /> |-<br /> | '''Stare Krzepice''' || '''1005''' ||<br /> |-<br /> | '''Nowe Krzepice''' || '''519''' ||<br /> |-<br /> | '''Mstów''' || '''646''' ||<br /> |-<br /> | '''Przyrów''' || '''903''' ||<br /> |-'''<br /> | '''RAZEM''' || '''7422''' ||<br /> |-'''<br /> |}<br /> Tabela 1. Ludność miast powiatu częstochowskiego (według spisu z 1808 roku)&lt;ref&gt;Źródło: H. Grossman, Struktura społeczna i gospodarce Księstwa Warszawskiego na podstawie spisów ludności 1808-1810, Warszawa 1925, s. 93.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> <br /> Decyzje podjęte na zakończenie [[Kongres Wiedeński|kongresu wiedeńskiego]] w 1815 roku likwidowały stan tymczasowości. Częstochowa weszła w skład Królestwa Polskiego. Należała teraz do województwa kaliskiego, jako jeden z pięciu jego obwodów, przy czym do obwodu częstochowskiego wchodziły dwa powiaty: częstochowski i wieluński. 31 lipca 1815 roku w kościele parafialnym w Starej Częstochowie odbyła się uroczystość złożenia przysięgi wierności Aleksandrowi I — carowi Rosji i królowi polskiemu. Dla miast powiatu częstochowskiego rozpoczynał się 15-letni okres odbudowy i rozwoju. Połączenie Starej i Nowej Częstochowy w jeden organizm miejski nastąpiło w 1826 roku. Wytyczono wtedy nową oś miasta — ulicę Najświętszej Marii Panny i zbudowano w jej centralnym punkcie nowy ratusz.<br /> <br /> Tylko część obszaru departamentu kaliskiego przypadła Królestwu Polskiemu. Za kordonem pruskim pozostały: niemal cały powiat odolanowski, część powiatu ostrzeszowskiego oraz skrawek konińskiego położony na lewym brzegu Prosny. Według konstytucji nadanej przez cara Aleksandra I, utrzymano w zasadzie dotychczasowy podział administracyjny. W miejsce departamentów wprowadzono jednak podział na województwa. Był to formalny nawrót do tradycji Polski przedrozbiorowej, ale tylko w nazewnictwie. Postanowieniem namiestnika z 16 stycznia 1816 roku w nowo utworzonym województwie kaliskim, dla interesującego nas terenu, zaprowadzono nowy podział administracyjny. Utworzono obwód wieluński z siedzibą we Wieluniu. Składały się nań dwa powiaty: wieluński i częstochowski. Wprowadzenie obwodów jako jednostek administracyjnych drugiego stopnia (po województwach) znacznie obniżyło rangę powiatów. Obwody w gruncie rzeczy przejęły ich funkcje.<br /> <br /> Po upadku powstania listopadowego rozpoczął się stopniowy proces unifikacji administracyjnej ziem polskich z Rosją. Zacieranie odrębności Królestwa Polskiego w stosunku do ziem Cesarstwa było działaniem przemyślanym i konsekwentnym. Jego wyrazem była zmiana nazw urzędów i okręgów administracyjnych. Ukazem carskim z 7 marca 1837 roku przemianowano województwa na gubernie, komisje wojewódzkie na rządy gubernialne, a prezesów komisji wojewódzkich zmieniono na gubernatorów cywilnych. 11 października 1842 roku obwody zostały przemianowane na powiaty, a te na okręgi. Rok 1842 przyniósł także likwidację powiatu częstochowskiego.<br /> <br /> Dla Częstochowy i okolic zmiany administracyjne pokrywały się ze znacznym rozwojem miasta. Istotnym czynnikiem sprawczym było tu przeprowadzenie „Warszawsko-Wiedeńskiej Drogi Żelaznej” (na całej długości uruchomionej w 1848 roku). Na tej trasie „w latach 1845-1895 liczba odprawionych pociągów wzrosła z 596 do 55 440, liczba przewiezionych pasażerów ze 140 405 do 3 031 029. Ilość przetransportowanych towarów z 305 000 do 241 300 000 pudów&quot; . Linia kolejowa wprowadziła przemysł Częstochowy i rozwijającego się okręgu na niezwykle wtedy atrakcyjne rynki wschodnie Cesarstwa Rosyjskiego. W 1846 roku Częstochowa liczyła już 11 527 mieszkańców, czyli, „(...) niewiele mniej jak w gubernialnym Kaliszu (12 113) oraz w burzliwie rozkwitającej Łodzi (14 008). Miasto według znaczenia gospodarczego sytuowało się na trzecim miejscu w całym tym regionie”&lt;ref&gt;F. Sobalski, Przemysł częstochowski (1882-1914), Częstochowa 2009, s. 47-50; F. Sobalski, Wpływ Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej na rozwój Częstochowy do I wojny światowej, w: Droga Żelazna Warszawsko-Wiedeńska. 150 lat tradycji kolejnictwa w regionie częstochowskim, Częstochowa-Katowice 1998, s. 27-41&lt;/ref&gt;. Pisząc o rozwoju miasta i jego aspiracjach administracyjnych, należy zwrócić uwagę na pomysł, który nie został niestety zrealizowany. Władze rosyjskie w 1853 roku odrzuciły projekt utworzenia powiatu częstochowskiego. Został on zgłoszony przez Rząd Gubernialny Warszawski. Projektowana jednostka administracyjna miała się składać z części powiatów wieluńskiego i piotrkowskiego. Ważniejsze było tu jednak samo uzasadnienie pomysłu. Mówiono w nim o wzrastającym znaczeniu Częstochowy jako liczącego się już ośrodka przemysłowego i handlowego. <br /> <br /> Po upadku powstania styczniowego zaborca wprowadził 31 grudnia 1866 roku nowy podział administracyjny Królestwa. Nastąpiła całkowita unifikacja administracyjna Królestwa z Cesarstwem. Urzędy gubernialne i powiatowe zreformowano na modłę rosyjską. Teraz już cały aparat administracyjny obsadzono Rosjanami lub ludźmi ślepo oddanymi władzom. Językiem urzędowym został wyłącznie język rosyjski. <br /> Królestwo Polskie podzielono na 6 guberni: <br /> # warszawską, <br /> # kaliską, <br /> # piotrkowską, <br /> # radomską, <br /> # kielecką <br /> # lubelską. <br /> <br /> Zasięg terytorialny powiatów został określony postanowieniami Komitetu Urządzającego z 17 stycznia 1867 roku. Częstochowa znalazła się w nowo utworzonej [[[[Gubernia piotrkowska|guberni piotrkowskiej]] (1867-1914). Obok powiatów; piotrkowskiego, brzezińskiego, rawskiego, łódzkiego, łaskiego, radomszczańskiego utworzono, a właściwie przywrócono, powiat częstochowski. W jego skład weszły następujące miasta i gminy wiejskie tj. miasta: Częstochowa, [[Janów]], [[Kłobuck]], [[Krzepice]], [[Mstów]], [[Olsztyn]] i [[Przyrów]] oraz gminy: Bargły, [[Dźbów]], [[Grabówka]], Huta Stara, [[Kamienica Polska]], [[Kamyk]], [[Kuźniczka]], [[Lipie]], [[Miedźno]], [[Mykanów]], [[Olsztyn]], [[Opatów]], [[Panki]], [[Złoty Potok]], [[Popów]], [[Przystajń]], [[Rędziny]], [[Rększowice]], [[Staropole]], [[Wancerzów]] i [[Węglowice]].<br /> <br /> W swych posunięciach władze rosyjskie kierowały się także działaniami ekonomicznymi. Pozbawienie niektórych miejscowości statusu miejskiego nie było tylko dodatkową formą represji, ale potwierdzało ich wyraźny upadek ekonomiczny. Warto tu przypomnieć, że decyzją Komitetu Urządzającego z 1870 roku miasta Kłobuck, Janów, Mstów, Olsztyn, Krzepice i Przyrów, położone w powiecie częstochowskim, utraciły prawa miejskie i zostały zamienione na osady. Utworzone w 1866 roku nowe struktury administracyjne okazały się trwałymi. Egzystowały aż po I wojnę światową, a konkretnie do 1915 roku.<br /> <br /> W ostatnim trzydziestoleciu XIX wieku miał miejsce gwałtowny rozwój przemysłu fabrycznego. W Królestwie powstały wtedy dwa największe okręgi przemysłowe: warszawski, łódzki, a nieco później okręg przemysłowy sosnowiecko-częstochowski. Przymiotnik „częstochowski&quot; wskazuje niewątpliwie na duże znaczenie miejscowego przemysłu. W ślad z tym widoczne były zmiany demograficzne. Największą dynamikę wzrostu wykazały gubernie piotrkowska i warszawska. W latach 1867-1902 liczba ludności powiatu częstochowskiego niemal podwoiła się. Było to wynikiem nie tylko przyrostu naturalnego, ale przede wszystkim migracji ludności. Na przełomie XIX i XX wieku Częstochowa znajdowała się na drugim miejscu wśród największych ośrodków miejsko-przemysłowych w guberni piotrkowskiej, zaraz po Łodzi. W latach 1901-1914 liczba ludności miasta wzrosła o około 84%.<br /> W rezultacie [[Pierwsza wojna światowa|działań wojennych na początku I wojny światowej]], w 1914 roku, powiat częstochowski został zajęty już 3 sierpnia przez oddziały niemieckie. Wkrótce dokonano podziału ziem okupowanych pomiędzy Niemcy i Austro-Węgry. Linia demarkacyjna przecięła następujące powiaty: [[Powiat będziński|będziński]], częstochowski, wieluński, łaski, łódzki, rawski i puławski. W związku z tym w podziale na powiaty i ich rozgraniczeniu zaszły następujące zmiany: Z części powiatu będzińskiego, która przypadła Austrii, utworzono nowy powiat dąbrowski z siedzibą w [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowie]]. Powiat radomszczański został powiększony o włączone do strefy austriackiej części powiatów częstochowskiego i wieluńskiego. Na interesującym nas terenie linia rozgraniczenia przebiegała następująco: wzdłuż odcinka kolei od [[Zawiercie|Zawiercia]] do [[Poraj|Poraja]], następnie wiodła przez Olsztyn, Mstów, Wancerzów i dalej pomiędzy Rudnikami i Rędzinami, a następnie dalej w kierunku [[Bielsko-Biała|Białej]] do traktu Działoszyn-Częstochowa. Klasztor jasnogórski i najbliższe okolice zostały przekazane Austriakom. Konsekwencją był podział (po 31 marca 1917 r.) Generałgubernatorstwa Warszawskiego na 32 powiaty. Z jednostek tego szczebla do najbliższych należy zaliczyć powiaty: będziński, częstochowski, wieluński. Enklawa Jasna Góra została przyporządkowana do Generałgubernatorstwa Lubelskiego.<br /> <br /> Rozgraniczenie ziem polskich pomiędzy okupację niemiecką i austriacką było tworem egzystującym bardzo krótko. Po odzyskaniu niepodległości w listopadzie 1918 roku ponownie utworzono powiat częstochowski. Obejmował on: „3 miasta, 21 gmin i 289 sołectw, czyli obejmował Częstochowę, Kłobuck i Krzepice oraz gminy wiejskie: Dźbów, Grabówkę, Kamienicę Polską, Kamyk, Kuźniczkę, Lipie, Miedźno, Mykanów, Olsztyn, Opatów, Panki, Poczesną, Popów, Potok Złoty, Przyrów, Przystajń, Rędziny, Rększowice, Wancerzów, Węglowice i Wrzosowę. Do dawniej już istniejących gmin w 1923 roku doszła Poczesna”&lt;ref&gt;M. Antoniewicz, Struktury administracyjne na ziemiach zespolonych w województwie częstochowskim (od X wieku do 1975 roku), w: 20 lat województwa częstochowskiego, Częstochowa 1995, s. 19.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości powiat częstochowski znalazł się w granicach [[Województwo kieleckie (II RP)|województwa kieleckiego]]. Aspiracje mieszkańców były jednak większe. Wystarczy przypomnieć, że Kielce liczyły wówczas 49 tys. mieszkańców, wobec 90 tys. Mieszkańców Częstochowy. Częstochowa w tym czasie była już starostwem grodzkim na mocy rozporządzenia Rady Ministrów. Znalazła się w jednym szeregu z Białymstokiem, Lublinem, Łodzią, [[Sosnowiec|Sosnowcem]] i Wilnem. W odróżnieniu od tych miast starostą grodzkim był starosta ziemski, którym został mianowany [[Kazimierz Kühn]]&lt;ref&gt; Projekt podziału terytorialnego Rzeczypospolitej. „Goniec Częstochowski” 1928, nr 210, s. 1. AP w Kielcach (APK), Urząd Wojewódzki Kielecki (UWK), sygn. 22 865 Akta osobowe Kazimierz Kühn, s. 1-142. Zob. także: J. Sętowski, Kazimierz Jan Kühn (1875-1957). Zarys biografii starosty powiatu częstochowskiego. &quot;Ziemia Częstochowska&quot; 2000, t. XXVII, s. 157-166.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> We wrześniu 1928 roku opublikowany został projekt nowego podziału administracyjnego Polski autorstwa oficera Sztabu Generalnego WP mjr Romana Starzyńskiego (brata prezydenta Warszawy — Stefana Starzyńskiego). Polska miała być podzielona na sześć prowincji: Wielkopolską, Małopolską, Mazowiecką, Czerwonoruską, Lubelsko-Wołyńską i Wileńską; niższym szczeblem podziału miało być 25 województw. W tym miało powstać województwo częstochowskie z [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębiem Dąbrowskim]], [[Tarnowskie Góry|Tarnowskimi Górami]] i [[Lubliniec|Lublińcem]]&lt;ref&gt;Częstochowa starostwem grodzkim, „Goniec Częstochowski” 1928, nr 91, s. 3.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Województwo Częstochowskie 1975-1998==<br /> <br /> W jednym z artykułów napisałem, że „administracyjna rola Częstochowy nigdy nie nadążała za jej znaczeniem gospodarczym”&lt;ref&gt;D. Złotkowski, Zawsze na skraju. Historyczna Częstochowa. „Gazeta Wyborcza”, 7 IV 2008&lt;/ref&gt;. Okresy szczególnego rozwoju gospodarczego Częstochowa odnotowała w swych dziejach dwukrotnie. Pierwszy z nich to lata 1882-1914, a drugi to mimo wszystkich zastrzeżeń, czas Polski Ludowej. W tym ostatnim nastąpił ekstensywny rozwój kopalnictwa rud żelaza i przemysłu włókienniczego. Pociągnęło to za sobą rozwój urbanistyczny regionu częstochowskiego. Największe miasto Częstochowa było nadal siedzibą powiatu. Powiat częstochowski, w zmienionym kształcie po drugiej wojnie światowej, w latach 1945-1950 wchodził w skład [[Województwo kieleckie w latach 1950-1990|województwa kieleckiego]] (podobnie jak przed II wojną światową), a potem [[Województwo katowickie w Polsce Ludowej|województwa katowickiego]].<br /> <br /> Niezależnie więc od racji politycznych, które przyświecały decydentom partyjnym i politycznym Polski Ludowej, awans administracyjny szeroko rozumianego regionu częstochowskiego w 1975 roku, w postaci utworzenia województwa częstochowskiego, został dobrze przyjęty. W wyniku przeprowadzonej wówczas reformy administracyjnej zapisano „tworzy się województwo częstochowskie, z siedzibą wojewódzkich organów władzy i administracji państwowej w Częstochowie”&lt;ref&gt;Ustawa z 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, „Dziennik Ustaw”, nr 16, poz. 91.&lt;/ref&gt;. Miasto było największym spośród tych, które uzyskały tę rangę. Obszar województwa częstochowskiego wynosił 6,2 tys. km. kw. Tworzyło go 17 miast i 58 gmin. Liczyło 723 tys. mieszkańców. Na jego terenie był rozwinięty przemysł bawełniany, wełniany, maszynowy, chemiczny i drzewny. Duże znaczenie, zwłaszcza we wschodnich regionach województwa, odgrywało rolnictwo i hodowla.<br /> <br /> Województwo częstochowskie istniało w latach 1975-1998, czyli zaledwie 23 lata. Cezury graniczne, początkowa i końcowa, to klamry obejmujące dwie różne epoki. Do roku 1989 istniała Polska Rzeczypospolita Ludowa, ale od wyborów z 5 czerwca 1989 roku rozpoczyna się już epoka charakteryzująca się odejściem od tzw. realnego socjalizmu i rozpoczęciem demokratyzacji ustroju Polski.<br /> W pierwszej fazie organem terenowym władzy państwowej była [[Wojewódzka Rada Narodowa|Wojewódzka Rada Narodowa]] w Częstochowie. Do jej uprawnień i obowiązków należało: <br /> - uchwalanie rocznych i wieloletnich planów społeczno-gospodarczych,<br /> - uchwalanie budżetu województwa,<br /> - podejmowanie uchwał problemowych wytyczających kierunki działania w określonych dziedzinach działalności: gospodarczej, społecznej, oświatowo-kulturalnej, ochrony zdrowia, porządku, ładu i bezpieczeństwa publicznego,<br /> - sprawowanie kontroli społecznej,<br /> - nadawanie ogólnego kierunku działalności rad narodowych stopnia podstawowego.<br /> Kiedy w przeszłość odeszła kierownicza rola Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, ustrój socjalistyczny, braterstwo ze Związkiem Radzieckim, przynależność do bloku wojskowego państw socjalistycznych po nazwą Układ Warszawski, doszło do reformy samorządu terytorialnego. Wojewódzka Rada Narodowa jako organ przedstawicielski funkcjonowała tylko do 1990 roku. Następnie, w okresie zmian ustrojowych i transformacji gospodarczej, najniższym organem demokratycznej władzy na szczeblu wojewódzkim stał się Sejmik Samorządowy. W latach 1975-90 zadania finansowe były realizowane przez tzw. zbiorczy budżet województwa. Począwszy od 1991 roku, zgodnie z ustawą z dnia 5 stycznia 1991 roku, nastąpiła także decentralizacja zasad finansowania województwa.<br /> <br /> Urząd Wojewody w Częstochowie pełnili w latach 1975 - 1998: <br /> * Mirosław Wierzbicki (1975-1980)<br /> * Grzegorz Lipowski (1980-1990)<br /> * Jerzy Guła (1990-1994)<br /> * Cezary Marek Graj (1995-1998)<br /> <br /> ==Gospodarka==<br /> <br /> Nie sposób dzisiaj ocenić na ile decyzje inwestycyjne z lat 70. w województwie częstochowskim były trafne. Wśród zakładów, które do 1989 roku, według oficjalnych danych, były modernizowane należy zaliczyć:<br /> - Walcownię Blach Grubych w Hucie „Częstochowa”,<br /> - Myszkowskie Zakłady Papiernicze,<br /> - Gnaszyńskie Zakłady Papierowe,<br /> - Zakłady Ogniotrwałe,<br /> - Zakłady Sprzętu Motoryzacyjnego „Polmo” w Praszce,<br /> - Emaliernię w Myszkowie, <br /> - Cementownię Rudniki,<br /> - przedsiębiorstwa przemysłu włókienniczego: Przędzalnię Czesankową „Elanex”, „Wełnopol”, Z.P.L. „Wigolen”, Cz.P.L. „Stradom”, Cz.P.B „Ceba”, <br /> - Fabrykę Domów w Lisowie.<br /> Następny okres, poczynając od 1989 roku, przyniósł gwałtowną restrukturyzację. Inwestycje PRL-u, głównie z lat 70., okazały się nieefektywne. Po chudych latach 80. społeczeństwo żądało zmian. Poszukiwanie nowych rynków zbytu, rewolucja technologiczna, przekształcenia własnościowe, obok zauważalnych zmian pozytywnych miały także skutki uboczne. Wielkie zakłady branży włókienniczej z terenu Częstochowy i okolic podzieliły los tutejszych kopalń rudy żelaza zlikwidowanych na początku lat siedemdziesiątych XX wieku. Pojawiło się zjawisko, dawno już zapomniane, bezrobocie.<br /> Trwałym symbolem po tej epoce zmian ustrojowych i gospodarczych jest dzisiaj budynek po byłym Komitecie Wojewódzkim PZPR, położony w centrum miasta przy ul. J. Waszyngtona, który przekazano po rozwiązaniu partii komunistycznej [[Akademia im. Jana Długosza|Wyższej Szkole Pedagogicznej]] (od 2004 Akademii im. J. Długosza). Innymi pozostałościami po województwie częstochowskim są noszący do dziś w swej nazwie przymiotnik Wojewódzki Szpital na Parkitce, czy Komenda Policji, zlokalizowana przy skrzyżowaniu dzisiejszych ulic Jana Pawła II i ks. J. Popiełuszki. O byłym województwie częstochowskim przypomina także działalność Stowarzyszenia na Rzecz Reaktywowania Województwa Częstochowskiego.<br /> <br /> ==Reforma Administracyjna 1998 r.==<br /> <br /> Kiedy wydawało się, że województwo częstochowskie jest już trwałym elementem polskiej rzeczywistości administracyjnej, decydenci polityczni III Rzeczypospolitej dokonali nowej reformy administracyjnej kraju. Zmiany ustawowo usankcjonowano w 1998 roku. Ostatecznie ustalono nowy, trójszczeblowy podział administracyjny kraju, tworząc: 16 województw samorządowych, 308 powiatów ziemskich, 65 grodzkich i około 2500 gmin&lt;ref&gt; Ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa „Dziennik Ustaw”, nr 96, poz. 603.&lt;/ref&gt;.<br /> Zasadnicze cele reformy zostały określone jako:<br /> - zwiększenie skuteczności i efektywności działania urzędów administracji publicznej, wykonywania usług publicznych oraz zarządzania finansami publicznym na poziomie<br /> lokalnym (powiatowym) i regionalnym (wojewódzkim),<br /> - tworzenie instytucji społeczeństwa obywatelskiego w wymiarze lokalnym i regionalnym.<br /> Jak napisała Halina Rozpondek „Cele reformy mogły zostać osiągnięte tylko poprzez zasadniczą zmianę organizacji terenowej administracji publicznej. Konieczne stało się uzupełnienie lokalnej władzy publicznej o struktury nowo utworzonych województw i powiatów. Wiązało się to oczywiście z likwidacją dotychczasowych 49 województw i powołaniem nowych 16 województw samorządowo-rządowych”&lt;ref&gt;H. Rozpondek, Częstochowa – od stolicy województwa do powiatu grodzkiego, w: Region częstochowski, red. K. Głębocki, Częstochowa 2006, s. 130.&lt;/ref&gt;.<br /> Coraz bardziej realna groźba likwidacji województwa częstochowskiego, a zwłaszcza wprowadzenie reformy w życie zostało poprzedzone w Częstochowie licznymi protestami. Niepokój we wszystkich liczących się środowiskach nie przełożył się na skuteczne działanie. Przeprowadzone w Częstochowie zbieranie podpisów pod obywatelskim projektem ustawy wprowadzającej 14 województw, w tym województwo staropolskie - z Częstochową, zakończyło się niepowodzeniem. Na konieczne 100 tys. podpisów zebrano zaledwie ok. 40 tys. Protesty i wnioski skierowane do najwyższych władz państwowych i parlamentarnych, w których przedstawiano argumenty merytoryczne, także nie znalazły zrozumienia. Fiasko tych starań, jak i opór decydentów szczebla centralnego sprawił, że województwo częstochowskie przeszło do historii. Region częstochowski wszedł w skład województwa śląskiego. Stało się to w rezultacie przyjętej przez Sejm 24 lipca 1998 roku ustawy o wprowadzeniu trójstopniowego podziału terytorialnego kraju. <br /> Województwo częstochowskie po 23 latach istnienia zniknęło z mapy administracyjnej kraju. Częstochowa i większość terytorium byłego województwa znalazła się w [[Województwo śląskie (III RP)|województwie śląskim]], a reszta w województwie łódzkim. Niejako „na otarcie łez”, l stycznia 1999 roku Częstochowa stała się powiatem grodzkim&lt;ref&gt;Tamże. s. 131-132.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> # 20 lat województwa częstochowskiego, red. J. Mielczarek, Urząd Wojewódzki w Częstochowie 1995, Częstochowa 1995.<br /> # Antoniewicz M., Herby miast województwa częstochowskiego, Częstochowa 1984.<br /> # Region częstochowski, red. K. Głębocki, Częstochowa 2006.<br /> # Województwo częstochowskie. Szkice monograficzne o rozwoju, „Ziemia Częstochowska” 1978, t. XII, s. 550.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Wojew%C3%B3dztwo_cz%C4%99stochowskie&diff=4762 2016-03-04T10:23:31Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:]]<br /> Autor: [[prof. dr hab. Dariusz Złotkowski]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> :::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]] <br /> <br /> <br /> Określenie jednostki administracyjnej państwa polskiego w latach 1975-1998, obejmującej w przeważającej części obszar tzw. [[Ziemia Częstochowska (region)|ziemi częstochowskiej]]. Wojewódzkie organy władzy i administracji państwowej znajdowały się w tych latach w [[Częstochowa|Częstochowie]]. <br /> <br /> ==Dawne struktury administracyjne==<br /> <br /> Jednostki administracyjne zawsze były skupione wokół swego centrum, a tym były miasta. Stąd szczególnie istotnym wydaje się przy kształtowaniu regionów historycznych właśnie rozwój miast. Na ziemiach polskich było to widoczne zwłaszcza w Polsce piastowskiej, a następnie w okresie nowożytnym, kiedy ośrodki miejskie odgrywały szczególnie dużą rolę. W rezultacie wojen XVII wieku jednak jedynie część dużych miast, takich jak Warszawa, Gdańsk, Kraków czy Wilno, zdołała ocalić częściowo swoje przywileje i znaczenie. Małe miasteczko, jakim przez wieki była Częstochowa, do tej grupy nie należało. Historycznie przynależała wówczas do prowincji małopolskiej, a wchodziła w skład starostwa olsztyńskiego, sytuowanego w powiecie lelowskim (województwo krakowskie). &lt;ref&gt;D. Złotkowski, Rozwój urbanistyczny i przynależność administracyjna Częstochowy od schyłku XVIII wieku do końca I wojny światowej. w: Region częstochowski, red. K. Głębocki, Częstochowa 2006, s. 117-127.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> W dobie reform podjętych przez Sejm Wielki u schyłku XVIII w., którego finałem była Ustawa Rządowa z 3 Maja 1791 roku, wśród 141 miast, których delegaci włączyli się do dzieła reform, byli przedstawiciele Częstochowy. Pod aktem zjednoczenia miast — 27 listopada 1789 roku - figurują nazwiska mieszczan częstochowskich. Byli to: radca [[Kazimierz Tomaszewski]] oraz pisarz miejski [[Marcin Klaryński]]. Zdobycze ustrojowe mieszczan, tylko częściowo ich zadowalające, i tak były widocznym postępem. <br /> <br /> O rosnącej wówczas roli mieszczan Częstochowy świadczy także „Protokół zapisywania Obywateli miasta Starej Częstochowy, podług Konstytucji z dnia 3 maja 1791 roku” sporządzony 9 czerwca tegoż roku. Znajdują się tu podpisy 101 mieszczan częstochowskich i szlachty wymienionych z imienia i nazwiska, często z określeniem zawodu lub funkcji. Przywołany dokument podpisali m. in: [[Tomasz Kuleszyński]] - burgrabia; [[Dionizy Słowikowski]] - landwójt; [[Wojciech Wroński]] - dawny radca; radca Kazimierz Tomaszewski, a ponadto [[Stanisław Sołtyk]] - wójt miasta Starej Częstochowy, poseł woj. krakowskiego oraz [[Jan Błeszynski]] - burgrabia sieradzki. <br /> <br /> Nawet jeśli działania te były fragmentem szerszej całości, to nie mogło być dziełem przypadku, że w uchwale sejmowej z 24 października 1791 roku pod tytułem „Rozkład województw, ziem i powiatów z oznaczeniem miast, a w nich miejsc konstytucyjnych dla sejmików w prowincjach Koronnych i Wielkiego Księstwa Litewskiego&quot; po raz pierwszy miejscem dla sejmików powiatu lelowskiego wyznaczono właśnie miasto Starą Częstochowę. Sejmik, który obradował w dniach 14 i 15 lutego 1792 roku, zakończył się zwycięstwem obozu reform, czego dowodem było nie tylko przyjęcie Konstytucji, ale i uchwalenie laudum.<br /> <br /> Przywołane reformy ustrojowe z czasów Sejmu Czteroletniego nie zdołały ocalić państwa. Zasięg linii II [[Zabór pruski|zaboru pruskiego]] oddzielił Częstochowę od reszty województwa krakowskiego, czyli historycznej Małopolski. Władze pruskie, kierując się potrzebami własnej administracji zaborczej, narzuciły Częstochowie zupełnie odmienną przynależność administracyjną, wcielając miasto i najbliższe okolice w struktury administracyjne obejmujące Wielkopolskę. W tym celu przeprowadzono organizację nowej prowincji tzw. Prus Południowych. Wprowadzono pruskie prawa, nastąpił napływ pruskich urzędników, głównie ze [[Śląsk|Śląska]].<br /> <br /> W 1798 roku reskryptem pruskiego ministra Otto Karla von Vossa, z województw kaliskiego i sieradzkiego uformowano oddzielny departament kaliski, podzielony na 11 obwodów. Stolicą jednego z nich stała się Częstochowa. Awans administracyjny miasta przede wszystkim był spowodowany jego rozwojem ekonomicznym. Trwający zaledwie 13 lat okres pruski w dziejach Częstochowy był dla miasta czasem ważnym. Zerwano wtedy tradycyjną przynależność administracyjną Częstochowy z Małopolską. Władze pruskie w 1798 roku zorganizowały także oddzielny [[powiat częstochowski]].<br /> W okresie [[Wojny napoleońskie|wojen napoleońskich]] dekret Napoleona z 14 stycznia 1807 roku, w art. VII, utrzymał dotychczasowy pruski podział na departamenty. Departament kaliski obejmował powierzchnię 18 765 km2 i był podzielony na 11 powiatów: 1) Konin, 2) Kalisz, 3) Wartę, 4) Szadek, 5) Sieradz, 6) Odolanów, 7) Wieluń, 8) Piotrków, 9) Radomsko, 10) Ostrzeszów, 11) Częstochowę. Władzę nad nim sprawował prefekt [[Antoni Garczyński]]. Natomiast na terenie powiatu rządził podprefekt. Funkcję tę w powiecie częstochowskim pełnili: [[Wincenty Kowalski]] (do wiosny 1809 roku), a następnie [[Stanisław Nieszkowski]] (do końca istnienia Księstwa Warszawskiego).<br /> <br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |-<br /> ! Miasto !! Liczba mieszkańców !! <br /> |-<br /> | '''Stara Częstochowa''' || '''1907''' || <br /> |-<br /> | '''Nowa Częstochowa''' || '''1442''' || <br /> |-<br /> | '''Kłobuck''' || '''1000''' ||<br /> |-<br /> | '''Stare Krzepice''' || '''1005''' ||<br /> |-<br /> | '''Nowe Krzepice''' || '''519''' ||<br /> |-<br /> | '''Mstów''' || '''646''' ||<br /> |-<br /> | '''Przyrów''' || '''903''' ||<br /> |-'''<br /> | '''RAZEM''' || '''7422''' ||<br /> |-'''<br /> |}<br /> Tabela 1. Ludność miast powiatu częstochowskiego (według spisu z 1808 roku)&lt;ref&gt;Źródło: H. Grossman, Struktura społeczna i gospodarce Księstwa Warszawskiego na podstawie spisów ludności 1808-1810, Warszawa 1925, s. 93.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> <br /> Decyzje podjęte na zakończenie [[Kongres Wiedeński|kongresu wiedeńskiego]] w 1815 roku likwidowały stan tymczasowości. Częstochowa weszła w skład Królestwa Polskiego. Należała teraz do województwa kaliskiego, jako jeden z pięciu jego obwodów, przy czym do obwodu częstochowskiego wchodziły dwa powiaty: częstochowski i wieluński. 31 lipca 1815 roku w kościele parafialnym w Starej Częstochowie odbyła się uroczystość złożenia przysięgi wierności Aleksandrowi I — carowi Rosji i królowi polskiemu. Dla miast powiatu częstochowskiego rozpoczynał się 15-letni okres odbudowy i rozwoju. Połączenie Starej i Nowej Częstochowy w jeden organizm miejski nastąpiło w 1826 roku. Wytyczono wtedy nową oś miasta — ulicę Najświętszej Marii Panny i zbudowano w jej centralnym punkcie nowy ratusz.<br /> <br /> Tylko część obszaru departamentu kaliskiego przypadła Królestwu Polskiemu. Za kordonem pruskim pozostały: niemal cały powiat odolanowski, część powiatu ostrzeszowskiego oraz skrawek konińskiego położony na lewym brzegu Prosny. Według konstytucji nadanej przez cara Aleksandra I, utrzymano w zasadzie dotychczasowy podział administracyjny. W miejsce departamentów wprowadzono jednak podział na województwa. Był to formalny nawrót do tradycji Polski przedrozbiorowej, ale tylko w nazewnictwie. Postanowieniem namiestnika z 16 stycznia 1816 roku w nowo utworzonym województwie kaliskim, dla interesującego nas terenu, zaprowadzono nowy podział administracyjny. Utworzono obwód wieluński z siedzibą we Wieluniu. Składały się nań dwa powiaty: wieluński i częstochowski. Wprowadzenie obwodów jako jednostek administracyjnych drugiego stopnia (po województwach) znacznie obniżyło rangę powiatów. Obwody w gruncie rzeczy przejęły ich funkcje.<br /> <br /> Po upadku powstania listopadowego rozpoczął się stopniowy proces unifikacji administracyjnej ziem polskich z Rosją. Zacieranie odrębności Królestwa Polskiego w stosunku do ziem Cesarstwa było działaniem przemyślanym i konsekwentnym. Jego wyrazem była zmiana nazw urzędów i okręgów administracyjnych. Ukazem carskim z 7 marca 1837 roku przemianowano województwa na gubernie, komisje wojewódzkie na rządy gubernialne, a prezesów komisji wojewódzkich zmieniono na gubernatorów cywilnych. 11 października 1842 roku obwody zostały przemianowane na powiaty, a te na okręgi. Rok 1842 przyniósł także likwidację powiatu częstochowskiego.<br /> <br /> Dla Częstochowy i okolic zmiany administracyjne pokrywały się ze znacznym rozwojem miasta. Istotnym czynnikiem sprawczym było tu przeprowadzenie „Warszawsko-Wiedeńskiej Drogi Żelaznej” (na całej długości uruchomionej w 1848 roku). Na tej trasie „w latach 1845-1895 liczba odprawionych pociągów wzrosła z 596 do 55 440, liczba przewiezionych pasażerów ze 140 405 do 3 031 029. Ilość przetransportowanych towarów z 305 000 do 241 300 000 pudów&quot; . Linia kolejowa wprowadziła przemysł Częstochowy i rozwijającego się okręgu na niezwykle wtedy atrakcyjne rynki wschodnie Cesarstwa Rosyjskiego. W 1846 roku Częstochowa liczyła już 11 527 mieszkańców, czyli, „(...) niewiele mniej jak w gubernialnym Kaliszu (12 113) oraz w burzliwie rozkwitającej Łodzi (14 008). Miasto według znaczenia gospodarczego sytuowało się na trzecim miejscu w całym tym regionie”&lt;ref&gt;F. Sobalski, Przemysł częstochowski (1882-1914), Częstochowa 2009, s. 47-50; F. Sobalski, Wpływ Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej na rozwój Częstochowy do I wojny światowej, w: Droga Żelazna Warszawsko-Wiedeńska. 150 lat tradycji kolejnictwa w regionie częstochowskim, Częstochowa-Katowice 1998, s. 27-41&lt;/ref&gt;. Pisząc o rozwoju miasta i jego aspiracjach administracyjnych, należy zwrócić uwagę na pomysł, który nie został niestety zrealizowany. Władze rosyjskie w 1853 roku odrzuciły projekt utworzenia powiatu częstochowskiego. Został on zgłoszony przez Rząd Gubernialny Warszawski. Projektowana jednostka administracyjna miała się składać z części powiatów wieluńskiego i piotrkowskiego. Ważniejsze było tu jednak samo uzasadnienie pomysłu. Mówiono w nim o wzrastającym znaczeniu Częstochowy jako liczącego się już ośrodka przemysłowego i handlowego. <br /> <br /> Po upadku powstania styczniowego zaborca wprowadził 31 grudnia 1866 roku nowy podział administracyjny Królestwa. Nastąpiła całkowita unifikacja administracyjna Królestwa z Cesarstwem. Urzędy gubernialne i powiatowe zreformowano na modłę rosyjską. Teraz już cały aparat administracyjny obsadzono Rosjanami lub ludźmi ślepo oddanymi władzom. Językiem urzędowym został wyłącznie język rosyjski. <br /> Królestwo Polskie podzielono na 6 guberni: <br /> # warszawską, <br /> # kaliską, <br /> # piotrkowską, <br /> # radomską, <br /> # kielecką <br /> # lubelską. <br /> <br /> Zasięg terytorialny powiatów został określony postanowieniami Komitetu Urządzającego z 17 stycznia 1867 roku. Częstochowa znalazła się w nowo utworzonej [[[[Gubernia piotrkowska|guberni piotrkowskiej]] (1867-1914). Obok powiatów; piotrkowskiego, brzezińskiego, rawskiego, łódzkiego, łaskiego, radomszczańskiego utworzono, a właściwie przywrócono, powiat częstochowski. W jego skład weszły następujące miasta i gminy wiejskie tj. miasta: Częstochowa, [[Janów]], [[Kłobuck]], [[Krzepice]], [[Mstów]], [[Olsztyn]] i [[Przyrów]] oraz gminy: Bargły, [[Dźbów]], [[Grabówka]], Huta Stara, [[Kamienica Polska]], [[Kamyk]], [[Kuźniczka]], [[Lipie]], [[Miedźno]], [[Mykanów]], [[Olsztyn]], [[Opatów]], [[Panki]], [[Złoty Potok]], [[Popów]], [[Przystajń]], [[Rędziny]], [[Rększowice]], [[Staropole]], [[Wancerzów]] i [[Węglowice]].<br /> <br /> W swych posunięciach władze rosyjskie kierowały się także działaniami ekonomicznymi. Pozbawienie niektórych miejscowości statusu miejskiego nie było tylko dodatkową formą represji, ale potwierdzało ich wyraźny upadek ekonomiczny. Warto tu przypomnieć, że decyzją Komitetu Urządzającego z 1870 roku miasta Kłobuck, Janów, Mstów, Olsztyn, Krzepice i Przyrów, położone w powiecie częstochowskim, utraciły prawa miejskie i zostały zamienione na osady. Utworzone w 1866 roku nowe struktury administracyjne okazały się trwałymi. Egzystowały aż po I wojnę światową, a konkretnie do 1915 roku.<br /> <br /> W ostatnim trzydziestoleciu XIX wieku miał miejsce gwałtowny rozwój przemysłu fabrycznego. W Królestwie powstały wtedy dwa największe okręgi przemysłowe: warszawski, łódzki, a nieco później okręg przemysłowy sosnowiecko-częstochowski. Przymiotnik „częstochowski&quot; wskazuje niewątpliwie na duże znaczenie miejscowego przemysłu. W ślad z tym widoczne były zmiany demograficzne. Największą dynamikę wzrostu wykazały gubernie piotrkowska i warszawska. W latach 1867-1902 liczba ludności powiatu częstochowskiego niemal podwoiła się. Było to wynikiem nie tylko przyrostu naturalnego, ale przede wszystkim migracji ludności. Na przełomie XIX i XX wieku Częstochowa znajdowała się na drugim miejscu wśród największych ośrodków miejsko-przemysłowych w guberni piotrkowskiej, zaraz po Łodzi. W latach 1901-1914 liczba ludności miasta wzrosła o około 84%.<br /> W rezultacie [[Pierwsza wojna światowa|działań wojennych na początku I wojny światowej]], w 1914 roku, powiat częstochowski został zajęty już 3 sierpnia przez oddziały niemieckie. Wkrótce dokonano podziału ziem okupowanych pomiędzy Niemcy i Austro-Węgry. Linia demarkacyjna przecięła następujące powiaty: [[Powiat będziński|będziński]], częstochowski, wieluński, łaski, łódzki, rawski i puławski. W związku z tym w podziale na powiaty i ich rozgraniczeniu zaszły następujące zmiany: Z części powiatu będzińskiego, która przypadła Austrii, utworzono nowy powiat dąbrowski z siedzibą w [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowie]]. Powiat radomszczański został powiększony o włączone do strefy austriackiej części powiatów częstochowskiego i wieluńskiego. Na interesującym nas terenie linia rozgraniczenia przebiegała następująco: wzdłuż odcinka kolei od [[Zawiercie|Zawiercia]] do [[Poraj|Poraja]], następnie wiodła przez Olsztyn, Mstów, Wancerzów i dalej pomiędzy Rudnikami i Rędzinami, a następnie dalej w kierunku [[Bielsko-Biała|Białej]] do traktu Działoszyn-Częstochowa. Klasztor jasnogórski i najbliższe okolice zostały przekazane Austriakom. Konsekwencją był podział (po 31 marca 1917 r.) Generałgubernatorstwa Warszawskiego na 32 powiaty. Z jednostek tego szczebla do najbliższych należy zaliczyć powiaty: będziński, częstochowski, wieluński. Enklawa Jasna Góra została przyporządkowana do Generałgubernatorstwa Lubelskiego.<br /> <br /> Rozgraniczenie ziem polskich pomiędzy okupację niemiecką i austriacką było tworem egzystującym bardzo krótko. Po odzyskaniu niepodległości w listopadzie 1918 roku ponownie utworzono powiat częstochowski. Obejmował on: „3 miasta, 21 gmin i 289 sołectw, czyli obejmował Częstochowę, Kłobuck i Krzepice oraz gminy wiejskie: Dźbów, Grabówkę, Kamienicę Polską, Kamyk, Kuźniczkę, Lipie, Miedźno, Mykanów, Olsztyn, Opatów, Panki, Poczesną, Popów, Potok Złoty, Przyrów, Przystajń, Rędziny, Rększowice, Wancerzów, Węglowice i Wrzosowę. Do dawniej już istniejących gmin w 1923 roku doszła Poczesna”&lt;ref&gt;M. Antoniewicz, Struktury administracyjne na ziemiach zespolonych w województwie częstochowskim (od X wieku do 1975 roku), w: 20 lat województwa częstochowskiego, Częstochowa 1995, s. 19.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości powiat częstochowski znalazł się w granicach [[Województwo kieleckie (II RP)|województwa kieleckiego]]. Aspiracje mieszkańców były jednak większe. Wystarczy przypomnieć, że Kielce liczyły wówczas 49 tys. mieszkańców, wobec 90 tys. Mieszkańców Częstochowy. Częstochowa w tym czasie była już starostwem grodzkim na mocy rozporządzenia Rady Ministrów. Znalazła się w jednym szeregu z Białymstokiem, Lublinem, Łodzią, [[Sosnowiec|Sosnowcem]] i Wilnem. W odróżnieniu od tych miast starostą grodzkim był starosta ziemski, którym został mianowany [[Kazimierz Kühn]]&lt;ref&gt; Projekt podziału terytorialnego Rzeczypospolitej. „Goniec Częstochowski” 1928, nr 210, s. 1. AP w Kielcach (APK), Urząd Wojewódzki Kielecki (UWK), sygn. 22 865 Akta osobowe Kazimierz Kühn, s. 1-142. Zob. także: J. Sętowski, Kazimierz Jan Kühn (1875-1957). Zarys biografii starosty powiatu częstochowskiego. &quot;Ziemia Częstochowska&quot; 2000, t. XXVII, s. 157-166.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> We wrześniu 1928 roku opublikowany został projekt nowego podziału administracyjnego Polski autorstwa oficera Sztabu Generalnego WP mjr Romana Starzyńskiego (brata prezydenta Warszawy — Stefana Starzyńskiego). Polska miała być podzielona na sześć prowincji: Wielkopolską, Małopolską, Mazowiecką, Czerwonoruską, Lubelsko-Wołyńską i Wileńską; niższym szczeblem podziału miało być 25 województw. W tym miało powstać województwo częstochowskie z [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębiem Dąbrowskim]], [[Tarnowskie Góry|Tarnowskimi Górami]] i [[Lubliniec|Lublińcem]]&lt;ref&gt;Częstochowa starostwem grodzkim, „Goniec Częstochowski” 1928, nr 91, s. 3.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Województwo Częstochowskie 1975-1998==<br /> <br /> W jednym z artykułów napisałem, że „administracyjna rola Częstochowy nigdy nie nadążała za jej znaczeniem gospodarczym”&lt;ref&gt;D. Złotkowski, Zawsze na skraju. Historyczna Częstochowa. „Gazeta Wyborcza”, 7 IV 2008&lt;/ref&gt;. Okresy szczególnego rozwoju gospodarczego Częstochowa odnotowała w swych dziejach dwukrotnie. Pierwszy z nich to lata 1882-1914, a drugi to mimo wszystkich zastrzeżeń, czas Polski Ludowej. W tym ostatnim nastąpił ekstensywny rozwój kopalnictwa rud żelaza i przemysłu włókienniczego. Pociągnęło to za sobą rozwój urbanistyczny regionu częstochowskiego. Największe miasto Częstochowa było nadal siedzibą powiatu. Powiat częstochowski, w zmienionym kształcie po drugiej wojnie światowej, w latach 1945-1950 wchodził w skład [[Województwo kieleckie w latach 1950-1990|województwa kieleckiego]] (podobnie jak przed II wojną światową), a potem [[Województwo katowickie w Polsce Ludowej|województwa katowickiego]].<br /> <br /> Niezależnie więc od racji politycznych, które przyświecały decydentom partyjnym i politycznym Polski Ludowej, awans administracyjny szeroko rozumianego regionu częstochowskiego w 1975 roku, w postaci utworzenia województwa częstochowskiego, został dobrze przyjęty. W wyniku przeprowadzonej wówczas reformy administracyjnej zapisano „tworzy się województwo częstochowskie, z siedzibą wojewódzkich organów władzy i administracji państwowej w Częstochowie”&lt;ref&gt;Ustawa z 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, „Dziennik Ustaw”, nr 16, poz. 91.&lt;/ref&gt;. Miasto było największym spośród tych, które uzyskały tę rangę. Obszar województwa częstochowskiego wynosił 6,2 tys. km. kw. Tworzyło go 17 miast i 58 gmin. Liczyło 723 tys. mieszkańców. Na jego terenie był rozwinięty przemysł bawełniany, wełniany, maszynowy, chemiczny i drzewny. Duże znaczenie, zwłaszcza we wschodnich regionach województwa, odgrywało rolnictwo i hodowla.<br /> <br /> Województwo częstochowskie istniało w latach 1975-1998, czyli zaledwie 23 lata. Cezury graniczne, początkowa i końcowa, to klamry obejmujące dwie różne epoki. Do roku 1989 istniała Polska Rzeczypospolita Ludowa, ale od wyborów z 5 czerwca 1989 roku rozpoczyna się już epoka charakteryzująca się odejściem od tzw. realnego socjalizmu i rozpoczęciem demokratyzacji ustroju Polski.<br /> W pierwszej fazie organem terenowym władzy państwowej była [[Wojewódzka Rada Narodowa|Wojewódzka Rada Narodowa]] w Częstochowie. Do jej uprawnień i obowiązków należało: <br /> - uchwalanie rocznych i wieloletnich planów społeczno-gospodarczych,<br /> - uchwalanie budżetu województwa,<br /> - podejmowanie uchwał problemowych wytyczających kierunki działania w określonych dziedzinach działalności: gospodarczej, społecznej, oświatowo-kulturalnej, ochrony zdrowia, porządku, ładu i bezpieczeństwa publicznego,<br /> - sprawowanie kontroli społecznej,<br /> - nadawanie ogólnego kierunku działalności rad narodowych stopnia podstawowego.<br /> Kiedy w przeszłość odeszła kierownicza rola Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, ustrój socjalistyczny, braterstwo ze Związkiem Radzieckim, przynależność do bloku wojskowego państw socjalistycznych po nazwą Układ Warszawski, doszło do reformy samorządu terytorialnego. Wojewódzka Rada Narodowa jako organ przedstawicielski funkcjonowała tylko do 1990 roku. Następnie, w okresie zmian ustrojowych i transformacji gospodarczej, najniższym organem demokratycznej władzy na szczeblu wojewódzkim stał się Sejmik Samorządowy. W latach 1975-90 zadania finansowe były realizowane przez tzw. zbiorczy budżet województwa. Począwszy od 1991 roku, zgodnie z ustawą z dnia 5 stycznia 1991 roku, nastąpiła także decentralizacja zasad finansowania województwa.<br /> <br /> Urząd Wojewody w Częstochowie pełnili w latach 1975 - 1998: <br /> * Mirosław Wierzbicki (1975-1980)<br /> * Grzegorz Lipowski (1980-1990)<br /> * Jerzy Guła (1990-1994)<br /> * Cezary Marek Graj (1995-1998)<br /> <br /> ==Gospodarka==<br /> <br /> Nie sposób dzisiaj ocenić na ile decyzje inwestycyjne z lat 70. w województwie częstochowskim były trafne. Wśród zakładów, które do 1989 roku, według oficjalnych danych, były modernizowane należy zaliczyć:<br /> - Walcownię Blach Grubych w Hucie „Częstochowa”,<br /> - Myszkowskie Zakłady Papiernicze,<br /> - Gnaszyńskie Zakłady Papierowe,<br /> - Zakłady Ogniotrwałe,<br /> - Zakłady Sprzętu Motoryzacyjnego „Polmo” w Praszce,<br /> - Emaliernię w Myszkowie, <br /> - Cementownię Rudniki,<br /> - przedsiębiorstwa przemysłu włókienniczego: Przędzalnię Czesankową „Elanex”, „Wełnopol”, Z.P.L. „Wigolen”, Cz.P.L. „Stradom”, Cz.P.B „Ceba”, <br /> - Fabrykę Domów w Lisowie.<br /> Następny okres, poczynając od 1989 roku, przyniósł gwałtowną restrukturyzację. Inwestycje PRL-u, głównie z lat 70., okazały się nieefektywne. Po chudych latach 80. społeczeństwo żądało zmian. Poszukiwanie nowych rynków zbytu, rewolucja technologiczna, przekształcenia własnościowe, obok zauważalnych zmian pozytywnych miały także skutki uboczne. Wielkie zakłady branży włókienniczej z terenu Częstochowy i okolic podzieliły los tutejszych kopalń rudy żelaza zlikwidowanych na początku lat siedemdziesiątych XX wieku. Pojawiło się zjawisko, dawno już zapomniane, bezrobocie.<br /> Trwałym symbolem po tej epoce zmian ustrojowych i gospodarczych jest dzisiaj budynek po byłym Komitecie Wojewódzkim PZPR, położony w centrum miasta przy ul. J. Waszyngtona, który przekazano po rozwiązaniu partii komunistycznej [[Akademia im. Jana Długosza|Wyższej Szkole Pedagogicznej]] (od 2004 Akademii im. J. Długosza). Innymi pozostałościami po województwie częstochowskim są noszący do dziś w swej nazwie przymiotnik Wojewódzki Szpital na Parkitce, czy Komenda Policji, zlokalizowana przy skrzyżowaniu dzisiejszych ulic Jana Pawła II i ks. J. Popiełuszki. O byłym województwie częstochowskim przypomina także działalność Stowarzyszenia na Rzecz Reaktywowania Województwa Częstochowskiego.<br /> <br /> ==Reforma Administracyjna 1998 r.==<br /> <br /> Kiedy wydawało się, że województwo częstochowskie jest już trwałym elementem polskiej rzeczywistości administracyjnej, decydenci polityczni III Rzeczypospolitej dokonali nowej reformy administracyjnej kraju. Zmiany ustawowo usankcjonowano w 1998 roku. Ostatecznie ustalono nowy, trójszczeblowy podział administracyjny kraju, tworząc: 16 województw samorządowych, 308 powiatów ziemskich, 65 grodzkich i około 2500 gmin&lt;ref&gt; Ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa „Dziennik Ustaw”, nr 96, poz. 603.&lt;/ref&gt;.<br /> Zasadnicze cele reformy zostały określone jako:<br /> - zwiększenie skuteczności i efektywności działania urzędów administracji publicznej, wykonywania usług publicznych oraz zarządzania finansami publicznym na poziomie<br /> lokalnym (powiatowym) i regionalnym (wojewódzkim),<br /> - tworzenie instytucji społeczeństwa obywatelskiego w wymiarze lokalnym i regionalnym.<br /> Jak napisała Halina Rozpondek „Cele reformy mogły zostać osiągnięte tylko poprzez zasadniczą zmianę organizacji terenowej administracji publicznej. Konieczne stało się uzupełnienie lokalnej władzy publicznej o struktury nowo utworzonych województw i powiatów. Wiązało się to oczywiście z likwidacją dotychczasowych 49 województw i powołaniem nowych 16 województw samorządowo-rządowych”&lt;ref&gt;H. Rozpondek, Częstochowa – od stolicy województwa do powiatu grodzkiego, w: Region częstochowski, red. K. Głębocki, Częstochowa 2006, s. 130.&lt;/ref&gt;.<br /> Coraz bardziej realna groźba likwidacji województwa częstochowskiego, a zwłaszcza wprowadzenie reformy w życie zostało poprzedzone w Częstochowie licznymi protestami. Niepokój we wszystkich liczących się środowiskach nie przełożył się na skuteczne działanie. Przeprowadzone w Częstochowie zbieranie podpisów pod obywatelskim projektem ustawy wprowadzającej 14 województw, w tym województwo staropolskie - z Częstochową, zakończyło się niepowodzeniem. Na konieczne 100 tys. podpisów zebrano zaledwie ok. 40 tys. Protesty i wnioski skierowane do najwyższych władz państwowych i parlamentarnych, w których przedstawiano argumenty merytoryczne, także nie znalazły zrozumienia. Fiasko tych starań, jak i opór decydentów szczebla centralnego sprawił, że województwo częstochowskie przeszło do historii. Region częstochowski wszedł w skład województwa śląskiego. Stało się to w rezultacie przyjętej przez Sejm 24 lipca 1998 roku ustawy o wprowadzeniu trójstopniowego podziału terytorialnego kraju. <br /> Województwo częstochowskie po 23 latach istnienia zniknęło z mapy administracyjnej kraju. Częstochowa i większość terytorium byłego województwa znalazła się w [[Województwo śląskie (III RP)|województwie śląskim]], a reszta w województwie łódzkim. Niejako „na otarcie łez”, l stycznia 1999 roku Częstochowa stała się powiatem grodzkim&lt;ref&gt;Tamże. s. 131-132.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> # 20 lat województwa częstochowskiego, red. J. Mielczarek, Urząd Wojewódzki w Częstochowie 1995, Częstochowa 1995.<br /> # Antoniewicz M., Herby miast województwa częstochowskiego, Częstochowa 1984.<br /> # Region częstochowski, red. K. Głębocki, Częstochowa 2006.<br /> # Województwo częstochowskie. Szkice monograficzne o rozwoju, „Ziemia Częstochowska” 1978, t. XII, s. 550.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Wojew%C3%B3dztwo_cz%C4%99stochowskie&diff=4761 2016-03-04T09:12:33Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:]]<br /> Autor: [[prof. dr hab. Dariusz Złotkowski]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> :::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]] <br /> <br /> <br /> Określenie jednostki administracyjnej państwa polskiego w latach 1975-1998, obejmującej w przeważającej części obszar tzw. [[Ziemia Częstochowska (region)|ziemi częstochowskiej]]. Siedziby wojewódzkich organów władzy i administracji państwowej '''województwa''' znajdowały się w tych latach w [[Częstochowa|Częstochowie]]. <br /> <br /> ==Dawne struktury administracyjne==<br /> <br /> Jednostki administracyjne zawsze były skupione wokół swego centrum a tym były miasta. Stąd szczególnie istotnym wydaje się właśnie rozwój miast. Na ziemiach polskich było to widoczne zwłaszcza w Polsce piastowskiej, a następnie w okresie nowożytnym. Miasta zwłaszcza duże szczególną pozycję miały w XVI stuleciu. Następne wieki to czas przekształcania Rzeczypospolitej w państwo szlacheckie. W rezultacie wojen XVII wieku, jedynie duże miasta, takie jak Warszawa, Gdańsk, Kraków czy Wilno zdołały ocalić resztki swego znaczenia. Małe miasteczko jakim przez wieki była Częstochowa historycznie przynależała do prowincji małopolskiej. Wchodziła w skład starostwa olsztyńskiego, sytuowanego w powiecie lelowskim, w województwie krakowskim&lt;ref&gt;D. Złotkowski, Rozwój urbanistyczny i przynależność administracyjna Częstochowy od schyłku XVIII wieku do końca I wojny światowej. w: Region częstochowski, red. K. Głębocki, Częstochowa 2006, s. 117-127.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> W dobie reform podjętych przez Sejm Wielki u schyłku XVIII w., którego finałem była Ustawa Rządowa z dnia 3 Maja 1791 roku, wśród 141 miast, których delegaci włączyli się do dzieła reform, byli przedstawiciele Częstochowy. Pod aktem zjednoczenia miast — 27 listopada 1789 roku figurują nazwiska mieszczan częstochowskich. Byli to: radca [[Kazimierz Tomaszewski]] oraz pisarz miejski [[Marcin Klaryński]]. Zdobycze ustrojowe mieszczan, tylko częściowo ich zadowalające, i tak były widocznym postępem. <br /> <br /> O rosnącej wówczas roli mieszczan Częstochowy świadczy także „Protokół zapisywania Obywateli miasta Starej Częstochowy, podług Konstytucji z dnia 3 maja 1791 roku” sporządzony w dniu 9 czerwca tegoż roku. Znajdują się tu podpisy 101 mieszczan częstochowskich i szlachty wymienionych z imienia i nazwiska, często z określeniem zawodu lub funkcji. Przywołany dokument podpisali m. in: [[Tomasz Kuleszyński]] - burgrabia; [[Dionizy Słowikowski]] - landwójt; [[Wojciech Wroński]] - dawny radca; radca Kazimierz Tomaszewski, a ponadto [[Stanisław Sołtyk]] - wójt miasta Starej Częstochowy, poseł woj. krakowskiego oraz [[Jan Błeszynski]] - burgrabia sieradzki. <br /> <br /> Nawet jeśli działania te były fragmentem szerszej całości to nie mogło być dziełem przypadku, że w uchwale sejmowej z 24 października 1791 roku pod tytułem „Rozkład województw, ziem i powiatów z oznaczeniem miast, a w nich miejsc konstytucyjnych dla sejmików w prowincjach Koronnych i Wielkiego Księstwa Litewskiego&quot; po raz pierwszy miejscem dla sejmików powiatu lelowskiego wyznaczono właśnie miasto Starą Częstochowę. Sejmik, którego obrady odbyły się tu w dniach 14 i 15 lutego 1792 roku, zakończył się zwycięstwem obozu reform, czego dowodem było nie tylko przyjęcie Konstytucji ale i uchwalenie laudum.<br /> <br /> Przywołane reformy ustrojowe z czasów Sejmu Czteroletniego nie zdołały ocalić państwa. Zasięg linii II [[Zabór pruski|zaboru pruskiego]] oddzielił Częstochowę od reszty województwa krakowskiego, czyli historycznej Małopolski. Władze pruskie, kierując się potrzebami własnej administracji zaborczej, narzuciły Częstochowie zupełnie odmienną przynależność administracyjną, wcielając miasto i najbliższe okolice w struktury administracyjne obejmujące Wielkopolskę. W tym celu przeprowadzono organizację nowej prowincji tzw. Prus Południowych. Wprowadzono pruskie prawa, nastąpił napływ pruskich urzędników, głównie ze [[Śląsk|Śląska]].<br /> <br /> W 1798 roku reskryptem pruskiego ministra Otto Karla von Vossa, z województw kaliskiego i sieradzkiego uformowano oddzielny departament kaliski, podzielony na 11 obwodów. Stolicą jednego z nich stała się Częstochowa. Awans administracyjny miasta przede wszystkim był spowodowany jego rozwojem ekonomicznym. Trwający zaledwie 13 lat okres pruski w dziejach Częstochowy był dla miasta czasem ważnym. Zerwano wtedy tradycyjną przynależność administracyjną Częstochowy z Małopolską. Władze pruskie w 1798 roku zorganizowały także oddzielny [[powiat częstochowski]].<br /> W okresie [[Wojny napoleońskie|wojen napoleońskich]] dekret Napoleona z 14 stycznia 1807 roku, w art. VII, utrzymał dotychczasowy pruski podział na departamenty. Departament kaliski obejmował powierzchnię 18 765 km2 i był podzielony na 11 powiatów: 1) Konin, 2) Kalisz, 3) Wartę, 4) Szadek, 5) Sieradz, 6) Odolanów, 7) Wieluń, 8) Piotrków, 9) Radomsko, 10) Ostrzeszów, 11) Częstochowę. Władzę nad nim sprawował prefekt [[Antoni Garczyński]]. Natomiast na terenie powiatu rządził podprefekt. Funkcję tę w powiecie częstochowskim pełnili: [[Wincenty Kowalski]] (do wiosny 1809 roku), a następnie [[Stanisław Nieszkowski]] (do końca istnienia Księstwa Warszawskiego).<br /> <br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |-<br /> ! Miasto !! Liczba mieszkańców !! <br /> |-<br /> | '''Stara Częstochowa''' || '''1907''' || <br /> |-<br /> | '''Nowa Częstochowa''' || '''1442''' || <br /> |-<br /> | '''Kłobuck''' || '''1000''' ||<br /> |-<br /> | '''Stare Krzepice''' || '''1005''' ||<br /> |-<br /> | '''Nowe Krzepice''' || '''519''' ||<br /> |-<br /> | '''Mstów''' || '''646''' ||<br /> |-<br /> | '''Przyrów''' || '''903''' ||<br /> |-'''<br /> | '''RAZEM''' || '''7422''' ||<br /> |-'''<br /> |}<br /> Tabela 1. Ludność miast powiatu częstochowskiego (według spisu z 1808 roku)&lt;ref&gt;Źródło: H. Grossman, Struktura społeczna i gospodarce Księstwa Warszawskiego na podstawie spisów ludności 1808-1810, Warszawa 1925, s. 93.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> <br /> Decyzje podjęte na zakończenie [[Kongres Wiedeński|kongresu wiedeńskiego]] w 1815 roku likwidowały stan tymczasowości. Częstochowa weszła w skład Królestwa Kongresowego. Należała teraz do województwa kaliskiego, jako jeden z pięciu jego obwodów, przy czym do obwodu częstochowskiego wchodziły dwa powiaty: częstochowski i wieluński. W dniu 31 lipca 1815 roku w kościele parafialnym w Starej Częstochowie odbyła się uroczystość złożenia przysięgi wierności Aleksandrowi I — carowi Rosji i królowi polskiemu. Dla miast powiatu częstochowskiego rozpoczynał się 15-letni okres odbudowy i rozwoju. Połączenie Starej i Nowej Częstochowy w jeden organizm miejski nastąpiło w 1826 roku. Wyrazem tego procesu było wytyczenie nowej osi miasta — ulicy Najświętszej Marii Panny i pobudowanie nowego ratusza w jej centralnym punkcie.<br /> <br /> Tylko część obszaru departamentu kaliskiego przypadła Królestwu Polskiemu. Za kordonem pruskim pozostały: niemal cały powiat odolanowski, część powiatu ostrzeszowskiego oraz skrawek konińskiego, położony na lewym brzegu Prosny. Według konstytucji, nadanej przez cara Aleksandra I, utrzymano w zasadzie dotychczasowy podział administracyjny. W miejsce departamentów wprowadzono jednak podział na województwa. Był to formalny nawrót do tradycji Polski przedrozbiorowej, ale tylko w dziedzinie nazewnictwa. Postanowieniem namiestnika z 16 stycznia 1816 roku w nowo utworzonym województwie kaliskim, dla interesującego nas terenu, zaprowadzono nowy podział administracyjny. Utworzono obwód wieluński z siedzibą we Wieluniu. Składały się nań dwa powiaty: wieluński i częstochowski. Wprowadzenie obwodów jako jednostek administracyjnych drugiego stopnia (po województwach) znacznie obniżyło rangę powiatów. Obwody w gruncie rzeczy przejęły ich funkcje.<br /> <br /> Następujący później, po upadku powstania listopadowego stopniowy proces unifikacji administracyjnej ziem polskich z Rosją można podzielić na dwie fazy, pierwsza nastąpiła po powstaniu listopadowym. Zacieranie odrębności Królestwa Polskiego w stosunku do ziem Cesarstwa było działaniem przemyślanym i konsekwentnym. Jego wyrazem była zmiana nazw urzędów i okręgów administracyjnych. Ukazem carskim z dnia 7 marca 1837 roku, przemianowano województwa na gubernie, komisje wojewódzkie na rządy gubernialne, a prezesów komisji wojewódzkich zmieniono na gubernatorów cywilnych. 11 października 1842 roku, obwody zostały przemianowane na powiaty, a te na okręgi. Rok 1842 przyniósł także likwidację powiatu częstochowskiego. Stan taki trwał aż po 1866 rok. <br /> <br /> W omawianym okresie władze rosyjskie na obszarze Kongresówki zmniejszyły liczbę guberni z 8 do 5. Z dniem l stycznia 1845 roku połączono: gubernie kaliską i mazowiecką w jedną gubernię warszawską, gubernie radomską i kielecką w jedną gubernię radomską, gubernie lubelską i podlaską w gubernię lubelską. Gubernie: płocka i augustowska pozostały w dawnych granicach. Częstochowa znalazła się w guberni warszawskiej (1845-1867). Podział Królestwa na 5 guberni przetrwał aż do 1866 roku.<br /> <br /> Dla Częstochowy i okolic zmiany administracyjne pokrywały się ze znacznym rozwojem miasta. Istotnym czynnikiem sprawczym było tu przeprowadzenie „Warszawsko-Wiedeńskiej Drogi Żelaznej” (na całej długości uruchomionej w 1848 roku). Na tej trasie „w latach 1845-1895 liczba odprawionych pociągów wzrosła z 596 do 55 440, liczba przewiezionych pasażerów ze 140 405 do 3 031 029. Ilość przetransportowanych towarów z 305 000 do 241 300 000 pudów&quot; . Linia kolejowa wprowadziła przemysł Częstochowy i rozwijającego się okręgu na niezwykle wtedy atrakcyjne rynki wschodnie Cesarstwa Rosyjskiego. W 1846 roku Częstochowa liczyła już 11 527 mieszkańców, czyli, „(...) niewiele mniej jak w gubernialnym Kaliszu (12 113) oraz w burzliwie rozkwitającej Łodzi (14 008). Miasto według znaczenia gospodarczego sytuowało się na trzecim miejscu w całym tym regionie”&lt;ref&gt;F. Sobalski, Przemysł częstochowski (1882-1914), Częstochowa 2009, s. 47-50; F. Sobalski, Wpływ Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej na rozwój Częstochowy do I wojny światowej, w: Droga Żelazna Warszawsko-Wiedeńska. 150 lat tradycji kolejnictwa w regionie częstochowskim, Częstochowa-Katowice 1998, s. 27-41&lt;/ref&gt;. Pisząc o rozwoju miasta i jego aspiracjach administracyjnych, należy zwrócić uwagę na pomysł, który nie został niestety zrealizowany. Władze rosyjskie w 1853 roku odrzuciły projekt utworzenia powiatu częstochowskiego. Został on zgłoszony przez Rząd Gubernialny Warszawski. Projektowana jednostka administracyjna miała się składać z części powiatów wieluńskiego i piotrkowskiego. Ważniejsze było tu jednak samo uzasadnienie pomysłu. Mówiono w nim o wzrastającym znaczeniu Częstochowy jako liczącego się już ośrodka przemysłowego i handlowego. <br /> <br /> Po upadku powstania styczniowego zaborca wprowadził 31 grudnia 1866 roku nowy podział administracyjny Królestwa. Nastąpiła całkowita unifikacja administracyjna Królestwa z Cesarstwem. Urzędy gubernialne i powiatowe zreformowano na modłę rosyjską. Teraz już cały aparat administracyjny obsadzono Rosjanami lub ludźmi ślepo oddanymi władzom. Językiem urzędowym został wyłącznie język rosyjski. <br /> Królestwo Polskie podzielono na 6 guberni: <br /> # warszawską, <br /> # kaliską, <br /> # piotrkowską, <br /> # radomską, <br /> # kielecką <br /> # lubelską. <br /> <br /> Zasięg terytorialny powiatów został określony postanowieniami Komitetu Urządzającego z 17 stycznia 1867 roku. Częstochowa znalazła się w nowo utworzonej [[[[Gubernia piotrkowska|guberni piotrkowskiej]] (1867-1914). Obok powiatów; piotrkowskiego, brzezińskiego, rawskiego, łódzkiego, łaskiego, radomszczańskiego utworzono, a właściwie przywrócono, powiat częstochowski. W jego skład weszły następujące miasta i gminy wiejskie tj. miasta: Częstochowa, [[Janów]], [[Kłobuck]], [[Krzepice]], [[Mstów]], [[Olsztyn]] i [[Przyrów]] oraz gminy: Bargły, [[Dźbów]], [[Grabówka]], Huta Stara, [[Kamienica Polska]], [[Kamyk]], [[Kuźniczka]], [[Lipie]], [[Miedźno]], [[Mykanów]], [[Olsztyn]], [[Opatów]], [[Panki]], [[Złoty Potok]], [[Popów]], [[Przystajń]], [[Rędziny]], [[Rększowice]], [[Staropole]], [[Wancerzów]] i [[Węglowice]].<br /> <br /> W swych posunięciach władze rosyjskie kierowały się także działaniami ekonomicznymi. Pozbawienie niektórych miejscowości statusu miejskiego nie było tylko dodatkową formą represji, ale potwierdzało ich wyraźny upadek ekonomiczny. Warto tu przypomnieć, że decyzją Komitetu Urządzającego z 1870 roku miasta Kłobuck, Janów, Mstów, Olsztyn, Krzepice i Przyrów, położone w powiecie częstochowskim, utraciły prawa miejskie i zostały zamienione na osady. Utworzone w 1866 roku nowe struktury administracyjne okazały się trwałymi. Egzystowały aż po I wojnę światową, a konkretnie do 1915 roku.<br /> <br /> W ostatnim trzydziestoleciu XIX wieku, miał miejsce gwałtowny rozwój przemysłu fabrycznego. W Królestwie powstały wtedy dwa największe okręgi przemysłowe: warszawski, łódzki i nieco później okręg przemysłowy sosnowiecko-częstochowski. Przymiotnik „częstochowski&quot; wskazuje niewątpliwie na duże znaczenie miejscowego przemysłu. W ślad z tym widoczne były zmiany ludnościowe. Największą dynamikę wzrostu wykazały tu gubernia piotrkowska i warszawska. W latach 1867-1902 liczba ludności powiatu częstochowskiego niemal podwoiła się. Było to wynikiem nie tylko przyrostu naturalnego, ale przede wszystkim migracji ludności. Na przełomie XIX i XX wieku Częstochowa znajdowała się na drugim miejscu wśród największych ośrodków miejsko-przemysłowych w guberni piotrkowskiej, zaraz po Łodzi. W latach 1901-1914 liczba ludności miasta wzrosła o około 84%.<br /> W rezultacie [[Pierwsza wojna światowa|działań wojennych]], w 1914 roku, obszar powiatu częstochowskiego jak i samo miasto zostały już 3 sierpnia zajęte przez oddziały niemieckie. Wkrótce dokonano podziału ziem okupowanych pomiędzy Niemcy i Austro-Węgry. Linia demarkacyjna przecięła następujące powiaty: [[Powiat będziński|będziński]], częstochowski, wieluński, łaski, łódzki, rawski i puławski. W związku z tym w podziale na powiaty i ich rozgraniczeniu zaszły następujące zmiany: Z części powiatu będzińskiego, która przypadła Austrii, utworzono nowy powiat dąbrowski z siedzibą w [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowie]]. Powiat radomszczański został powiększony o włączone do strefy austriackiej części powiatów częstochowskiego i wieluńskiego. Na interesującym nas terenie linia rozgraniczenia przebiegała następująco: wzdłuż odcinka kolei od [[Zawiercie|Zawiercia]] do [[Poraj|Poraja]], następnie wiodła przez Olsztyn, Mstów, Wancerzów i dalej pomiędzy Rudnikami i Rędzinami, a następnie dalej w kierunku [[Bielsko-Biała|Białej]] do traktu Działoszyn-Częstochowa. Klasztor jasnogórski i najbliższe okolice zostały przekazane Austriakom. Konsekwencją był podział (po 31 marca 1917 r.) Generałgubernatorstwa Warszawskiego na 32 powiaty. Z jednostek tego szczebla do najbliższych należy zaliczyć powiaty: będziński, częstochowski, wieluński. Enklawa Jasna Góra została przyporządkowana do Generałgubernatorstwa Lubelskiego.<br /> <br /> Rozgraniczenie ziem polskich pomiędzy okupację niemiecką i austriacką było tworem egzystującym bardzo krótko. Po odzyskaniu niepodległości w listopadzie 1918 roku, ponownie utworzono powiat częstochowski. Obejmował on: „3 miasta, 21 gmin i 289 sołectw, czyli obejmował Częstochowę, Kłobuck i Krzepice oraz gminy wiejskie: Dźbów, Grabówkę, Kamienicę Polską, Kamyk, Kuźniczkę, Lipie, Miedźno, Mykanów, Olsztyn, Opatów, Panki, Poczesną, Popów, Potok Złoty, Przyrów, Przystajń, Rędziny, Rększowice, Wancerzów, Węglowice i Wrzosowę. Do dawniej już istniejących gmin w 1923 roku doszła Poczesna”&lt;ref&gt;M. Antoniewicz, Struktury administracyjne na ziemiach zespolonych w województwie częstochowskim (od X wieku do 1975 roku), w: 20 lat województwa częstochowskiego, Częstochowa 1995, s. 19.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości powiat częstochowski znalazł się w granicach [[Województwo kieleckie (II RP)|województwa kieleckiego]]. Aspiracje mieszkańców były jednak większe. Wystarczy przypomnieć, że Kielce liczyły wówczas 49 tys. mieszkańców, wobec 90 tys. Mieszkańców Częstochowy. Częstochowa w tym czasie była już starostwem grodzkim, na mocy rozporządzenia Rady Ministrów. Znalazła się w jednym szeregu z Białymstokiem, Lublinem, Łodzią, [[Sosnowiec|Sosnowcem]] i Wilnem. W odróżnieniu od tych miast, starostą grodzkim został starosta ziemski, którym został mianowany [[Kazimierz Kühn]]&lt;ref&gt; Projekt podziału terytorialnego Rzeczypospolitej. „Goniec Częstochowski” 1928, nr 210, s. 1. AP w Kielcach (APK), Urząd Wojewódzki Kielecki (UWK), sygn. 22 865 Akta osobowe Kazimierz Kühn, s. 1-142. Zob. także: J. Sętowski, Kazimierz Jan Kühn (1875-1957). Zarys biografii starosty powiatu częstochowskiego. &quot;Ziemia Częstochowska&quot; 2000, t. XXVII, s. 157-166.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> We wrześniu 1928 roku opublikowany został projekt nowego podziału administracyjnego Polski autorstwa oficera Sztabu Generalnego WP mjr Romana Starzyńskiego (brata prezydenta Warszawy — Stefana Starzyńskiego). Polska miała być podzielona na sześć prowincji: Wielkopolską, Małopolską, Mazowiecką, Czerwonoruską, Lubelsko-Wołyńską i Wileńską; niższym szczeblem podziału miało być 25 województw. W tym miało powstać województwo częstochowskie z [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębiem Dąbrowskim]], [[Tarnowskie Góry?Tarnowskimi Górami]] i [[Lubliniec|Lublińcem]]&lt;ref&gt;Częstochowa starostwem grodzkim, „Goniec Częstochowski” 1928, nr 91, s. 3.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Województwo Częstochowskie 1975-1998==<br /> <br /> W jednym z artykułów napisałem, że „administracyjna rola Częstochowy nigdy nie nadążała za jej znaczeniem gospodarczym”&lt;ref&gt;D. Złotkowski, Zawsze na skraju. Historyczna Częstochowa. „Gazeta Wyborcza”, 7 IV 2008&lt;/ref&gt;. Okresy szczególnego rozwoju gospodarczego Częstochowa odnotowała w swych dziejach dwukrotnie. Pierwszy z nich to lata 1882-1914, a drugi to mimo wszystkich zastrzeżeń, czas Polski Ludowej. W tym ostatnim nastąpił ekstensywny rozwój kopalnictwa rud żelaza i przemysłu włókienniczego. Pociągnęło to za sobą rozwój urbanistyczny regionu częstochowskiego. Największe miasto Częstochowa było tylko siedzibą powiatu. Powiat częstochowski, w zmienionym kształcie po drugiej wojnie światowej, ulokowany był w latach 1945-1950 w [[Województwo kieleckie w latach 1950-1990|województwie kieleckim]] (podobnie jak przed II wojną światową), a potem wszedł w skład [[Województwo katowickie w Polsce Ludowej|województwa katowickiego]].<br /> <br /> Niezależnie więc od racji politycznych, które przyświecały decydentom partyjnym i politycznym Polski Ludowej, awans administracyjny szeroko rozumianego regionu częstochowskiego w 1975 roku, w postaci utworzenia województwa częstochowskiego został dobrze przyjęty. W wyniku przeprowadzonej wówczas reformy administracyjnej zapisano „tworzy się województwo częstochowskie, z siedzibą wojewódzkich organów władzy i administracji państwowej w Częstochowie”&lt;ref&gt;Ustawa z 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych, „Dziennik Ustaw”, nr 16, poz. 91.&lt;/ref&gt;. Miasto było największym spośród tych, które uzyskały tę rangę. Obszar województwa częstochowskiego wynosił 6,2 tys. km. kw. Tworzyło go 17 miast i 58 gmin. Liczyło 723 tys. mieszkańców. Na jego terenie był rozwinięty przemysł bawełniany, wełniany, maszynowy, chemiczny i drzewny. Duże znaczenie, zwłaszcza we wschodnich regionach województwa, odgrywało rolnictwo i hodowla.<br /> <br /> Województwo częstochowskie istniało w latach 1975-1998, czyli zaledwie lat 23. Cezury graniczne, początkowa i końcowa, to klamry obejmujące dwie różne epoki. Do roku 1989 istniała Polska Rzeczypospolita Ludowa, ale od wyborów z 5 czerwca 1989 roku rozpoczyna się już epoka charakteryzująca się odejściem od tzw. realnego socjalizmu rozpoczęciem demokratyzacji ustroju Polski.<br /> W pierwszej fazie organem terenowym władzy państwowej była [[Wojewódzka Rada Narodowa|Wojewódzka Rada Narodowa]] w Częstochowie. Do jej uprawnień i obowiązków należało: <br /> - uchwalanie rocznych i wieloletnich planów społeczno-gospodarczych,<br /> - uchwalanie budżetu województwa,<br /> - podejmowanie uchwał problemowych wytyczających kierunki działania w określonych dziedzinach działalności gospodarczej, społecznej, oświatowo-kulturalnej, ochrony zdrowia, porządku, ładu i bezpieczeństwa publicznego,<br /> - sprawowanie kontroli społecznej,<br /> - nadawanie ogólnego kierunku działalności rad narodowych stopnia podstawowego.<br /> Kiedy w przeszłość odeszła kierownicza rola Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, ustrój socjalistyczny, braterstwo ze Związkiem Radzieckim, przynależność do bloku wojskowego państw socjalistycznych po nazwą Układ Warszawski doszło do reformy samorządu terytorialnego. Wojewódzka Rada Narodowa jako organ przedstawicielski funkcjonowała tylko do 1990 roku. Następnie, w okresie zmian ustrojowych i transformacji gospodarczej, najniższym organem demokratycznej władzy na szczeblu wojewódzkim stał się Sejmik Samorządowy. W latach 1975-90 zadania finansowe były realizowane przez tzw. zbiorczy budżet województwa. Począwszy od 1991 roku, zgodnie z ustawą z dnia 5 stycznia 1991 roku, nastąpiła także decentralizacja zasad finansowania województwa.<br /> <br /> Urząd Wojewody pełnili w latach 1975 - 1998: <br /> * Mirosław Wierzbicki (1975-1980)<br /> * Grzegorz Lipowski (1980-1990)<br /> * Jerzy Guła (1990-1994)<br /> * Cezary Marek Graj (1995-1998)<br /> <br /> ==Gospodarka==<br /> <br /> Nie sposób dzisiaj ocenić na ile decyzje inwestycyjne z lat 70. w województwie częstochowskim były trafne. Wśród zakładów, które do 1989 roku, według oficjalnych danych, rozwijały się najszybciej należy wymienić:<br /> - rozbudowę Walcowni Blach Grubych w Hucie „Częstochowa”,<br /> - rozbudowę Myszkowskich Zakładów Papierniczych,<br /> - inwestycje w Gnaszyńskich Zakładach Papierowych,<br /> - inwestycje w Zakładach Ogniotrwałych,<br /> - inwestycje w Zakładach Sprzętu Motoryzacyjnego „Polmo” w Praszce,<br /> - inwestycje w emalierni w Myszkowie, <br /> - modernizację urządzeń odpylających w Cementowni Rudniki<br /> - a także gruntowną modernizację przedsiębiorstw przemysłu włókienniczego: Przędzalni Czesankowej „Elanex”, „Wełnopol”, Z.P.L. „Wigolen”, Cz.P.L. „Stradom”, Cz.P.B „Ceba”. <br /> - Fabrykę Domów w Lisowie.<br /> Następny okres, poczynając od 1989 roku, przyniósł gwałtowną restrukturyzację. Inwestycje PRL-u, głównie z lat 70. okazały się nieefektywne. Po chudych latach 80. społeczeństwo żądało zmian. <br /> Poszukiwanie nowych rynków zbytu, rewolucja technologiczna, przekształcenia własnościowe obok zauważalnych zmian pozytywnych, miały także skutki uboczne. Wielkie zakłady branży włókienniczej z terenu Częstochowy i okolic podzieliły los tutejszych kopalń rudy żelaza zlikwidowanych na początku lat siedemdziesiątych XX wieku. Pojawiło się zjawisko, dawno już zapomniane, bezrobocie.<br /> Trwałym symbolem po tej epoce zmian ustrojowych i gospodarczych jest dzisiaj budynek po byłym Komitecie Wojewódzkim PZPR, położony w centrum miasta przy ul. J. Waszyngtona, który przekazano po rozwiązaniu partii komunistycznej [[Akademia im. Jana Długosza|Wyższej Szkole Pedagogicznej]] (od 2004 Akademii im. J. Długosza). Innymi pozostałościami po województwie częstochowskim są noszący do dziś w swej nazwie przymiotnik Wojewódzki Szpital na Parkitce, czy Komenda Policji, zlokalizowana przy skrzyżowaniu dzisiejszych ulic: Jana Pawła II i ks. J. Popiełuszki. O byłym województwie częstochowskim przypomina także działalność Stowarzyszenia na Rzecz Reaktywowania Województwa Częstochowskiego.<br /> <br /> ==Reforma Administracyjna 1998 r.==<br /> <br /> Kiedy wydawało się, że województwo częstochowskie jest już trwałym elementem polskiej rzeczywistości administracyjnej, decydenci polityczni III Rzeczypospolitej dokonali nowej reformy administracyjnej kraju. Zmiany ustawowo usankcjonowano w 1998 roku. Ostatecznie ustalono nowy, trójszczeblowy, podział administracyjny kraju powołując 16 województw samorządowych, 308 powiatów ziemskich, 65 grodzkich i około 2500 gmin&lt;ref&gt; Ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa „Dziennik Ustaw”, nr 96, poz. 603.&lt;/ref&gt;.<br /> Zasadnicze cele reformy zostały określone jako:<br /> - zwiększenie skuteczności i efektywności działania urzędów administracji publicznej,<br /> wykonywania usług publicznych oraz zarządzania finansami publicznym na poziomie<br /> lokalnym (powiatowym) i regionalnym (wojewódzkim),<br /> - tworzenie instytucji społeczeństwa obywatelskiego w wymiarze lokalnym i regionalnym.<br /> Jak napisała Halina Rozpondek „Cele reformy mogły zostać osiągnięte tylko poprzez zasadniczą zmianę organizacji terenowej administracji publicznej. Konieczne stało się uzupełnienie lokalnej władzy publicznej o struktury nowo utworzonych województw i powiatów. Wiązało się to oczywiście z likwidacją dotychczasowych 49 województw i powołaniem nowych 16 województw samorządowo-rządowych”&lt;ref&gt;H. Rozpondek, Częstochowa – od stolicy województwa do powiatu grodzkiego, w: Region częstochowski, red. K. Głębocki, Częstochowa 2006, s. 130.&lt;/ref&gt;.<br /> Coraz bardziej realna groźba likwidacji województwa częstochowskiego, a zwłaszcza wprowadzenie reformy w życie zostało poprzedzone w Częstochowie licznymi protestami. Niepokój we wszystkich liczących się środowiskach nie przełożył się na skuteczne działanie. Przeprowadzone w Częstochowie zbieranie podpisów pod obywatelskim projektem ustawy wprowadzającej 14 województw, w tym województwo staropolskie - z Częstochową zakończyło się niepowodzeniem. Na konieczne 100 tys. podpisów zebrano zaledwie ok. 40 tys. Protesty i wnioski skierowane do najwyższych władz państwowych i parlamentarnych, w których przedstawiano argumenty merytoryczne, także nie znalazły zrozumienia. Fiasko tych starań, jak i opór decydentów szczebla centralnego sprawił, że województwo częstochowskie przeszło do historii. Region częstochowski wszedł w skład województwa śląskiego. Stało się to w rezultacie przyjętej przez Sejm 24 lipca 1998 roku ustawy o wprowadzeniu trójstopniowego podziału terytorialnego kraju. <br /> Województwo częstochowskie po 23 latach istnienia zniknęło z mapy administracyjnej kraju. Częstochowa i większość terytorium byłego województwa znalazła się w [[Województwo śląskie (III RP)|województwie śląskim]], a reszta w województwie łódzkim. Niejako „na otarcie łez”, l stycznia 1999 roku Częstochowa stała się powiatem grodzkim&lt;ref&gt;Tamże. s. 131-132.&lt;/ref&gt; .<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> # 20 lat województwa częstochowskiego, red. J. Mielczarek, Urząd Wojewódzki w Częstochowie 1995, Częstochowa 1995.<br /> # Antoniewicz M., Herby miast województwa częstochowskiego, Częstochowa 1984.<br /> # Region częstochowski, red. K. Głębocki, Częstochowa 2006.<br /> # Województwo częstochowskie. Szkice monograficzne o rozwoju, „Ziemia Częstochowska” 1978, t. XII, s. 550.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Niemiecka_Lista_Narodowo%C5%9Bciowa&diff=2708 2015-01-19T13:03:58Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Historia]]<br /> Autor: [[dr Mirosław Węcki]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> ::::::::::::::::::::::::: TOM: 2 (2015) <br /> <br /> <br /> Niemiecka Lista Narodowościowa ([[Deutsche Volksliste|Volkslista]]) – administracyjne narzędzie nazistowskiej polityki narodowościowej na terenach okupowanych przez Trzecią Rzeszę podczas II wojny światowej.<br /> <br /> ==ZAŁOŻENIA I UWARUNKOWANIA NAZISTOWSKIEJ POLITYKI NARODOWOŚCOWEJ NA GÓRNYM ŚLĄSKU W LATACH 1939-1940==<br /> <br /> Jeszcze przed wybuchem II wojny struktura narodowościowa terenów II Rzeczpospolitej stała się obiektem analiz władz nazistowskich. Część obywateli polskich (Górnoślązaków, Mazurów i Kaszubów) uznano wówczas za niemieckie grupy etniczne. Po kampanii wrześniowej zapadła decyzja o anektowaniu zachodnich ziem polskich, wodzących przed 1918 rokiem w skład Niemiec (Pomorze, Wielkopolska, województwo śląskie), do III Rzeszy. Jednym z argumentów propagandowych mających uzasadnić aneksję była rzekoma niemiecka przynależność narodowościowa ich mieszkańców. Aneksja dokonała się na mocy dekretu Adolfa Hitlera z 8 października 1939 roku. Obszar przedwojennego województwa śląskiego wszedł w skład nowoutworzonej jednostki administracyjnej – [[rejencji katowickiej|Rejencja katowicka]] (Regierungsbezirk Kattowitz), która stała się częścią niemieckiej prowincji śląskiej ([[Provinz Schlesien]]). Inną, późniejszą konsekwencją aneksji było przyznanie obywatelstwa członkom mniejszości niemieckiej określanych mianem „Niemców etnicznych” ([[Volksdeutsche]]). Jednocześnie przystąpiono do selekcji narodowościowej i rasowej na terenach anektowanych. Pierwszą próbą urzędowego ustalenia stosunków etnicznych był policyjny spis ludności, zwany popularnie „palcówką” (od odcisku palca, który umieszczano na formularzach spisowych) przeprowadzony na przełomie lat 1939/1940.<br /> <br /> [[Plik:Wyniki „palcówki” na obszarze byłego województwa śląskiego.JPG|900px|thumb|left|Wyniki „palcówki” na obszarze byłego województwa śląskiego. ''Źródło: I. Sroka, Policyjny spis ludności w rejencji katowickiej (17-23 grudnia 1939 roku), „Zaranie Śląskie” 1969, z. 3, s. 368.'']]<br /> <br /> Wyniki spisu na terenie byłego województwa śląskiego okazały się zaskakujące nawet dla władz niemieckich. Masowa deklarowanie narodowości niemieckiej przez ludność tego obszaru wynikała m.in. ze zastraszenia nazistowskim terrorem oraz obawami przed wysiedleniami, które miały objąć Polaków. Przyjęta przez Górnoślązaków strategia „maskowania” była zresztą popierana przez Kościół katolicki, który zyskał w tej mierze akceptacje polskiego rządu emigracyjnego.<br /> Rok 1940 przyniósł kolejny etap realizacji nazistowskiej polityki narodowościowej. Wiązał się on częściowo z narastającym konfliktem pomiędzy poszczególnymi sektorami władzy III Rzeszy. Jeszcze w 1939 roku zadanie germanizacji anektowanych terenów polskich w ciągu 10 lat Hitler powierzył najważniejszym lokalnym przedstawicielom władz partyjnych i państwowych. W przypadku [[Górnego Śląska]] funkcję taką pełnił gauleiter (kierownik okręgu partii nazistowskiej) i nadprezydent prowincji śląskiej – [[Josef Wagner]]. Jeszcze w październiku 1939 roku zwierzchność nad realizacją polityki narodowościowej uzyskał jednak Heinrich Himmler, który został mianowany Komisarzem Rzeszy ds. Umacniania Niemczyzny (Reichskommissar für die Festigung des deutschen Volkstums, w skrócie: RKF). Wagner dążył do masowej germanizacji Górnoślązaków, po usunięciu Polaków i Żydów, opierając się na obowiązującej jeszcze w II Rzeszy polityce „germanizacji ludzi“. Himmler, opierający się na pryncypiach polityki rasowej, dążył do realizacji zarysowanej przez Hitlera zasady „germanizacji ziemi”, co zakładało bardziej restrykcją selekcję narodowościową. Po odwołaniu Wagnera ze Śląska wiosną 1940 roku, przewagę zyskała koncepcja Himmlera. 12 września wydał on weryfikacji i wydzieleniu ludności na wcielonych terenach wschodnich (Erlass für die Überprüfung und Aussonderung der Bevölkerung in den eingegliederten Ostgebieten). Dekret zakładał m.in. możliwość germanizacji około 400-500 tys. mieszkańców pruskiej części byłego województwa śląskiego (określonych mianem [[Wasserpolen]]) oraz 120 tyś. austriackiej części województwa (nazwanych „Ślązakami” - [[Scholnsaken]]). Reszta ludności uznana za Polaków miała zostać wysiedlona do Generalnego Gubernatorstwa (niezależnie od tego dekretu wysiedlenia Polaków i Żydów prowadzono już od 1939 roku). W dekrecie zapowiedziano, że narzędziem administracyjnym selekcji narodowościowej miała być Niemiecka Lista Narodowościowa (Deutsche Volksliste, w skórcie: DVL) – wzorowana na rozwiązaniach wprowadzonych w Wielkopolsce przez gauleitera i namiestnika Arthura Greisera. Istotną rolę w tym procesie miały grać badania rasowe.<br /> <br /> ==PODSTAWY PRAWNE==<br /> <br /> 4 marca 1941 roku ukazało się zarządzenie o Niemieckiej Liście Narodowościowej i niemieckim obywatelstwie na wcielonych terenach wschodnich (Verordnung über die Deutsche Volksliste und die deutsche Staatsangehörigkeit in den eingegliederten Ostgebieten vom 4. März 1941) sygnowane podpisami Wilhelma Fricka (ministra spraw wewnętrznych Rzeszy), Rudolfa Hessa (zastępcy Hitlera) i Heinricha Himmlera (jako RKF). Zarządzenie wprowadzało cztery grupy DVL, do których mieli być wpisywani mieszkańcy terenów wcielonych do III Rzeszy.<br /> Grupa I – była przeznaczona dla członków mniejszości niemieckiej, którzy przed 1939 rokiem byli aktywistami niemieckich organizacji politycznych, kulturalnych i kościelnych. Mieli oni otrzymać obywatelstwo niemieckie z mocą obowiązywania od 26 października 1939 roku. Cieszyli się pełnią praw przysługujących innym obywatelom Rzeszy ([[Reichsdeutsche]]) m.in. mogli być przyjmowani do NSDAP.<br /> Grupa II – do tej grupy wpisywano osoby o niewątpliwej narodowości niemieckiej, które jednak nie należały przed wojną do organizacji mniejszościowych. „Dwójkowcy” otrzymywali obywatelstwo takie same prawa, jak osoby wpisane do grupy I. Wyjątkiem było członkostwo w NSDAP – przyjęcie do partii mogło nastąpić tylko drogą nadania jednostkowego.<br /> Osoby wpisane do I i II grupy otrzymywały dowody osobiste ([[Ausweise der DVL]]) w kolorze niebieski z informacją o nadaniu im niemieckiego obywatelstwa.<br /> Grupa III – w tej grupie miały znaleźć się osoby, które mogły wykazać niemieckie pochodzenie i, pomimo powierzchownej polonizacji, wykazywały cechy gwarantujące ich ponowne zniemczenie. Wpisywać tu miano też osoby żyjące w związkach małżeńskich z Niemcami. Jak wykazała praktyka, grupa ta miała objąć większość rdzennych mieszkańców Górnego Śląska. Byli oni uznawani za ludność o niewykształconej świadomości narodowościowej – za „warstwę pośrednią” (Zwischenschicht), która miała być dopiero „przyciągnięta do Niemczyzny”. W myśl zarządzenia z marca 1941 roku członkowie tej grupy nie otrzymywali niemieckiego (stawały się „podopiecznymi Rzeszy”) obywatelstwa a zakończeniu wojny miały zostać wysiedlone do Niemiec w celu dalszej germanizacji. Ich mienie było konfiskowane i oddawane pod zarząd niemieckich powierników. „Trójkowcy” otrzymywali dowody osobiste w kolorze zielonym.<br /> Grupa IV – miała obejmować osoby pochodzenia niemieckiego, które spolonizowały się i przed 1939 rokiem aktywnie współpracowały z władzami polskimi. Nie otrzymywały one niemieckiego obywatelstwa. Tylko cześć tej grupy miała zasługiwać na zniemczenie i wysiedlenie w tym celu, po badaniach rasowych, do Rzeszy. W nieoficjalnych dokumentach grupa ta była określana mianem „renegatów”. Dowody osobiste grupy IV miały kolor czerwony.<br /> Poza DVL znalazły się osoby uznane za Polaków – miały być one wysiedlone do Generalnego Gubernatorstwa. <br /> Osoby ubiegające się o wpis na volkslistę zostały zobowiązane do wypełnienia kilkustronicowych ankiet (wniosków), które zawierały m.in. pytania o narodowość, wyznanie, wykształcenie, zawód, służbę wojskową, przynależność organizacyjną przed 1939 rokiem. Dane te miały posłużyć władzom niemieckim do oceny przynależności narodowościowej poszczególnych osób. Za podanie fałszywych danych groziły surowe kary.<br /> Realizację nadzorować miał aparat RKF, jednak za jej bezpośrednie przeprowadzenie odpowiadała administracja państwowa i partyjna. W przypadku Górnego Śląska działaniami tymi kierował gauleiter i nadprezydent utworzonej na początku 1941 roku prowincji górnośląskiej ([[Provinz Oberschlesien]]) – [[Fritz Bracht]], który został też mianowany pełnomocnikiem RKF. Organami pierwszej instancji oceniającymi wnioski były ekspozytury DVL ([[Zweigstelle der DVL]]) utworzone przy urzędach niemieckich starostów powiatowych (Landrat). W ich skład, oprócz landratów, wchodzi przedstawiciele NSDAP, policji, nazistowskiej Służby Bezpieczeństwa (SD) oraz mniejszości niemieckiej. dla prowincji górnośląskiej. Wyższym organem odwoławczym były placówki okręgowa ([[Bezirstelle]]) kierowane przez prezydentów rejencji. Najwyższą instancją odwoławczą dla obszaru prowincji górnośląskiej była centralna placówka DVL ([[Zentralstelle der DVL]]), której pracom przewodniczył gauleiter Bracht. Decyzja w sprawie najtrudniejszych przypadków była zarezerwowana dla samego Himmlera.<br /> <br /> ==PRZEBIEG AKCJI SPISÓW NA VOLKSLISTĘ NA GÓRNYM ŚLĄSKU==<br /> <br /> ===Obszar===<br /> <br /> Utworzona w 1941 roku prowincja górnośląska składała się z dwóch rejencji: katowickiej i opolskiej. Rejencja katowicka obejmowała w większości obszary, które przed wybuchem II wojny światowej należały do II Rzeczpospolitej: [[województwo śląskie]], [[Zagłębie Dąbrowskie]] (część przedwojennego województwa kieleckiego) oraz powiat chrzanowski i [[Żywiecczyzna|Żywiec]] (województwo krakowskie). [[Rejencja opolska]] obejmowała tereny [[Górnego Śląska|Górny Śląsk]], które przed 1 września 1939 roku należały do Niemiec – wyjątkiem był powiat blachowieńsko-zawierciański (część przedwojennego powiatu częstochowskiego), który także został anektowany i włączony do [[rejencji opolskiej|Rejencja opolska]]. Zgodnie z założeniami DVL, objęła ona tylko tereny wcielone. Największy rozmiar akacja wpisów osiągnęła na obszarze [[rejencji katowickiej|Rejencja katowicka]], który przed wojną tworzył [[województwo śląskie]], a przed 1922 rokiem był częścią państwa niemieckiego. Obowiązek złożenia wniosku o wpis spoczywał na wszystkich mieszkańcach tego terenu. Dobrowolność składania wniosków obowiązywała natomiast na zamieszkanych w większości przez Polaków terenach prowincji górnośląskiej należących przed wojną do województw częstochowskiego, kieleckiego i krakowskiego. Przymus składania przez Górnoślązaków wniosków o wpis na DVL wiązał się z uznaniem ich za ludność o pochodzeniu niemieckim.<br /> <br /> ===Kolejne etapy===<br /> <br /> Wpisy na DVL rozpoczęły się w prowincji górnośląskiej wiosną 1941 roku. W pierwszym rzędzie objęły one osoby, które znalazły się w grupach I i II. Już w pierwszych miesiącach akcji władze prowincji górnośląskiej podjęły działania zmierzające do złagodzenie przepisów odnośnie osób, które miały być wpisane do III grupy. Przedstawiciele lokalnych władz niemieckich zdawali sobie sprawę, że miała ona objąć większą cześć ludności z terenu byłego województwa śląskiego. W pierwszym rzędzie przekonano Himmlera do rezygnacji z ograniczenia wpisów do narzuconej jeszcze w 1940 roku liczby około 600 tyś. ludzi określonych jako [[Wasserpolen]] i [[Schlonsaken]]. Bracht oraz jego współpracownicy zdawali sobie bowiem sprawę, że pozostawienie poza DVL kilkuset tysięcy ludzi, co wiązało się z ich wysiedleniem, oznaczałoby załamanie gospodarki regionu, którego przemysł miał ogromne znaczenie dla prowadzącej wojnę III Rzeszy. Ten pragmatyczny argument spotkał się z aprobatą Himmlera, który zgodził się na zwiększenie liczby Górnoślązaków, którzy mieli być wpisani na DVL. Zgodził się także na rezygnację z wysiedlenia grupy III do Niemiec po zakończeniu wojny.<br /> Zimą 1941 roku Wehrmacht poniósł klęskę pod Moskwą, co oznaczało, że zaplanowana na kilka miesięcy wojna z ZSRR miała się przedłużyć. W tej sytuacji jeszcze bardziej wzrosło znaczenie górnośląskiego przemysłu dla niemieckiej produkcji zbrojeniowej. Dla nazistowskiej polityki narodowościowej wobec terenów wcielony istotny okazał się także inny czynnik – wykrwawiony Wehrmacht potrzebował uzupełnień. Rekrutów postanowiono pozyskać także na terenach polskich wcielonych do Rzeszy – wśród osób wpisanych do III grupy DVL. Zapadła zatem decyzja o dalszym złagodzeniu postępowania wobec tej części ludności. 31 stycznia 1942 roku wprowadzono poprawkę do rozporządzenia o volksliście, która pozwalała nadać III grupie niemieckie obywatelstwo z możliwością odwołania przez 10 lat (Deutsche Staatsangehörigkeit auf Wiederruf). Mieli oni być jednak bacznie obserwowani przez władze pod kątem ich postępów w „zniemczaniu” i lojalności wobec reżimu. Konieczność zapewnienia lojalności Górnoślązaków, jako robotników i żołnierzy, prowadził do przyznawania im kolejnych koncesji w następnych miesiącach 1942 roku. Znacząco uproszczono wówczas procedury i kryteria związane z wpisami na DVL. Często wpisywano osoby, które wcześnie uznano za Polaków. Miały też miejsce liczne przeszeregowania z grupy IV, nie objętej obowiązkiem służby wojskowej do III. Na wielu polach, zwłaszcza ekonomicznym, właściwie zrównano prawa członków grupy III z innymi obywatelami III Rzeszy. Zrezygnowano m.in. z konfiskat majątków należących do „trójkowców” – po uzyskaniu wpisów zwracano je właścicielom.<br /> Kolejny etap otwarła klęska Wehrmachtu pod Stalingradem na początku 1943 roku. Jeszcze bardziej wzrosło wówczas zapotrzebowanie na górnośląskich rekrutów i wzrost produkcji przemysłowej. Skłoniło to gauleitera Brachta, wspieranego przed przedstawicieli niemieckiej administracji i kręgów przemysłowych, do kolejny negocjacji z Himmlerem w sprawie poprawy sytuacji III grupy. Tym razem zmierzał do rezygnacji za klauzuli odwołania obywatelstwa dla najbardziej zasłużonych na froncie i w produkcji przemysłowej „trójkowców”. Tu trafił na opór Himmlera, który dopiero pod koniec 1943 roku zgodził się na przyznanie pełnego obywatelstwa 500 osobom z grupy III (w 1944 roku zgodził się na rozszerzenie tego kontyngentu do 1500 osób). Uroczyste nadawanie obywatelstwa było szeroko wykorzystywane przez nazistowską propagandę w roku 1944, a więc w czasie, gdy niepowstrzymanie zbliżała się klęska III Rzeszy. Inną koncesją dla „trójkowców”, jaka miała miejsce była rezygnacja z poddawaniu ich badaniom rasowym. W dalszym ciągu obowiązywały one jednak w przypadku grupy IV.<br /> Akcję wpisów na DVL zakończono jesienią 1943 roku – rozpatrywanie odwołań trwało jednak do końca wojny.<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |-<br /> ! '''Grupa DVL''' !! '''Liczba osób''' !! <br /> |-<br /> | I || 90993<br /> |-<br /> | II || 231082<br /> |-<br /> | III || 994482<br /> |-<br /> | IV || 52780<br /> |-<br /> | Razem || 1377337<br /> |-<br /> | Odrzucone || 68766 (rodzin)<br /> |}<br /> Tabela 1. Wyniki DVL w prowincji górnośląskiej według danych z 1 kwietnia 1944 roku. <br /> ''(Źródło: M. Węcki, Fritz Bracht (1899-1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014, s. 306.)''<br /> <br /> ==KONSEKWENCJE==<br /> <br /> Celem nazistowskiej polityki narodowościowej, której narzędziem była DVL, było odseparowanie ludności uznanej za niemiecką od reszty ludności traktowanej jako rasowo „mniej wartościową”. System praw i przywilejów wiążącym się z uznaniem za Niemców rzeczywiście znacząco poprawiał sytuację ludności wpisanej na DVL w stosunku do ludności polskiej także w przypadku Górnego Śląska. Ceną było, przynajmniej pozorne w przypadku większości osób wpisanych do III i IV grupy DVL, wyrzeczenie się polskości i mniej lub bardziej lojalna postawa wobec okupanta. Kolejną konsekwencją owych „przywilejów” był pobór Górnoślązaków do [[Wehrmachtu]], który na masową skalę rozpoczął się w 1942 roku i trwał do końca wojny. Oblicza się, że około 100 tys. Górnoślązaków wpisanych do III grupy DVL zostało w okresie II wojny światowej zaciągniętych do [[Wehrmachtu]]. Dzisiaj informacje na temat ich losów można uzyskać w wyspecjalizowanych placówkach niemieckich:o losach wojennych i przynależności do poszczególnych oddziałów w [https://www.dd-wast.de/de/startseite.html Die Deutsche Dienststelle (WASt)], a na temat pochówków w [http://www.volksbund.de/home.html Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V.].<br /> Trzeba jednak pamiętać, że drugą stroną „liberalnej” polityki narodowościowej wobec Górnoślązaków był terror. Osoby odmawiające złożenia wniosków, lub żądające uznania ich za Polaków były zagrożone aresztowaniem i wywózką do obozów koncentracyjnych, w najlepszym przypadku zaś wysiedleniem do Generalnego Gubernatorstwa. Wprawdzie w okresie wojny nie przeprowadzono w prowincji górnośląskiej planowanych, masowych wysiedleń Polaków (wyjątkiem były wysiedlenia na Żywiecczyźnie jesienią 1940 roku), wynikało to jednak tylko z sytuacji wojennej Rzeszy – również Polacy byli potrzebni jako robotnicy. Należy tu jeszcze raz podkreślić przymus składania wniosków przez ludność byłego województwa śląskiego. W tej sytuacji dopasowanie się do sytuacji, i podpisanie DVL, jawiło się jako metoda uchronienia się przed grożącymi represjami. Dramatyzm sytuacji Górnoślązaków ilustruje krążący w czasie wojny wierszyk: „Jak nie podpiszesz Twoja wina, zaraz cię wyślą do Oświęcimia, a jak podpiszesz ty stary ośle, zaraz Cię Hitler na [[Ostfront]] pośle”. Należy oczywiście założyć, że część Górnoślązaków uległa fascynacji nazistowską propagandą, zwłaszcza w okresie militarnych sukcesów III Rzeszy, oraz pokusie związanej z przywilejami przysługującymi Niemcom. Uwaga ta dotyczy przede wszystkim członków I i II grupy DVL. Duża część przedstawicieli mniejszości niemieckiej z entuzjazmem współpracowała z reżimem. Taką postawę przyjęła też pewna część grupy III – obecna wiedza nie pozwala jednak na dokładniejsze obliczenie skali tego zjawiska. Źródła niemieckie z okresu wojny jednoznacznie pokazują jednak, że polityka zniemczania Górnoślązaków nie przyniosła zakładanego rezultatu. Świadectwem tego są liczne raporty niemieckie mówiące o ostentacyjnym używaniu przez ludność Górnego Śląska zakazanego języka polskiego oraz słuchaniu zagranicznych stacji radiowych. Zjawisko to narastało szczególnie w ostatnich latach wojny. Władze niemieckie nigdy nie ufały do końca ludność z III grupy DVL bacznie ją obserwując.<br /> Część Górnoślązaków była członkami [[polskiego ruchu oporu|ruch oporu]], który na Górnym Śląsku był narażony na liczne dekonspiracje. Mimo to, działał on przez cały okres wojny, a w jego szeregach znalazły się zarówno osoby uznane za Polaków, jak i wpisane do IV, III, a nawet II grupy DVL.<br /> Konsekwencje DVL nie ograniczyły się do okresu II wojny światowej. W 1945 roku, po przejęciu Górnego Śląska przez komunistyczne władze polskie przeprowadziły akcję repolonizacji tego obszaru. Jednym z jego elementów była rehabilitacja osób wpisanych na DVL.<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Boda-Krężel Zofia, Sprawa volkslisty na Górnym Śląsku, Opole 1978.<br /> #Izdebski Zygmunt, Niemiecka lista narodowa na Górnym Śląsku. Katowice-Wrocław 1946.<br /> #Kaczmarek Ryszard, Górny Śląsk podczas II wojny światowej. Między utopią niemieckiej wspólnoty narodowej a rzeczywistością okupacji na trenach wcielonych do Trzeciej Rzeszy, Katowice 2006.<br /> #Ryszard Kaczmarek, Polacy w Wehrmachcie, Kraków 2010.<br /> #Serwański Edward, Hitlerowska polityka narodowościowa na Górnym Śląsku, Warszawa 1963.<br /> #Mirosław Węcki, Fritz Bracht (1899-1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> ŚBC<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/59698 Zofia Boda-Krężel, Problem niemieckiej listy narodowościowej na Górnym Śląsku w latach 1941 - 1950, Opole 1971]<br /> <br /> K-PBC<br /> <br /> [http://kpbc.umk.pl/publication/55992 Urszula Świątek-Paschke, Trudne decyzje w sprawie podpisania volkslisty, 2011]<br /> <br /> ZBC<br /> <br /> [http://zbc.uz.zgora.pl/publication/3376 Bernadetta Nitschke, Wysiedlenie ludności niemieckiej z Polski w latach 1945-1949, Zielona Góra 1999]<br /> <br /> <br /> [http://www.volksbund.de/pl/volksbund.html?wmode=transparent Niemiecki Związek Ludowy Opieki nad Grobami Wojennymi Kassel]<br /> <br /> [http://www.volksbund.de/home.html Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V.]<br /> <br /> [https://www.dd-wast.de/de/startseite.html Die Deutsche Dienststelle (WASt)]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Niemiecka_Lista_Narodowo%C5%9Bciowa&diff=2707 2015-01-19T13:03:34Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Historia]]<br /> Autor: [[dr Mirosław Węcki]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> ::::::::::::::::::::::::: TOM: 2 (2015) <br /> <br /> <br /> Niemiecka Lista Narodowościowa ([[Deutsche Volksliste|Volkslista]]) – administracyjne narzędzie nazistowskiej polityki narodowościowej na terenach okupowanych przez Trzecią Rzeszę podczas II wojny światowej.<br /> <br /> ==ZAŁOŻENIA I UWARUNKOWANIA NAZISTOWSKIEJ POLITYKI NARODOWOŚCOWEJ NA GÓRNYM ŚLĄSKU W LATACH 1939-1940==<br /> <br /> Jeszcze przed wybuchem II wojny struktura narodowościowa terenów II Rzeczpospolitej stała się obiektem analiz władz nazistowskich. Część obywateli polskich (Górnoślązaków, Mazurów i Kaszubów) uznano wówczas za niemieckie grupy etniczne. Po kampanii wrześniowej zapadła decyzja o anektowaniu zachodnich ziem polskich, wodzących przed 1918 rokiem w skład Niemiec (Pomorze, Wielkopolska, województwo śląskie), do III Rzeszy. Jednym z argumentów propagandowych mających uzasadnić aneksję była rzekoma niemiecka przynależność narodowościowa ich mieszkańców. Aneksja dokonała się na mocy dekretu Adolfa Hitlera z 8 października 1939 roku. Obszar przedwojennego województwa śląskiego wszedł w skład nowoutworzonej jednostki administracyjnej – [[rejencji katowickiej|Rejencja katowicka]] (Regierungsbezirk Kattowitz), która stała się częścią niemieckiej prowincji śląskiej ([[Provinz Schlesien]]). Inną, późniejszą konsekwencją aneksji było przyznanie obywatelstwa członkom mniejszości niemieckiej określanych mianem „Niemców etnicznych” ([[Volksdeutsche]]). Jednocześnie przystąpiono do selekcji narodowościowej i rasowej na terenach anektowanych. Pierwszą próbą urzędowego ustalenia stosunków etnicznych był policyjny spis ludności, zwany popularnie „palcówką” (od odcisku palca, który umieszczano na formularzach spisowych) przeprowadzony na przełomie lat 1939/1940.<br /> <br /> [[Plik:Wyniki „palcówki” na obszarze byłego województwa śląskiego.JPG|900px|thumb|left|Wyniki „palcówki” na obszarze byłego województwa śląskiego. ''Źródło: I. Sroka, Policyjny spis ludności w rejencji katowickiej (17-23 grudnia 1939 roku), „Zaranie Śląskie” 1969, z. 3, s. 368.'']]<br /> <br /> Wyniki spisu na terenie byłego województwa śląskiego okazały się zaskakujące nawet dla władz niemieckich. Masowa deklarowanie narodowości niemieckiej przez ludność tego obszaru wynikała m.in. ze zastraszenia nazistowskim terrorem oraz obawami przed wysiedleniami, które miały objąć Polaków. Przyjęta przez Górnoślązaków strategia „maskowania” była zresztą popierana przez Kościół katolicki, który zyskał w tej mierze akceptacje polskiego rządu emigracyjnego.<br /> Rok 1940 przyniósł kolejny etap realizacji nazistowskiej polityki narodowościowej. Wiązał się on częściowo z narastającym konfliktem pomiędzy poszczególnymi sektorami władzy III Rzeszy. Jeszcze w 1939 roku zadanie germanizacji anektowanych terenów polskich w ciągu 10 lat Hitler powierzył najważniejszym lokalnym przedstawicielom władz partyjnych i państwowych. W przypadku [[Górnego Śląska]] funkcję taką pełnił gauleiter (kierownik okręgu partii nazistowskiej) i nadprezydent prowincji śląskiej – [[Josef Wagner]]. Jeszcze w październiku 1939 roku zwierzchność nad realizacją polityki narodowościowej uzyskał jednak Heinrich Himmler, który został mianowany Komisarzem Rzeszy ds. Umacniania Niemczyzny (Reichskommissar für die Festigung des deutschen Volkstums, w skrócie: RKF). Wagner dążył do masowej germanizacji Górnoślązaków, po usunięciu Polaków i Żydów, opierając się na obowiązującej jeszcze w II Rzeszy polityce „germanizacji ludzi“. Himmler, opierający się na pryncypiach polityki rasowej, dążył do realizacji zarysowanej przez Hitlera zasady „germanizacji ziemi”, co zakładało bardziej restrykcją selekcję narodowościową. Po odwołaniu Wagnera ze Śląska wiosną 1940 roku, przewagę zyskała koncepcja Himmlera. 12 września wydał on weryfikacji i wydzieleniu ludności na wcielonych terenach wschodnich (Erlass für die Überprüfung und Aussonderung der Bevölkerung in den eingegliederten Ostgebieten). Dekret zakładał m.in. możliwość germanizacji około 400-500 tys. mieszkańców pruskiej części byłego województwa śląskiego (określonych mianem [[Wasserpolen]]) oraz 120 tyś. austriackiej części województwa (nazwanych „Ślązakami” - [[Scholnsaken]]). Reszta ludności uznana za Polaków miała zostać wysiedlona do Generalnego Gubernatorstwa (niezależnie od tego dekretu wysiedlenia Polaków i Żydów prowadzono już od 1939 roku). W dekrecie zapowiedziano, że narzędziem administracyjnym selekcji narodowościowej miała być Niemiecka Lista Narodowościowa (Deutsche Volksliste, w skórcie: DVL) – wzorowana na rozwiązaniach wprowadzonych w Wielkopolsce przez gauleitera i namiestnika Arthura Greisera. Istotną rolę w tym procesie miały grać badania rasowe.<br /> <br /> ==PODSTAWY PRAWNE==<br /> <br /> 4 marca 1941 roku ukazało się zarządzenie o Niemieckiej Liście Narodowościowej i niemieckim obywatelstwie na wcielonych terenach wschodnich (Verordnung über die Deutsche Volksliste und die deutsche Staatsangehörigkeit in den eingegliederten Ostgebieten vom 4. März 1941) sygnowane podpisami Wilhelma Fricka (ministra spraw wewnętrznych Rzeszy), Rudolfa Hessa (zastępcy Hitlera) i Heinricha Himmlera (jako RKF). Zarządzenie wprowadzało cztery grupy DVL, do których mieli być wpisywani mieszkańcy terenów wcielonych do III Rzeszy.<br /> Grupa I – była przeznaczona dla członków mniejszości niemieckiej, którzy przed 1939 rokiem byli aktywistami niemieckich organizacji politycznych, kulturalnych i kościelnych. Mieli oni otrzymać obywatelstwo niemieckie z mocą obowiązywania od 26 października 1939 roku. Cieszyli się pełnią praw przysługujących innym obywatelom Rzeszy ([[Reichsdeutsche]]) m.in. mogli być przyjmowani do NSDAP.<br /> Grupa II – do tej grupy wpisywano osoby o niewątpliwej narodowości niemieckiej, które jednak nie należały przed wojną do organizacji mniejszościowych. „Dwójkowcy” otrzymywali obywatelstwo takie same prawa, jak osoby wpisane do grupy I. Wyjątkiem było członkostwo w NSDAP – przyjęcie do partii mogło nastąpić tylko drogą nadania jednostkowego.<br /> Osoby wpisane do I i II grupy otrzymywały dowody osobiste ([[Ausweise der DVL]]) w kolorze niebieski z informacją o nadaniu im niemieckiego obywatelstwa.<br /> Grupa III – w tej grupie miały znaleźć się osoby, które mogły wykazać niemieckie pochodzenie i, pomimo powierzchownej polonizacji, wykazywały cechy gwarantujące ich ponowne zniemczenie. Wpisywać tu miano też osoby żyjące w związkach małżeńskich z Niemcami. Jak wykazała praktyka, grupa ta miała objąć większość rdzennych mieszkańców Górnego Śląska. Byli oni uznawani za ludność o niewykształconej świadomości narodowościowej – za „warstwę pośrednią” (Zwischenschicht), która miała być dopiero „przyciągnięta do Niemczyzny”. W myśl zarządzenia z marca 1941 roku członkowie tej grupy nie otrzymywali niemieckiego (stawały się „podopiecznymi Rzeszy”) obywatelstwa a zakończeniu wojny miały zostać wysiedlone do Niemiec w celu dalszej germanizacji. Ich mienie było konfiskowane i oddawane pod zarząd niemieckich powierników. „Trójkowcy” otrzymywali dowody osobiste w kolorze zielonym.<br /> Grupa IV – miała obejmować osoby pochodzenia niemieckiego, które spolonizowały się i przed 1939 rokiem aktywnie współpracowały z władzami polskimi. Nie otrzymywały one niemieckiego obywatelstwa. Tylko cześć tej grupy miała zasługiwać na zniemczenie i wysiedlenie w tym celu, po badaniach rasowych, do Rzeszy. W nieoficjalnych dokumentach grupa ta była określana mianem „renegatów”. Dowody osobiste grupy IV miały kolor czerwony.<br /> Poza DVL znalazły się osoby uznane za Polaków – miały być one wysiedlone do Generalnego Gubernatorstwa. <br /> Osoby ubiegające się o wpis na volkslistę zostały zobowiązane do wypełnienia kilkustronicowych ankiet (wniosków), które zawierały m.in. pytania o narodowość, wyznanie, wykształcenie, zawód, służbę wojskową, przynależność organizacyjną przed 1939 rokiem. Dane te miały posłużyć władzom niemieckim do oceny przynależności narodowościowej poszczególnych osób. Za podanie fałszywych danych groziły surowe kary.<br /> Realizację nadzorować miał aparat RKF, jednak za jej bezpośrednie przeprowadzenie odpowiadała administracja państwowa i partyjna. W przypadku Górnego Śląska działaniami tymi kierował gauleiter i nadprezydent utworzonej na początku 1941 roku prowincji górnośląskiej ([[Provinz Oberschlesien]]) – [[Fritz Bracht]], który został też mianowany pełnomocnikiem RKF. Organami pierwszej instancji oceniającymi wnioski były ekspozytury DVL ([[Zweigstelle der DVL]]) utworzone przy urzędach niemieckich starostów powiatowych (Landrat). W ich skład, oprócz landratów, wchodzi przedstawiciele NSDAP, policji, nazistowskiej Służby Bezpieczeństwa (SD) oraz mniejszości niemieckiej. dla prowincji górnośląskiej. Wyższym organem odwoławczym były placówki okręgowa ([[Bezirstelle]]) kierowane przez prezydentów rejencji. Najwyższą instancją odwoławczą dla obszaru prowincji górnośląskiej była centralna placówka DVL ([[Zentralstelle der DVL]]), której pracom przewodniczył gauleiter Bracht. Decyzja w sprawie najtrudniejszych przypadków była zarezerwowana dla samego Himmlera.<br /> <br /> ==PRZEBIEG AKCJI SPISÓW NA VOLKSLISTĘ NA GÓRNYM ŚLĄSKU==<br /> <br /> ===Obszar===<br /> <br /> Utworzona w 1941 roku prowincja górnośląska składała się z dwóch rejencji: katowickiej i opolskiej. Rejencja katowicka obejmowała w większości obszary, które przed wybuchem II wojny światowej należały do II Rzeczpospolitej: [[województwo śląskie]], [[Zagłębie Dąbrowskie]] (część przedwojennego województwa kieleckiego) oraz powiat chrzanowski i [[Żywiecczyzna|Żywiec]] (województwo krakowskie). [[Rejencja opolska]] obejmowała tereny [[Górnego Śląska|Górny Śląsk]], które przed 1 września 1939 roku należały do Niemiec – wyjątkiem był powiat blachowieńsko-zawierciański (część przedwojennego powiatu częstochowskiego), który także został anektowany i włączony do [[rejencji opolskiej|Rejencja opolska]]. Zgodnie z założeniami DVL, objęła ona tylko tereny wcielone. Największy rozmiar akacja wpisów osiągnęła na obszarze [[rejencji katowickiej|Rejencja katowicka]], który przed wojną tworzył [[województwo śląskie]], a przed 1922 rokiem był częścią państwa niemieckiego. Obowiązek złożenia wniosku o wpis spoczywał na wszystkich mieszkańcach tego terenu. Dobrowolność składania wniosków obowiązywała natomiast na zamieszkanych w większości przez Polaków terenach prowincji górnośląskiej należących przed wojną do województw częstochowskiego, kieleckiego i krakowskiego. Przymus składania przez Górnoślązaków wniosków o wpis na DVL wiązał się z uznaniem ich za ludność o pochodzeniu niemieckim.<br /> <br /> ===Kolejne etapy===<br /> <br /> Wpisy na DVL rozpoczęły się w prowincji górnośląskiej wiosną 1941 roku. W pierwszym rzędzie objęły one osoby, które znalazły się w grupach I i II. Już w pierwszych miesiącach akcji władze prowincji górnośląskiej podjęły działania zmierzające do złagodzenie przepisów odnośnie osób, które miały być wpisane do III grupy. Przedstawiciele lokalnych władz niemieckich zdawali sobie sprawę, że miała ona objąć większą cześć ludności z terenu byłego województwa śląskiego. W pierwszym rzędzie przekonano Himmlera do rezygnacji z ograniczenia wpisów do narzuconej jeszcze w 1940 roku liczby około 600 tyś. ludzi określonych jako [[Wasserpolen]] i [[Schlonsaken]]. Bracht oraz jego współpracownicy zdawali sobie bowiem sprawę, że pozostawienie poza DVL kilkuset tysięcy ludzi, co wiązało się z ich wysiedleniem, oznaczałoby załamanie gospodarki regionu, którego przemysł miał ogromne znaczenie dla prowadzącej wojnę III Rzeszy. Ten pragmatyczny argument spotkał się z aprobatą Himmlera, który zgodził się na zwiększenie liczby Górnoślązaków, którzy mieli być wpisani na DVL. Zgodził się także na rezygnację z wysiedlenia grupy III do Niemiec po zakończeniu wojny.<br /> Zimą 1941 roku Wehrmacht poniósł klęskę pod Moskwą, co oznaczało, że zaplanowana na kilka miesięcy wojna z ZSRR miała się przedłużyć. W tej sytuacji jeszcze bardziej wzrosło znaczenie górnośląskiego przemysłu dla niemieckiej produkcji zbrojeniowej. Dla nazistowskiej polityki narodowościowej wobec terenów wcielony istotny okazał się także inny czynnik – wykrwawiony Wehrmacht potrzebował uzupełnień. Rekrutów postanowiono pozyskać także na terenach polskich wcielonych do Rzeszy – wśród osób wpisanych do III grupy DVL. Zapadła zatem decyzja o dalszym złagodzeniu postępowania wobec tej części ludności. 31 stycznia 1942 roku wprowadzono poprawkę do rozporządzenia o volksliście, która pozwalała nadać III grupie niemieckie obywatelstwo z możliwością odwołania przez 10 lat (Deutsche Staatsangehörigkeit auf Wiederruf). Mieli oni być jednak bacznie obserwowani przez władze pod kątem ich postępów w „zniemczaniu” i lojalności wobec reżimu. Konieczność zapewnienia lojalności Górnoślązaków, jako robotników i żołnierzy, prowadził do przyznawania im kolejnych koncesji w następnych miesiącach 1942 roku. Znacząco uproszczono wówczas procedury i kryteria związane z wpisami na DVL. Często wpisywano osoby, które wcześnie uznano za Polaków. Miały też miejsce liczne przeszeregowania z grupy IV, nie objętej obowiązkiem służby wojskowej do III. Na wielu polach, zwłaszcza ekonomicznym, właściwie zrównano prawa członków grupy III z innymi obywatelami III Rzeszy. Zrezygnowano m.in. z konfiskat majątków należących do „trójkowców” – po uzyskaniu wpisów zwracano je właścicielom.<br /> Kolejny etap otwarła klęska Wehrmachtu pod Stalingradem na początku 1943 roku. Jeszcze bardziej wzrosło wówczas zapotrzebowanie na górnośląskich rekrutów i wzrost produkcji przemysłowej. Skłoniło to gauleitera Brachta, wspieranego przed przedstawicieli niemieckiej administracji i kręgów przemysłowych, do kolejny negocjacji z Himmlerem w sprawie poprawy sytuacji III grupy. Tym razem zmierzał do rezygnacji za klauzuli odwołania obywatelstwa dla najbardziej zasłużonych na froncie i w produkcji przemysłowej „trójkowców”. Tu trafił na opór Himmlera, który dopiero pod koniec 1943 roku zgodził się na przyznanie pełnego obywatelstwa 500 osobom z grupy III (w 1944 roku zgodził się na rozszerzenie tego kontyngentu do 1500 osób). Uroczyste nadawanie obywatelstwa było szeroko wykorzystywane przez nazistowską propagandę w roku 1944, a więc w czasie, gdy niepowstrzymanie zbliżała się klęska III Rzeszy. Inną koncesją dla „trójkowców”, jaka miała miejsce była rezygnacja z poddawaniu ich badaniom rasowym. W dalszym ciągu obowiązywały one jednak w przypadku grupy IV.<br /> Akcję wpisów na DVL zakończono jesienią 1943 roku – rozpatrywanie odwołań trwało jednak do końca wojny.<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |-<br /> ! '''Grupa DVL''' !! '''Liczba osób''' !! <br /> |-<br /> | I || 90993<br /> |-<br /> | II || 231082<br /> |-<br /> | III || 994482<br /> |-<br /> | IV || 52780<br /> |-<br /> | Razem || 1377337<br /> |-<br /> | Odrzucone || 68766 (rodzin)<br /> |}<br /> Tabela 1. Wyniki DVL w prowincji górnośląskiej według danych z 1 kwietnia 1944 roku. <br /> ''(Źródło: M. Węcki, Fritz Bracht (1899-1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014, s. 306.)''<br /> <br /> ==KONSEKWENCJE==<br /> <br /> Celem nazistowskiej polityki narodowościowej, której narzędziem była DVL, było odseparowanie ludności uznanej za niemiecką od reszty ludności traktowanej jako rasowo „mniej wartościową”. System praw i przywilejów wiążącym się z uznaniem za Niemców rzeczywiście znacząco poprawiał sytuację ludności wpisanej na DVL w stosunku do ludności polskiej także w przypadku Górnego Śląska. Ceną było, przynajmniej pozorne w przypadku większości osób wpisanych do III i IV grupy DVL, wyrzeczenie się polskości i mniej lub bardziej lojalna postawa wobec okupanta. Kolejną konsekwencją owych „przywilejów” był pobór Górnoślązaków do [[Wehrmachtu]], który na masową skalę rozpoczął się w 1942 roku i trwał do końca wojny. Oblicza się, że około 100 tys. Górnoślązaków wpisanych do III grupy DVL zostało w okresie II wojny światowej zaciągniętych do [[Wehrmachtu]]. Dzisiaj informacje na temat ich losów można uzyskać w wyspecjalizowanych placówkach niemieckich:o losach wojennych i przynależności do poszczególnych oddziałów w [https://www.dd-wast.de/de/startseite.html Die Deutsche Dienststelle (WASt)], a na temat pochówków w [http://www.volksbund.de/home.html Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V.].<br /> Trzeba jednak pamiętać, że drugą stroną „liberalnej” polityki narodowościowej wobec Górnoślązaków był terror. Osoby odmawiające złożenia wniosków, lub żądające uznania ich za Polaków były zagrożone aresztowaniem i wywózką do obozów koncentracyjnych, w najlepszym przypadku zaś wysiedleniem do Generalnego Gubernatorstwa. Wprawdzie w okresie wojny nie przeprowadzono w prowincji górnośląskiej planowanych, masowych wysiedleń Polaków (wyjątkiem były wysiedlenia na Żywiecczyźnie jesienią 1940 roku), wynikało to jednak tylko z sytuacji wojennej Rzeszy – również Polacy byli potrzebni jako robotnicy. Należy tu jeszcze raz podkreślić przymus składania wniosków przez ludność byłego województwa śląskiego. W tej sytuacji dopasowanie się do sytuacji, i podpisanie DVL, jawiło się jako metoda uchronienia się przed grożącymi represjami. Dramatyzm sytuacji Górnoślązaków ilustruje krążący w czasie wojny wierszyk: „Jak nie podpiszesz Twoja wina, zaraz cię wyślą do Oświęcimia, a jak podpiszesz ty stary ośle, zaraz Cię Hitler na [[Ostfront]] pośle”. Należy oczywiście założyć, że część Górnoślązaków uległa fascynacji nazistowską propagandą, zwłaszcza w okresie militarnych sukcesów III Rzeszy, oraz pokusie związanej z przywilejami przysługującymi Niemcom. Uwaga ta dotyczy przede wszystkim członków I i II grupy DVL. Duża część przedstawicieli mniejszości niemieckiej z entuzjazmem współpracowała z reżimem. Taką postawę przyjęła też pewna część grupy III – obecna wiedza nie pozwala jednak na dokładniejsze obliczenie skali tego zjawiska. Źródła niemieckie z okresu wojny jednoznacznie pokazują jednak, że polityka zniemczania Górnoślązaków nie przyniosła zakładanego rezultatu. Świadectwem tego są liczne raporty niemieckie mówiące o ostentacyjnym używaniu przez ludność Górnego Śląska zakazanego języka polskiego oraz słuchaniu zagranicznych stacji radiowych. Zjawisko to narastało szczególnie w ostatnich latach wojny. Władze niemieckie nigdy nie ufały do końca ludność z III grupy DVL bacznie ją obserwując.<br /> Część Górnoślązaków była członkami [[polskiego ruchu oporu|ruch oporu]], który na Górnym Śląsku był narażony na liczne dekonspiracje. Mimo to, działał on przez cały okres wojny, a w jego szeregach znalazły się zarówno osoby uznane za Polaków, jak i wpisane do IV, III, a nawet II grupy DVL.<br /> Konsekwencje DVL nie ograniczyły się do okresu II wojny światowej. W 1945 roku, po przejęciu Górnego Śląska przez komunistyczne władze polskie przeprowadziły akcję repolonizacji tego obszaru. Jednym z jego elementów była rehabilitacja osób wpisanych na DVL.<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Boda-Krężel Zofia, Sprawa volkslisty na Górnym Śląsku, Opole 1978.<br /> #Izdebski Zygmunt, Niemiecka lista narodowa na Górnym Śląsku. Katowice-Wrocław 1946.<br /> #Kaczmarek Ryszard, Górny Śląsk podczas II wojny światowej. Między utopią niemieckiej wspólnoty narodowej a rzeczywistością okupacji na trenach wcielonych do Trzeciej Rzeszy, Katowice 2006.<br /> #Ryszard Kaczmarek, Polacy w Wehrmachcie, Kraków 2010.<br /> #Serwański Edward, Hitlerowska polityka narodowościowa na Górnym Śląsku, Warszawa 1963.<br /> #Mirosław Węcki, Fritz Bracht (1899-1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> ŚBC<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/59698 Zofia Boda-Krężel, Problem niemieckiej listy narodowościowej na Górnym Śląsku w latach 1941 - 1950, Opole 1971]<br /> <br /> K-PBC<br /> <br /> [http://kpbc.umk.pl/publication/55992 Urszula Świątek-Paschke, Trudne decyzje w sprawie podpisania volkslisty, 2011]<br /> <br /> ZBC<br /> <br /> [http://zbc.uz.zgora.pl/publication/3376 Bernadetta Nitschke, Wysiedlenie ludności niemieckiej z Polski w latach 1945-1949, Zielona Góra 1999]<br /> <br /> <br /> [http://www.volksbund.de/pl/volksbund.html?wmode=transparent Niemiecki Związek Ludowy Opiekinad Grobami Wojennymi Kassel]<br /> <br /> [http://www.volksbund.de/home.html Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V.]<br /> <br /> [https://www.dd-wast.de/de/startseite.html Die Deutsche Dienststelle (WASt)]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Niemiecka_Lista_Narodowo%C5%9Bciowa&diff=2706 2015-01-19T13:03:08Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Historia]]<br /> Autor: [[dr Mirosław Węcki]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> ::::::::::::::::::::::::: TOM: 2 (2015) <br /> <br /> <br /> Niemiecka Lista Narodowościowa ([[Deutsche Volksliste|Volkslista]]) – administracyjne narzędzie nazistowskiej polityki narodowościowej na terenach okupowanych przez Trzecią Rzeszę podczas II wojny światowej.<br /> <br /> ==ZAŁOŻENIA I UWARUNKOWANIA NAZISTOWSKIEJ POLITYKI NARODOWOŚCOWEJ NA GÓRNYM ŚLĄSKU W LATACH 1939-1940==<br /> <br /> Jeszcze przed wybuchem II wojny struktura narodowościowa terenów II Rzeczpospolitej stała się obiektem analiz władz nazistowskich. Część obywateli polskich (Górnoślązaków, Mazurów i Kaszubów) uznano wówczas za niemieckie grupy etniczne. Po kampanii wrześniowej zapadła decyzja o anektowaniu zachodnich ziem polskich, wodzących przed 1918 rokiem w skład Niemiec (Pomorze, Wielkopolska, województwo śląskie), do III Rzeszy. Jednym z argumentów propagandowych mających uzasadnić aneksję była rzekoma niemiecka przynależność narodowościowa ich mieszkańców. Aneksja dokonała się na mocy dekretu Adolfa Hitlera z 8 października 1939 roku. Obszar przedwojennego województwa śląskiego wszedł w skład nowoutworzonej jednostki administracyjnej – [[rejencji katowickiej|Rejencja katowicka]] (Regierungsbezirk Kattowitz), która stała się częścią niemieckiej prowincji śląskiej ([[Provinz Schlesien]]). Inną, późniejszą konsekwencją aneksji było przyznanie obywatelstwa członkom mniejszości niemieckiej określanych mianem „Niemców etnicznych” ([[Volksdeutsche]]). Jednocześnie przystąpiono do selekcji narodowościowej i rasowej na terenach anektowanych. Pierwszą próbą urzędowego ustalenia stosunków etnicznych był policyjny spis ludności, zwany popularnie „palcówką” (od odcisku palca, który umieszczano na formularzach spisowych) przeprowadzony na przełomie lat 1939/1940.<br /> <br /> [[Plik:Wyniki „palcówki” na obszarze byłego województwa śląskiego.JPG|900px|thumb|left|Wyniki „palcówki” na obszarze byłego województwa śląskiego. ''Źródło: I. Sroka, Policyjny spis ludności w rejencji katowickiej (17-23 grudnia 1939 roku), „Zaranie Śląskie” 1969, z. 3, s. 368.'']]<br /> <br /> Wyniki spisu na terenie byłego województwa śląskiego okazały się zaskakujące nawet dla władz niemieckich. Masowa deklarowanie narodowości niemieckiej przez ludność tego obszaru wynikała m.in. ze zastraszenia nazistowskim terrorem oraz obawami przed wysiedleniami, które miały objąć Polaków. Przyjęta przez Górnoślązaków strategia „maskowania” była zresztą popierana przez Kościół katolicki, który zyskał w tej mierze akceptacje polskiego rządu emigracyjnego.<br /> Rok 1940 przyniósł kolejny etap realizacji nazistowskiej polityki narodowościowej. Wiązał się on częściowo z narastającym konfliktem pomiędzy poszczególnymi sektorami władzy III Rzeszy. Jeszcze w 1939 roku zadanie germanizacji anektowanych terenów polskich w ciągu 10 lat Hitler powierzył najważniejszym lokalnym przedstawicielom władz partyjnych i państwowych. W przypadku [[Górnego Śląska]] funkcję taką pełnił gauleiter (kierownik okręgu partii nazistowskiej) i nadprezydent prowincji śląskiej – [[Josef Wagner]]. Jeszcze w październiku 1939 roku zwierzchność nad realizacją polityki narodowościowej uzyskał jednak Heinrich Himmler, który został mianowany Komisarzem Rzeszy ds. Umacniania Niemczyzny (Reichskommissar für die Festigung des deutschen Volkstums, w skrócie: RKF). Wagner dążył do masowej germanizacji Górnoślązaków, po usunięciu Polaków i Żydów, opierając się na obowiązującej jeszcze w II Rzeszy polityce „germanizacji ludzi“. Himmler, opierający się na pryncypiach polityki rasowej, dążył do realizacji zarysowanej przez Hitlera zasady „germanizacji ziemi”, co zakładało bardziej restrykcją selekcję narodowościową. Po odwołaniu Wagnera ze Śląska wiosną 1940 roku, przewagę zyskała koncepcja Himmlera. 12 września wydał on weryfikacji i wydzieleniu ludności na wcielonych terenach wschodnich (Erlass für die Überprüfung und Aussonderung der Bevölkerung in den eingegliederten Ostgebieten). Dekret zakładał m.in. możliwość germanizacji około 400-500 tys. mieszkańców pruskiej części byłego województwa śląskiego (określonych mianem [[Wasserpolen]]) oraz 120 tyś. austriackiej części województwa (nazwanych „Ślązakami” - [[Scholnsaken]]). Reszta ludności uznana za Polaków miała zostać wysiedlona do Generalnego Gubernatorstwa (niezależnie od tego dekretu wysiedlenia Polaków i Żydów prowadzono już od 1939 roku). W dekrecie zapowiedziano, że narzędziem administracyjnym selekcji narodowościowej miała być Niemiecka Lista Narodowościowa (Deutsche Volksliste, w skórcie: DVL) – wzorowana na rozwiązaniach wprowadzonych w Wielkopolsce przez gauleitera i namiestnika Arthura Greisera. Istotną rolę w tym procesie miały grać badania rasowe.<br /> <br /> ==PODSTAWY PRAWNE==<br /> <br /> 4 marca 1941 roku ukazało się zarządzenie o Niemieckiej Liście Narodowościowej i niemieckim obywatelstwie na wcielonych terenach wschodnich (Verordnung über die Deutsche Volksliste und die deutsche Staatsangehörigkeit in den eingegliederten Ostgebieten vom 4. März 1941) sygnowane podpisami Wilhelma Fricka (ministra spraw wewnętrznych Rzeszy), Rudolfa Hessa (zastępcy Hitlera) i Heinricha Himmlera (jako RKF). Zarządzenie wprowadzało cztery grupy DVL, do których mieli być wpisywani mieszkańcy terenów wcielonych do III Rzeszy.<br /> Grupa I – była przeznaczona dla członków mniejszości niemieckiej, którzy przed 1939 rokiem byli aktywistami niemieckich organizacji politycznych, kulturalnych i kościelnych. Mieli oni otrzymać obywatelstwo niemieckie z mocą obowiązywania od 26 października 1939 roku. Cieszyli się pełnią praw przysługujących innym obywatelom Rzeszy ([[Reichsdeutsche]]) m.in. mogli być przyjmowani do NSDAP.<br /> Grupa II – do tej grupy wpisywano osoby o niewątpliwej narodowości niemieckiej, które jednak nie należały przed wojną do organizacji mniejszościowych. „Dwójkowcy” otrzymywali obywatelstwo takie same prawa, jak osoby wpisane do grupy I. Wyjątkiem było członkostwo w NSDAP – przyjęcie do partii mogło nastąpić tylko drogą nadania jednostkowego.<br /> Osoby wpisane do I i II grupy otrzymywały dowody osobiste ([[Ausweise der DVL]]) w kolorze niebieski z informacją o nadaniu im niemieckiego obywatelstwa.<br /> Grupa III – w tej grupie miały znaleźć się osoby, które mogły wykazać niemieckie pochodzenie i, pomimo powierzchownej polonizacji, wykazywały cechy gwarantujące ich ponowne zniemczenie. Wpisywać tu miano też osoby żyjące w związkach małżeńskich z Niemcami. Jak wykazała praktyka, grupa ta miała objąć większość rdzennych mieszkańców Górnego Śląska. Byli oni uznawani za ludność o niewykształconej świadomości narodowościowej – za „warstwę pośrednią” (Zwischenschicht), która miała być dopiero „przyciągnięta do Niemczyzny”. W myśl zarządzenia z marca 1941 roku członkowie tej grupy nie otrzymywali niemieckiego (stawały się „podopiecznymi Rzeszy”) obywatelstwa a zakończeniu wojny miały zostać wysiedlone do Niemiec w celu dalszej germanizacji. Ich mienie było konfiskowane i oddawane pod zarząd niemieckich powierników. „Trójkowcy” otrzymywali dowody osobiste w kolorze zielonym.<br /> Grupa IV – miała obejmować osoby pochodzenia niemieckiego, które spolonizowały się i przed 1939 rokiem aktywnie współpracowały z władzami polskimi. Nie otrzymywały one niemieckiego obywatelstwa. Tylko cześć tej grupy miała zasługiwać na zniemczenie i wysiedlenie w tym celu, po badaniach rasowych, do Rzeszy. W nieoficjalnych dokumentach grupa ta była określana mianem „renegatów”. Dowody osobiste grupy IV miały kolor czerwony.<br /> Poza DVL znalazły się osoby uznane za Polaków – miały być one wysiedlone do Generalnego Gubernatorstwa. <br /> Osoby ubiegające się o wpis na volkslistę zostały zobowiązane do wypełnienia kilkustronicowych ankiet (wniosków), które zawierały m.in. pytania o narodowość, wyznanie, wykształcenie, zawód, służbę wojskową, przynależność organizacyjną przed 1939 rokiem. Dane te miały posłużyć władzom niemieckim do oceny przynależności narodowościowej poszczególnych osób. Za podanie fałszywych danych groziły surowe kary.<br /> Realizację nadzorować miał aparat RKF, jednak za jej bezpośrednie przeprowadzenie odpowiadała administracja państwowa i partyjna. W przypadku Górnego Śląska działaniami tymi kierował gauleiter i nadprezydent utworzonej na początku 1941 roku prowincji górnośląskiej ([[Provinz Oberschlesien]]) – [[Fritz Bracht]], który został też mianowany pełnomocnikiem RKF. Organami pierwszej instancji oceniającymi wnioski były ekspozytury DVL ([[Zweigstelle der DVL]]) utworzone przy urzędach niemieckich starostów powiatowych (Landrat). W ich skład, oprócz landratów, wchodzi przedstawiciele NSDAP, policji, nazistowskiej Służby Bezpieczeństwa (SD) oraz mniejszości niemieckiej. dla prowincji górnośląskiej. Wyższym organem odwoławczym były placówki okręgowa ([[Bezirstelle]]) kierowane przez prezydentów rejencji. Najwyższą instancją odwoławczą dla obszaru prowincji górnośląskiej była centralna placówka DVL ([[Zentralstelle der DVL]]), której pracom przewodniczył gauleiter Bracht. Decyzja w sprawie najtrudniejszych przypadków była zarezerwowana dla samego Himmlera.<br /> <br /> ==PRZEBIEG AKCJI SPISÓW NA VOLKSLISTĘ NA GÓRNYM ŚLĄSKU==<br /> <br /> ===Obszar===<br /> <br /> Utworzona w 1941 roku prowincja górnośląska składała się z dwóch rejencji: katowickiej i opolskiej. Rejencja katowicka obejmowała w większości obszary, które przed wybuchem II wojny światowej należały do II Rzeczpospolitej: [[województwo śląskie]], [[Zagłębie Dąbrowskie]] (część przedwojennego województwa kieleckiego) oraz powiat chrzanowski i [[Żywiecczyzna|Żywiec]] (województwo krakowskie). [[Rejencja opolska]] obejmowała tereny [[Górnego Śląska|Górny Śląsk]], które przed 1 września 1939 roku należały do Niemiec – wyjątkiem był powiat blachowieńsko-zawierciański (część przedwojennego powiatu częstochowskiego), który także został anektowany i włączony do [[rejencji opolskiej|Rejencja opolska]]. Zgodnie z założeniami DVL, objęła ona tylko tereny wcielone. Największy rozmiar akacja wpisów osiągnęła na obszarze [[rejencji katowickiej|Rejencja katowicka]], który przed wojną tworzył [[województwo śląskie]], a przed 1922 rokiem był częścią państwa niemieckiego. Obowiązek złożenia wniosku o wpis spoczywał na wszystkich mieszkańcach tego terenu. Dobrowolność składania wniosków obowiązywała natomiast na zamieszkanych w większości przez Polaków terenach prowincji górnośląskiej należących przed wojną do województw częstochowskiego, kieleckiego i krakowskiego. Przymus składania przez Górnoślązaków wniosków o wpis na DVL wiązał się z uznaniem ich za ludność o pochodzeniu niemieckim.<br /> <br /> ===Kolejne etapy===<br /> <br /> Wpisy na DVL rozpoczęły się w prowincji górnośląskiej wiosną 1941 roku. W pierwszym rzędzie objęły one osoby, które znalazły się w grupach I i II. Już w pierwszych miesiącach akcji władze prowincji górnośląskiej podjęły działania zmierzające do złagodzenie przepisów odnośnie osób, które miały być wpisane do III grupy. Przedstawiciele lokalnych władz niemieckich zdawali sobie sprawę, że miała ona objąć większą cześć ludności z terenu byłego województwa śląskiego. W pierwszym rzędzie przekonano Himmlera do rezygnacji z ograniczenia wpisów do narzuconej jeszcze w 1940 roku liczby około 600 tyś. ludzi określonych jako [[Wasserpolen]] i [[Schlonsaken]]. Bracht oraz jego współpracownicy zdawali sobie bowiem sprawę, że pozostawienie poza DVL kilkuset tysięcy ludzi, co wiązało się z ich wysiedleniem, oznaczałoby załamanie gospodarki regionu, którego przemysł miał ogromne znaczenie dla prowadzącej wojnę III Rzeszy. Ten pragmatyczny argument spotkał się z aprobatą Himmlera, który zgodził się na zwiększenie liczby Górnoślązaków, którzy mieli być wpisani na DVL. Zgodził się także na rezygnację z wysiedlenia grupy III do Niemiec po zakończeniu wojny.<br /> Zimą 1941 roku Wehrmacht poniósł klęskę pod Moskwą, co oznaczało, że zaplanowana na kilka miesięcy wojna z ZSRR miała się przedłużyć. W tej sytuacji jeszcze bardziej wzrosło znaczenie górnośląskiego przemysłu dla niemieckiej produkcji zbrojeniowej. Dla nazistowskiej polityki narodowościowej wobec terenów wcielony istotny okazał się także inny czynnik – wykrwawiony Wehrmacht potrzebował uzupełnień. Rekrutów postanowiono pozyskać także na terenach polskich wcielonych do Rzeszy – wśród osób wpisanych do III grupy DVL. Zapadła zatem decyzja o dalszym złagodzeniu postępowania wobec tej części ludności. 31 stycznia 1942 roku wprowadzono poprawkę do rozporządzenia o volksliście, która pozwalała nadać III grupie niemieckie obywatelstwo z możliwością odwołania przez 10 lat (Deutsche Staatsangehörigkeit auf Wiederruf). Mieli oni być jednak bacznie obserwowani przez władze pod kątem ich postępów w „zniemczaniu” i lojalności wobec reżimu. Konieczność zapewnienia lojalności Górnoślązaków, jako robotników i żołnierzy, prowadził do przyznawania im kolejnych koncesji w następnych miesiącach 1942 roku. Znacząco uproszczono wówczas procedury i kryteria związane z wpisami na DVL. Często wpisywano osoby, które wcześnie uznano za Polaków. Miały też miejsce liczne przeszeregowania z grupy IV, nie objętej obowiązkiem służby wojskowej do III. Na wielu polach, zwłaszcza ekonomicznym, właściwie zrównano prawa członków grupy III z innymi obywatelami III Rzeszy. Zrezygnowano m.in. z konfiskat majątków należących do „trójkowców” – po uzyskaniu wpisów zwracano je właścicielom.<br /> Kolejny etap otwarła klęska Wehrmachtu pod Stalingradem na początku 1943 roku. Jeszcze bardziej wzrosło wówczas zapotrzebowanie na górnośląskich rekrutów i wzrost produkcji przemysłowej. Skłoniło to gauleitera Brachta, wspieranego przed przedstawicieli niemieckiej administracji i kręgów przemysłowych, do kolejny negocjacji z Himmlerem w sprawie poprawy sytuacji III grupy. Tym razem zmierzał do rezygnacji za klauzuli odwołania obywatelstwa dla najbardziej zasłużonych na froncie i w produkcji przemysłowej „trójkowców”. Tu trafił na opór Himmlera, który dopiero pod koniec 1943 roku zgodził się na przyznanie pełnego obywatelstwa 500 osobom z grupy III (w 1944 roku zgodził się na rozszerzenie tego kontyngentu do 1500 osób). Uroczyste nadawanie obywatelstwa było szeroko wykorzystywane przez nazistowską propagandę w roku 1944, a więc w czasie, gdy niepowstrzymanie zbliżała się klęska III Rzeszy. Inną koncesją dla „trójkowców”, jaka miała miejsce była rezygnacja z poddawaniu ich badaniom rasowym. W dalszym ciągu obowiązywały one jednak w przypadku grupy IV.<br /> Akcję wpisów na DVL zakończono jesienią 1943 roku – rozpatrywanie odwołań trwało jednak do końca wojny.<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |-<br /> ! '''Grupa DVL''' !! '''Liczba osób''' !! <br /> |-<br /> | I || 90993<br /> |-<br /> | II || 231082<br /> |-<br /> | III || 994482<br /> |-<br /> | IV || 52780<br /> |-<br /> | Razem || 1377337<br /> |-<br /> | Odrzucone || 68766 (rodzin)<br /> |}<br /> Tabela 1. Wyniki DVL w prowincji górnośląskiej według danych z 1 kwietnia 1944 roku. <br /> ''(Źródło: M. Węcki, Fritz Bracht (1899-1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014, s. 306.)''<br /> <br /> ==KONSEKWENCJE==<br /> <br /> Celem nazistowskiej polityki narodowościowej, której narzędziem była DVL, było odseparowanie ludności uznanej za niemiecką od reszty ludności traktowanej jako rasowo „mniej wartościową”. System praw i przywilejów wiążącym się z uznaniem za Niemców rzeczywiście znacząco poprawiał sytuację ludności wpisanej na DVL w stosunku do ludności polskiej także w przypadku Górnego Śląska. Ceną było, przynajmniej pozorne w przypadku większości osób wpisanych do III i IV grupy DVL, wyrzeczenie się polskości i mniej lub bardziej lojalna postawa wobec okupanta. Kolejną konsekwencją owych „przywilejów” był pobór Górnoślązaków do [[Wehrmachtu]], który na masową skalę rozpoczął się w 1942 roku i trwał do końca wojny. Oblicza się, że około 100 tys. Górnoślązaków wpisanych do III grupy DVL zostało w okresie II wojny światowej zaciągniętych do [[Wehrmachtu]]. Dzisiaj informacje na temat ich losów można uzyskać w wyspecjalizowanych placówkach niemieckich:o losach wojennych i przynależności do poszczególnych oddziałów w [https://www.dd-wast.de/de/startseite.html Die Deutsche Dienststelle (WASt)], a na temat pochówków w [http://www.volksbund.de/home.html Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V.].<br /> Trzeba jednak pamiętać, że drugą stroną „liberalnej” polityki narodowościowej wobec Górnoślązaków był terror. Osoby odmawiające złożenia wniosków, lub żądające uznania ich za Polaków były zagrożone aresztowaniem i wywózką do obozów koncentracyjnych, w najlepszym przypadku zaś wysiedleniem do Generalnego Gubernatorstwa. Wprawdzie w okresie wojny nie przeprowadzono w prowincji górnośląskiej planowanych, masowych wysiedleń Polaków (wyjątkiem były wysiedlenia na Żywiecczyźnie jesienią 1940 roku), wynikało to jednak tylko z sytuacji wojennej Rzeszy – również Polacy byli potrzebni jako robotnicy. Należy tu jeszcze raz podkreślić przymus składania wniosków przez ludność byłego województwa śląskiego. W tej sytuacji dopasowanie się do sytuacji, i podpisanie DVL, jawiło się jako metoda uchronienia się przed grożącymi represjami. Dramatyzm sytuacji Górnoślązaków ilustruje krążący w czasie wojny wierszyk: „Jak nie podpiszesz Twoja wina, zaraz cię wyślą do Oświęcimia, a jak podpiszesz ty stary ośle, zaraz Cię Hitler na [[Ostfront]] pośle”. Należy oczywiście założyć, że część Górnoślązaków uległa fascynacji nazistowską propagandą, zwłaszcza w okresie militarnych sukcesów III Rzeszy, oraz pokusie związanej z przywilejami przysługującymi Niemcom. Uwaga ta dotyczy przede wszystkim członków I i II grupy DVL. Duża część przedstawicieli mniejszości niemieckiej z entuzjazmem współpracowała z reżimem. Taką postawę przyjęła też pewna część grupy III – obecna wiedza nie pozwala jednak na dokładniejsze obliczenie skali tego zjawiska. Źródła niemieckie z okresu wojny jednoznacznie pokazują jednak, że polityka zniemczania Górnoślązaków nie przyniosła zakładanego rezultatu. Świadectwem tego są liczne raporty niemieckie mówiące o ostentacyjnym używaniu przez ludność Górnego Śląska zakazanego języka polskiego oraz słuchaniu zagranicznych stacji radiowych. Zjawisko to narastało szczególnie w ostatnich latach wojny. Władze niemieckie nigdy nie ufały do końca ludność z III grupy DVL bacznie ją obserwując.<br /> Część Górnoślązaków była członkami [[polskiego ruchu oporu|ruch oporu]], który na Górnym Śląsku był narażony na liczne dekonspiracje. Mimo to, działał on przez cały okres wojny, a w jego szeregach znalazły się zarówno osoby uznane za Polaków, jak i wpisane do IV, III, a nawet II grupy DVL.<br /> Konsekwencje DVL nie ograniczyły się do okresu II wojny światowej. W 1945 roku, po przejęciu Górnego Śląska przez komunistyczne władze polskie przeprowadziły akcję repolonizacji tego obszaru. Jednym z jego elementów była rehabilitacja osób wpisanych na DVL.<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Boda-Krężel Zofia, Sprawa volkslisty na Górnym Śląsku, Opole 1978.<br /> #Izdebski Zygmunt, Niemiecka lista narodowa na Górnym Śląsku. Katowice-Wrocław 1946.<br /> #Kaczmarek Ryszard, Górny Śląsk podczas II wojny światowej. Między utopią niemieckiej wspólnoty narodowej a rzeczywistością okupacji na trenach wcielonych do Trzeciej Rzeszy, Katowice 2006.<br /> #Ryszard Kaczmarek, Polacy w Wehrmachcie, Kraków 2010.<br /> #Serwański Edward, Hitlerowska polityka narodowościowa na Górnym Śląsku, Warszawa 1963.<br /> #Mirosław Węcki, Fritz Bracht (1899-1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> ŚBC<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/59698 Zofia Boda-Krężel, Problem niemieckiej listy narodowościowej na Górnym Śląsku w latach 1941 - 1950, Opole 1971]<br /> <br /> K-PBC<br /> <br /> [http://kpbc.umk.pl/publication/55992 Urszula Świątek-Paschke, Trudne decyzje w sprawie podpisania volkslisty, 2011]<br /> <br /> ZBC<br /> <br /> [http://zbc.uz.zgora.pl/publication/3376 Bernadetta Nitschke, Wysiedlenie ludności niemieckiej z Polski w latach 1945-1949, Zielona Góra 1999]<br /> <br /> [http://www.volksbund.de/pl/volksbund.html?wmode=transparent Niemiecki Związek Ludowy Opiekinad Grobami Wojennymi Kassel]<br /> <br /> [http://www.volksbund.de/home.html Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V.]<br /> <br /> [https://www.dd-wast.de/de/startseite.html Die Deutsche Dienststelle (WASt)]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Niemiecka_Lista_Narodowo%C5%9Bciowa&diff=2705 2015-01-19T13:02:32Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Historia]]<br /> Autor: [[dr Mirosław Węcki]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> ::::::::::::::::::::::::: TOM: 2 (2015) <br /> <br /> <br /> Niemiecka Lista Narodowościowa ([[Deutsche Volksliste|Volkslista]]) – administracyjne narzędzie nazistowskiej polityki narodowościowej na terenach okupowanych przez Trzecią Rzeszę podczas II wojny światowej.<br /> <br /> ==ZAŁOŻENIA I UWARUNKOWANIA NAZISTOWSKIEJ POLITYKI NARODOWOŚCOWEJ NA GÓRNYM ŚLĄSKU W LATACH 1939-1940==<br /> <br /> Jeszcze przed wybuchem II wojny struktura narodowościowa terenów II Rzeczpospolitej stała się obiektem analiz władz nazistowskich. Część obywateli polskich (Górnoślązaków, Mazurów i Kaszubów) uznano wówczas za niemieckie grupy etniczne. Po kampanii wrześniowej zapadła decyzja o anektowaniu zachodnich ziem polskich, wodzących przed 1918 rokiem w skład Niemiec (Pomorze, Wielkopolska, województwo śląskie), do III Rzeszy. Jednym z argumentów propagandowych mających uzasadnić aneksję była rzekoma niemiecka przynależność narodowościowa ich mieszkańców. Aneksja dokonała się na mocy dekretu Adolfa Hitlera z 8 października 1939 roku. Obszar przedwojennego województwa śląskiego wszedł w skład nowoutworzonej jednostki administracyjnej – [[rejencji katowickiej|Rejencja katowicka]] (Regierungsbezirk Kattowitz), która stała się częścią niemieckiej prowincji śląskiej ([[Provinz Schlesien]]). Inną, późniejszą konsekwencją aneksji było przyznanie obywatelstwa członkom mniejszości niemieckiej określanych mianem „Niemców etnicznych” ([[Volksdeutsche]]). Jednocześnie przystąpiono do selekcji narodowościowej i rasowej na terenach anektowanych. Pierwszą próbą urzędowego ustalenia stosunków etnicznych był policyjny spis ludności, zwany popularnie „palcówką” (od odcisku palca, który umieszczano na formularzach spisowych) przeprowadzony na przełomie lat 1939/1940.<br /> <br /> [[Plik:Wyniki „palcówki” na obszarze byłego województwa śląskiego.JPG|900px|thumb|left|Wyniki „palcówki” na obszarze byłego województwa śląskiego. ''Źródło: I. Sroka, Policyjny spis ludności w rejencji katowickiej (17-23 grudnia 1939 roku), „Zaranie Śląskie” 1969, z. 3, s. 368.'']]<br /> <br /> Wyniki spisu na terenie byłego województwa śląskiego okazały się zaskakujące nawet dla władz niemieckich. Masowa deklarowanie narodowości niemieckiej przez ludność tego obszaru wynikała m.in. ze zastraszenia nazistowskim terrorem oraz obawami przed wysiedleniami, które miały objąć Polaków. Przyjęta przez Górnoślązaków strategia „maskowania” była zresztą popierana przez Kościół katolicki, który zyskał w tej mierze akceptacje polskiego rządu emigracyjnego.<br /> Rok 1940 przyniósł kolejny etap realizacji nazistowskiej polityki narodowościowej. Wiązał się on częściowo z narastającym konfliktem pomiędzy poszczególnymi sektorami władzy III Rzeszy. Jeszcze w 1939 roku zadanie germanizacji anektowanych terenów polskich w ciągu 10 lat Hitler powierzył najważniejszym lokalnym przedstawicielom władz partyjnych i państwowych. W przypadku [[Górnego Śląska]] funkcję taką pełnił gauleiter (kierownik okręgu partii nazistowskiej) i nadprezydent prowincji śląskiej – [[Josef Wagner]]. Jeszcze w październiku 1939 roku zwierzchność nad realizacją polityki narodowościowej uzyskał jednak Heinrich Himmler, który został mianowany Komisarzem Rzeszy ds. Umacniania Niemczyzny (Reichskommissar für die Festigung des deutschen Volkstums, w skrócie: RKF). Wagner dążył do masowej germanizacji Górnoślązaków, po usunięciu Polaków i Żydów, opierając się na obowiązującej jeszcze w II Rzeszy polityce „germanizacji ludzi“. Himmler, opierający się na pryncypiach polityki rasowej, dążył do realizacji zarysowanej przez Hitlera zasady „germanizacji ziemi”, co zakładało bardziej restrykcją selekcję narodowościową. Po odwołaniu Wagnera ze Śląska wiosną 1940 roku, przewagę zyskała koncepcja Himmlera. 12 września wydał on weryfikacji i wydzieleniu ludności na wcielonych terenach wschodnich (Erlass für die Überprüfung und Aussonderung der Bevölkerung in den eingegliederten Ostgebieten). Dekret zakładał m.in. możliwość germanizacji około 400-500 tys. mieszkańców pruskiej części byłego województwa śląskiego (określonych mianem [[Wasserpolen]]) oraz 120 tyś. austriackiej części województwa (nazwanych „Ślązakami” - [[Scholnsaken]]). Reszta ludności uznana za Polaków miała zostać wysiedlona do Generalnego Gubernatorstwa (niezależnie od tego dekretu wysiedlenia Polaków i Żydów prowadzono już od 1939 roku). W dekrecie zapowiedziano, że narzędziem administracyjnym selekcji narodowościowej miała być Niemiecka Lista Narodowościowa (Deutsche Volksliste, w skórcie: DVL) – wzorowana na rozwiązaniach wprowadzonych w Wielkopolsce przez gauleitera i namiestnika Arthura Greisera. Istotną rolę w tym procesie miały grać badania rasowe.<br /> <br /> ==PODSTAWY PRAWNE==<br /> <br /> 4 marca 1941 roku ukazało się zarządzenie o Niemieckiej Liście Narodowościowej i niemieckim obywatelstwie na wcielonych terenach wschodnich (Verordnung über die Deutsche Volksliste und die deutsche Staatsangehörigkeit in den eingegliederten Ostgebieten vom 4. März 1941) sygnowane podpisami Wilhelma Fricka (ministra spraw wewnętrznych Rzeszy), Rudolfa Hessa (zastępcy Hitlera) i Heinricha Himmlera (jako RKF). Zarządzenie wprowadzało cztery grupy DVL, do których mieli być wpisywani mieszkańcy terenów wcielonych do III Rzeszy.<br /> Grupa I – była przeznaczona dla członków mniejszości niemieckiej, którzy przed 1939 rokiem byli aktywistami niemieckich organizacji politycznych, kulturalnych i kościelnych. Mieli oni otrzymać obywatelstwo niemieckie z mocą obowiązywania od 26 października 1939 roku. Cieszyli się pełnią praw przysługujących innym obywatelom Rzeszy ([[Reichsdeutsche]]) m.in. mogli być przyjmowani do NSDAP.<br /> Grupa II – do tej grupy wpisywano osoby o niewątpliwej narodowości niemieckiej, które jednak nie należały przed wojną do organizacji mniejszościowych. „Dwójkowcy” otrzymywali obywatelstwo takie same prawa, jak osoby wpisane do grupy I. Wyjątkiem było członkostwo w NSDAP – przyjęcie do partii mogło nastąpić tylko drogą nadania jednostkowego.<br /> Osoby wpisane do I i II grupy otrzymywały dowody osobiste ([[Ausweise der DVL]]) w kolorze niebieski z informacją o nadaniu im niemieckiego obywatelstwa.<br /> Grupa III – w tej grupie miały znaleźć się osoby, które mogły wykazać niemieckie pochodzenie i, pomimo powierzchownej polonizacji, wykazywały cechy gwarantujące ich ponowne zniemczenie. Wpisywać tu miano też osoby żyjące w związkach małżeńskich z Niemcami. Jak wykazała praktyka, grupa ta miała objąć większość rdzennych mieszkańców Górnego Śląska. Byli oni uznawani za ludność o niewykształconej świadomości narodowościowej – za „warstwę pośrednią” (Zwischenschicht), która miała być dopiero „przyciągnięta do Niemczyzny”. W myśl zarządzenia z marca 1941 roku członkowie tej grupy nie otrzymywali niemieckiego (stawały się „podopiecznymi Rzeszy”) obywatelstwa a zakończeniu wojny miały zostać wysiedlone do Niemiec w celu dalszej germanizacji. Ich mienie było konfiskowane i oddawane pod zarząd niemieckich powierników. „Trójkowcy” otrzymywali dowody osobiste w kolorze zielonym.<br /> Grupa IV – miała obejmować osoby pochodzenia niemieckiego, które spolonizowały się i przed 1939 rokiem aktywnie współpracowały z władzami polskimi. Nie otrzymywały one niemieckiego obywatelstwa. Tylko cześć tej grupy miała zasługiwać na zniemczenie i wysiedlenie w tym celu, po badaniach rasowych, do Rzeszy. W nieoficjalnych dokumentach grupa ta była określana mianem „renegatów”. Dowody osobiste grupy IV miały kolor czerwony.<br /> Poza DVL znalazły się osoby uznane za Polaków – miały być one wysiedlone do Generalnego Gubernatorstwa. <br /> Osoby ubiegające się o wpis na volkslistę zostały zobowiązane do wypełnienia kilkustronicowych ankiet (wniosków), które zawierały m.in. pytania o narodowość, wyznanie, wykształcenie, zawód, służbę wojskową, przynależność organizacyjną przed 1939 rokiem. Dane te miały posłużyć władzom niemieckim do oceny przynależności narodowościowej poszczególnych osób. Za podanie fałszywych danych groziły surowe kary.<br /> Realizację nadzorować miał aparat RKF, jednak za jej bezpośrednie przeprowadzenie odpowiadała administracja państwowa i partyjna. W przypadku Górnego Śląska działaniami tymi kierował gauleiter i nadprezydent utworzonej na początku 1941 roku prowincji górnośląskiej ([[Provinz Oberschlesien]]) – [[Fritz Bracht]], który został też mianowany pełnomocnikiem RKF. Organami pierwszej instancji oceniającymi wnioski były ekspozytury DVL ([[Zweigstelle der DVL]]) utworzone przy urzędach niemieckich starostów powiatowych (Landrat). W ich skład, oprócz landratów, wchodzi przedstawiciele NSDAP, policji, nazistowskiej Służby Bezpieczeństwa (SD) oraz mniejszości niemieckiej. dla prowincji górnośląskiej. Wyższym organem odwoławczym były placówki okręgowa ([[Bezirstelle]]) kierowane przez prezydentów rejencji. Najwyższą instancją odwoławczą dla obszaru prowincji górnośląskiej była centralna placówka DVL ([[Zentralstelle der DVL]]), której pracom przewodniczył gauleiter Bracht. Decyzja w sprawie najtrudniejszych przypadków była zarezerwowana dla samego Himmlera.<br /> <br /> ==PRZEBIEG AKCJI SPISÓW NA VOLKSLISTĘ NA GÓRNYM ŚLĄSKU==<br /> <br /> ===Obszar===<br /> <br /> Utworzona w 1941 roku prowincja górnośląska składała się z dwóch rejencji: katowickiej i opolskiej. Rejencja katowicka obejmowała w większości obszary, które przed wybuchem II wojny światowej należały do II Rzeczpospolitej: [[województwo śląskie]], [[Zagłębie Dąbrowskie]] (część przedwojennego województwa kieleckiego) oraz powiat chrzanowski i [[Żywiecczyzna|Żywiec]] (województwo krakowskie). [[Rejencja opolska]] obejmowała tereny [[Górnego Śląska|Górny Śląsk]], które przed 1 września 1939 roku należały do Niemiec – wyjątkiem był powiat blachowieńsko-zawierciański (część przedwojennego powiatu częstochowskiego), który także został anektowany i włączony do [[rejencji opolskiej|Rejencja opolska]]. Zgodnie z założeniami DVL, objęła ona tylko tereny wcielone. Największy rozmiar akacja wpisów osiągnęła na obszarze [[rejencji katowickiej|Rejencja katowicka]], który przed wojną tworzył [[województwo śląskie]], a przed 1922 rokiem był częścią państwa niemieckiego. Obowiązek złożenia wniosku o wpis spoczywał na wszystkich mieszkańcach tego terenu. Dobrowolność składania wniosków obowiązywała natomiast na zamieszkanych w większości przez Polaków terenach prowincji górnośląskiej należących przed wojną do województw częstochowskiego, kieleckiego i krakowskiego. Przymus składania przez Górnoślązaków wniosków o wpis na DVL wiązał się z uznaniem ich za ludność o pochodzeniu niemieckim.<br /> <br /> ===Kolejne etapy===<br /> <br /> Wpisy na DVL rozpoczęły się w prowincji górnośląskiej wiosną 1941 roku. W pierwszym rzędzie objęły one osoby, które znalazły się w grupach I i II. Już w pierwszych miesiącach akcji władze prowincji górnośląskiej podjęły działania zmierzające do złagodzenie przepisów odnośnie osób, które miały być wpisane do III grupy. Przedstawiciele lokalnych władz niemieckich zdawali sobie sprawę, że miała ona objąć większą cześć ludności z terenu byłego województwa śląskiego. W pierwszym rzędzie przekonano Himmlera do rezygnacji z ograniczenia wpisów do narzuconej jeszcze w 1940 roku liczby około 600 tyś. ludzi określonych jako [[Wasserpolen]] i [[Schlonsaken]]. Bracht oraz jego współpracownicy zdawali sobie bowiem sprawę, że pozostawienie poza DVL kilkuset tysięcy ludzi, co wiązało się z ich wysiedleniem, oznaczałoby załamanie gospodarki regionu, którego przemysł miał ogromne znaczenie dla prowadzącej wojnę III Rzeszy. Ten pragmatyczny argument spotkał się z aprobatą Himmlera, który zgodził się na zwiększenie liczby Górnoślązaków, którzy mieli być wpisani na DVL. Zgodził się także na rezygnację z wysiedlenia grupy III do Niemiec po zakończeniu wojny.<br /> Zimą 1941 roku Wehrmacht poniósł klęskę pod Moskwą, co oznaczało, że zaplanowana na kilka miesięcy wojna z ZSRR miała się przedłużyć. W tej sytuacji jeszcze bardziej wzrosło znaczenie górnośląskiego przemysłu dla niemieckiej produkcji zbrojeniowej. Dla nazistowskiej polityki narodowościowej wobec terenów wcielony istotny okazał się także inny czynnik – wykrwawiony Wehrmacht potrzebował uzupełnień. Rekrutów postanowiono pozyskać także na terenach polskich wcielonych do Rzeszy – wśród osób wpisanych do III grupy DVL. Zapadła zatem decyzja o dalszym złagodzeniu postępowania wobec tej części ludności. 31 stycznia 1942 roku wprowadzono poprawkę do rozporządzenia o volksliście, która pozwalała nadać III grupie niemieckie obywatelstwo z możliwością odwołania przez 10 lat (Deutsche Staatsangehörigkeit auf Wiederruf). Mieli oni być jednak bacznie obserwowani przez władze pod kątem ich postępów w „zniemczaniu” i lojalności wobec reżimu. Konieczność zapewnienia lojalności Górnoślązaków, jako robotników i żołnierzy, prowadził do przyznawania im kolejnych koncesji w następnych miesiącach 1942 roku. Znacząco uproszczono wówczas procedury i kryteria związane z wpisami na DVL. Często wpisywano osoby, które wcześnie uznano za Polaków. Miały też miejsce liczne przeszeregowania z grupy IV, nie objętej obowiązkiem służby wojskowej do III. Na wielu polach, zwłaszcza ekonomicznym, właściwie zrównano prawa członków grupy III z innymi obywatelami III Rzeszy. Zrezygnowano m.in. z konfiskat majątków należących do „trójkowców” – po uzyskaniu wpisów zwracano je właścicielom.<br /> Kolejny etap otwarła klęska Wehrmachtu pod Stalingradem na początku 1943 roku. Jeszcze bardziej wzrosło wówczas zapotrzebowanie na górnośląskich rekrutów i wzrost produkcji przemysłowej. Skłoniło to gauleitera Brachta, wspieranego przed przedstawicieli niemieckiej administracji i kręgów przemysłowych, do kolejny negocjacji z Himmlerem w sprawie poprawy sytuacji III grupy. Tym razem zmierzał do rezygnacji za klauzuli odwołania obywatelstwa dla najbardziej zasłużonych na froncie i w produkcji przemysłowej „trójkowców”. Tu trafił na opór Himmlera, który dopiero pod koniec 1943 roku zgodził się na przyznanie pełnego obywatelstwa 500 osobom z grupy III (w 1944 roku zgodził się na rozszerzenie tego kontyngentu do 1500 osób). Uroczyste nadawanie obywatelstwa było szeroko wykorzystywane przez nazistowską propagandę w roku 1944, a więc w czasie, gdy niepowstrzymanie zbliżała się klęska III Rzeszy. Inną koncesją dla „trójkowców”, jaka miała miejsce była rezygnacja z poddawaniu ich badaniom rasowym. W dalszym ciągu obowiązywały one jednak w przypadku grupy IV.<br /> Akcję wpisów na DVL zakończono jesienią 1943 roku – rozpatrywanie odwołań trwało jednak do końca wojny.<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |-<br /> ! '''Grupa DVL''' !! '''Liczba osób''' !! <br /> |-<br /> | I || 90993<br /> |-<br /> | II || 231082<br /> |-<br /> | III || 994482<br /> |-<br /> | IV || 52780<br /> |-<br /> | Razem || 1377337<br /> |-<br /> | Odrzucone || 68766 (rodzin)<br /> |}<br /> Tabela 1. Wyniki DVL w prowincji górnośląskiej według danych z 1 kwietnia 1944 roku. <br /> ''(Źródło: M. Węcki, Fritz Bracht (1899-1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014, s. 306.)''<br /> <br /> ==KONSEKWENCJE==<br /> <br /> Celem nazistowskiej polityki narodowościowej, której narzędziem była DVL, było odseparowanie ludności uznanej za niemiecką od reszty ludności traktowanej jako rasowo „mniej wartościową”. System praw i przywilejów wiążącym się z uznaniem za Niemców rzeczywiście znacząco poprawiał sytuację ludności wpisanej na DVL w stosunku do ludności polskiej także w przypadku Górnego Śląska. Ceną było, przynajmniej pozorne w przypadku większości osób wpisanych do III i IV grupy DVL, wyrzeczenie się polskości i mniej lub bardziej lojalna postawa wobec okupanta. Kolejną konsekwencją owych „przywilejów” był pobór Górnoślązaków do [[Wehrmachtu]], który na masową skalę rozpoczął się w 1942 roku i trwał do końca wojny. Oblicza się, że około 100 tys. Górnoślązaków wpisanych do III grupy DVL zostało w okresie II wojny światowej zaciągniętych do [[Wehrmachtu]]. Dzisiaj informacje na temat ich losów można uzyskać w wyspecjalizowanych placówkach niemieckich:o losach wojennych i przynależności do poszczególnych oddziałów w [https://www.dd-wast.de/de/startseite.html Die Deutsche Dienststelle (WASt)], a na temat pochówków w [http://www.volksbund.de/home.html Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V.].<br /> Trzeba jednak pamiętać, że drugą stroną „liberalnej” polityki narodowościowej wobec Górnoślązaków był terror. Osoby odmawiające złożenia wniosków, lub żądające uznania ich za Polaków były zagrożone aresztowaniem i wywózką do obozów koncentracyjnych, w najlepszym przypadku zaś wysiedleniem do Generalnego Gubernatorstwa. Wprawdzie w okresie wojny nie przeprowadzono w prowincji górnośląskiej planowanych, masowych wysiedleń Polaków (wyjątkiem były wysiedlenia na Żywiecczyźnie jesienią 1940 roku), wynikało to jednak tylko z sytuacji wojennej Rzeszy – również Polacy byli potrzebni jako robotnicy. Należy tu jeszcze raz podkreślić przymus składania wniosków przez ludność byłego województwa śląskiego. W tej sytuacji dopasowanie się do sytuacji, i podpisanie DVL, jawiło się jako metoda uchronienia się przed grożącymi represjami. Dramatyzm sytuacji Górnoślązaków ilustruje krążący w czasie wojny wierszyk: „Jak nie podpiszesz Twoja wina, zaraz cię wyślą do Oświęcimia, a jak podpiszesz ty stary ośle, zaraz Cię Hitler na [[Ostfront]] pośle”. Należy oczywiście założyć, że część Górnoślązaków uległa fascynacji nazistowską propagandą, zwłaszcza w okresie militarnych sukcesów III Rzeszy, oraz pokusie związanej z przywilejami przysługującymi Niemcom. Uwaga ta dotyczy przede wszystkim członków I i II grupy DVL. Duża część przedstawicieli mniejszości niemieckiej z entuzjazmem współpracowała z reżimem. Taką postawę przyjęła też pewna część grupy III – obecna wiedza nie pozwala jednak na dokładniejsze obliczenie skali tego zjawiska. Źródła niemieckie z okresu wojny jednoznacznie pokazują jednak, że polityka zniemczania Górnoślązaków nie przyniosła zakładanego rezultatu. Świadectwem tego są liczne raporty niemieckie mówiące o ostentacyjnym używaniu przez ludność Górnego Śląska zakazanego języka polskiego oraz słuchaniu zagranicznych stacji radiowych. Zjawisko to narastało szczególnie w ostatnich latach wojny. Władze niemieckie nigdy nie ufały do końca ludność z III grupy DVL bacznie ją obserwując.<br /> Część Górnoślązaków była członkami [[polskiego ruchu oporu|ruch oporu]], który na Górnym Śląsku był narażony na liczne dekonspiracje. Mimo to, działał on przez cały okres wojny, a w jego szeregach znalazły się zarówno osoby uznane za Polaków, jak i wpisane do IV, III, a nawet II grupy DVL.<br /> Konsekwencje DVL nie ograniczyły się do okresu II wojny światowej. W 1945 roku, po przejęciu Górnego Śląska przez komunistyczne władze polskie przeprowadziły akcję repolonizacji tego obszaru. Jednym z jego elementów była rehabilitacja osób wpisanych na DVL.<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Boda-Krężel Zofia, Sprawa volkslisty na Górnym Śląsku, Opole 1978.<br /> #Izdebski Zygmunt, Niemiecka lista narodowa na Górnym Śląsku. Katowice-Wrocław 1946.<br /> #Kaczmarek Ryszard, Górny Śląsk podczas II wojny światowej. Między utopią niemieckiej wspólnoty narodowej a rzeczywistością okupacji na trenach wcielonych do Trzeciej Rzeszy, Katowice 2006.<br /> #Ryszard Kaczmarek, Polacy w Wehrmachcie, Kraków 2010.<br /> #Serwański Edward, Hitlerowska polityka narodowościowa na Górnym Śląsku, Warszawa 1963.<br /> #Mirosław Węcki, Fritz Bracht (1899-1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> ŚBC<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/59698 Zofia Boda-Krężel, Problem niemieckiej listy narodowościowej na Górnym Śląsku w latach 1941 - 1950, Opole 1971]<br /> <br /> K-PBC<br /> <br /> [http://kpbc.umk.pl/publication/55992 Urszula Świątek-Paschke, Trudne decyzje w sprawie podpisania volkslisty, 2011]<br /> <br /> ZBC<br /> <br /> [http://zbc.uz.zgora.pl/publication/3376 Bernadetta Nitschke, Wysiedlenie ludności niemieckiej z Polski w latach 1945-1949, Zielona Góra 1999]<br /> <br /> [http://www.volksbund.de/pl/volksbund.html?wmode=transparent Niemiecki Związek Ludowy Opieki<br /> nad Grobami Wojennymi Kassel]<br /> <br /> [http://www.volksbund.de/home.html Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V.]<br /> <br /> [https://www.dd-wast.de/de/startseite.html Die Deutsche Dienststelle (WASt)]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Niemiecka_Lista_Narodowo%C5%9Bciowa&diff=2704 2015-01-19T11:26:52Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Historia]]<br /> Autor: [[dr Mirosław Węcki]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> ::::::::::::::::::::::::: TOM: 2 (2015) <br /> <br /> <br /> Niemiecka Lista Narodowościowa ([[Deutsche Volksliste|Volkslista]]) – administracyjne narzędzie nazistowskiej polityki narodowościowej na terenach okupowanych przez Trzecią Rzeszę podczas II wojny światowej.<br /> <br /> ==ZAŁOŻENIA I UWARUNKOWANIA NAZISTOWSKIEJ POLITYKI NARODOWOŚCOWEJ NA GÓRNYM ŚLĄSKU W LATACH 1939-1940==<br /> <br /> Jeszcze przed wybuchem II wojny struktura narodowościowa terenów II Rzeczpospolitej stała się obiektem analiz władz nazistowskich. Część obywateli polskich (Górnoślązaków, Mazurów i Kaszubów) uznano wówczas za niemieckie grupy etniczne. Po kampanii wrześniowej zapadła decyzja o anektowaniu zachodnich ziem polskich, wodzących przed 1918 rokiem w skład Niemiec (Pomorze, Wielkopolska, województwo śląskie), do III Rzeszy. Jednym z argumentów propagandowych mających uzasadnić aneksję była rzekoma niemiecka przynależność narodowościowa ich mieszkańców. Aneksja dokonała się na mocy dekretu Adolfa Hitlera z 8 października 1939 roku. Obszar przedwojennego województwa śląskiego wszedł w skład nowoutworzonej jednostki administracyjnej – [[rejencji katowickiej|Rejencja katowicka]] (Regierungsbezirk Kattowitz), która stała się częścią niemieckiej prowincji śląskiej ([[Provinz Schlesien]]). Inną, późniejszą konsekwencją aneksji było przyznanie obywatelstwa członkom mniejszości niemieckiej określanych mianem „Niemców etnicznych” ([[Volksdeutsche]]). Jednocześnie przystąpiono do selekcji narodowościowej i rasowej na terenach anektowanych. Pierwszą próbą urzędowego ustalenia stosunków etnicznych był policyjny spis ludności, zwany popularnie „palcówką” (od odcisku palca, który umieszczano na formularzach spisowych) przeprowadzony na przełomie lat 1939/1940.<br /> <br /> [[Plik:Wyniki „palcówki” na obszarze byłego województwa śląskiego.JPG|900px|thumb|left|Wyniki „palcówki” na obszarze byłego województwa śląskiego. ''Źródło: I. Sroka, Policyjny spis ludności w rejencji katowickiej (17-23 grudnia 1939 roku), „Zaranie Śląskie” 1969, z. 3, s. 368.'']]<br /> <br /> Wyniki spisu na terenie byłego województwa śląskiego okazały się zaskakujące nawet dla władz niemieckich. Masowa deklarowanie narodowości niemieckiej przez ludność tego obszaru wynikała m.in. ze zastraszenia nazistowskim terrorem oraz obawami przed wysiedleniami, które miały objąć Polaków. Przyjęta przez Górnoślązaków strategia „maskowania” była zresztą popierana przez Kościół katolicki, który zyskał w tej mierze akceptacje polskiego rządu emigracyjnego.<br /> Rok 1940 przyniósł kolejny etap realizacji nazistowskiej polityki narodowościowej. Wiązał się on częściowo z narastającym konfliktem pomiędzy poszczególnymi sektorami władzy III Rzeszy. Jeszcze w 1939 roku zadanie germanizacji anektowanych terenów polskich w ciągu 10 lat Hitler powierzył najważniejszym lokalnym przedstawicielom władz partyjnych i państwowych. W przypadku [[Górnego Śląska]] funkcję taką pełnił gauleiter (kierownik okręgu partii nazistowskiej) i nadprezydent prowincji śląskiej – [[Josef Wagner]]. Jeszcze w październiku 1939 roku zwierzchność nad realizacją polityki narodowościowej uzyskał jednak Heinrich Himmler, który został mianowany Komisarzem Rzeszy ds. Umacniania Niemczyzny (Reichskommissar für die Festigung des deutschen Volkstums, w skrócie: RKF). Wagner dążył do masowej germanizacji Górnoślązaków, po usunięciu Polaków i Żydów, opierając się na obowiązującej jeszcze w II Rzeszy polityce „germanizacji ludzi“. Himmler, opierający się na pryncypiach polityki rasowej, dążył do realizacji zarysowanej przez Hitlera zasady „germanizacji ziemi”, co zakładało bardziej restrykcją selekcję narodowościową. Po odwołaniu Wagnera ze Śląska wiosną 1940 roku, przewagę zyskała koncepcja Himmlera. 12 września wydał on weryfikacji i wydzieleniu ludności na wcielonych terenach wschodnich (Erlass für die Überprüfung und Aussonderung der Bevölkerung in den eingegliederten Ostgebieten). Dekret zakładał m.in. możliwość germanizacji około 400-500 tys. mieszkańców pruskiej części byłego województwa śląskiego (określonych mianem [[Wasserpolen]]) oraz 120 tyś. austriackiej części województwa (nazwanych „Ślązakami” - [[Scholnsaken]]). Reszta ludności uznana za Polaków miała zostać wysiedlona do Generalnego Gubernatorstwa (niezależnie od tego dekretu wysiedlenia Polaków i Żydów prowadzono już od 1939 roku). W dekrecie zapowiedziano, że narzędziem administracyjnym selekcji narodowościowej miała być Niemiecka Lista Narodowościowa (Deutsche Volksliste, w skórcie: DVL) – wzorowana na rozwiązaniach wprowadzonych w Wielkopolsce przez gauleitera i namiestnika Arthura Greisera. Istotną rolę w tym procesie miały grać badania rasowe.<br /> <br /> ==PODSTAWY PRAWNE==<br /> <br /> 4 marca 1941 roku ukazało się zarządzenie o Niemieckiej Liście Narodowościowej i niemieckim obywatelstwie na wcielonych terenach wschodnich (Verordnung über die Deutsche Volksliste und die deutsche Staatsangehörigkeit in den eingegliederten Ostgebieten vom 4. März 1941) sygnowane podpisami Wilhelma Fricka (ministra spraw wewnętrznych Rzeszy), Rudolfa Hessa (zastępcy Hitlera) i Heinricha Himmlera (jako RKF). Zarządzenie wprowadzało cztery grupy DVL, do których mieli być wpisywani mieszkańcy terenów wcielonych do III Rzeszy.<br /> Grupa I – była przeznaczona dla członków mniejszości niemieckiej, którzy przed 1939 rokiem byli aktywistami niemieckich organizacji politycznych, kulturalnych i kościelnych. Mieli oni otrzymać obywatelstwo niemieckie z mocą obowiązywania od 26 października 1939 roku. Cieszyli się pełnią praw przysługujących innym obywatelom Rzeszy ([[Reichsdeutsche]]) m.in. mogli być przyjmowani do NSDAP.<br /> Grupa II – do tej grupy wpisywano osoby o niewątpliwej narodowości niemieckiej, które jednak nie należały przed wojną do organizacji mniejszościowych. „Dwójkowcy” otrzymywali obywatelstwo takie same prawa, jak osoby wpisane do grupy I. Wyjątkiem było członkostwo w NSDAP – przyjęcie do partii mogło nastąpić tylko drogą nadania jednostkowego.<br /> Osoby wpisane do I i II grupy otrzymywały dowody osobiste ([[Ausweise der DVL]]) w kolorze niebieski z informacją o nadaniu im niemieckiego obywatelstwa.<br /> Grupa III – w tej grupie miały znaleźć się osoby, które mogły wykazać niemieckie pochodzenie i, pomimo powierzchownej polonizacji, wykazywały cechy gwarantujące ich ponowne zniemczenie. Wpisywać tu miano też osoby żyjące w związkach małżeńskich z Niemcami. Jak wykazała praktyka, grupa ta miała objąć większość rdzennych mieszkańców Górnego Śląska. Byli oni uznawani za ludność o niewykształconej świadomości narodowościowej – za „warstwę pośrednią” (Zwischenschicht), która miała być dopiero „przyciągnięta do Niemczyzny”. W myśl zarządzenia z marca 1941 roku członkowie tej grupy nie otrzymywali niemieckiego (stawały się „podopiecznymi Rzeszy”) obywatelstwa a zakończeniu wojny miały zostać wysiedlone do Niemiec w celu dalszej germanizacji. Ich mienie było konfiskowane i oddawane pod zarząd niemieckich powierników. „Trójkowcy” otrzymywali dowody osobiste w kolorze zielonym.<br /> Grupa IV – miała obejmować osoby pochodzenia niemieckiego, które spolonizowały się i przed 1939 rokiem aktywnie współpracowały z władzami polskimi. Nie otrzymywały one niemieckiego obywatelstwa. Tylko cześć tej grupy miała zasługiwać na zniemczenie i wysiedlenie w tym celu, po badaniach rasowych, do Rzeszy. W nieoficjalnych dokumentach grupa ta była określana mianem „renegatów”. Dowody osobiste grupy IV miały kolor czerwony.<br /> Poza DVL znalazły się osoby uznane za Polaków – miały być one wysiedlone do Generalnego Gubernatorstwa. <br /> Osoby ubiegające się o wpis na volkslistę zostały zobowiązane do wypełnienia kilkustronicowych ankiet (wniosków), które zawierały m.in. pytania o narodowość, wyznanie, wykształcenie, zawód, służbę wojskową, przynależność organizacyjną przed 1939 rokiem. Dane te miały posłużyć władzom niemieckim do oceny przynależności narodowościowej poszczególnych osób. Za podanie fałszywych danych groziły surowe kary.<br /> Realizację nadzorować miał aparat RKF, jednak za jej bezpośrednie przeprowadzenie odpowiadała administracja państwowa i partyjna. W przypadku Górnego Śląska działaniami tymi kierował gauleiter i nadprezydent utworzonej na początku 1941 roku prowincji górnośląskiej ([[Provinz Oberschlesien]]) – [[Fritz Bracht]], który został też mianowany pełnomocnikiem RKF. Organami pierwszej instancji oceniającymi wnioski były ekspozytury DVL ([[Zweigstelle der DVL]]) utworzone przy urzędach niemieckich starostów powiatowych (Landrat). W ich skład, oprócz landratów, wchodzi przedstawiciele NSDAP, policji, nazistowskiej Służby Bezpieczeństwa (SD) oraz mniejszości niemieckiej. dla prowincji górnośląskiej. Wyższym organem odwoławczym były placówki okręgowa ([[Bezirstelle]]) kierowane przez prezydentów rejencji. Najwyższą instancją odwoławczą dla obszaru prowincji górnośląskiej była centralna placówka DVL ([[Zentralstelle der DVL]]), której pracom przewodniczył gauleiter Bracht. Decyzja w sprawie najtrudniejszych przypadków była zarezerwowana dla samego Himmlera.<br /> <br /> ==PRZEBIEG AKCJI SPISÓW NA VOLKSLISTĘ NA GÓRNYM ŚLĄSKU==<br /> <br /> ===Obszar===<br /> <br /> Utworzona w 1941 roku prowincja górnośląska składała się z dwóch rejencji: katowickiej i opolskiej. Rejencja katowicka obejmowała w większości obszary, które przed wybuchem II wojny światowej należały do II Rzeczpospolitej: [[województwo śląskie]], [[Zagłębie Dąbrowskie]] (część przedwojennego województwa kieleckiego) oraz powiat chrzanowski i [[Żywiecczyzna|Żywiec]] (województwo krakowskie). [[Rejencja opolska]] obejmowała tereny [[Górnego Śląska|Górny Śląsk]], które przed 1 września 1939 roku należały do Niemiec – wyjątkiem był powiat blachowieńsko-zawierciański (część przedwojennego powiatu częstochowskiego), który także został anektowany i włączony do [[rejencji opolskiej|Rejencja opolska]]. Zgodnie z założeniami DVL, objęła ona tylko tereny wcielone. Największy rozmiar akacja wpisów osiągnęła na obszarze [[rejencji katowickiej|Rejencja katowicka]], który przed wojną tworzył [[województwo śląskie]], a przed 1922 rokiem był częścią państwa niemieckiego. Obowiązek złożenia wniosku o wpis spoczywał na wszystkich mieszkańcach tego terenu. Dobrowolność składania wniosków obowiązywała natomiast na zamieszkanych w większości przez Polaków terenach prowincji górnośląskiej należących przed wojną do województw częstochowskiego, kieleckiego i krakowskiego. Przymus składania przez Górnoślązaków wniosków o wpis na DVL wiązał się z uznaniem ich za ludność o pochodzeniu niemieckim.<br /> <br /> ===Kolejne etapy===<br /> <br /> Wpisy na DVL rozpoczęły się w prowincji górnośląskiej wiosną 1941 roku. W pierwszym rzędzie objęły one osoby, które znalazły się w grupach I i II. Już w pierwszych miesiącach akcji władze prowincji górnośląskiej podjęły działania zmierzające do złagodzenie przepisów odnośnie osób, które miały być wpisane do III grupy. Przedstawiciele lokalnych władz niemieckich zdawali sobie sprawę, że miała ona objąć większą cześć ludności z terenu byłego województwa śląskiego. W pierwszym rzędzie przekonano Himmlera do rezygnacji z ograniczenia wpisów do narzuconej jeszcze w 1940 roku liczby około 600 tyś. ludzi określonych jako [[Wasserpolen]] i [[Schlonsaken]]. Bracht oraz jego współpracownicy zdawali sobie bowiem sprawę, że pozostawienie poza DVL kilkuset tysięcy ludzi, co wiązało się z ich wysiedleniem, oznaczałoby załamanie gospodarki regionu, którego przemysł miał ogromne znaczenie dla prowadzącej wojnę III Rzeszy. Ten pragmatyczny argument spotkał się z aprobatą Himmlera, który zgodził się na zwiększenie liczby Górnoślązaków, którzy mieli być wpisani na DVL. Zgodził się także na rezygnację z wysiedlenia grupy III do Niemiec po zakończeniu wojny.<br /> Zimą 1941 roku Wehrmacht poniósł klęskę pod Moskwą, co oznaczało, że zaplanowana na kilka miesięcy wojna z ZSRR miała się przedłużyć. W tej sytuacji jeszcze bardziej wzrosło znaczenie górnośląskiego przemysłu dla niemieckiej produkcji zbrojeniowej. Dla nazistowskiej polityki narodowościowej wobec terenów wcielony istotny okazał się także inny czynnik – wykrwawiony Wehrmacht potrzebował uzupełnień. Rekrutów postanowiono pozyskać także na terenach polskich wcielonych do Rzeszy – wśród osób wpisanych do III grupy DVL. Zapadła zatem decyzja o dalszym złagodzeniu postępowania wobec tej części ludności. 31 stycznia 1942 roku wprowadzono poprawkę do rozporządzenia o volksliście, która pozwalała nadać III grupie niemieckie obywatelstwo z możliwością odwołania przez 10 lat (Deutsche Staatsangehörigkeit auf Wiederruf). Mieli oni być jednak bacznie obserwowani przez władze pod kątem ich postępów w „zniemczaniu” i lojalności wobec reżimu. Konieczność zapewnienia lojalności Górnoślązaków, jako robotników i żołnierzy, prowadził do przyznawania im kolejnych koncesji w następnych miesiącach 1942 roku. Znacząco uproszczono wówczas procedury i kryteria związane z wpisami na DVL. Często wpisywano osoby, które wcześnie uznano za Polaków. Miały też miejsce liczne przeszeregowania z grupy IV, nie objętej obowiązkiem służby wojskowej do III. Na wielu polach, zwłaszcza ekonomicznym, właściwie zrównano prawa członków grupy III z innymi obywatelami III Rzeszy. Zrezygnowano m.in. z konfiskat majątków należących do „trójkowców” – po uzyskaniu wpisów zwracano je właścicielom.<br /> Kolejny etap otwarła klęska Wehrmachtu pod Stalingradem na początku 1943 roku. Jeszcze bardziej wzrosło wówczas zapotrzebowanie na górnośląskich rekrutów i wzrost produkcji przemysłowej. Skłoniło to gauleitera Brachta, wspieranego przed przedstawicieli niemieckiej administracji i kręgów przemysłowych, do kolejny negocjacji z Himmlerem w sprawie poprawy sytuacji III grupy. Tym razem zmierzał do rezygnacji za klauzuli odwołania obywatelstwa dla najbardziej zasłużonych na froncie i w produkcji przemysłowej „trójkowców”. Tu trafił na opór Himmlera, który dopiero pod koniec 1943 roku zgodził się na przyznanie pełnego obywatelstwa 500 osobom z grupy III (w 1944 roku zgodził się na rozszerzenie tego kontyngentu do 1500 osób). Uroczyste nadawanie obywatelstwa było szeroko wykorzystywane przez nazistowską propagandę w roku 1944, a więc w czasie, gdy niepowstrzymanie zbliżała się klęska III Rzeszy. Inną koncesją dla „trójkowców”, jaka miała miejsce była rezygnacja z poddawaniu ich badaniom rasowym. W dalszym ciągu obowiązywały one jednak w przypadku grupy IV.<br /> Akcję wpisów na DVL zakończono jesienią 1943 roku – rozpatrywanie odwołań trwało jednak do końca wojny.<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |-<br /> ! '''Grupa DVL''' !! '''Liczba osób''' !! <br /> |-<br /> | I || 90993<br /> |-<br /> | II || 231082<br /> |-<br /> | III || 994482<br /> |-<br /> | IV || 52780<br /> |-<br /> | Razem || 1377337<br /> |-<br /> | Odrzucone || 68766 (rodzin)<br /> |}<br /> Tabela 1. Wyniki DVL w prowincji górnośląskiej według danych z 1 kwietnia 1944 roku. <br /> ''(Źródło: M. Węcki, Fritz Bracht (1899-1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014, s. 306.)''<br /> <br /> ==KONSEKWENCJE==<br /> <br /> Celem nazistowskiej polityki narodowościowej, której narzędziem była DVL, było odseparowanie ludności uznanej za niemiecką od reszty ludności traktowanej jako rasowo „mniej wartościową”. System praw i przywilejów wiążącym się z uznaniem za Niemców rzeczywiście znacząco poprawiał sytuację ludności wpisanej na DVL w stosunku do ludności polskiej także w przypadku Górnego Śląska. Ceną było, przynajmniej pozorne w przypadku większości osób wpisanych do III i IV grupy DVL, wyrzeczenie się polskości i mniej lub bardziej lojalna postawa wobec okupanta. Kolejną konsekwencją owych „przywilejów” był pobór Górnoślązaków do [[Wehrmachtu]], który na masową skalę rozpoczął się w 1942 roku i trwał do końca wojny. Oblicza się, że około 100 tys. Górnoślązaków wpisanych do III grupy DVL zostało w okresie II wojny światowej zaciągniętych do [[Wehrmachtu]]. Dzisiaj informacje na temat ich losów można uzyskać w wyspecjalizowanych placówkach niemieckich:o losach wojennych i przynależności do poszczególnych oddziałów w [https://www.dd-wast.de/de/startseite.html Die Deutsche Dienststelle (WASt)], a na temat pochówków w [http://www.volksbund.de/home.html Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V.].<br /> Trzeba jednak pamiętać, że drugą stroną „liberalnej” polityki narodowościowej wobec Górnoślązaków był terror. Osoby odmawiające złożenia wniosków, lub żądające uznania ich za Polaków były zagrożone aresztowaniem i wywózką do obozów koncentracyjnych, w najlepszym przypadku zaś wysiedleniem do Generalnego Gubernatorstwa. Wprawdzie w okresie wojny nie przeprowadzono w prowincji górnośląskiej planowanych, masowych wysiedleń Polaków (wyjątkiem były wysiedlenia na Żywiecczyźnie jesienią 1940 roku), wynikało to jednak tylko z sytuacji wojennej Rzeszy – również Polacy byli potrzebni jako robotnicy. Należy tu jeszcze raz podkreślić przymus składania wniosków przez ludność byłego województwa śląskiego. W tej sytuacji dopasowanie się do sytuacji, i podpisanie DVL, jawiło się jako metoda uchronienia się przed grożącymi represjami. Dramatyzm sytuacji Górnoślązaków ilustruje krążący w czasie wojny wierszyk: „Jak nie podpiszesz Twoja wina, zaraz cię wyślą do Oświęcimia, a jak podpiszesz ty stary ośle, zaraz Cię Hitler na [[Ostfront]] pośle”. Należy oczywiście założyć, że część Górnoślązaków uległa fascynacji nazistowską propagandą, zwłaszcza w okresie militarnych sukcesów III Rzeszy, oraz pokusie związanej z przywilejami przysługującymi Niemcom. Uwaga ta dotyczy przede wszystkim członków I i II grupy DVL. Duża część przedstawicieli mniejszości niemieckiej z entuzjazmem współpracowała z reżimem. Taką postawę przyjęła też pewna część grupy III – obecna wiedza nie pozwala jednak na dokładniejsze obliczenie skali tego zjawiska. Źródła niemieckie z okresu wojny jednoznacznie pokazują jednak, że polityka zniemczania Górnoślązaków nie przyniosła zakładanego rezultatu. Świadectwem tego są liczne raporty niemieckie mówiące o ostentacyjnym używaniu przez ludność Górnego Śląska zakazanego języka polskiego oraz słuchaniu zagranicznych stacji radiowych. Zjawisko to narastało szczególnie w ostatnich latach wojny. Władze niemieckie nigdy nie ufały do końca ludność z III grupy DVL bacznie ją obserwując.<br /> Część Górnoślązaków była członkami [[polskiego ruchu oporu|ruch oporu]], który na Górnym Śląsku był narażony na liczne dekonspiracje. Mimo to, działał on przez cały okres wojny, a w jego szeregach znalazły się zarówno osoby uznane za Polaków, jak i wpisane do IV, III, a nawet II grupy DVL.<br /> Konsekwencje DVL nie ograniczyły się do okresu II wojny światowej. W 1945 roku, po przejęciu Górnego Śląska przez komunistyczne władze polskie przeprowadziły akcję repolonizacji tego obszaru. Jednym z jego elementów była rehabilitacja osób wpisanych na DVL.<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Boda-Krężel Zofia, Sprawa volkslisty na Górnym Śląsku, Opole 1978.<br /> #Izdebski Zygmunt, Niemiecka lista narodowa na Górnym Śląsku. Katowice-Wrocław 1946.<br /> #Kaczmarek Ryszard, Górny Śląsk podczas II wojny światowej. Między utopią niemieckiej wspólnoty narodowej a rzeczywistością okupacji na trenach wcielonych do Trzeciej Rzeszy, Katowice 2006.<br /> #Ryszard Kaczmarek, Polacy w Wehrmachcie, Kraków 2010.<br /> #Serwański Edward, Hitlerowska polityka narodowościowa na Górnym Śląsku, Warszawa 1963.<br /> #Mirosław Węcki, Fritz Bracht (1899-1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> ŚBC<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/59698 Zofia Boda-Krężel, Problem niemieckiej listy narodowościowej na Górnym Śląsku w latach 1941 - 1950, Opole 1971]<br /> <br /> K-PBC<br /> <br /> [http://kpbc.umk.pl/publication/55992 Urszula Świątek-Paschke, Trudne decyzje w sprawie podpisania volkslisty, 2011]<br /> <br /> ZBC<br /> <br /> [http://zbc.uz.zgora.pl/publication/3376 Bernadetta Nitschke, Wysiedlenie ludności niemieckiej z Polski w latach 1945-1949, Zielona Góra 1999]<br /> <br /> [http://www.volksbund.de/home.html Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V.]<br /> <br /> [https://www.dd-wast.de/de/startseite.html Die Deutsche Dienststelle (WASt)]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Niemiecka_Lista_Narodowo%C5%9Bciowa&diff=2703 2015-01-19T11:23:18Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Historia]]<br /> Autor: [[dr Mirosław Węcki]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> ::::::::::::::::::::::::: TOM: 2 (2015) <br /> <br /> <br /> Niemiecka Lista Narodowościowa ([[Deutsche Volksliste|Volkslista]]) – administracyjne narzędzie nazistowskiej polityki narodowościowej na terenach okupowanych przez Trzecią Rzeszę podczas II wojny światowej.<br /> <br /> ==ZAŁOŻENIA I UWARUNKOWANIA NAZISTOWSKIEJ POLITYKI NARODOWOŚCOWEJ NA GÓRNYM ŚLĄSKU W LATACH 1939-1940==<br /> <br /> Jeszcze przed wybuchem II wojny struktura narodowościowa terenów II Rzeczpospolitej stała się obiektem analiz władz nazistowskich. Część obywateli polskich (Górnoślązaków, Mazurów i Kaszubów) uznano wówczas za niemieckie grupy etniczne. Po kampanii wrześniowej zapadła decyzja o anektowaniu zachodnich ziem polskich, wodzących przed 1918 rokiem w skład Niemiec (Pomorze, Wielkopolska, województwo śląskie), do III Rzeszy. Jednym z argumentów propagandowych mających uzasadnić aneksję była rzekoma niemiecka przynależność narodowościowa ich mieszkańców. Aneksja dokonała się na mocy dekretu Adolfa Hitlera z 8 października 1939 roku. Obszar przedwojennego województwa śląskiego wszedł w skład nowoutworzonej jednostki administracyjnej – [[rejencji katowickiej|Rejencja katowicka]] (Regierungsbezirk Kattowitz), która stała się częścią niemieckiej prowincji śląskiej ([[Provinz Schlesien]]). Inną, późniejszą konsekwencją aneksji było przyznanie obywatelstwa członkom mniejszości niemieckiej określanych mianem „Niemców etnicznych” ([[Volksdeutsche]]). Jednocześnie przystąpiono do selekcji narodowościowej i rasowej na terenach anektowanych. Pierwszą próbą urzędowego ustalenia stosunków etnicznych był policyjny spis ludności, zwany popularnie „palcówką” (od odcisku palca, który umieszczano na formularzach spisowych) przeprowadzony na przełomie lat 1939/1940.<br /> <br /> [[Plik:Wyniki „palcówki” na obszarze byłego województwa śląskiego.JPG|900px|thumb|left|Wyniki „palcówki” na obszarze byłego województwa śląskiego. ''Źródło: I. Sroka, Policyjny spis ludności w rejencji katowickiej (17-23 grudnia 1939 roku), „Zaranie Śląskie” 1969, z. 3, s. 368.'']]<br /> <br /> Wyniki spisu na terenie byłego województwa śląskiego okazały się zaskakujące nawet dla władz niemieckich. Masowa deklarowanie narodowości niemieckiej przez ludność tego obszaru wynikała m.in. ze zastraszenia nazistowskim terrorem oraz obawami przed wysiedleniami, które miały objąć Polaków. Przyjęta przez Górnoślązaków strategia „maskowania” była zresztą popierana przez Kościół katolicki, który zyskał w tej mierze akceptacje polskiego rządu emigracyjnego.<br /> Rok 1940 przyniósł kolejny etap realizacji nazistowskiej polityki narodowościowej. Wiązał się on częściowo z narastającym konfliktem pomiędzy poszczególnymi sektorami władzy III Rzeszy. Jeszcze w 1939 roku zadanie germanizacji anektowanych terenów polskich w ciągu 10 lat Hitler powierzył najważniejszym lokalnym przedstawicielom władz partyjnych i państwowych. W przypadku [[Górnego Śląska]] funkcję taką pełnił gauleiter (kierownik okręgu partii nazistowskiej) i nadprezydent prowincji śląskiej – [[Josef Wagner]]. Jeszcze w październiku 1939 roku zwierzchność nad realizacją polityki narodowościowej uzyskał jednak Heinrich Himmler, który został mianowany Komisarzem Rzeszy ds. Umacniania Niemczyzny (Reichskommissar für die Festigung des deutschen Volkstums, w skrócie: RKF). Wagner dążył do masowej germanizacji Górnoślązaków, po usunięciu Polaków i Żydów, opierając się na obowiązującej jeszcze w II Rzeszy polityce „germanizacji ludzi“. Himmler, opierający się na pryncypiach polityki rasowej, dążył do realizacji zarysowanej przez Hitlera zasady „germanizacji ziemi”, co zakładało bardziej restrykcją selekcję narodowościową. Po odwołaniu Wagnera ze Śląska wiosną 1940 roku, przewagę zyskała koncepcja Himmlera. 12 września wydał on weryfikacji i wydzieleniu ludności na wcielonych terenach wschodnich (Erlass für die Überprüfung und Aussonderung der Bevölkerung in den eingegliederten Ostgebieten). Dekret zakładał m.in. możliwość germanizacji około 400-500 tys. mieszkańców pruskiej części byłego województwa śląskiego (określonych mianem [[Wasserpolen]]) oraz 120 tyś. austriackiej części województwa (nazwanych „Ślązakami” - [[Scholnsaken]]). Reszta ludności uznana za Polaków miała zostać wysiedlona do Generalnego Gubernatorstwa (niezależnie od tego dekretu wysiedlenia Polaków i Żydów prowadzono już od 1939 roku). W dekrecie zapowiedziano, że narzędziem administracyjnym selekcji narodowościowej miała być Niemiecka Lista Narodowościowa (Deutsche Volksliste, w skórcie: DVL) – wzorowana na rozwiązaniach wprowadzonych w Wielkopolsce przez gauleitera i namiestnika Arthura Greisera. Istotną rolę w tym procesie miały grać badania rasowe.<br /> <br /> ==PODSTAWY PRAWNE==<br /> <br /> 4 marca 1941 roku ukazało się zarządzenie o Niemieckiej Liście Narodowościowej i niemieckim obywatelstwie na wcielonych terenach wschodnich (Verordnung über die Deutsche Volksliste und die deutsche Staatsangehörigkeit in den eingegliederten Ostgebieten vom 4. März 1941) sygnowane podpisami Wilhelma Fricka (ministra spraw wewnętrznych Rzeszy), Rudolfa Hessa (zastępcy Hitlera) i Heinricha Himmlera (jako RKF). Zarządzenie wprowadzało cztery grupy DVL, do których mieli być wpisywani mieszkańcy terenów wcielonych do III Rzeszy.<br /> Grupa I – była przeznaczona dla członków mniejszości niemieckiej, którzy przed 1939 rokiem byli aktywistami niemieckich organizacji politycznych, kulturalnych i kościelnych. Mieli oni otrzymać obywatelstwo niemieckie z mocą obowiązywania od 26 października 1939 roku. Cieszyli się pełnią praw przysługujących innym obywatelom Rzeszy ([[Reichsdeutsche]]) m.in. mogli być przyjmowani do NSDAP.<br /> Grupa II – do tej grupy wpisywano osoby o niewątpliwej narodowości niemieckiej, które jednak nie należały przed wojną do organizacji mniejszościowych. „Dwójkowcy” otrzymywali obywatelstwo takie same prawa, jak osoby wpisane do grupy I. Wyjątkiem było członkostwo w NSDAP – przyjęcie do partii mogło nastąpić tylko drogą nadania jednostkowego.<br /> Osoby wpisane do I i II grupy otrzymywały dowody osobiste ([[Ausweise der DVL]]) w kolorze niebieski z informacją o nadaniu im niemieckiego obywatelstwa.<br /> Grupa III – w tej grupie miały znaleźć się osoby, które mogły wykazać niemieckie pochodzenie i, pomimo powierzchownej polonizacji, wykazywały cechy gwarantujące ich ponowne zniemczenie. Wpisywać tu miano też osoby żyjące w związkach małżeńskich z Niemcami. Jak wykazała praktyka, grupa ta miała objąć większość rdzennych mieszkańców Górnego Śląska. Byli oni uznawani za ludność o niewykształconej świadomości narodowościowej – za „warstwę pośrednią” (Zwischenschicht), która miała być dopiero „przyciągnięta do Niemczyzny”. W myśl zarządzenia z marca 1941 roku członkowie tej grupy nie otrzymywali niemieckiego (stawały się „podopiecznymi Rzeszy”) obywatelstwa a zakończeniu wojny miały zostać wysiedlone do Niemiec w celu dalszej germanizacji. Ich mienie było konfiskowane i oddawane pod zarząd niemieckich powierników. „Trójkowcy” otrzymywali dowody osobiste w kolorze zielonym.<br /> Grupa IV – miała obejmować osoby pochodzenia niemieckiego, które spolonizowały się i przed 1939 rokiem aktywnie współpracowały z władzami polskimi. Nie otrzymywały one niemieckiego obywatelstwa. Tylko cześć tej grupy miała zasługiwać na zniemczenie i wysiedlenie w tym celu, po badaniach rasowych, do Rzeszy. W nieoficjalnych dokumentach grupa ta była określana mianem „renegatów”. Dowody osobiste grupy IV miały kolor czerwony.<br /> Poza DVL znalazły się osoby uznane za Polaków – miały być one wysiedlone do Generalnego Gubernatorstwa. <br /> Osoby ubiegające się o wpis na volkslistę zostały zobowiązane do wypełnienia kilkustronicowych ankiet (wniosków), które zawierały m.in. pytania o narodowość, wyznanie, wykształcenie, zawód, służbę wojskową, przynależność organizacyjną przed 1939 rokiem. Dane te miały posłużyć władzom niemieckim do oceny przynależności narodowościowej poszczególnych osób. Za podanie fałszywych danych groziły surowe kary.<br /> Realizację nadzorować miał aparat RKF, jednak za jej bezpośrednie przeprowadzenie odpowiadała administracja państwowa i partyjna. W przypadku Górnego Śląska działaniami tymi kierował gauleiter i nadprezydent utworzonej na początku 1941 roku prowincji górnośląskiej ([[Provinz Oberschlesien]]) – [[Fritz Bracht]], który został też mianowany pełnomocnikiem RKF. Organami pierwszej instancji oceniającymi wnioski były ekspozytury DVL ([[Zweigstelle der DVL]]) utworzone przy urzędach niemieckich starostów powiatowych (Landrat). W ich skład, oprócz landratów, wchodzi przedstawiciele NSDAP, policji, nazistowskiej Służby Bezpieczeństwa (SD) oraz mniejszości niemieckiej. dla prowincji górnośląskiej. Wyższym organem odwoławczym były placówki okręgowa ([[Bezirstelle]]) kierowane przez prezydentów rejencji. Najwyższą instancją odwoławczą dla obszaru prowincji górnośląskiej była centralna placówka DVL ([[Zentralstelle der DVL]]), której pracom przewodniczył gauleiter Bracht. Decyzja w sprawie najtrudniejszych przypadków była zarezerwowana dla samego Himmlera.<br /> <br /> ==PRZEBIEG AKCJI SPISÓW NA VOLKSLISTĘ NA GÓRNYM ŚLĄSKU==<br /> <br /> ===Obszar===<br /> <br /> Utworzona w 1941 roku prowincja górnośląska składała się z dwóch rejencji: katowickiej i opolskiej. Rejencja katowicka obejmowała w większości obszary, które przed wybuchem II wojny światowej należały do II Rzeczpospolitej: [[województwo śląskie]], [[Zagłębie Dąbrowskie]] (część przedwojennego województwa kieleckiego) oraz powiat chrzanowski i [[Żywiecczyzna|Żywiec]] (województwo krakowskie). [[Rejencja opolska]] obejmowała tereny [[Górnego Śląska|Górny Śląsk]], które przed 1 września 1939 roku należały do Niemiec – wyjątkiem był powiat blachowieńsko-zawierciański (część przedwojennego powiatu częstochowskiego), który także został anektowany i włączony do [[rejencji opolskiej|Rejencja opolska]]. Zgodnie z założeniami DVL, objęła ona tylko tereny wcielone. Największy rozmiar akacja wpisów osiągnęła na obszarze [[rejencji katowickiej|Rejencja katowicka]], który przed wojną tworzył [[województwo śląskie]], a przed 1922 rokiem był częścią państwa niemieckiego. Obowiązek złożenia wniosku o wpis spoczywał na wszystkich mieszkańcach tego terenu. Dobrowolność składania wniosków obowiązywała natomiast na zamieszkanych w większości przez Polaków terenach prowincji górnośląskiej należących przed wojną do województw częstochowskiego, kieleckiego i krakowskiego. Przymus składania przez Górnoślązaków wniosków o wpis na DVL wiązał się z uznaniem ich za ludność o pochodzeniu niemieckim.<br /> <br /> ===Kolejne etapy===<br /> <br /> Wpisy na DVL rozpoczęły się w prowincji górnośląskiej wiosną 1941 roku. W pierwszym rzędzie objęły one osoby, które znalazły się w grupach I i II. Już w pierwszych miesiącach akcji władze prowincji górnośląskiej podjęły działania zmierzające do złagodzenie przepisów odnośnie osób, które miały być wpisane do III grupy. Przedstawiciele lokalnych władz niemieckich zdawali sobie sprawę, że miała ona objąć większą cześć ludności z terenu byłego województwa śląskiego. W pierwszym rzędzie przekonano Himmlera do rezygnacji z ograniczenia wpisów do narzuconej jeszcze w 1940 roku liczby około 600 tyś. ludzi określonych jako [[Wasserpolen]] i [[Schlonsaken]]. Bracht oraz jego współpracownicy zdawali sobie bowiem sprawę, że pozostawienie poza DVL kilkuset tysięcy ludzi, co wiązało się z ich wysiedleniem, oznaczałoby załamanie gospodarki regionu, którego przemysł miał ogromne znaczenie dla prowadzącej wojnę III Rzeszy. Ten pragmatyczny argument spotkał się z aprobatą Himmlera, który zgodził się na zwiększenie liczby Górnoślązaków, którzy mieli być wpisani na DVL. Zgodził się także na rezygnację z wysiedlenia grupy III do Niemiec po zakończeniu wojny.<br /> Zimą 1941 roku Wehrmacht poniósł klęskę pod Moskwą, co oznaczało, że zaplanowana na kilka miesięcy wojna z ZSRR miała się przedłużyć. W tej sytuacji jeszcze bardziej wzrosło znaczenie górnośląskiego przemysłu dla niemieckiej produkcji zbrojeniowej. Dla nazistowskiej polityki narodowościowej wobec terenów wcielony istotny okazał się także inny czynnik – wykrwawiony Wehrmacht potrzebował uzupełnień. Rekrutów postanowiono pozyskać także na terenach polskich wcielonych do Rzeszy – wśród osób wpisanych do III grupy DVL. Zapadła zatem decyzja o dalszym złagodzeniu postępowania wobec tej części ludności. 31 stycznia 1942 roku wprowadzono poprawkę do rozporządzenia o volksliście, która pozwalała nadać III grupie niemieckie obywatelstwo z możliwością odwołania przez 10 lat (Deutsche Staatsangehörigkeit auf Wiederruf). Mieli oni być jednak bacznie obserwowani przez władze pod kątem ich postępów w „zniemczaniu” i lojalności wobec reżimu. Konieczność zapewnienia lojalności Górnoślązaków, jako robotników i żołnierzy, prowadził do przyznawania im kolejnych koncesji w następnych miesiącach 1942 roku. Znacząco uproszczono wówczas procedury i kryteria związane z wpisami na DVL. Często wpisywano osoby, które wcześnie uznano za Polaków. Miały też miejsce liczne przeszeregowania z grupy IV, nie objętej obowiązkiem służby wojskowej do III. Na wielu polach, zwłaszcza ekonomicznym, właściwie zrównano prawa członków grupy III z innymi obywatelami III Rzeszy. Zrezygnowano m.in. z konfiskat majątków należących do „trójkowców” – po uzyskaniu wpisów zwracano je właścicielom.<br /> Kolejny etap otwarła klęska Wehrmachtu pod Stalingradem na początku 1943 roku. Jeszcze bardziej wzrosło wówczas zapotrzebowanie na górnośląskich rekrutów i wzrost produkcji przemysłowej. Skłoniło to gauleitera Brachta, wspieranego przed przedstawicieli niemieckiej administracji i kręgów przemysłowych, do kolejny negocjacji z Himmlerem w sprawie poprawy sytuacji III grupy. Tym razem zmierzał do rezygnacji za klauzuli odwołania obywatelstwa dla najbardziej zasłużonych na froncie i w produkcji przemysłowej „trójkowców”. Tu trafił na opór Himmlera, który dopiero pod koniec 1943 roku zgodził się na przyznanie pełnego obywatelstwa 500 osobom z grupy III (w 1944 roku zgodził się na rozszerzenie tego kontyngentu do 1500 osób). Uroczyste nadawanie obywatelstwa było szeroko wykorzystywane przez nazistowską propagandę w roku 1944, a więc w czasie, gdy niepowstrzymanie zbliżała się klęska III Rzeszy. Inną koncesją dla „trójkowców”, jaka miała miejsce była rezygnacja z poddawaniu ich badaniom rasowym. W dalszym ciągu obowiązywały one jednak w przypadku grupy IV.<br /> Akcję wpisów na DVL zakończono jesienią 1943 roku – rozpatrywanie odwołań trwało jednak do końca wojny.<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |-<br /> ! '''Grupa DVL''' !! '''Liczba osób''' !! <br /> |-<br /> | I || 90993<br /> |-<br /> | II || 231082<br /> |-<br /> | III || 994482<br /> |-<br /> | IV || 52780<br /> |-<br /> | Razem || 1377337<br /> |-<br /> | Odrzucone || 68766 (rodzin)<br /> |}<br /> Tabela 1. Wyniki DVL w prowincji górnośląskiej według danych z 1 kwietnia 1944 roku. <br /> ''(Źródło: M. Węcki, Fritz Bracht (1899-1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014, s. 306.)''<br /> <br /> ==KONSEKWENCJE==<br /> <br /> Celem nazistowskiej polityki narodowościowej, której narzędziem była DVL, było odseparowanie ludności uznanej za niemiecką od reszty ludności traktowanej jako rasowo „mniej wartościową”. System praw i przywilejów wiążącym się z uznaniem za Niemców rzeczywiście znacząco poprawiał sytuację ludności wpisanej na DVL w stosunku do ludności polskiej także w przypadku Górnego Śląska. Ceną było, przynajmniej pozorne w przypadku większości osób wpisanych do III i IV grupy DVL, wyrzeczenie się polskości i mniej lub bardziej lojalna postawa wobec okupanta. Kolejną konsekwencją owych „przywilejów” był pobór Górnoślązaków do [[Wehrmachtu]], który na masową skalę rozpoczął się w 1942 roku i trwał do końca wojny. Oblicza się, że około 100 tys. Górnoślązaków wpisanych do III grupy DVL zostało w okresie II wojny światowej zaciągniętych do [[Wehrmachtu]].<br /> Trzeba jednak pamiętać, że drugą stroną „liberalnej” polityki narodowościowej wobec Górnoślązaków był terror. Osoby odmawiające złożenia wniosków, lub żądające uznania ich za Polaków były zagrożone aresztowaniem i wywózką do obozów koncentracyjnych, w najlepszym przypadku zaś wysiedleniem do Generalnego Gubernatorstwa. Wprawdzie w okresie wojny nie przeprowadzono w prowincji górnośląskiej planowanych, masowych wysiedleń Polaków (wyjątkiem były wysiedlenia na Żywiecczyźnie jesienią 1940 roku), wynikało to jednak tylko z sytuacji wojennej Rzeszy – również Polacy byli potrzebni jako robotnicy. Należy tu jeszcze raz podkreślić przymus składania wniosków przez ludność byłego województwa śląskiego. W tej sytuacji dopasowanie się do sytuacji, i podpisanie DVL, jawiło się jako metoda uchronienia się przed grożącymi represjami. Dramatyzm sytuacji Górnoślązaków ilustruje krążący w czasie wojny wierszyk: „Jak nie podpiszesz Twoja wina, zaraz cię wyślą do Oświęcimia, a jak podpiszesz ty stary ośle, zaraz Cię Hitler na [[Ostfront]] pośle”. Należy oczywiście założyć, że część Górnoślązaków uległa fascynacji nazistowską propagandą, zwłaszcza w okresie militarnych sukcesów III Rzeszy, oraz pokusie związanej z przywilejami przysługującymi Niemcom. Uwaga ta dotyczy przede wszystkim członków I i II grupy DVL. Duża część przedstawicieli mniejszości niemieckiej z entuzjazmem współpracowała z reżimem. Taką postawę przyjęła też pewna część grupy III – obecna wiedza nie pozwala jednak na dokładniejsze obliczenie skali tego zjawiska. Źródła niemieckie z okresu wojny jednoznacznie pokazują jednak, że polityka zniemczania Górnoślązaków nie przyniosła zakładanego rezultatu. Świadectwem tego są liczne raporty niemieckie mówiące o ostentacyjnym używaniu przez ludność Górnego Śląska zakazanego języka polskiego oraz słuchaniu zagranicznych stacji radiowych. Zjawisko to narastało szczególnie w ostatnich latach wojny. Władze niemieckie nigdy nie ufały do końca ludność z III grupy DVL bacznie ją obserwując.<br /> Część Górnoślązaków była członkami [[polskiego ruchu oporu|ruch oporu]], który na Górnym Śląsku był narażony na liczne dekonspiracje. Mimo to, działał on przez cały okres wojny, a w jego szeregach znalazły się zarówno osoby uznane za Polaków, jak i wpisane do IV, III, a nawet II grupy DVL.<br /> Konsekwencje DVL nie ograniczyły się do okresu II wojny światowej. W 1945 roku, po przejęciu Górnego Śląska przez komunistyczne władze polskie przeprowadziły akcję repolonizacji tego obszaru. Jednym z jego elementów była rehabilitacja osób wpisanych na DVL.<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Boda-Krężel Zofia, Sprawa volkslisty na Górnym Śląsku, Opole 1978.<br /> #Izdebski Zygmunt, Niemiecka lista narodowa na Górnym Śląsku. Katowice-Wrocław 1946.<br /> #Kaczmarek Ryszard, Górny Śląsk podczas II wojny światowej. Między utopią niemieckiej wspólnoty narodowej a rzeczywistością okupacji na trenach wcielonych do Trzeciej Rzeszy, Katowice 2006.<br /> #Ryszard Kaczmarek, Polacy w Wehrmachcie, Kraków 2010.<br /> #Serwański Edward, Hitlerowska polityka narodowościowa na Górnym Śląsku, Warszawa 1963.<br /> #Mirosław Węcki, Fritz Bracht (1899-1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> ŚBC<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/59698 Zofia Boda-Krężel, Problem niemieckiej listy narodowościowej na Górnym Śląsku w latach 1941 - 1950, Opole 1971]<br /> <br /> K-PBC<br /> <br /> [http://kpbc.umk.pl/publication/55992 Urszula Świątek-Paschke, Trudne decyzje w sprawie podpisania volkslisty, 2011]<br /> <br /> ZBC<br /> <br /> [http://zbc.uz.zgora.pl/publication/3376 Bernadetta Nitschke, Wysiedlenie ludności niemieckiej z Polski w latach 1945-1949, Zielona Góra 1999]<br /> <br /> [http://www.volksbund.de/home.html Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V.]<br /> <br /> [https://www.dd-wast.de/de/startseite.html Die Deutsche Dienststelle (WASt)]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Niemiecka_Lista_Narodowo%C5%9Bciowa&diff=2702 2015-01-19T11:22:34Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Historia]]<br /> Autor: [[dr Mirosław Węcki]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> ::::::::::::::::::::::::: TOM: 2 (2015) <br /> <br /> <br /> Niemiecka Lista Narodowościowa ([[Deutsche Volksliste|Volkslista]]) – administracyjne narzędzie nazistowskiej polityki narodowościowej na terenach okupowanych przez Trzecią Rzeszę podczas II wojny światowej.<br /> <br /> ==ZAŁOŻENIA I UWARUNKOWANIA NAZISTOWSKIEJ POLITYKI NARODOWOŚCOWEJ NA GÓRNYM ŚLĄSKU W LATACH 1939-1940==<br /> <br /> Jeszcze przed wybuchem II wojny struktura narodowościowa terenów II Rzeczpospolitej stała się obiektem analiz władz nazistowskich. Część obywateli polskich (Górnoślązaków, Mazurów i Kaszubów) uznano wówczas za niemieckie grupy etniczne. Po kampanii wrześniowej zapadła decyzja o anektowaniu zachodnich ziem polskich, wodzących przed 1918 rokiem w skład Niemiec (Pomorze, Wielkopolska, województwo śląskie), do III Rzeszy. Jednym z argumentów propagandowych mających uzasadnić aneksję była rzekoma niemiecka przynależność narodowościowa ich mieszkańców. Aneksja dokonała się na mocy dekretu Adolfa Hitlera z 8 października 1939 roku. Obszar przedwojennego województwa śląskiego wszedł w skład nowoutworzonej jednostki administracyjnej – [[rejencji katowickiej|Rejencja katowicka]] (Regierungsbezirk Kattowitz), która stała się częścią niemieckiej prowincji śląskiej ([[Provinz Schlesien]]). Inną, późniejszą konsekwencją aneksji było przyznanie obywatelstwa członkom mniejszości niemieckiej określanych mianem „Niemców etnicznych” ([[Volksdeutsche]]). Jednocześnie przystąpiono do selekcji narodowościowej i rasowej na terenach anektowanych. Pierwszą próbą urzędowego ustalenia stosunków etnicznych był policyjny spis ludności, zwany popularnie „palcówką” (od odcisku palca, który umieszczano na formularzach spisowych) przeprowadzony na przełomie lat 1939/1940.<br /> <br /> [[Plik:Wyniki „palcówki” na obszarze byłego województwa śląskiego.JPG|900px|thumb|left|Wyniki „palcówki” na obszarze byłego województwa śląskiego. ''Źródło: I. Sroka, Policyjny spis ludności w rejencji katowickiej (17-23 grudnia 1939 roku), „Zaranie Śląskie” 1969, z. 3, s. 368.'']]<br /> <br /> Wyniki spisu na terenie byłego województwa śląskiego okazały się zaskakujące nawet dla władz niemieckich. Masowa deklarowanie narodowości niemieckiej przez ludność tego obszaru wynikała m.in. ze zastraszenia nazistowskim terrorem oraz obawami przed wysiedleniami, które miały objąć Polaków. Przyjęta przez Górnoślązaków strategia „maskowania” była zresztą popierana przez Kościół katolicki, który zyskał w tej mierze akceptacje polskiego rządu emigracyjnego.<br /> Rok 1940 przyniósł kolejny etap realizacji nazistowskiej polityki narodowościowej. Wiązał się on częściowo z narastającym konfliktem pomiędzy poszczególnymi sektorami władzy III Rzeszy. Jeszcze w 1939 roku zadanie germanizacji anektowanych terenów polskich w ciągu 10 lat Hitler powierzył najważniejszym lokalnym przedstawicielom władz partyjnych i państwowych. W przypadku [[Górnego Śląska]] funkcję taką pełnił gauleiter (kierownik okręgu partii nazistowskiej) i nadprezydent prowincji śląskiej – [[Josef Wagner]]. Jeszcze w październiku 1939 roku zwierzchność nad realizacją polityki narodowościowej uzyskał jednak Heinrich Himmler, który został mianowany Komisarzem Rzeszy ds. Umacniania Niemczyzny (Reichskommissar für die Festigung des deutschen Volkstums, w skrócie: RKF). Wagner dążył do masowej germanizacji Górnoślązaków, po usunięciu Polaków i Żydów, opierając się na obowiązującej jeszcze w II Rzeszy polityce „germanizacji ludzi“. Himmler, opierający się na pryncypiach polityki rasowej, dążył do realizacji zarysowanej przez Hitlera zasady „germanizacji ziemi”, co zakładało bardziej restrykcją selekcję narodowościową. Po odwołaniu Wagnera ze Śląska wiosną 1940 roku, przewagę zyskała koncepcja Himmlera. 12 września wydał on weryfikacji i wydzieleniu ludności na wcielonych terenach wschodnich (Erlass für die Überprüfung und Aussonderung der Bevölkerung in den eingegliederten Ostgebieten). Dekret zakładał m.in. możliwość germanizacji około 400-500 tys. mieszkańców pruskiej części byłego województwa śląskiego (określonych mianem [[Wasserpolen]]) oraz 120 tyś. austriackiej części województwa (nazwanych „Ślązakami” - [[Scholnsaken]]). Reszta ludności uznana za Polaków miała zostać wysiedlona do Generalnego Gubernatorstwa (niezależnie od tego dekretu wysiedlenia Polaków i Żydów prowadzono już od 1939 roku). W dekrecie zapowiedziano, że narzędziem administracyjnym selekcji narodowościowej miała być Niemiecka Lista Narodowościowa (Deutsche Volksliste, w skórcie: DVL) – wzorowana na rozwiązaniach wprowadzonych w Wielkopolsce przez gauleitera i namiestnika Arthura Greisera. Istotną rolę w tym procesie miały grać badania rasowe.<br /> <br /> ==PODSTAWY PRAWNE==<br /> <br /> 4 marca 1941 roku ukazało się zarządzenie o Niemieckiej Liście Narodowościowej i niemieckim obywatelstwie na wcielonych terenach wschodnich (Verordnung über die Deutsche Volksliste und die deutsche Staatsangehörigkeit in den eingegliederten Ostgebieten vom 4. März 1941) sygnowane podpisami Wilhelma Fricka (ministra spraw wewnętrznych Rzeszy), Rudolfa Hessa (zastępcy Hitlera) i Heinricha Himmlera (jako RKF). Zarządzenie wprowadzało cztery grupy DVL, do których mieli być wpisywani mieszkańcy terenów wcielonych do III Rzeszy.<br /> Grupa I – była przeznaczona dla członków mniejszości niemieckiej, którzy przed 1939 rokiem byli aktywistami niemieckich organizacji politycznych, kulturalnych i kościelnych. Mieli oni otrzymać obywatelstwo niemieckie z mocą obowiązywania od 26 października 1939 roku. Cieszyli się pełnią praw przysługujących innym obywatelom Rzeszy ([[Reichsdeutsche]]) m.in. mogli być przyjmowani do NSDAP.<br /> Grupa II – do tej grupy wpisywano osoby o niewątpliwej narodowości niemieckiej, które jednak nie należały przed wojną do organizacji mniejszościowych. „Dwójkowcy” otrzymywali obywatelstwo takie same prawa, jak osoby wpisane do grupy I. Wyjątkiem było członkostwo w NSDAP – przyjęcie do partii mogło nastąpić tylko drogą nadania jednostkowego.<br /> Osoby wpisane do I i II grupy otrzymywały dowody osobiste ([[Ausweise der DVL]]) w kolorze niebieski z informacją o nadaniu im niemieckiego obywatelstwa.<br /> Grupa III – w tej grupie miały znaleźć się osoby, które mogły wykazać niemieckie pochodzenie i, pomimo powierzchownej polonizacji, wykazywały cechy gwarantujące ich ponowne zniemczenie. Wpisywać tu miano też osoby żyjące w związkach małżeńskich z Niemcami. Jak wykazała praktyka, grupa ta miała objąć większość rdzennych mieszkańców Górnego Śląska. Byli oni uznawani za ludność o niewykształconej świadomości narodowościowej – za „warstwę pośrednią” (Zwischenschicht), która miała być dopiero „przyciągnięta do Niemczyzny”. W myśl zarządzenia z marca 1941 roku członkowie tej grupy nie otrzymywali niemieckiego (stawały się „podopiecznymi Rzeszy”) obywatelstwa a zakończeniu wojny miały zostać wysiedlone do Niemiec w celu dalszej germanizacji. Ich mienie było konfiskowane i oddawane pod zarząd niemieckich powierników. „Trójkowcy” otrzymywali dowody osobiste w kolorze zielonym.<br /> Grupa IV – miała obejmować osoby pochodzenia niemieckiego, które spolonizowały się i przed 1939 rokiem aktywnie współpracowały z władzami polskimi. Nie otrzymywały one niemieckiego obywatelstwa. Tylko cześć tej grupy miała zasługiwać na zniemczenie i wysiedlenie w tym celu, po badaniach rasowych, do Rzeszy. W nieoficjalnych dokumentach grupa ta była określana mianem „renegatów”. Dowody osobiste grupy IV miały kolor czerwony.<br /> Poza DVL znalazły się osoby uznane za Polaków – miały być one wysiedlone do Generalnego Gubernatorstwa. <br /> Osoby ubiegające się o wpis na volkslistę zostały zobowiązane do wypełnienia kilkustronicowych ankiet (wniosków), które zawierały m.in. pytania o narodowość, wyznanie, wykształcenie, zawód, służbę wojskową, przynależność organizacyjną przed 1939 rokiem. Dane te miały posłużyć władzom niemieckim do oceny przynależności narodowościowej poszczególnych osób. Za podanie fałszywych danych groziły surowe kary.<br /> Realizację nadzorować miał aparat RKF, jednak za jej bezpośrednie przeprowadzenie odpowiadała administracja państwowa i partyjna. W przypadku Górnego Śląska działaniami tymi kierował gauleiter i nadprezydent utworzonej na początku 1941 roku prowincji górnośląskiej ([[Provinz Oberschlesien]]) – [[Fritz Bracht]], który został też mianowany pełnomocnikiem RKF. Organami pierwszej instancji oceniającymi wnioski były ekspozytury DVL ([[Zweigstelle der DVL]]) utworzone przy urzędach niemieckich starostów powiatowych (Landrat). W ich skład, oprócz landratów, wchodzi przedstawiciele NSDAP, policji, nazistowskiej Służby Bezpieczeństwa (SD) oraz mniejszości niemieckiej. dla prowincji górnośląskiej. Wyższym organem odwoławczym były placówki okręgowa ([[Bezirstelle]]) kierowane przez prezydentów rejencji. Najwyższą instancją odwoławczą dla obszaru prowincji górnośląskiej była centralna placówka DVL ([[Zentralstelle der DVL]]), której pracom przewodniczył gauleiter Bracht. Decyzja w sprawie najtrudniejszych przypadków była zarezerwowana dla samego Himmlera.<br /> <br /> ==PRZEBIEG AKCJI SPISÓW NA VOLKSLISTĘ NA GÓRNYM ŚLĄSKU==<br /> <br /> ===Obszar===<br /> <br /> Utworzona w 1941 roku prowincja górnośląska składała się z dwóch rejencji: katowickiej i opolskiej. Rejencja katowicka obejmowała w większości obszary, które przed wybuchem II wojny światowej należały do II Rzeczpospolitej: [[województwo śląskie]], [[Zagłębie Dąbrowskie]] (część przedwojennego województwa kieleckiego) oraz powiat chrzanowski i [[Żywiecczyzna|Żywiec]] (województwo krakowskie). [[Rejencja opolska]] obejmowała tereny [[Górnego Śląska|Górny Śląsk]], które przed 1 września 1939 roku należały do Niemiec – wyjątkiem był powiat blachowieńsko-zawierciański (część przedwojennego powiatu częstochowskiego), który także został anektowany i włączony do [[rejencji opolskiej|Rejencja opolska]]. Zgodnie z założeniami DVL, objęła ona tylko tereny wcielone. Największy rozmiar akacja wpisów osiągnęła na obszarze [[rejencji katowickiej|Rejencja katowicka]], który przed wojną tworzył [[województwo śląskie]], a przed 1922 rokiem był częścią państwa niemieckiego. Obowiązek złożenia wniosku o wpis spoczywał na wszystkich mieszkańcach tego terenu. Dobrowolność składania wniosków obowiązywała natomiast na zamieszkanych w większości przez Polaków terenach prowincji górnośląskiej należących przed wojną do województw częstochowskiego, kieleckiego i krakowskiego. Przymus składania przez Górnoślązaków wniosków o wpis na DVL wiązał się z uznaniem ich za ludność o pochodzeniu niemieckim.<br /> <br /> ===Kolejne etapy===<br /> <br /> Wpisy na DVL rozpoczęły się w prowincji górnośląskiej wiosną 1941 roku. W pierwszym rzędzie objęły one osoby, które znalazły się w grupach I i II. Już w pierwszych miesiącach akcji władze prowincji górnośląskiej podjęły działania zmierzające do złagodzenie przepisów odnośnie osób, które miały być wpisane do III grupy. Przedstawiciele lokalnych władz niemieckich zdawali sobie sprawę, że miała ona objąć większą cześć ludności z terenu byłego województwa śląskiego. W pierwszym rzędzie przekonano Himmlera do rezygnacji z ograniczenia wpisów do narzuconej jeszcze w 1940 roku liczby około 600 tyś. ludzi określonych jako [[Wasserpolen]] i [[Schlonsaken]]. Bracht oraz jego współpracownicy zdawali sobie bowiem sprawę, że pozostawienie poza DVL kilkuset tysięcy ludzi, co wiązało się z ich wysiedleniem, oznaczałoby załamanie gospodarki regionu, którego przemysł miał ogromne znaczenie dla prowadzącej wojnę III Rzeszy. Ten pragmatyczny argument spotkał się z aprobatą Himmlera, który zgodził się na zwiększenie liczby Górnoślązaków, którzy mieli być wpisani na DVL. Zgodził się także na rezygnację z wysiedlenia grupy III do Niemiec po zakończeniu wojny.<br /> Zimą 1941 roku Wehrmacht poniósł klęskę pod Moskwą, co oznaczało, że zaplanowana na kilka miesięcy wojna z ZSRR miała się przedłużyć. W tej sytuacji jeszcze bardziej wzrosło znaczenie górnośląskiego przemysłu dla niemieckiej produkcji zbrojeniowej. Dla nazistowskiej polityki narodowościowej wobec terenów wcielony istotny okazał się także inny czynnik – wykrwawiony Wehrmacht potrzebował uzupełnień. Rekrutów postanowiono pozyskać także na terenach polskich wcielonych do Rzeszy – wśród osób wpisanych do III grupy DVL. Zapadła zatem decyzja o dalszym złagodzeniu postępowania wobec tej części ludności. 31 stycznia 1942 roku wprowadzono poprawkę do rozporządzenia o volksliście, która pozwalała nadać III grupie niemieckie obywatelstwo z możliwością odwołania przez 10 lat (Deutsche Staatsangehörigkeit auf Wiederruf). Mieli oni być jednak bacznie obserwowani przez władze pod kątem ich postępów w „zniemczaniu” i lojalności wobec reżimu. Konieczność zapewnienia lojalności Górnoślązaków, jako robotników i żołnierzy, prowadził do przyznawania im kolejnych koncesji w następnych miesiącach 1942 roku. Znacząco uproszczono wówczas procedury i kryteria związane z wpisami na DVL. Często wpisywano osoby, które wcześnie uznano za Polaków. Miały też miejsce liczne przeszeregowania z grupy IV, nie objętej obowiązkiem służby wojskowej do III. Na wielu polach, zwłaszcza ekonomicznym, właściwie zrównano prawa członków grupy III z innymi obywatelami III Rzeszy. Zrezygnowano m.in. z konfiskat majątków należących do „trójkowców” – po uzyskaniu wpisów zwracano je właścicielom.<br /> Kolejny etap otwarła klęska Wehrmachtu pod Stalingradem na początku 1943 roku. Jeszcze bardziej wzrosło wówczas zapotrzebowanie na górnośląskich rekrutów i wzrost produkcji przemysłowej. Skłoniło to gauleitera Brachta, wspieranego przed przedstawicieli niemieckiej administracji i kręgów przemysłowych, do kolejny negocjacji z Himmlerem w sprawie poprawy sytuacji III grupy. Tym razem zmierzał do rezygnacji za klauzuli odwołania obywatelstwa dla najbardziej zasłużonych na froncie i w produkcji przemysłowej „trójkowców”. Tu trafił na opór Himmlera, który dopiero pod koniec 1943 roku zgodził się na przyznanie pełnego obywatelstwa 500 osobom z grupy III (w 1944 roku zgodził się na rozszerzenie tego kontyngentu do 1500 osób). Uroczyste nadawanie obywatelstwa było szeroko wykorzystywane przez nazistowską propagandę w roku 1944, a więc w czasie, gdy niepowstrzymanie zbliżała się klęska III Rzeszy. Inną koncesją dla „trójkowców”, jaka miała miejsce była rezygnacja z poddawaniu ich badaniom rasowym. W dalszym ciągu obowiązywały one jednak w przypadku grupy IV.<br /> Akcję wpisów na DVL zakończono jesienią 1943 roku – rozpatrywanie odwołań trwało jednak do końca wojny.<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |-<br /> ! '''Grupa DVL''' !! '''Liczba osób''' !! <br /> |-<br /> | I || 90993<br /> |-<br /> | II || 231082<br /> |-<br /> | III || 994482<br /> |-<br /> | IV || 52780<br /> |-<br /> | Razem || 1377337<br /> |-<br /> | Odrzucone || 68766 (rodzin)<br /> |}<br /> Tabela 1. Wyniki DVL w prowincji górnośląskiej według danych z 1 kwietnia 1944 roku. <br /> ''(Źródło: M. Węcki, Fritz Bracht (1899-1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014, s. 306.)''<br /> <br /> ==KONSEKWENCJE==<br /> <br /> Celem nazistowskiej polityki narodowościowej, której narzędziem była DVL, było odseparowanie ludności uznanej za niemiecką od reszty ludności traktowanej jako rasowo „mniej wartościową”. System praw i przywilejów wiążącym się z uznaniem za Niemców rzeczywiście znacząco poprawiał sytuację ludności wpisanej na DVL w stosunku do ludności polskiej także w przypadku Górnego Śląska. Ceną było, przynajmniej pozorne w przypadku większości osób wpisanych do III i IV grupy DVL, wyrzeczenie się polskości i mniej lub bardziej lojalna postawa wobec okupanta. Kolejną konsekwencją owych „przywilejów” był pobór Górnoślązaków do [[Wehrmachtu]], który na masową skalę rozpoczął się w 1942 roku i trwał do końca wojny. Oblicza się, że około 100 tys. Górnoślązaków wpisanych do III grupy DVL zostało w okresie II wojny światowej zaciągniętych do [[Wehrmachtu]].<br /> Trzeba jednak pamiętać, że drugą stroną „liberalnej” polityki narodowościowej wobec Górnoślązaków był terror. Osoby odmawiające złożenia wniosków, lub żądające uznania ich za Polaków były zagrożone aresztowaniem i wywózką do obozów koncentracyjnych, w najlepszym przypadku zaś wysiedleniem do Generalnego Gubernatorstwa. Wprawdzie w okresie wojny nie przeprowadzono w prowincji górnośląskiej planowanych, masowych wysiedleń Polaków (wyjątkiem były wysiedlenia na Żywiecczyźnie jesienią 1940 roku), wynikało to jednak tylko z sytuacji wojennej Rzeszy – również Polacy byli potrzebni jako robotnicy. Należy tu jeszcze raz podkreślić przymus składania wniosków przez ludność byłego województwa śląskiego. W tej sytuacji dopasowanie się do sytuacji, i podpisanie DVL, jawiło się jako metoda uchronienia się przed grożącymi represjami. Dramatyzm sytuacji Górnoślązaków ilustruje krążący w czasie wojny wierszyk: „Jak nie podpiszesz Twoja wina, zaraz cię wyślą do Oświęcimia, a jak podpiszesz ty stary ośle, zaraz Cię Hitler na [[Ostfront]] pośle”. Należy oczywiście założyć, że część Górnoślązaków uległa fascynacji nazistowską propagandą, zwłaszcza w okresie militarnych sukcesów III Rzeszy, oraz pokusie związanej z przywilejami przysługującymi Niemcom. Uwaga ta dotyczy przede wszystkim członków I i II grupy DVL. Duża część przedstawicieli mniejszości niemieckiej z entuzjazmem współpracowała z reżimem. Taką postawę przyjęła też pewna część grupy III – obecna wiedza nie pozwala jednak na dokładniejsze obliczenie skali tego zjawiska. Źródła niemieckie z okresu wojny jednoznacznie pokazują jednak, że polityka zniemczania Górnoślązaków nie przyniosła zakładanego rezultatu. Świadectwem tego są liczne raporty niemieckie mówiące o ostentacyjnym używaniu przez ludność Górnego Śląska zakazanego języka polskiego oraz słuchaniu zagranicznych stacji radiowych. Zjawisko to narastało szczególnie w ostatnich latach wojny. Władze niemieckie nigdy nie ufały do końca ludność z III grupy DVL bacznie ją obserwując.<br /> Część Górnoślązaków była członkami [[polskiego ruchu oporu|ruch oporu]], który na Górnym Śląsku był narażony na liczne dekonspiracje. Mimo to, działał on przez cały okres wojny, a w jego szeregach znalazły się zarówno osoby uznane za Polaków, jak i wpisane do IV, III, a nawet II grupy DVL.<br /> Konsekwencje DVL nie ograniczyły się do okresu II wojny światowej. W 1945 roku, po przejęciu Górnego Śląska przez komunistyczne władze polskie przeprowadziły akcję repolonizacji tego obszaru. Jednym z jego elementów była rehabilitacja osób wpisanych na DVL.<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Boda-Krężel Zofia, Sprawa volkslisty na Górnym Śląsku, Opole 1978.<br /> #Izdebski Zygmunt, Niemiecka lista narodowa na Górnym Śląsku. Katowice-Wrocław 1946.<br /> #Kaczmarek Ryszard, Górny Śląsk podczas II wojny światowej. Między utopią niemieckiej wspólnoty narodowej a rzeczywistością okupacji na trenach wcielonych do Trzeciej Rzeszy, Katowice 2006.<br /> #Ryszard Kaczmarek, Polacy w Wehrmachcie, Kraków 2010.<br /> #Serwański Edward, Hitlerowska polityka narodowościowa na Górnym Śląsku, Warszawa 1963.<br /> #Mirosław Węcki, Fritz Bracht (1899-1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> ŚBC<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/59698 Zofia Boda-Krężel, Problem niemieckiej listy narodowościowej na Górnym Śląsku w latach 1941 - 1950, Opole 1971]<br /> <br /> K-PBC<br /> <br /> [http://kpbc.umk.pl/publication/55992 Urszula Świątek-Paschke, Trudne decyzje w sprawie podpisania volkslisty, 2011]<br /> <br /> ZBC<br /> <br /> [http://zbc.uz.zgora.pl/publication/3376 Bernadetta Nitschke, Wysiedlenie ludności niemieckiej z Polski w latach 1945-1949, Zielona Góra 1999]<br /> <br /> [http://www.volksbund.de/home.html Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V.]<br /> [https://www.dd-wast.de/de/startseite.html Die Deutsche Dienststelle (WASt)]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Niemiecka_Lista_Narodowo%C5%9Bciowa&diff=2701 2015-01-19T11:13:00Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Historia]]<br /> Autor: [[dr Mirosław Węcki]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> ::::::::::::::::::::::::: TOM: 2 (2015) <br /> <br /> <br /> Niemiecka Lista Narodowościowa ([[Deutsche Volksliste|Volkslista]]) – administracyjne narzędzie nazistowskiej polityki narodowościowej na terenach okupowanych przez Trzecią Rzeszę podczas II wojny światowej.<br /> <br /> ==ZAŁOŻENIA I UWARUNKOWANIA NAZISTOWSKIEJ POLITYKI NARODOWOŚCOWEJ NA GÓRNYM ŚLĄSKU W LATACH 1939-1940==<br /> <br /> Jeszcze przed wybuchem II wojny struktura narodowościowa terenów II Rzeczpospolitej stała się obiektem analiz władz nazistowskich. Część obywateli polskich (Górnoślązaków, Mazurów i Kaszubów) uznano wówczas za niemieckie grupy etniczne. Po kampanii wrześniowej zapadła decyzja o anektowaniu zachodnich ziem polskich, wodzących przed 1918 rokiem w skład Niemiec (Pomorze, Wielkopolska, województwo śląskie), do III Rzeszy. Jednym z argumentów propagandowych mających uzasadnić aneksję była rzekoma niemiecka przynależność narodowościowa ich mieszkańców. Aneksja dokonała się na mocy dekretu Adolfa Hitlera z 8 października 1939 roku. Obszar przedwojennego województwa śląskiego wszedł w skład nowoutworzonej jednostki administracyjnej – [[rejencji katowickiej|Rejencja katowicka]] (Regierungsbezirk Kattowitz), która stała się częścią niemieckiej prowincji śląskiej ([[Provinz Schlesien]]). Inną, późniejszą konsekwencją aneksji było przyznanie obywatelstwa członkom mniejszości niemieckiej określanych mianem „Niemców etnicznych” ([[Volksdeutsche]]). Jednocześnie przystąpiono do selekcji narodowościowej i rasowej na terenach anektowanych. Pierwszą próbą urzędowego ustalenia stosunków etnicznych był policyjny spis ludności, zwany popularnie „palcówką” (od odcisku palca, który umieszczano na formularzach spisowych) przeprowadzony na przełomie lat 1939/1940.<br /> <br /> [[Plik:Wyniki „palcówki” na obszarze byłego województwa śląskiego.JPG|900px|thumb|left|Wyniki „palcówki” na obszarze byłego województwa śląskiego. ''Źródło: I. Sroka, Policyjny spis ludności w rejencji katowickiej (17-23 grudnia 1939 roku), „Zaranie Śląskie” 1969, z. 3, s. 368.'']]<br /> <br /> Wyniki spisu na terenie byłego województwa śląskiego okazały się zaskakujące nawet dla władz niemieckich. Masowa deklarowanie narodowości niemieckiej przez ludność tego obszaru wynikała m.in. ze zastraszenia nazistowskim terrorem oraz obawami przed wysiedleniami, które miały objąć Polaków. Przyjęta przez Górnoślązaków strategia „maskowania” była zresztą popierana przez Kościół katolicki, który zyskał w tej mierze akceptacje polskiego rządu emigracyjnego.<br /> Rok 1940 przyniósł kolejny etap realizacji nazistowskiej polityki narodowościowej. Wiązał się on częściowo z narastającym konfliktem pomiędzy poszczególnymi sektorami władzy III Rzeszy. Jeszcze w 1939 roku zadanie germanizacji anektowanych terenów polskich w ciągu 10 lat Hitler powierzył najważniejszym lokalnym przedstawicielom władz partyjnych i państwowych. W przypadku [[Górnego Śląska]] funkcję taką pełnił gauleiter (kierownik okręgu partii nazistowskiej) i nadprezydent prowincji śląskiej – [[Josef Wagner]]. Jeszcze w październiku 1939 roku zwierzchność nad realizacją polityki narodowościowej uzyskał jednak Heinrich Himmler, który został mianowany Komisarzem Rzeszy ds. Umacniania Niemczyzny (Reichskommissar für die Festigung des deutschen Volkstums, w skrócie: RKF). Wagner dążył do masowej germanizacji Górnoślązaków, po usunięciu Polaków i Żydów, opierając się na obowiązującej jeszcze w II Rzeszy polityce „germanizacji ludzi“. Himmler, opierający się na pryncypiach polityki rasowej, dążył do realizacji zarysowanej przez Hitlera zasady „germanizacji ziemi”, co zakładało bardziej restrykcją selekcję narodowościową. Po odwołaniu Wagnera ze Śląska wiosną 1940 roku, przewagę zyskała koncepcja Himmlera. 12 września wydał on weryfikacji i wydzieleniu ludności na wcielonych terenach wschodnich (Erlass für die Überprüfung und Aussonderung der Bevölkerung in den eingegliederten Ostgebieten). Dekret zakładał m.in. możliwość germanizacji około 400-500 tys. mieszkańców pruskiej części byłego województwa śląskiego (określonych mianem [[Wasserpolen]]) oraz 120 tyś. austriackiej części województwa (nazwanych „Ślązakami” - [[Scholnsaken]]). Reszta ludności uznana za Polaków miała zostać wysiedlona do Generalnego Gubernatorstwa (niezależnie od tego dekretu wysiedlenia Polaków i Żydów prowadzono już od 1939 roku). W dekrecie zapowiedziano, że narzędziem administracyjnym selekcji narodowościowej miała być Niemiecka Lista Narodowościowa (Deutsche Volksliste, w skórcie: DVL) – wzorowana na rozwiązaniach wprowadzonych w Wielkopolsce przez gauleitera i namiestnika Arthura Greisera. Istotną rolę w tym procesie miały grać badania rasowe.<br /> <br /> ==PODSTAWY PRAWNE==<br /> <br /> 4 marca 1941 roku ukazało się zarządzenie o Niemieckiej Liście Narodowościowej i niemieckim obywatelstwie na wcielonych terenach wschodnich (Verordnung über die Deutsche Volksliste und die deutsche Staatsangehörigkeit in den eingegliederten Ostgebieten vom 4. März 1941) sygnowane podpisami Wilhelma Fricka (ministra spraw wewnętrznych Rzeszy), Rudolfa Hessa (zastępcy Hitlera) i Heinricha Himmlera (jako RKF). Zarządzenie wprowadzało cztery grupy DVL, do których mieli być wpisywani mieszkańcy terenów wcielonych do III Rzeszy.<br /> Grupa I – była przeznaczona dla członków mniejszości niemieckiej, którzy przed 1939 rokiem byli aktywistami niemieckich organizacji politycznych, kulturalnych i kościelnych. Mieli oni otrzymać obywatelstwo niemieckie z mocą obowiązywania od 26 października 1939 roku. Cieszyli się pełnią praw przysługujących innym obywatelom Rzeszy ([[Reichsdeutsche]]) m.in. mogli być przyjmowani do NSDAP.<br /> Grupa II – do tej grupy wpisywano osoby o niewątpliwej narodowości niemieckiej, które jednak nie należały przed wojną do organizacji mniejszościowych. „Dwójkowcy” otrzymywali obywatelstwo takie same prawa, jak osoby wpisane do grupy I. Wyjątkiem było członkostwo w NSDAP – przyjęcie do partii mogło nastąpić tylko drogą nadania jednostkowego.<br /> Osoby wpisane do I i II grupy otrzymywały dowody osobiste ([[Ausweise der DVL]]) w kolorze niebieski z informacją o nadaniu im niemieckiego obywatelstwa.<br /> Grupa III – w tej grupie miały znaleźć się osoby, które mogły wykazać niemieckie pochodzenie i, pomimo powierzchownej polonizacji, wykazywały cechy gwarantujące ich ponowne zniemczenie. Wpisywać tu miano też osoby żyjące w związkach małżeńskich z Niemcami. Jak wykazała praktyka, grupa ta miała objąć większość rdzennych mieszkańców Górnego Śląska. Byli oni uznawani za ludność o niewykształconej świadomości narodowościowej – za „warstwę pośrednią” (Zwischenschicht), która miała być dopiero „przyciągnięta do Niemczyzny”. W myśl zarządzenia z marca 1941 roku członkowie tej grupy nie otrzymywali niemieckiego (stawały się „podopiecznymi Rzeszy”) obywatelstwa a zakończeniu wojny miały zostać wysiedlone do Niemiec w celu dalszej germanizacji. Ich mienie było konfiskowane i oddawane pod zarząd niemieckich powierników. „Trójkowcy” otrzymywali dowody osobiste w kolorze zielonym.<br /> Grupa IV – miała obejmować osoby pochodzenia niemieckiego, które spolonizowały się i przed 1939 rokiem aktywnie współpracowały z władzami polskimi. Nie otrzymywały one niemieckiego obywatelstwa. Tylko cześć tej grupy miała zasługiwać na zniemczenie i wysiedlenie w tym celu, po badaniach rasowych, do Rzeszy. W nieoficjalnych dokumentach grupa ta była określana mianem „renegatów”. Dowody osobiste grupy IV miały kolor czerwony.<br /> Poza DVL znalazły się osoby uznane za Polaków – miały być one wysiedlone do Generalnego Gubernatorstwa. <br /> Osoby ubiegające się o wpis na volkslistę zostały zobowiązane do wypełnienia kilkustronicowych ankiet (wniosków), które zawierały m.in. pytania o narodowość, wyznanie, wykształcenie, zawód, służbę wojskową, przynależność organizacyjną przed 1939 rokiem. Dane te miały posłużyć władzom niemieckim do oceny przynależności narodowościowej poszczególnych osób. Za podanie fałszywych danych groziły surowe kary.<br /> Realizację nadzorować miał aparat RKF, jednak za jej bezpośrednie przeprowadzenie odpowiadała administracja państwowa i partyjna. W przypadku Górnego Śląska działaniami tymi kierował gauleiter i nadprezydent utworzonej na początku 1941 roku prowincji górnośląskiej ([[Provinz Oberschlesien]]) – [[Fritz Bracht]], który został też mianowany pełnomocnikiem RKF. Organami pierwszej instancji oceniającymi wnioski były ekspozytury DVL ([[Zweigstelle der DVL]]) utworzone przy urzędach niemieckich starostów powiatowych (Landrat). W ich skład, oprócz landratów, wchodzi przedstawiciele NSDAP, policji, nazistowskiej Służby Bezpieczeństwa (SD) oraz mniejszości niemieckiej. dla prowincji górnośląskiej. Wyższym organem odwoławczym były placówki okręgowa ([[Bezirstelle]]) kierowane przez prezydentów rejencji. Najwyższą instancją odwoławczą dla obszaru prowincji górnośląskiej była centralna placówka DVL ([[Zentralstelle der DVL]]), której pracom przewodniczył gauleiter Bracht. Decyzja w sprawie najtrudniejszych przypadków była zarezerwowana dla samego Himmlera.<br /> <br /> ==PRZEBIEG AKCJI SPISÓW NA VOLKSLISTĘ NA GÓRNYM ŚLĄSKU==<br /> <br /> ===Obszar===<br /> <br /> Utworzona w 1941 roku prowincja górnośląska składała się z dwóch rejencji: katowickiej i opolskiej. Rejencja katowicka obejmowała w większości obszary, które przed wybuchem II wojny światowej należały do II Rzeczpospolitej: [[województwo śląskie]], [[Zagłębie Dąbrowskie]] (część przedwojennego województwa kieleckiego) oraz powiat chrzanowski i [[Żywiecczyzna|Żywiec]] (województwo krakowskie). [[Rejencja opolska]] obejmowała tereny [[Górnego Śląska|Górny Śląsk]], które przed 1 września 1939 roku należały do Niemiec – wyjątkiem był powiat blachowieńsko-zawierciański (część przedwojennego powiatu częstochowskiego), który także został anektowany i włączony do [[rejencji opolskiej|Rejencja opolska]]. Zgodnie z założeniami DVL, objęła ona tylko tereny wcielone. Największy rozmiar akacja wpisów osiągnęła na obszarze [[rejencji katowickiej|Rejencja katowicka]], który przed wojną tworzył [[województwo śląskie]], a przed 1922 rokiem był częścią państwa niemieckiego. Obowiązek złożenia wniosku o wpis spoczywał na wszystkich mieszkańcach tego terenu. Dobrowolność składania wniosków obowiązywała natomiast na zamieszkanych w większości przez Polaków terenach prowincji górnośląskiej należących przed wojną do województw częstochowskiego, kieleckiego i krakowskiego. Przymus składania przez Górnoślązaków wniosków o wpis na DVL wiązał się z uznaniem ich za ludność o pochodzeniu niemieckim.<br /> <br /> ===Kolejne etapy===<br /> <br /> Wpisy na DVL rozpoczęły się w prowincji górnośląskiej wiosną 1941 roku. W pierwszym rzędzie objęły one osoby, które znalazły się w grupach I i II. Już w pierwszych miesiącach akcji władze prowincji górnośląskiej podjęły działania zmierzające do złagodzenie przepisów odnośnie osób, które miały być wpisane do III grupy. Przedstawiciele lokalnych władz niemieckich zdawali sobie sprawę, że miała ona objąć większą cześć ludności z terenu byłego województwa śląskiego. W pierwszym rzędzie przekonano Himmlera do rezygnacji z ograniczenia wpisów do narzuconej jeszcze w 1940 roku liczby około 600 tyś. ludzi określonych jako [[Wasserpolen]] i [[Schlonsaken]]. Bracht oraz jego współpracownicy zdawali sobie bowiem sprawę, że pozostawienie poza DVL kilkuset tysięcy ludzi, co wiązało się z ich wysiedleniem, oznaczałoby załamanie gospodarki regionu, którego przemysł miał ogromne znaczenie dla prowadzącej wojnę III Rzeszy. Ten pragmatyczny argument spotkał się z aprobatą Himmlera, który zgodził się na zwiększenie liczby Górnoślązaków, którzy mieli być wpisani na DVL. Zgodził się także na rezygnację z wysiedlenia grupy III do Niemiec po zakończeniu wojny.<br /> Zimą 1941 roku Wehrmacht poniósł klęskę pod Moskwą, co oznaczało, że zaplanowana na kilka miesięcy wojna z ZSRR miała się przedłużyć. W tej sytuacji jeszcze bardziej wzrosło znaczenie górnośląskiego przemysłu dla niemieckiej produkcji zbrojeniowej. Dla nazistowskiej polityki narodowościowej wobec terenów wcielony istotny okazał się także inny czynnik – wykrwawiony Wehrmacht potrzebował uzupełnień. Rekrutów postanowiono pozyskać także na terenach polskich wcielonych do Rzeszy – wśród osób wpisanych do III grupy DVL. Zapadła zatem decyzja o dalszym złagodzeniu postępowania wobec tej części ludności. 31 stycznia 1942 roku wprowadzono poprawkę do rozporządzenia o volksliście, która pozwalała nadać III grupie niemieckie obywatelstwo z możliwością odwołania przez 10 lat (Deutsche Staatsangehörigkeit auf Wiederruf). Mieli oni być jednak bacznie obserwowani przez władze pod kątem ich postępów w „zniemczaniu” i lojalności wobec reżimu. Konieczność zapewnienia lojalności Górnoślązaków, jako robotników i żołnierzy, prowadził do przyznawania im kolejnych koncesji w następnych miesiącach 1942 roku. Znacząco uproszczono wówczas procedury i kryteria związane z wpisami na DVL. Często wpisywano osoby, które wcześnie uznano za Polaków. Miały też miejsce liczne przeszeregowania z grupy IV, nie objętej obowiązkiem służby wojskowej do III. Na wielu polach, zwłaszcza ekonomicznym, właściwie zrównano prawa członków grupy III z innymi obywatelami III Rzeszy. Zrezygnowano m.in. z konfiskat majątków należących do „trójkowców” – po uzyskaniu wpisów zwracano je właścicielom.<br /> Kolejny etap otwarła klęska Wehrmachtu pod Stalingradem na początku 1943 roku. Jeszcze bardziej wzrosło wówczas zapotrzebowanie na górnośląskich rekrutów i wzrost produkcji przemysłowej. Skłoniło to gauleitera Brachta, wspieranego przed przedstawicieli niemieckiej administracji i kręgów przemysłowych, do kolejny negocjacji z Himmlerem w sprawie poprawy sytuacji III grupy. Tym razem zmierzał do rezygnacji za klauzuli odwołania obywatelstwa dla najbardziej zasłużonych na froncie i w produkcji przemysłowej „trójkowców”. Tu trafił na opór Himmlera, który dopiero pod koniec 1943 roku zgodził się na przyznanie pełnego obywatelstwa 500 osobom z grupy III (w 1944 roku zgodził się na rozszerzenie tego kontyngentu do 1500 osób). Uroczyste nadawanie obywatelstwa było szeroko wykorzystywane przez nazistowską propagandę w roku 1944, a więc w czasie, gdy niepowstrzymanie zbliżała się klęska III Rzeszy. Inną koncesją dla „trójkowców”, jaka miała miejsce była rezygnacja z poddawaniu ich badaniom rasowym. W dalszym ciągu obowiązywały one jednak w przypadku grupy IV.<br /> Akcję wpisów na DVL zakończono jesienią 1943 roku – rozpatrywanie odwołań trwało jednak do końca wojny.<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |-<br /> ! '''Grupa DVL''' !! '''Liczba osób''' !! <br /> |-<br /> | I || 90993<br /> |-<br /> | II || 231082<br /> |-<br /> | III || 994482<br /> |-<br /> | IV || 52780<br /> |-<br /> | Razem || 1377337<br /> |-<br /> | Odrzucone || 68766 (rodzin)<br /> |}<br /> Tabela 1. Wyniki DVL w prowincji górnośląskiej według danych z 1 kwietnia 1944 roku. <br /> ''(Źródło: M. Węcki, Fritz Bracht (1899-1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014, s. 306.)''<br /> <br /> ==KONSEKWENCJE==<br /> <br /> Celem nazistowskiej polityki narodowościowej, której narzędziem była DVL, było odseparowanie ludności uznanej za niemiecką od reszty ludności traktowanej jako rasowo „mniej wartościową”. System praw i przywilejów wiążącym się z uznaniem za Niemców rzeczywiście znacząco poprawiał sytuację ludności wpisanej na DVL w stosunku do ludności polskiej także w przypadku Górnego Śląska. Ceną było, przynajmniej pozorne w przypadku większości osób wpisanych do III i IV grupy DVL, wyrzeczenie się polskości i mniej lub bardziej lojalna postawa wobec okupanta. Kolejną konsekwencją owych „przywilejów” był pobór Górnoślązaków do [[Wehrmachtu]], który na masową skalę rozpoczął się w 1942 roku i trwał do końca wojny. Oblicza się, że około 100 tys. Górnoślązaków wpisanych do III grupy DVL zostało w okresie II wojny światowej zaciągniętych do [[Wehrmachtu]].<br /> Trzeba jednak pamiętać, że drugą stroną „liberalnej” polityki narodowościowej wobec Górnoślązaków był terror. Osoby odmawiające złożenia wniosków, lub żądające uznania ich za Polaków były zagrożone aresztowaniem i wywózką do obozów koncentracyjnych, w najlepszym przypadku zaś wysiedleniem do Generalnego Gubernatorstwa. Wprawdzie w okresie wojny nie przeprowadzono w prowincji górnośląskiej planowanych, masowych wysiedleń Polaków (wyjątkiem były wysiedlenia na Żywiecczyźnie jesienią 1940 roku), wynikało to jednak tylko z sytuacji wojennej Rzeszy – również Polacy byli potrzebni jako robotnicy. Należy tu jeszcze raz podkreślić przymus składania wniosków przez ludność byłego województwa śląskiego. W tej sytuacji dopasowanie się do sytuacji, i podpisanie DVL, jawiło się jako metoda uchronienia się przed grożącymi represjami. Dramatyzm sytuacji Górnoślązaków ilustruje krążący w czasie wojny wierszyk: „Jak nie podpiszesz Twoja wina, zaraz cię wyślą do Oświęcimia, a jak podpiszesz ty stary ośle, zaraz Cię Hitler na [[Ostfront]] pośle”. Należy oczywiście założyć, że część Górnoślązaków uległa fascynacji nazistowską propagandą, zwłaszcza w okresie militarnych sukcesów III Rzeszy, oraz pokusie związanej z przywilejami przysługującymi Niemcom. Uwaga ta dotyczy przede wszystkim członków I i II grupy DVL. Duża część przedstawicieli mniejszości niemieckiej z entuzjazmem współpracowała z reżimem. Taką postawę przyjęła też pewna część grupy III – obecna wiedza nie pozwala jednak na dokładniejsze obliczenie skali tego zjawiska. Źródła niemieckie z okresu wojny jednoznacznie pokazują jednak, że polityka zniemczania Górnoślązaków nie przyniosła zakładanego rezultatu. Świadectwem tego są liczne raporty niemieckie mówiące o ostentacyjnym używaniu przez ludność Górnego Śląska zakazanego języka polskiego oraz słuchaniu zagranicznych stacji radiowych. Zjawisko to narastało szczególnie w ostatnich latach wojny. Władze niemieckie nigdy nie ufały do końca ludność z III grupy DVL bacznie ją obserwując.<br /> Część Górnoślązaków była członkami [[polskiego ruchu oporu|ruch oporu]], który na Górnym Śląsku był narażony na liczne dekonspiracje. Mimo to, działał on przez cały okres wojny, a w jego szeregach znalazły się zarówno osoby uznane za Polaków, jak i wpisane do IV, III, a nawet II grupy DVL.<br /> Konsekwencje DVL nie ograniczyły się do okresu II wojny światowej. W 1945 roku, po przejęciu Górnego Śląska przez komunistyczne władze polskie przeprowadziły akcję repolonizacji tego obszaru. Jednym z jego elementów była rehabilitacja osób wpisanych na DVL.<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Boda-Krężel Zofia, Sprawa volkslisty na Górnym Śląsku, Opole 1978.<br /> #Izdebski Zygmunt, Niemiecka lista narodowa na Górnym Śląsku. Katowice-Wrocław 1946.<br /> #Kaczmarek Ryszard, Górny Śląsk podczas II wojny światowej. Między utopią niemieckiej wspólnoty narodowej a rzeczywistością okupacji na trenach wcielonych do Trzeciej Rzeszy, Katowice 2006.<br /> #Ryszard Kaczmarek, Polacy w Wehrmachcie, Kraków 2010.<br /> #Serwański Edward, Hitlerowska polityka narodowościowa na Górnym Śląsku, Warszawa 1963.<br /> #Mirosław Węcki, Fritz Bracht (1899-1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> ŚBC<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/59698 Zofia Boda-Krężel, Problem niemieckiej listy narodowościowej na Górnym Śląsku w latach 1941 - 1950, Opole 1971]<br /> <br /> K-PBC<br /> <br /> [http://kpbc.umk.pl/publication/55992 Urszula Świątek-Paschke, Trudne decyzje w sprawie podpisania volkslisty, 2011]<br /> <br /> [http://www.volksbund.de/home.html Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V.]<br /> [https://www.dd-wast.de/de/startseite.html Die Deutsche Dienststelle (WASt)]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Niemiecka_Lista_Narodowo%C5%9Bciowa&diff=2700 2015-01-19T11:12:29Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Historia]]<br /> Autor: [[dr Mirosław Węcki]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> ::::::::::::::::::::::::: TOM: 2 (2015) <br /> <br /> <br /> Niemiecka Lista Narodowościowa ([[Deutsche Volksliste|Volkslista]]) – administracyjne narzędzie nazistowskiej polityki narodowościowej na terenach okupowanych przez Trzecią Rzeszę podczas II wojny światowej.<br /> <br /> ==ZAŁOŻENIA I UWARUNKOWANIA NAZISTOWSKIEJ POLITYKI NARODOWOŚCOWEJ NA GÓRNYM ŚLĄSKU W LATACH 1939-1940==<br /> <br /> Jeszcze przed wybuchem II wojny struktura narodowościowa terenów II Rzeczpospolitej stała się obiektem analiz władz nazistowskich. Część obywateli polskich (Górnoślązaków, Mazurów i Kaszubów) uznano wówczas za niemieckie grupy etniczne. Po kampanii wrześniowej zapadła decyzja o anektowaniu zachodnich ziem polskich, wodzących przed 1918 rokiem w skład Niemiec (Pomorze, Wielkopolska, województwo śląskie), do III Rzeszy. Jednym z argumentów propagandowych mających uzasadnić aneksję była rzekoma niemiecka przynależność narodowościowa ich mieszkańców. Aneksja dokonała się na mocy dekretu Adolfa Hitlera z 8 października 1939 roku. Obszar przedwojennego województwa śląskiego wszedł w skład nowoutworzonej jednostki administracyjnej – [[rejencji katowickiej|Rejencja katowicka]] (Regierungsbezirk Kattowitz), która stała się częścią niemieckiej prowincji śląskiej ([[Provinz Schlesien]]). Inną, późniejszą konsekwencją aneksji było przyznanie obywatelstwa członkom mniejszości niemieckiej określanych mianem „Niemców etnicznych” ([[Volksdeutsche]]). Jednocześnie przystąpiono do selekcji narodowościowej i rasowej na terenach anektowanych. Pierwszą próbą urzędowego ustalenia stosunków etnicznych był policyjny spis ludności, zwany popularnie „palcówką” (od odcisku palca, który umieszczano na formularzach spisowych) przeprowadzony na przełomie lat 1939/1940.<br /> <br /> [[Plik:Wyniki „palcówki” na obszarze byłego województwa śląskiego.JPG|900px|thumb|left|Wyniki „palcówki” na obszarze byłego województwa śląskiego. ''Źródło: I. Sroka, Policyjny spis ludności w rejencji katowickiej (17-23 grudnia 1939 roku), „Zaranie Śląskie” 1969, z. 3, s. 368.'']]<br /> <br /> Wyniki spisu na terenie byłego województwa śląskiego okazały się zaskakujące nawet dla władz niemieckich. Masowa deklarowanie narodowości niemieckiej przez ludność tego obszaru wynikała m.in. ze zastraszenia nazistowskim terrorem oraz obawami przed wysiedleniami, które miały objąć Polaków. Przyjęta przez Górnoślązaków strategia „maskowania” była zresztą popierana przez Kościół katolicki, który zyskał w tej mierze akceptacje polskiego rządu emigracyjnego.<br /> Rok 1940 przyniósł kolejny etap realizacji nazistowskiej polityki narodowościowej. Wiązał się on częściowo z narastającym konfliktem pomiędzy poszczególnymi sektorami władzy III Rzeszy. Jeszcze w 1939 roku zadanie germanizacji anektowanych terenów polskich w ciągu 10 lat Hitler powierzył najważniejszym lokalnym przedstawicielom władz partyjnych i państwowych. W przypadku [[Górnego Śląska]] funkcję taką pełnił gauleiter (kierownik okręgu partii nazistowskiej) i nadprezydent prowincji śląskiej – [[Josef Wagner]]. Jeszcze w październiku 1939 roku zwierzchność nad realizacją polityki narodowościowej uzyskał jednak Heinrich Himmler, który został mianowany Komisarzem Rzeszy ds. Umacniania Niemczyzny (Reichskommissar für die Festigung des deutschen Volkstums, w skrócie: RKF). Wagner dążył do masowej germanizacji Górnoślązaków, po usunięciu Polaków i Żydów, opierając się na obowiązującej jeszcze w II Rzeszy polityce „germanizacji ludzi“. Himmler, opierający się na pryncypiach polityki rasowej, dążył do realizacji zarysowanej przez Hitlera zasady „germanizacji ziemi”, co zakładało bardziej restrykcją selekcję narodowościową. Po odwołaniu Wagnera ze Śląska wiosną 1940 roku, przewagę zyskała koncepcja Himmlera. 12 września wydał on weryfikacji i wydzieleniu ludności na wcielonych terenach wschodnich (Erlass für die Überprüfung und Aussonderung der Bevölkerung in den eingegliederten Ostgebieten). Dekret zakładał m.in. możliwość germanizacji około 400-500 tys. mieszkańców pruskiej części byłego województwa śląskiego (określonych mianem [[Wasserpolen]]) oraz 120 tyś. austriackiej części województwa (nazwanych „Ślązakami” - [[Scholnsaken]]). Reszta ludności uznana za Polaków miała zostać wysiedlona do Generalnego Gubernatorstwa (niezależnie od tego dekretu wysiedlenia Polaków i Żydów prowadzono już od 1939 roku). W dekrecie zapowiedziano, że narzędziem administracyjnym selekcji narodowościowej miała być Niemiecka Lista Narodowościowa (Deutsche Volksliste, w skórcie: DVL) – wzorowana na rozwiązaniach wprowadzonych w Wielkopolsce przez gauleitera i namiestnika Arthura Greisera. Istotną rolę w tym procesie miały grać badania rasowe.<br /> <br /> ==PODSTAWY PRAWNE==<br /> <br /> 4 marca 1941 roku ukazało się zarządzenie o Niemieckiej Liście Narodowościowej i niemieckim obywatelstwie na wcielonych terenach wschodnich (Verordnung über die Deutsche Volksliste und die deutsche Staatsangehörigkeit in den eingegliederten Ostgebieten vom 4. März 1941) sygnowane podpisami Wilhelma Fricka (ministra spraw wewnętrznych Rzeszy), Rudolfa Hessa (zastępcy Hitlera) i Heinricha Himmlera (jako RKF). Zarządzenie wprowadzało cztery grupy DVL, do których mieli być wpisywani mieszkańcy terenów wcielonych do III Rzeszy.<br /> Grupa I – była przeznaczona dla członków mniejszości niemieckiej, którzy przed 1939 rokiem byli aktywistami niemieckich organizacji politycznych, kulturalnych i kościelnych. Mieli oni otrzymać obywatelstwo niemieckie z mocą obowiązywania od 26 października 1939 roku. Cieszyli się pełnią praw przysługujących innym obywatelom Rzeszy ([[Reichsdeutsche]]) m.in. mogli być przyjmowani do NSDAP.<br /> Grupa II – do tej grupy wpisywano osoby o niewątpliwej narodowości niemieckiej, które jednak nie należały przed wojną do organizacji mniejszościowych. „Dwójkowcy” otrzymywali obywatelstwo takie same prawa, jak osoby wpisane do grupy I. Wyjątkiem było członkostwo w NSDAP – przyjęcie do partii mogło nastąpić tylko drogą nadania jednostkowego.<br /> Osoby wpisane do I i II grupy otrzymywały dowody osobiste ([[Ausweise der DVL]]) w kolorze niebieski z informacją o nadaniu im niemieckiego obywatelstwa.<br /> Grupa III – w tej grupie miały znaleźć się osoby, które mogły wykazać niemieckie pochodzenie i, pomimo powierzchownej polonizacji, wykazywały cechy gwarantujące ich ponowne zniemczenie. Wpisywać tu miano też osoby żyjące w związkach małżeńskich z Niemcami. Jak wykazała praktyka, grupa ta miała objąć większość rdzennych mieszkańców Górnego Śląska. Byli oni uznawani za ludność o niewykształconej świadomości narodowościowej – za „warstwę pośrednią” (Zwischenschicht), która miała być dopiero „przyciągnięta do Niemczyzny”. W myśl zarządzenia z marca 1941 roku członkowie tej grupy nie otrzymywali niemieckiego (stawały się „podopiecznymi Rzeszy”) obywatelstwa a zakończeniu wojny miały zostać wysiedlone do Niemiec w celu dalszej germanizacji. Ich mienie było konfiskowane i oddawane pod zarząd niemieckich powierników. „Trójkowcy” otrzymywali dowody osobiste w kolorze zielonym.<br /> Grupa IV – miała obejmować osoby pochodzenia niemieckiego, które spolonizowały się i przed 1939 rokiem aktywnie współpracowały z władzami polskimi. Nie otrzymywały one niemieckiego obywatelstwa. Tylko cześć tej grupy miała zasługiwać na zniemczenie i wysiedlenie w tym celu, po badaniach rasowych, do Rzeszy. W nieoficjalnych dokumentach grupa ta była określana mianem „renegatów”. Dowody osobiste grupy IV miały kolor czerwony.<br /> Poza DVL znalazły się osoby uznane za Polaków – miały być one wysiedlone do Generalnego Gubernatorstwa. <br /> Osoby ubiegające się o wpis na volkslistę zostały zobowiązane do wypełnienia kilkustronicowych ankiet (wniosków), które zawierały m.in. pytania o narodowość, wyznanie, wykształcenie, zawód, służbę wojskową, przynależność organizacyjną przed 1939 rokiem. Dane te miały posłużyć władzom niemieckim do oceny przynależności narodowościowej poszczególnych osób. Za podanie fałszywych danych groziły surowe kary.<br /> Realizację nadzorować miał aparat RKF, jednak za jej bezpośrednie przeprowadzenie odpowiadała administracja państwowa i partyjna. W przypadku Górnego Śląska działaniami tymi kierował gauleiter i nadprezydent utworzonej na początku 1941 roku prowincji górnośląskiej ([[Provinz Oberschlesien]]) – [[Fritz Bracht]], który został też mianowany pełnomocnikiem RKF. Organami pierwszej instancji oceniającymi wnioski były ekspozytury DVL ([[Zweigstelle der DVL]]) utworzone przy urzędach niemieckich starostów powiatowych (Landrat). W ich skład, oprócz landratów, wchodzi przedstawiciele NSDAP, policji, nazistowskiej Służby Bezpieczeństwa (SD) oraz mniejszości niemieckiej. dla prowincji górnośląskiej. Wyższym organem odwoławczym były placówki okręgowa ([[Bezirstelle]]) kierowane przez prezydentów rejencji. Najwyższą instancją odwoławczą dla obszaru prowincji górnośląskiej była centralna placówka DVL ([[Zentralstelle der DVL]]), której pracom przewodniczył gauleiter Bracht. Decyzja w sprawie najtrudniejszych przypadków była zarezerwowana dla samego Himmlera.<br /> <br /> ==PRZEBIEG AKCJI SPISÓW NA VOLKSLISTĘ NA GÓRNYM ŚLĄSKU==<br /> <br /> ===Obszar===<br /> <br /> Utworzona w 1941 roku prowincja górnośląska składała się z dwóch rejencji: katowickiej i opolskiej. Rejencja katowicka obejmowała w większości obszary, które przed wybuchem II wojny światowej należały do II Rzeczpospolitej: [[województwo śląskie]], [[Zagłębie Dąbrowskie]] (część przedwojennego województwa kieleckiego) oraz powiat chrzanowski i [[Żywiecczyzna|Żywiec]] (województwo krakowskie). [[Rejencja opolska]] obejmowała tereny [[Górnego Śląska|Górny Śląsk]], które przed 1 września 1939 roku należały do Niemiec – wyjątkiem był powiat blachowieńsko-zawierciański (część przedwojennego powiatu częstochowskiego), który także został anektowany i włączony do [[rejencji opolskiej|Rejencja opolska]]. Zgodnie z założeniami DVL, objęła ona tylko tereny wcielone. Największy rozmiar akacja wpisów osiągnęła na obszarze [[rejencji katowickiej|Rejencja katowicka]], który przed wojną tworzył [[województwo śląskie]], a przed 1922 rokiem był częścią państwa niemieckiego. Obowiązek złożenia wniosku o wpis spoczywał na wszystkich mieszkańcach tego terenu. Dobrowolność składania wniosków obowiązywała natomiast na zamieszkanych w większości przez Polaków terenach prowincji górnośląskiej należących przed wojną do województw częstochowskiego, kieleckiego i krakowskiego. Przymus składania przez Górnoślązaków wniosków o wpis na DVL wiązał się z uznaniem ich za ludność o pochodzeniu niemieckim.<br /> <br /> ===Kolejne etapy===<br /> <br /> Wpisy na DVL rozpoczęły się w prowincji górnośląskiej wiosną 1941 roku. W pierwszym rzędzie objęły one osoby, które znalazły się w grupach I i II. Już w pierwszych miesiącach akcji władze prowincji górnośląskiej podjęły działania zmierzające do złagodzenie przepisów odnośnie osób, które miały być wpisane do III grupy. Przedstawiciele lokalnych władz niemieckich zdawali sobie sprawę, że miała ona objąć większą cześć ludności z terenu byłego województwa śląskiego. W pierwszym rzędzie przekonano Himmlera do rezygnacji z ograniczenia wpisów do narzuconej jeszcze w 1940 roku liczby około 600 tyś. ludzi określonych jako [[Wasserpolen]] i [[Schlonsaken]]. Bracht oraz jego współpracownicy zdawali sobie bowiem sprawę, że pozostawienie poza DVL kilkuset tysięcy ludzi, co wiązało się z ich wysiedleniem, oznaczałoby załamanie gospodarki regionu, którego przemysł miał ogromne znaczenie dla prowadzącej wojnę III Rzeszy. Ten pragmatyczny argument spotkał się z aprobatą Himmlera, który zgodził się na zwiększenie liczby Górnoślązaków, którzy mieli być wpisani na DVL. Zgodził się także na rezygnację z wysiedlenia grupy III do Niemiec po zakończeniu wojny.<br /> Zimą 1941 roku Wehrmacht poniósł klęskę pod Moskwą, co oznaczało, że zaplanowana na kilka miesięcy wojna z ZSRR miała się przedłużyć. W tej sytuacji jeszcze bardziej wzrosło znaczenie górnośląskiego przemysłu dla niemieckiej produkcji zbrojeniowej. Dla nazistowskiej polityki narodowościowej wobec terenów wcielony istotny okazał się także inny czynnik – wykrwawiony Wehrmacht potrzebował uzupełnień. Rekrutów postanowiono pozyskać także na terenach polskich wcielonych do Rzeszy – wśród osób wpisanych do III grupy DVL. Zapadła zatem decyzja o dalszym złagodzeniu postępowania wobec tej części ludności. 31 stycznia 1942 roku wprowadzono poprawkę do rozporządzenia o volksliście, która pozwalała nadać III grupie niemieckie obywatelstwo z możliwością odwołania przez 10 lat (Deutsche Staatsangehörigkeit auf Wiederruf). Mieli oni być jednak bacznie obserwowani przez władze pod kątem ich postępów w „zniemczaniu” i lojalności wobec reżimu. Konieczność zapewnienia lojalności Górnoślązaków, jako robotników i żołnierzy, prowadził do przyznawania im kolejnych koncesji w następnych miesiącach 1942 roku. Znacząco uproszczono wówczas procedury i kryteria związane z wpisami na DVL. Często wpisywano osoby, które wcześnie uznano za Polaków. Miały też miejsce liczne przeszeregowania z grupy IV, nie objętej obowiązkiem służby wojskowej do III. Na wielu polach, zwłaszcza ekonomicznym, właściwie zrównano prawa członków grupy III z innymi obywatelami III Rzeszy. Zrezygnowano m.in. z konfiskat majątków należących do „trójkowców” – po uzyskaniu wpisów zwracano je właścicielom.<br /> Kolejny etap otwarła klęska Wehrmachtu pod Stalingradem na początku 1943 roku. Jeszcze bardziej wzrosło wówczas zapotrzebowanie na górnośląskich rekrutów i wzrost produkcji przemysłowej. Skłoniło to gauleitera Brachta, wspieranego przed przedstawicieli niemieckiej administracji i kręgów przemysłowych, do kolejny negocjacji z Himmlerem w sprawie poprawy sytuacji III grupy. Tym razem zmierzał do rezygnacji za klauzuli odwołania obywatelstwa dla najbardziej zasłużonych na froncie i w produkcji przemysłowej „trójkowców”. Tu trafił na opór Himmlera, który dopiero pod koniec 1943 roku zgodził się na przyznanie pełnego obywatelstwa 500 osobom z grupy III (w 1944 roku zgodził się na rozszerzenie tego kontyngentu do 1500 osób). Uroczyste nadawanie obywatelstwa było szeroko wykorzystywane przez nazistowską propagandę w roku 1944, a więc w czasie, gdy niepowstrzymanie zbliżała się klęska III Rzeszy. Inną koncesją dla „trójkowców”, jaka miała miejsce była rezygnacja z poddawaniu ich badaniom rasowym. W dalszym ciągu obowiązywały one jednak w przypadku grupy IV.<br /> Akcję wpisów na DVL zakończono jesienią 1943 roku – rozpatrywanie odwołań trwało jednak do końca wojny.<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |-<br /> ! '''Grupa DVL''' !! '''Liczba osób''' !! <br /> |-<br /> | I || 90993<br /> |-<br /> | II || 231082<br /> |-<br /> | III || 994482<br /> |-<br /> | IV || 52780<br /> |-<br /> | Razem || 1377337<br /> |-<br /> | Odrzucone || 68766 (rodzin)<br /> |}<br /> Tabela 1. Wyniki DVL w prowincji górnośląskiej według danych z 1 kwietnia 1944 roku. <br /> ''(Źródło: M. Węcki, Fritz Bracht (1899-1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014, s. 306.)''<br /> <br /> ==KONSEKWENCJE==<br /> <br /> Celem nazistowskiej polityki narodowościowej, której narzędziem była DVL, było odseparowanie ludności uznanej za niemiecką od reszty ludności traktowanej jako rasowo „mniej wartościową”. System praw i przywilejów wiążącym się z uznaniem za Niemców rzeczywiście znacząco poprawiał sytuację ludności wpisanej na DVL w stosunku do ludności polskiej także w przypadku Górnego Śląska. Ceną było, przynajmniej pozorne w przypadku większości osób wpisanych do III i IV grupy DVL, wyrzeczenie się polskości i mniej lub bardziej lojalna postawa wobec okupanta. Kolejną konsekwencją owych „przywilejów” był pobór Górnoślązaków do [[Wehrmachtu]], który na masową skalę rozpoczął się w 1942 roku i trwał do końca wojny. Oblicza się, że około 100 tys. Górnoślązaków wpisanych do III grupy DVL zostało w okresie II wojny światowej zaciągniętych do [[Wehrmachtu]].<br /> Trzeba jednak pamiętać, że drugą stroną „liberalnej” polityki narodowościowej wobec Górnoślązaków był terror. Osoby odmawiające złożenia wniosków, lub żądające uznania ich za Polaków były zagrożone aresztowaniem i wywózką do obozów koncentracyjnych, w najlepszym przypadku zaś wysiedleniem do Generalnego Gubernatorstwa. Wprawdzie w okresie wojny nie przeprowadzono w prowincji górnośląskiej planowanych, masowych wysiedleń Polaków (wyjątkiem były wysiedlenia na Żywiecczyźnie jesienią 1940 roku), wynikało to jednak tylko z sytuacji wojennej Rzeszy – również Polacy byli potrzebni jako robotnicy. Należy tu jeszcze raz podkreślić przymus składania wniosków przez ludność byłego województwa śląskiego. W tej sytuacji dopasowanie się do sytuacji, i podpisanie DVL, jawiło się jako metoda uchronienia się przed grożącymi represjami. Dramatyzm sytuacji Górnoślązaków ilustruje krążący w czasie wojny wierszyk: „Jak nie podpiszesz Twoja wina, zaraz cię wyślą do Oświęcimia, a jak podpiszesz ty stary ośle, zaraz Cię Hitler na [[Ostfront]] pośle”. Należy oczywiście założyć, że część Górnoślązaków uległa fascynacji nazistowską propagandą, zwłaszcza w okresie militarnych sukcesów III Rzeszy, oraz pokusie związanej z przywilejami przysługującymi Niemcom. Uwaga ta dotyczy przede wszystkim członków I i II grupy DVL. Duża część przedstawicieli mniejszości niemieckiej z entuzjazmem współpracowała z reżimem. Taką postawę przyjęła też pewna część grupy III – obecna wiedza nie pozwala jednak na dokładniejsze obliczenie skali tego zjawiska. Źródła niemieckie z okresu wojny jednoznacznie pokazują jednak, że polityka zniemczania Górnoślązaków nie przyniosła zakładanego rezultatu. Świadectwem tego są liczne raporty niemieckie mówiące o ostentacyjnym używaniu przez ludność Górnego Śląska zakazanego języka polskiego oraz słuchaniu zagranicznych stacji radiowych. Zjawisko to narastało szczególnie w ostatnich latach wojny. Władze niemieckie nigdy nie ufały do końca ludność z III grupy DVL bacznie ją obserwując.<br /> Część Górnoślązaków była członkami [[polskiego ruchu oporu|ruch oporu]], który na Górnym Śląsku był narażony na liczne dekonspiracje. Mimo to, działał on przez cały okres wojny, a w jego szeregach znalazły się zarówno osoby uznane za Polaków, jak i wpisane do IV, III, a nawet II grupy DVL.<br /> Konsekwencje DVL nie ograniczyły się do okresu II wojny światowej. W 1945 roku, po przejęciu Górnego Śląska przez komunistyczne władze polskie przeprowadziły akcję repolonizacji tego obszaru. Jednym z jego elementów była rehabilitacja osób wpisanych na DVL.<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Boda-Krężel Zofia, Sprawa volkslisty na Górnym Śląsku, Opole 1978.<br /> #Izdebski Zygmunt, Niemiecka lista narodowa na Górnym Śląsku. Katowice-Wrocław 1946.<br /> #Kaczmarek Ryszard, Górny Śląsk podczas II wojny światowej. Między utopią niemieckiej wspólnoty narodowej a rzeczywistością okupacji na trenach wcielonych do Trzeciej Rzeszy, Katowice 2006.<br /> #Ryszard Kaczmarek, Polacy w Wehrmachcie, Kraków 2010.<br /> #Serwański Edward, Hitlerowska polityka narodowościowa na Górnym Śląsku, Warszawa 1963.<br /> #Mirosław Węcki, Fritz Bracht (1899-1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> ŚBC<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/59698 Zofia Boda-Krężel, Problem niemieckiej listy narodowościowej na Górnym Śląsku w latach 1941 - 1950, Opole 1971]<br /> <br /> K-PBC<br /> <br /> [http://kpbc.umk.pl/publication/55992 Urszula Świątek-Paschke, Trudne decyzje w sprawie podpisania volkslisty, 2011]<br /> <br /> <br /> [http://www.volksbund.de/home.html Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V.]<br /> [https://www.dd-wast.de/de/startseite.html Die Deutsche Dienststelle (WASt)]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Niemiecka_Lista_Narodowo%C5%9Bciowa&diff=2699 2015-01-19T11:01:13Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Historia]]<br /> Autor: [[dr Mirosław Węcki]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> ::::::::::::::::::::::::: TOM: 2 (2015) <br /> <br /> <br /> Niemiecka Lista Narodowościowa ([[Deutsche Volksliste|Volkslista]]) – administracyjne narzędzie nazistowskiej polityki narodowościowej na terenach okupowanych przez Trzecią Rzeszę podczas II wojny światowej.<br /> <br /> ==ZAŁOŻENIA I UWARUNKOWANIA NAZISTOWSKIEJ POLITYKI NARODOWOŚCOWEJ NA GÓRNYM ŚLĄSKU W LATACH 1939-1940==<br /> <br /> Jeszcze przed wybuchem II wojny struktura narodowościowa terenów II Rzeczpospolitej stała się obiektem analiz władz nazistowskich. Część obywateli polskich (Górnoślązaków, Mazurów i Kaszubów) uznano wówczas za niemieckie grupy etniczne. Po kampanii wrześniowej zapadła decyzja o anektowaniu zachodnich ziem polskich, wodzących przed 1918 rokiem w skład Niemiec (Pomorze, Wielkopolska, województwo śląskie), do III Rzeszy. Jednym z argumentów propagandowych mających uzasadnić aneksję była rzekoma niemiecka przynależność narodowościowa ich mieszkańców. Aneksja dokonała się na mocy dekretu Adolfa Hitlera z 8 października 1939 roku. Obszar przedwojennego województwa śląskiego wszedł w skład nowoutworzonej jednostki administracyjnej – [[rejencji katowickiej|Rejencja katowicka]] (Regierungsbezirk Kattowitz), która stała się częścią niemieckiej prowincji śląskiej ([[Provinz Schlesien]]). Inną, późniejszą konsekwencją aneksji było przyznanie obywatelstwa członkom mniejszości niemieckiej określanych mianem „Niemców etnicznych” ([[Volksdeutsche]]). Jednocześnie przystąpiono do selekcji narodowościowej i rasowej na terenach anektowanych. Pierwszą próbą urzędowego ustalenia stosunków etnicznych był policyjny spis ludności, zwany popularnie „palcówką” (od odcisku palca, który umieszczano na formularzach spisowych) przeprowadzony na przełomie lat 1939/1940.<br /> <br /> [[Plik:Wyniki „palcówki” na obszarze byłego województwa śląskiego.JPG|900px|thumb|left|Wyniki „palcówki” na obszarze byłego województwa śląskiego. ''Źródło: I. Sroka, Policyjny spis ludności w rejencji katowickiej (17-23 grudnia 1939 roku), „Zaranie Śląskie” 1969, z. 3, s. 368.'']]<br /> <br /> Wyniki spisu na terenie byłego województwa śląskiego okazały się zaskakujące nawet dla władz niemieckich. Masowa deklarowanie narodowości niemieckiej przez ludność tego obszaru wynikała m.in. ze zastraszenia nazistowskim terrorem oraz obawami przed wysiedleniami, które miały objąć Polaków. Przyjęta przez Górnoślązaków strategia „maskowania” była zresztą popierana przez Kościół katolicki, który zyskał w tej mierze akceptacje polskiego rządu emigracyjnego.<br /> Rok 1940 przyniósł kolejny etap realizacji nazistowskiej polityki narodowościowej. Wiązał się on częściowo z narastającym konfliktem pomiędzy poszczególnymi sektorami władzy III Rzeszy. Jeszcze w 1939 roku zadanie germanizacji anektowanych terenów polskich w ciągu 10 lat Hitler powierzył najważniejszym lokalnym przedstawicielom władz partyjnych i państwowych. W przypadku [[Górnego Śląska]] funkcję taką pełnił gauleiter (kierownik okręgu partii nazistowskiej) i nadprezydent prowincji śląskiej – [[Josef Wagner]]. Jeszcze w październiku 1939 roku zwierzchność nad realizacją polityki narodowościowej uzyskał jednak Heinrich Himmler, który został mianowany Komisarzem Rzeszy ds. Umacniania Niemczyzny (Reichskommissar für die Festigung des deutschen Volkstums, w skrócie: RKF). Wagner dążył do masowej germanizacji Górnoślązaków, po usunięciu Polaków i Żydów, opierając się na obowiązującej jeszcze w II Rzeszy polityce „germanizacji ludzi“. Himmler, opierający się na pryncypiach polityki rasowej, dążył do realizacji zarysowanej przez Hitlera zasady „germanizacji ziemi”, co zakładało bardziej restrykcją selekcję narodowościową. Po odwołaniu Wagnera ze Śląska wiosną 1940 roku, przewagę zyskała koncepcja Himmlera. 12 września wydał on weryfikacji i wydzieleniu ludności na wcielonych terenach wschodnich (Erlass für die Überprüfung und Aussonderung der Bevölkerung in den eingegliederten Ostgebieten). Dekret zakładał m.in. możliwość germanizacji około 400-500 tys. mieszkańców pruskiej części byłego województwa śląskiego (określonych mianem [[Wasserpolen]]) oraz 120 tyś. austriackiej części województwa (nazwanych „Ślązakami” - [[Scholnsaken]]). Reszta ludności uznana za Polaków miała zostać wysiedlona do Generalnego Gubernatorstwa (niezależnie od tego dekretu wysiedlenia Polaków i Żydów prowadzono już od 1939 roku). W dekrecie zapowiedziano, że narzędziem administracyjnym selekcji narodowościowej miała być Niemiecka Lista Narodowościowa (Deutsche Volksliste, w skórcie: DVL) – wzorowana na rozwiązaniach wprowadzonych w Wielkopolsce przez gauleitera i namiestnika Arthura Greisera. Istotną rolę w tym procesie miały grać badania rasowe.<br /> <br /> ==PODSTAWY PRAWNE==<br /> <br /> 4 marca 1941 roku ukazało się zarządzenie o Niemieckiej Liście Narodowościowej i niemieckim obywatelstwie na wcielonych terenach wschodnich (Verordnung über die Deutsche Volksliste und die deutsche Staatsangehörigkeit in den eingegliederten Ostgebieten vom 4. März 1941) sygnowane podpisami Wilhelma Fricka (ministra spraw wewnętrznych Rzeszy), Rudolfa Hessa (zastępcy Hitlera) i Heinricha Himmlera (jako RKF). Zarządzenie wprowadzało cztery grupy DVL, do których mieli być wpisywani mieszkańcy terenów wcielonych do III Rzeszy.<br /> Grupa I – była przeznaczona dla członków mniejszości niemieckiej, którzy przed 1939 rokiem byli aktywistami niemieckich organizacji politycznych, kulturalnych i kościelnych. Mieli oni otrzymać obywatelstwo niemieckie z mocą obowiązywania od 26 października 1939 roku. Cieszyli się pełnią praw przysługujących innym obywatelom Rzeszy ([[Reichsdeutsche]]) m.in. mogli być przyjmowani do NSDAP.<br /> Grupa II – do tej grupy wpisywano osoby o niewątpliwej narodowości niemieckiej, które jednak nie należały przed wojną do organizacji mniejszościowych. „Dwójkowcy” otrzymywali obywatelstwo takie same prawa, jak osoby wpisane do grupy I. Wyjątkiem było członkostwo w NSDAP – przyjęcie do partii mogło nastąpić tylko drogą nadania jednostkowego.<br /> Osoby wpisane do I i II grupy otrzymywały dowody osobiste ([[Ausweise der DVL]]) w kolorze niebieski z informacją o nadaniu im niemieckiego obywatelstwa.<br /> Grupa III – w tej grupie miały znaleźć się osoby, które mogły wykazać niemieckie pochodzenie i, pomimo powierzchownej polonizacji, wykazywały cechy gwarantujące ich ponowne zniemczenie. Wpisywać tu miano też osoby żyjące w związkach małżeńskich z Niemcami. Jak wykazała praktyka, grupa ta miała objąć większość rdzennych mieszkańców Górnego Śląska. Byli oni uznawani za ludność o niewykształconej świadomości narodowościowej – za „warstwę pośrednią” (Zwischenschicht), która miała być dopiero „przyciągnięta do Niemczyzny”. W myśl zarządzenia z marca 1941 roku członkowie tej grupy nie otrzymywali niemieckiego (stawały się „podopiecznymi Rzeszy”) obywatelstwa a zakończeniu wojny miały zostać wysiedlone do Niemiec w celu dalszej germanizacji. Ich mienie było konfiskowane i oddawane pod zarząd niemieckich powierników. „Trójkowcy” otrzymywali dowody osobiste w kolorze zielonym.<br /> Grupa IV – miała obejmować osoby pochodzenia niemieckiego, które spolonizowały się i przed 1939 rokiem aktywnie współpracowały z władzami polskimi. Nie otrzymywały one niemieckiego obywatelstwa. Tylko cześć tej grupy miała zasługiwać na zniemczenie i wysiedlenie w tym celu, po badaniach rasowych, do Rzeszy. W nieoficjalnych dokumentach grupa ta była określana mianem „renegatów”. Dowody osobiste grupy IV miały kolor czerwony.<br /> Poza DVL znalazły się osoby uznane za Polaków – miały być one wysiedlone do Generalnego Gubernatorstwa. <br /> Osoby ubiegające się o wpis na volkslistę zostały zobowiązane do wypełnienia kilkustronicowych ankiet (wniosków), które zawierały m.in. pytania o narodowość, wyznanie, wykształcenie, zawód, służbę wojskową, przynależność organizacyjną przed 1939 rokiem. Dane te miały posłużyć władzom niemieckim do oceny przynależności narodowościowej poszczególnych osób. Za podanie fałszywych danych groziły surowe kary.<br /> Realizację nadzorować miał aparat RKF, jednak za jej bezpośrednie przeprowadzenie odpowiadała administracja państwowa i partyjna. W przypadku Górnego Śląska działaniami tymi kierował gauleiter i nadprezydent utworzonej na początku 1941 roku prowincji górnośląskiej ([[Provinz Oberschlesien]]) – [[Fritz Bracht]], który został też mianowany pełnomocnikiem RKF. Organami pierwszej instancji oceniającymi wnioski były ekspozytury DVL ([[Zweigstelle der DVL]]) utworzone przy urzędach niemieckich starostów powiatowych (Landrat). W ich skład, oprócz landratów, wchodzi przedstawiciele NSDAP, policji, nazistowskiej Służby Bezpieczeństwa (SD) oraz mniejszości niemieckiej. dla prowincji górnośląskiej. Wyższym organem odwoławczym były placówki okręgowa ([[Bezirstelle]]) kierowane przez prezydentów rejencji. Najwyższą instancją odwoławczą dla obszaru prowincji górnośląskiej była centralna placówka DVL ([[Zentralstelle der DVL]]), której pracom przewodniczył gauleiter Bracht. Decyzja w sprawie najtrudniejszych przypadków była zarezerwowana dla samego Himmlera.<br /> <br /> ==PRZEBIEG AKCJI SPISÓW NA VOLKSLISTĘ NA GÓRNYM ŚLĄSKU==<br /> <br /> ===Obszar===<br /> <br /> Utworzona w 1941 roku prowincja górnośląska składała się z dwóch rejencji: katowickiej i opolskiej. Rejencja katowicka obejmowała w większości obszary, które przed wybuchem II wojny światowej należały do II Rzeczpospolitej: [[województwo śląskie]], [[Zagłębie Dąbrowskie]] (część przedwojennego województwa kieleckiego) oraz powiat chrzanowski i [[Żywiecczyzna|Żywiec]] (województwo krakowskie). [[Rejencja opolska]] obejmowała tereny [[Górnego Śląska|Górny Śląsk]], które przed 1 września 1939 roku należały do Niemiec – wyjątkiem był powiat blachowieńsko-zawierciański (część przedwojennego powiatu częstochowskiego), który także został anektowany i włączony do [[rejencji opolskiej|Rejencja opolska]]. Zgodnie z założeniami DVL, objęła ona tylko tereny wcielone. Największy rozmiar akacja wpisów osiągnęła na obszarze [[rejencji katowickiej|Rejencja katowicka]], który przed wojną tworzył [[województwo śląskie]], a przed 1922 rokiem był częścią państwa niemieckiego. Obowiązek złożenia wniosku o wpis spoczywał na wszystkich mieszkańcach tego terenu. Dobrowolność składania wniosków obowiązywała natomiast na zamieszkanych w większości przez Polaków terenach prowincji górnośląskiej należących przed wojną do województw częstochowskiego, kieleckiego i krakowskiego. Przymus składania przez Górnoślązaków wniosków o wpis na DVL wiązał się z uznaniem ich za ludność o pochodzeniu niemieckim.<br /> <br /> ===Kolejne etapy===<br /> <br /> Wpisy na DVL rozpoczęły się w prowincji górnośląskiej wiosną 1941 roku. W pierwszym rzędzie objęły one osoby, które znalazły się w grupach I i II. Już w pierwszych miesiącach akcji władze prowincji górnośląskiej podjęły działania zmierzające do złagodzenie przepisów odnośnie osób, które miały być wpisane do III grupy. Przedstawiciele lokalnych władz niemieckich zdawali sobie sprawę, że miała ona objąć większą cześć ludności z terenu byłego województwa śląskiego. W pierwszym rzędzie przekonano Himmlera do rezygnacji z ograniczenia wpisów do narzuconej jeszcze w 1940 roku liczby około 600 tyś. ludzi określonych jako [[Wasserpolen]] i [[Schlonsaken]]. Bracht oraz jego współpracownicy zdawali sobie bowiem sprawę, że pozostawienie poza DVL kilkuset tysięcy ludzi, co wiązało się z ich wysiedleniem, oznaczałoby załamanie gospodarki regionu, którego przemysł miał ogromne znaczenie dla prowadzącej wojnę III Rzeszy. Ten pragmatyczny argument spotkał się z aprobatą Himmlera, który zgodził się na zwiększenie liczby Górnoślązaków, którzy mieli być wpisani na DVL. Zgodził się także na rezygnację z wysiedlenia grupy III do Niemiec po zakończeniu wojny.<br /> Zimą 1941 roku Wehrmacht poniósł klęskę pod Moskwą, co oznaczało, że zaplanowana na kilka miesięcy wojna z ZSRR miała się przedłużyć. W tej sytuacji jeszcze bardziej wzrosło znaczenie górnośląskiego przemysłu dla niemieckiej produkcji zbrojeniowej. Dla nazistowskiej polityki narodowościowej wobec terenów wcielony istotny okazał się także inny czynnik – wykrwawiony Wehrmacht potrzebował uzupełnień. Rekrutów postanowiono pozyskać także na terenach polskich wcielonych do Rzeszy – wśród osób wpisanych do III grupy DVL. Zapadła zatem decyzja o dalszym złagodzeniu postępowania wobec tej części ludności. 31 stycznia 1942 roku wprowadzono poprawkę do rozporządzenia o volksliście, która pozwalała nadać III grupie niemieckie obywatelstwo z możliwością odwołania przez 10 lat (Deutsche Staatsangehörigkeit auf Wiederruf). Mieli oni być jednak bacznie obserwowani przez władze pod kątem ich postępów w „zniemczaniu” i lojalności wobec reżimu. Konieczność zapewnienia lojalności Górnoślązaków, jako robotników i żołnierzy, prowadził do przyznawania im kolejnych koncesji w następnych miesiącach 1942 roku. Znacząco uproszczono wówczas procedury i kryteria związane z wpisami na DVL. Często wpisywano osoby, które wcześnie uznano za Polaków. Miały też miejsce liczne przeszeregowania z grupy IV, nie objętej obowiązkiem służby wojskowej do III. Na wielu polach, zwłaszcza ekonomicznym, właściwie zrównano prawa członków grupy III z innymi obywatelami III Rzeszy. Zrezygnowano m.in. z konfiskat majątków należących do „trójkowców” – po uzyskaniu wpisów zwracano je właścicielom.<br /> Kolejny etap otwarła klęska Wehrmachtu pod Stalingradem na początku 1943 roku. Jeszcze bardziej wzrosło wówczas zapotrzebowanie na górnośląskich rekrutów i wzrost produkcji przemysłowej. Skłoniło to gauleitera Brachta, wspieranego przed przedstawicieli niemieckiej administracji i kręgów przemysłowych, do kolejny negocjacji z Himmlerem w sprawie poprawy sytuacji III grupy. Tym razem zmierzał do rezygnacji za klauzuli odwołania obywatelstwa dla najbardziej zasłużonych na froncie i w produkcji przemysłowej „trójkowców”. Tu trafił na opór Himmlera, który dopiero pod koniec 1943 roku zgodził się na przyznanie pełnego obywatelstwa 500 osobom z grupy III (w 1944 roku zgodził się na rozszerzenie tego kontyngentu do 1500 osób). Uroczyste nadawanie obywatelstwa było szeroko wykorzystywane przez nazistowską propagandę w roku 1944, a więc w czasie, gdy niepowstrzymanie zbliżała się klęska III Rzeszy. Inną koncesją dla „trójkowców”, jaka miała miejsce była rezygnacja z poddawaniu ich badaniom rasowym. W dalszym ciągu obowiązywały one jednak w przypadku grupy IV.<br /> Akcję wpisów na DVL zakończono jesienią 1943 roku – rozpatrywanie odwołań trwało jednak do końca wojny.<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |-<br /> ! '''Grupa DVL''' !! '''Liczba osób''' !! <br /> |-<br /> | I || 90993<br /> |-<br /> | II || 231082<br /> |-<br /> | III || 994482<br /> |-<br /> | IV || 52780<br /> |-<br /> | Razem || 1377337<br /> |-<br /> | Odrzucone || 68766 (rodzin)<br /> |}<br /> Tabela 1. Wyniki DVL w prowincji górnośląskiej według danych z 1 kwietnia 1944 roku. <br /> ''(Źródło: M. Węcki, Fritz Bracht (1899-1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014, s. 306.)''<br /> <br /> ==KONSEKWENCJE==<br /> <br /> Celem nazistowskiej polityki narodowościowej, której narzędziem była DVL, było odseparowanie ludności uznanej za niemiecką od reszty ludności traktowanej jako rasowo „mniej wartościową”. System praw i przywilejów wiążącym się z uznaniem za Niemców rzeczywiście znacząco poprawiał sytuację ludności wpisanej na DVL w stosunku do ludności polskiej także w przypadku Górnego Śląska. Ceną było, przynajmniej pozorne w przypadku większości osób wpisanych do III i IV grupy DVL, wyrzeczenie się polskości i mniej lub bardziej lojalna postawa wobec okupanta. Kolejną konsekwencją owych „przywilejów” był pobór Górnoślązaków do [[Wehrmachtu]], który na masową skalę rozpoczął się w 1942 roku i trwał do końca wojny. Oblicza się, że około 100 tys. Górnoślązaków wpisanych do III grupy DVL zostało w okresie II wojny światowej zaciągniętych do [[Wehrmachtu]].<br /> Trzeba jednak pamiętać, że drugą stroną „liberalnej” polityki narodowościowej wobec Górnoślązaków był terror. Osoby odmawiające złożenia wniosków, lub żądające uznania ich za Polaków były zagrożone aresztowaniem i wywózką do obozów koncentracyjnych, w najlepszym przypadku zaś wysiedleniem do Generalnego Gubernatorstwa. Wprawdzie w okresie wojny nie przeprowadzono w prowincji górnośląskiej planowanych, masowych wysiedleń Polaków (wyjątkiem były wysiedlenia na Żywiecczyźnie jesienią 1940 roku), wynikało to jednak tylko z sytuacji wojennej Rzeszy – również Polacy byli potrzebni jako robotnicy. Należy tu jeszcze raz podkreślić przymus składania wniosków przez ludność byłego województwa śląskiego. W tej sytuacji dopasowanie się do sytuacji, i podpisanie DVL, jawiło się jako metoda uchronienia się przed grożącymi represjami. Dramatyzm sytuacji Górnoślązaków ilustruje krążący w czasie wojny wierszyk: „Jak nie podpiszesz Twoja wina, zaraz cię wyślą do Oświęcimia, a jak podpiszesz ty stary ośle, zaraz Cię Hitler na [[Ostfront]] pośle”. Należy oczywiście założyć, że część Górnoślązaków uległa fascynacji nazistowską propagandą, zwłaszcza w okresie militarnych sukcesów III Rzeszy, oraz pokusie związanej z przywilejami przysługującymi Niemcom. Uwaga ta dotyczy przede wszystkim członków I i II grupy DVL. Duża część przedstawicieli mniejszości niemieckiej z entuzjazmem współpracowała z reżimem. Taką postawę przyjęła też pewna część grupy III – obecna wiedza nie pozwala jednak na dokładniejsze obliczenie skali tego zjawiska. Źródła niemieckie z okresu wojny jednoznacznie pokazują jednak, że polityka zniemczania Górnoślązaków nie przyniosła zakładanego rezultatu. Świadectwem tego są liczne raporty niemieckie mówiące o ostentacyjnym używaniu przez ludność Górnego Śląska zakazanego języka polskiego oraz słuchaniu zagranicznych stacji radiowych. Zjawisko to narastało szczególnie w ostatnich latach wojny. Władze niemieckie nigdy nie ufały do końca ludność z III grupy DVL bacznie ją obserwując.<br /> Część Górnoślązaków była członkami [[polskiego ruchu oporu|ruch oporu]], który na Górnym Śląsku był narażony na liczne dekonspiracje. Mimo to, działał on przez cały okres wojny, a w jego szeregach znalazły się zarówno osoby uznane za Polaków, jak i wpisane do IV, III, a nawet II grupy DVL.<br /> Konsekwencje DVL nie ograniczyły się do okresu II wojny światowej. W 1945 roku, po przejęciu Górnego Śląska przez komunistyczne władze polskie przeprowadziły akcję repolonizacji tego obszaru. Jednym z jego elementów była rehabilitacja osób wpisanych na DVL.<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Boda-Krężel Zofia, Sprawa volkslisty na Górnym Śląsku, Opole 1978.<br /> #Izdebski Zygmunt, Niemiecka lista narodowa na Górnym Śląsku. Katowice-Wrocław 1946.<br /> #Kaczmarek Ryszard, Górny Śląsk podczas II wojny światowej. Między utopią niemieckiej wspólnoty narodowej a rzeczywistością okupacji na trenach wcielonych do Trzeciej Rzeszy, Katowice 2006.<br /> #Ryszard Kaczmarek, Polacy w Wehrmachcie, Kraków 2010.<br /> #Serwański Edward, Hitlerowska polityka narodowościowa na Górnym Śląsku, Warszawa 1963.<br /> #Mirosław Węcki, Fritz Bracht (1899-1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> [http://www.volksbund.de/home.html Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V.]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Niemiecka_Lista_Narodowo%C5%9Bciowa&diff=2698 2015-01-19T10:59:40Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Historia]]<br /> Autor: [[dr Mirosław Węcki]]<br /> ::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> ::::::::::::::::::::::::: TOM: 2 (2015) <br /> <br /> <br /> Niemiecka Lista Narodowościowa ([[Deutsche Volksliste|Volkslista]]) – administracyjne narzędzie nazistowskiej polityki narodowościowej na terenach okupowanych przez Trzecią Rzeszę podczas II wojny światowej.<br /> <br /> ==ZAŁOŻENIA I UWARUNKOWANIA NAZISTOWSKIEJ POLITYKI NARODOWOŚCOWEJ NA GÓRNYM ŚLĄSKU W LATACH 1939-1940==<br /> <br /> Jeszcze przed wybuchem II wojny struktura narodowościowa terenów II Rzeczpospolitej stała się obiektem analiz władz nazistowskich. Część obywateli polskich (Górnoślązaków, Mazurów i Kaszubów) uznano wówczas za niemieckie grupy etniczne. Po kampanii wrześniowej zapadła decyzja o anektowaniu zachodnich ziem polskich, wodzących przed 1918 rokiem w skład Niemiec (Pomorze, Wielkopolska, województwo śląskie), do III Rzeszy. Jednym z argumentów propagandowych mających uzasadnić aneksję była rzekoma niemiecka przynależność narodowościowa ich mieszkańców. Aneksja dokonała się na mocy dekretu Adolfa Hitlera z 8 października 1939 roku. Obszar przedwojennego województwa śląskiego wszedł w skład nowoutworzonej jednostki administracyjnej – [[rejencji katowickiej|Rejencja katowicka]] (Regierungsbezirk Kattowitz), która stała się częścią niemieckiej prowincji śląskiej ([[Provinz Schlesien]]). Inną, późniejszą konsekwencją aneksji było przyznanie obywatelstwa członkom mniejszości niemieckiej określanych mianem „Niemców etnicznych” ([[Volksdeutsche]]). Jednocześnie przystąpiono do selekcji narodowościowej i rasowej na terenach anektowanych. Pierwszą próbą urzędowego ustalenia stosunków etnicznych był policyjny spis ludności, zwany popularnie „palcówką” (od odcisku palca, który umieszczano na formularzach spisowych) przeprowadzony na przełomie lat 1939/1940.<br /> <br /> [[Plik:Wyniki „palcówki” na obszarze byłego województwa śląskiego.JPG|900px|thumb|left|Wyniki „palcówki” na obszarze byłego województwa śląskiego. ''Źródło: I. Sroka, Policyjny spis ludności w rejencji katowickiej (17-23 grudnia 1939 roku), „Zaranie Śląskie” 1969, z. 3, s. 368.'']]<br /> <br /> Wyniki spisu na terenie byłego województwa śląskiego okazały się zaskakujące nawet dla władz niemieckich. Masowa deklarowanie narodowości niemieckiej przez ludność tego obszaru wynikała m.in. ze zastraszenia nazistowskim terrorem oraz obawami przed wysiedleniami, które miały objąć Polaków. Przyjęta przez Górnoślązaków strategia „maskowania” była zresztą popierana przez Kościół katolicki, który zyskał w tej mierze akceptacje polskiego rządu emigracyjnego.<br /> Rok 1940 przyniósł kolejny etap realizacji nazistowskiej polityki narodowościowej. Wiązał się on częściowo z narastającym konfliktem pomiędzy poszczególnymi sektorami władzy III Rzeszy. Jeszcze w 1939 roku zadanie germanizacji anektowanych terenów polskich w ciągu 10 lat Hitler powierzył najważniejszym lokalnym przedstawicielom władz partyjnych i państwowych. W przypadku [[Górnego Śląska]] funkcję taką pełnił gauleiter (kierownik okręgu partii nazistowskiej) i nadprezydent prowincji śląskiej – [[Josef Wagner]]. Jeszcze w październiku 1939 roku zwierzchność nad realizacją polityki narodowościowej uzyskał jednak Heinrich Himmler, który został mianowany Komisarzem Rzeszy ds. Umacniania Niemczyzny (Reichskommissar für die Festigung des deutschen Volkstums, w skrócie: RKF). Wagner dążył do masowej germanizacji Górnoślązaków, po usunięciu Polaków i Żydów, opierając się na obowiązującej jeszcze w II Rzeszy polityce „germanizacji ludzi“. Himmler, opierający się na pryncypiach polityki rasowej, dążył do realizacji zarysowanej przez Hitlera zasady „germanizacji ziemi”, co zakładało bardziej restrykcją selekcję narodowościową. Po odwołaniu Wagnera ze Śląska wiosną 1940 roku, przewagę zyskała koncepcja Himmlera. 12 września wydał on weryfikacji i wydzieleniu ludności na wcielonych terenach wschodnich (Erlass für die Überprüfung und Aussonderung der Bevölkerung in den eingegliederten Ostgebieten). Dekret zakładał m.in. możliwość germanizacji około 400-500 tys. mieszkańców pruskiej części byłego województwa śląskiego (określonych mianem [[Wasserpolen]]) oraz 120 tyś. austriackiej części województwa (nazwanych „Ślązakami” - [[Scholnsaken]]). Reszta ludności uznana za Polaków miała zostać wysiedlona do Generalnego Gubernatorstwa (niezależnie od tego dekretu wysiedlenia Polaków i Żydów prowadzono już od 1939 roku). W dekrecie zapowiedziano, że narzędziem administracyjnym selekcji narodowościowej miała być Niemiecka Lista Narodowościowa (Deutsche Volksliste, w skórcie: DVL) – wzorowana na rozwiązaniach wprowadzonych w Wielkopolsce przez gauleitera i namiestnika Arthura Greisera. Istotną rolę w tym procesie miały grać badania rasowe.<br /> <br /> ==PODSTAWY PRAWNE==<br /> <br /> 4 marca 1941 roku ukazało się zarządzenie o Niemieckiej Liście Narodowościowej i niemieckim obywatelstwie na wcielonych terenach wschodnich (Verordnung über die Deutsche Volksliste und die deutsche Staatsangehörigkeit in den eingegliederten Ostgebieten vom 4. März 1941) sygnowane podpisami Wilhelma Fricka (ministra spraw wewnętrznych Rzeszy), Rudolfa Hessa (zastępcy Hitlera) i Heinricha Himmlera (jako RKF). Zarządzenie wprowadzało cztery grupy DVL, do których mieli być wpisywani mieszkańcy terenów wcielonych do III Rzeszy.<br /> Grupa I – była przeznaczona dla członków mniejszości niemieckiej, którzy przed 1939 rokiem byli aktywistami niemieckich organizacji politycznych, kulturalnych i kościelnych. Mieli oni otrzymać obywatelstwo niemieckie z mocą obowiązywania od 26 października 1939 roku. Cieszyli się pełnią praw przysługujących innym obywatelom Rzeszy ([[Reichsdeutsche]]) m.in. mogli być przyjmowani do NSDAP.<br /> Grupa II – do tej grupy wpisywano osoby o niewątpliwej narodowości niemieckiej, które jednak nie należały przed wojną do organizacji mniejszościowych. „Dwójkowcy” otrzymywali obywatelstwo takie same prawa, jak osoby wpisane do grupy I. Wyjątkiem było członkostwo w NSDAP – przyjęcie do partii mogło nastąpić tylko drogą nadania jednostkowego.<br /> Osoby wpisane do I i II grupy otrzymywały dowody osobiste ([[Ausweise der DVL]]) w kolorze niebieski z informacją o nadaniu im niemieckiego obywatelstwa.<br /> Grupa III – w tej grupie miały znaleźć się osoby, które mogły wykazać niemieckie pochodzenie i, pomimo powierzchownej polonizacji, wykazywały cechy gwarantujące ich ponowne zniemczenie. Wpisywać tu miano też osoby żyjące w związkach małżeńskich z Niemcami. Jak wykazała praktyka, grupa ta miała objąć większość rdzennych mieszkańców Górnego Śląska. Byli oni uznawani za ludność o niewykształconej świadomości narodowościowej – za „warstwę pośrednią” (Zwischenschicht), która miała być dopiero „przyciągnięta do Niemczyzny”. W myśl zarządzenia z marca 1941 roku członkowie tej grupy nie otrzymywali niemieckiego (stawały się „podopiecznymi Rzeszy”) obywatelstwa a zakończeniu wojny miały zostać wysiedlone do Niemiec w celu dalszej germanizacji. Ich mienie było konfiskowane i oddawane pod zarząd niemieckich powierników. „Trójkowcy” otrzymywali dowody osobiste w kolorze zielonym.<br /> Grupa IV – miała obejmować osoby pochodzenia niemieckiego, które spolonizowały się i przed 1939 rokiem aktywnie współpracowały z władzami polskimi. Nie otrzymywały one niemieckiego obywatelstwa. Tylko cześć tej grupy miała zasługiwać na zniemczenie i wysiedlenie w tym celu, po badaniach rasowych, do Rzeszy. W nieoficjalnych dokumentach grupa ta była określana mianem „renegatów”. Dowody osobiste grupy IV miały kolor czerwony.<br /> Poza DVL znalazły się osoby uznane za Polaków – miały być one wysiedlone do Generalnego Gubernatorstwa. <br /> Osoby ubiegające się o wpis na volkslistę zostały zobowiązane do wypełnienia kilkustronicowych ankiet (wniosków), które zawierały m.in. pytania o narodowość, wyznanie, wykształcenie, zawód, służbę wojskową, przynależność organizacyjną przed 1939 rokiem. Dane te miały posłużyć władzom niemieckim do oceny przynależności narodowościowej poszczególnych osób. Za podanie fałszywych danych groziły surowe kary.<br /> Realizację nadzorować miał aparat RKF, jednak za jej bezpośrednie przeprowadzenie odpowiadała administracja państwowa i partyjna. W przypadku Górnego Śląska działaniami tymi kierował gauleiter i nadprezydent utworzonej na początku 1941 roku prowincji górnośląskiej ([[Provinz Oberschlesien]]) – [[Fritz Bracht]], który został też mianowany pełnomocnikiem RKF. Organami pierwszej instancji oceniającymi wnioski były ekspozytury DVL ([[Zweigstelle der DVL]]) utworzone przy urzędach niemieckich starostów powiatowych (Landrat). W ich skład, oprócz landratów, wchodzi przedstawiciele NSDAP, policji, nazistowskiej Służby Bezpieczeństwa (SD) oraz mniejszości niemieckiej. dla prowincji górnośląskiej. Wyższym organem odwoławczym były placówki okręgowa ([[Bezirstelle]]) kierowane przez prezydentów rejencji. Najwyższą instancją odwoławczą dla obszaru prowincji górnośląskiej była centralna placówka DVL ([[Zentralstelle der DVL]]), której pracom przewodniczył gauleiter Bracht. Decyzja w sprawie najtrudniejszych przypadków była zarezerwowana dla samego Himmlera.<br /> <br /> ==PRZEBIEG AKCJI SPISÓW NA VOLKSLISTĘ NA GÓRNYM ŚLĄSKU==<br /> <br /> ===Obszar===<br /> <br /> Utworzona w 1941 roku prowincja górnośląska składała się z dwóch rejencji: katowickiej i opolskiej. Rejencja katowicka obejmowała w większości obszary, które przed wybuchem II wojny światowej należały do II Rzeczpospolitej: [[województwo śląskie]], [[Zagłębie Dąbrowskie]] (część przedwojennego województwa kieleckiego) oraz powiat chrzanowski i [[Żywiecczyzna|Żywiec]] (województwo krakowskie). [[Rejencja opolska]] obejmowała tereny [[Górnego Śląska|Górny Śląsk]], które przed 1 września 1939 roku należały do Niemiec – wyjątkiem był powiat blachowieńsko-zawierciański (część przedwojennego powiatu częstochowskiego), który także został anektowany i włączony do [[rejencji opolskiej|Rejencja opolska]]. Zgodnie z założeniami DVL, objęła ona tylko tereny wcielone. Największy rozmiar akacja wpisów osiągnęła na obszarze [[rejencji katowickiej|Rejencja katowicka]], który przed wojną tworzył [[województwo śląskie]], a przed 1922 rokiem był częścią państwa niemieckiego. Obowiązek złożenia wniosku o wpis spoczywał na wszystkich mieszkańcach tego terenu. Dobrowolność składania wniosków obowiązywała natomiast na zamieszkanych w większości przez Polaków terenach prowincji górnośląskiej należących przed wojną do województw częstochowskiego, kieleckiego i krakowskiego. Przymus składania przez Górnoślązaków wniosków o wpis na DVL wiązał się z uznaniem ich za ludność o pochodzeniu niemieckim.<br /> <br /> ===Kolejne etapy===<br /> <br /> Wpisy na DVL rozpoczęły się w prowincji górnośląskiej wiosną 1941 roku. W pierwszym rzędzie objęły one osoby, które znalazły się w grupach I i II. Już w pierwszych miesiącach akcji władze prowincji górnośląskiej podjęły działania zmierzające do złagodzenie przepisów odnośnie osób, które miały być wpisane do III grupy. Przedstawiciele lokalnych władz niemieckich zdawali sobie sprawę, że miała ona objąć większą cześć ludności z terenu byłego województwa śląskiego. W pierwszym rzędzie przekonano Himmlera do rezygnacji z ograniczenia wpisów do narzuconej jeszcze w 1940 roku liczby około 600 tyś. ludzi określonych jako [[Wasserpolen]] i [[Schlonsaken]]. Bracht oraz jego współpracownicy zdawali sobie bowiem sprawę, że pozostawienie poza DVL kilkuset tysięcy ludzi, co wiązało się z ich wysiedleniem, oznaczałoby załamanie gospodarki regionu, którego przemysł miał ogromne znaczenie dla prowadzącej wojnę III Rzeszy. Ten pragmatyczny argument spotkał się z aprobatą Himmlera, który zgodził się na zwiększenie liczby Górnoślązaków, którzy mieli być wpisani na DVL. Zgodził się także na rezygnację z wysiedlenia grupy III do Niemiec po zakończeniu wojny.<br /> Zimą 1941 roku Wehrmacht poniósł klęskę pod Moskwą, co oznaczało, że zaplanowana na kilka miesięcy wojna z ZSRR miała się przedłużyć. W tej sytuacji jeszcze bardziej wzrosło znaczenie górnośląskiego przemysłu dla niemieckiej produkcji zbrojeniowej. Dla nazistowskiej polityki narodowościowej wobec terenów wcielony istotny okazał się także inny czynnik – wykrwawiony Wehrmacht potrzebował uzupełnień. Rekrutów postanowiono pozyskać także na terenach polskich wcielonych do Rzeszy – wśród osób wpisanych do III grupy DVL. Zapadła zatem decyzja o dalszym złagodzeniu postępowania wobec tej części ludności. 31 stycznia 1942 roku wprowadzono poprawkę do rozporządzenia o volksliście, która pozwalała nadać III grupie niemieckie obywatelstwo z możliwością odwołania przez 10 lat (Deutsche Staatsangehörigkeit auf Wiederruf). Mieli oni być jednak bacznie obserwowani przez władze pod kątem ich postępów w „zniemczaniu” i lojalności wobec reżimu. Konieczność zapewnienia lojalności Górnoślązaków, jako robotników i żołnierzy, prowadził do przyznawania im kolejnych koncesji w następnych miesiącach 1942 roku. Znacząco uproszczono wówczas procedury i kryteria związane z wpisami na DVL. Często wpisywano osoby, które wcześnie uznano za Polaków. Miały też miejsce liczne przeszeregowania z grupy IV, nie objętej obowiązkiem służby wojskowej do III. Na wielu polach, zwłaszcza ekonomicznym, właściwie zrównano prawa członków grupy III z innymi obywatelami III Rzeszy. Zrezygnowano m.in. z konfiskat majątków należących do „trójkowców” – po uzyskaniu wpisów zwracano je właścicielom.<br /> Kolejny etap otwarła klęska Wehrmachtu pod Stalingradem na początku 1943 roku. Jeszcze bardziej wzrosło wówczas zapotrzebowanie na górnośląskich rekrutów i wzrost produkcji przemysłowej. Skłoniło to gauleitera Brachta, wspieranego przed przedstawicieli niemieckiej administracji i kręgów przemysłowych, do kolejny negocjacji z Himmlerem w sprawie poprawy sytuacji III grupy. Tym razem zmierzał do rezygnacji za klauzuli odwołania obywatelstwa dla najbardziej zasłużonych na froncie i w produkcji przemysłowej „trójkowców”. Tu trafił na opór Himmlera, który dopiero pod koniec 1943 roku zgodził się na przyznanie pełnego obywatelstwa 500 osobom z grupy III (w 1944 roku zgodził się na rozszerzenie tego kontyngentu do 1500 osób). Uroczyste nadawanie obywatelstwa było szeroko wykorzystywane przez nazistowską propagandę w roku 1944, a więc w czasie, gdy niepowstrzymanie zbliżała się klęska III Rzeszy. Inną koncesją dla „trójkowców”, jaka miała miejsce była rezygnacja z poddawaniu ich badaniom rasowym. W dalszym ciągu obowiązywały one jednak w przypadku grupy IV.<br /> Akcję wpisów na DVL zakończono jesienią 1943 roku – rozpatrywanie odwołań trwało jednak do końca wojny.<br /> <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |-<br /> ! '''Grupa DVL''' !! '''Liczba osób''' !! <br /> |-<br /> | I || 90993<br /> |-<br /> | II || 231082<br /> |-<br /> | III || 994482<br /> |-<br /> | IV || 52780<br /> |-<br /> | Razem || 1377337<br /> |-<br /> | Odrzucone || 68766 (rodzin)<br /> |}<br /> Tabela 1. Wyniki DVL w prowincji górnośląskiej według danych z 1 kwietnia 1944 roku. <br /> ''(Źródło: M. Węcki, Fritz Bracht (1899-1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014, s. 306.)''<br /> <br /> ==KONSEKWENCJE==<br /> <br /> Celem nazistowskiej polityki narodowościowej, której narzędziem była DVL, było odseparowanie ludności uznanej za niemiecką od reszty ludności traktowanej jako rasowo „mniej wartościową”. System praw i przywilejów wiążącym się z uznaniem za Niemców rzeczywiście znacząco poprawiał sytuację ludności wpisanej na DVL w stosunku do ludności polskiej także w przypadku Górnego Śląska. Ceną było, przynajmniej pozorne w przypadku większości osób wpisanych do III i IV grupy DVL, wyrzeczenie się polskości i mniej lub bardziej lojalna postawa wobec okupanta. Kolejną konsekwencją owych „przywilejów” był pobór Górnoślązaków do [[Wehrmachtu]], który na masową skalę rozpoczął się w 1942 roku i trwał do końca wojny. Oblicza się, że około 100 tys. Górnoślązaków wpisanych do III grupy DVL zostało w okresie II wojny światowej zaciągniętych do [[Wehrmachtu]].<br /> Trzeba jednak pamiętać, że drugą stroną „liberalnej” polityki narodowościowej wobec Górnoślązaków był terror. Osoby odmawiające złożenia wniosków, lub żądające uznania ich za Polaków były zagrożone aresztowaniem i wywózką do obozów koncentracyjnych, w najlepszym przypadku zaś wysiedleniem do Generalnego Gubernatorstwa. Wprawdzie w okresie wojny nie przeprowadzono w prowincji górnośląskiej planowanych, masowych wysiedleń Polaków (wyjątkiem były wysiedlenia na Żywiecczyźnie jesienią 1940 roku), wynikało to jednak tylko z sytuacji wojennej Rzeszy – również Polacy byli potrzebni jako robotnicy. Należy tu jeszcze raz podkreślić przymus składania wniosków przez ludność byłego województwa śląskiego. W tej sytuacji dopasowanie się do sytuacji, i podpisanie DVL, jawiło się jako metoda uchronienia się przed grożącymi represjami. Dramatyzm sytuacji Górnoślązaków ilustruje krążący w czasie wojny wierszyk: „Jak nie podpiszesz Twoja wina, zaraz cię wyślą do Oświęcimia, a jak podpiszesz ty stary ośle, zaraz Cię Hitler na [[Ostfront]] pośle”. Należy oczywiście założyć, że część Górnoślązaków uległa fascynacji nazistowską propagandą, zwłaszcza w okresie militarnych sukcesów III Rzeszy, oraz pokusie związanej z przywilejami przysługującymi Niemcom. Uwaga ta dotyczy przede wszystkim członków I i II grupy DVL. Duża część przedstawicieli mniejszości niemieckiej z entuzjazmem współpracowała z reżimem. Taką postawę przyjęła też pewna część grupy III – obecna wiedza nie pozwala jednak na dokładniejsze obliczenie skali tego zjawiska. Źródła niemieckie z okresu wojny jednoznacznie pokazują jednak, że polityka zniemczania Górnoślązaków nie przyniosła zakładanego rezultatu. Świadectwem tego są liczne raporty niemieckie mówiące o ostentacyjnym używaniu przez ludność Górnego Śląska zakazanego języka polskiego oraz słuchaniu zagranicznych stacji radiowych. Zjawisko to narastało szczególnie w ostatnich latach wojny. Władze niemieckie nigdy nie ufały do końca ludność z III grupy DVL bacznie ją obserwując.<br /> Część Górnoślązaków była członkami [[polskiego ruchu oporu|ruch oporu]], który na Górnym Śląsku był narażony na liczne dekonspiracje. Mimo to, działał on przez cały okres wojny, a w jego szeregach znalazły się zarówno osoby uznane za Polaków, jak i wpisane do IV, III, a nawet II grupy DVL.<br /> Konsekwencje DVL nie ograniczyły się do okresu II wojny światowej. W 1945 roku, po przejęciu Górnego Śląska przez komunistyczne władze polskie przeprowadziły akcję repolonizacji tego obszaru. Jednym z jego elementów była rehabilitacja osób wpisanych na DVL.<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Boda-Krężel Zofia, Sprawa volkslisty na Górnym Śląsku, Opole 1978.<br /> #Izdebski Zygmunt, Niemiecka lista narodowa na Górnym Śląsku. Katowice-Wrocław 1946.<br /> #Kaczmarek Ryszard, Górny Śląsk podczas II wojny światowej. Między utopią niemieckiej wspólnoty narodowej a rzeczywistością okupacji na trenach wcielonych do Trzeciej Rzeszy, Katowice 2006.<br /> #Ryszard Kaczmarek, Polacy w Wehrmachcie, Kraków 2010.<br /> #Serwański Edward, Hitlerowska polityka narodowościowa na Górnym Śląsku, Warszawa 1963.<br /> #Mirosław Węcki, Fritz Bracht (1899-1945). Nazistowski zarządca Górnego Śląska w latach II wojny światowej, Katowice 2014.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> [Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V. http://www.volksbund.de/home.html]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Administracja_Apostolska_dla_%C5%9Al%C4%85ska_G%C3%B3rnego&diff=2614 2015-01-07T11:31:51Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Wyznania i religie]]<br /> [[Kategoria:Historia]]<br /> <br /> Obszar Górnego Śląska, który w 1922 roku wszedł w skład odrodzonej Rzeczypospolitej, w przeszłości, datowanej od państwa pierwszych Piastów, należał do dwóch stolic biskupich, wrocławskiej i krakowskiej. W wyniku wzrostu populacji ludności następował tutaj systematyczny rozwoju sieci parafialnej i dekanalnej. Zwłaszcza dwa z nich, dekanat bytomski i pszczyński, należały do diecezji krakowskiej i jednocześnie, przez kilka stuleci, wchodziły w skład państwa czeskiego, następnie austriackiego i wreszcie monarchii pruskiej. Scalenie obszaru górnośląskiego pod względem kościelnym nastąpiło definitywnie w 1821 roku na mocy bulli papieża Piusa VII De salute animarum. Tym sposobem cały Górny Śląsk na jedno stulecie został włączony do diecezji wrocławskiej&lt;ref&gt;F. Maroń, Rozwój sieci parafialnej w diecezji katowickiej aż do końca XV w., SSHT 1969, t. 2, s. 101-167; Tenże, Proces kształtowania wschodniej granicy biskupstwa wrocławskiego na tle wydarzeń politycznych przełomu XVIII i XIX wieku. Przyczynek do genezy ustaleń bulli „De salute animarum”, SSHT 1971, t. 4, s. 187-248&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Geneza==<br /> <br /> Problematyka górnośląska była obecna w kołach politycznych i kościelnych od momentu zakończenia wojny. Już 30 grudnia 1918 roku Centralna Rada Ludowa dla Śląska, mająca swoją siedzibę we Wrocławiu, podsunęła pomysł kard. Adolfowi Bertramowi utworzenia Delegatury książęco - biskupiej dla Górnego Śląska. Biskup wrocławski nie podjął tej inicjatywy uważając, że należy zaczekać na ostateczne rozstrzygnięcia graniczne. W zamyśle Rady chodziło o niedopuszczenie do utworzenia odrębnego biskupstwa oraz zdezorientowanie polskich sił politycznych&lt;ref&gt;F. Maroń, Historia diecezji katowickiej, „Nasza Przeszłość” 1975, t. 44, s. 10-11; J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999, s. 15-16&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Kwestia administracji kościelnej na Górnym Śląsku nabrała rozpędu po okresie Powstań śląskich oraz Plebiscytu górnośląskiego z 20 marca 1921 roku. Działania w tym względzie podjęły niemal jednocześnie obie strony konfliktu. Ze strony polskiej, 13 października 1921 roku, ks. Michał Lewek oraz Józef Rymer w imieniu Naczelnej Rady Ludowej wystosowali petycję do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego życząc sobie w imieniu „ludu śląskiego” i „kleru polskiego” jak najszybszego odłączenia spod jurysdykcji biskupa wrocławskiego i utworzenia oddzielnej, niezależnej Administracji Apostolskiej. Autorzy zamierzali wpłynąć na polską dyplomację w Watykanie i liczyli, że mimo nierozstrzygniętych kwestii granicznych, Stolica Apostolska uczyni wyjątek. Tak więc ks. Lewek oraz J. Rymer proponowali ominąć inne pośrednie formy administrowania tym terytorium. Jednak urzędnicy ministerialni skłaniali się bardziej ku Wikariatowi generalnemu, czyli formy rządów zależnych nadal od biskupstwa wrocławskiego&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 16&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Również kard. Bertram zaczął energicznie działać na rzecz pozostawienia ziem górnośląskich pod swoją jurysdykcją. 18 października 1921 roku wyjawił w rozmowie ks. Janowi Kapicy, iż zamierza ustanowić swojego delegata, księdza – Polaka, na tej części Górnego Śląska, która zostanie przydzielona Polsce. Kilka dni później, podczas kolejnego spotkania, 21 października, biskup wrocławski wręczył ks. Kapicy dekret nominacyjny na stanowisko delegata biskupiego. Stało się to w dzień po wyznaczeniu granic na spornym obszarze przez Radę Ambasadorów. Dokument zrównywał prawa delegata z uprawnieniami wikariusza generalnego, ale jednocześnie nie precyzował wielu kwestii w zakresie kompetencji ks. Kapicy. Sprawy te miały być rozstrzygnięte w przyszłości. Delegatura Biskupia na Śląsku obejmowała część górnośląską przyszłego województwa śląskiego z 111 pełnoprawnymi parafiami oraz 16 innymi jednostkami administracyjnymi Kościoła, czyli lokaliami i kuracjami&lt;ref&gt;Tamże, s. 17&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Początkowa reakcja kół polskich, zwłaszcza ks. Lewka i ks. Teodora Kubiny, była pozytywna. Zaakceptowali drogę do usamodzielnienia metodą małych kroków. Jednak dość szybko, końcem listopada 1921 roku, ks. Lewek ocenił utworzenie Delegatury jako zręczny wybieg kard. Bertrama. Ks. Kapica nie posiadał władzy w sprawach personalnych: mianowanie proboszczów, pozwolenia na budowę obiektów kościelnych, nakładanie kar. Dodatkowo Delegatura była niemal pozbawiona środków finansowych na prowadzenie bieżącej pracy administracyjno – biurowej. Utrata złudzeń w kwestii pomocy biskupa wrocławskiego do usamodzielnienia polskiego Śląska pod względem kościelnym sprawiła, że 27 lutego 1922 roku Naczelna Rada Ludowa powróciła do idei natychmiastowego odłączenia się spod jurysdykcji Wrocławia. Początkiem marca zostały opublikowane dwa memoriały przygotowane przez ks. Lewka i ks. Kubinę. Pierwszy z nich był przeznaczony dla delegacji polskiej w Genewie, a akcenty w nim położone dotyczyły okoliczności powstania Delegatury i braków kompetencyjnych samego księdza delegata. Drugi przesłano do Watykanu. Kładziono w nim nacisk na sprawy duszpasterskie, specyfikę regiony, jego znaczenie gospodarcze i aspekty społeczne. Niemniej oba teksty miały wywrzeć nacisk na gremia decydujące w sprawach śląskich, a jego skutkiem miało być powstanie diecezji śląskiej&lt;ref&gt;Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 8; J. Myszor, Historia…, s. 22-28&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Aktem prawnym przełomowym dla kolejnych etapów usamodzielniania się polskiego Śląska od diecezji wrocławskiej była Polsko – Niemiecka Konwencja Górnośląska zawarta w Genewie 15 maja 1922 roku. Artykuły 84 – 96 odnosiły się do mniejszości wyznaniowych gwarantując im ochronę. Kluczowy w tej kwestii był art. 93, ustępy 2 i 3, gdzie nakazano związkom wyznaniowym dostosowanie swych struktur do zmian wynikających z innej przynależności państwowej. Termin owego dostosowana upływał 1 lipca 1923 roku. Mimo że Kościół katolicki nie był obowiązany, to z pewnością sytuacja ta ułatwiła powołanie w kilka miesięcy później Administracji Apostolskiej dla Śląska Górnego&lt;ref&gt;A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929, s. 106-107&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Wizja zmian jakie rysowały się przed Kościołem na Górnym Śląsku w świetle Konwencji genewskiej i przejęcia jego części przez Polskę do 15 lipca 1922 roku, doprowadziła m.in. do korespondencji między pierwszym wojewodą śląskim Józefem Rymerem a biskupem wrocławskim kard. Bertramem. Ideą pierwszego listu wojewody było przekonanie kardynała do utworzenia samodzielnej diecezji lub przynajmniej wikariatu złożonych z części górnośląskiej i cieszyńskiej nowego województwa. Jako argumenty wysunął wolę mieszkańców województwa oraz, przede wszystkim, niemożność sprawowania funkcji duszpasterskich przez biskupa wrocławskiego wobec diecezjan na terenie Polski, której obywatelstwa nie posiadał. Kard. Bertram odrzucił argument braku obywatelstwa i powoływał się na przypadek rządu krajowego w Opawie, który takich trudności nie robił. Dodatkowo biskup dał do zrozumienia Rymerowi, iż o sprawach podziału diecezji i tworzenia nowych struktur nie będzie dyskutował z władzami samorządowymi, a jednocześnie był gotów na rozmowy w sprawie rozszerzenia i sprecyzowania kompetencji delegata biskupiego na Górnym Śląsku&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 32-34&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Stanowcze odpowiedzi kard. Bertrama i jednoczesna gotowość do rozmów na temat kompetencji ks. Kapicy świadczyły o chęci utrzymania Śląska polskiego w granicach diecezji wrocławskiej. Jednak sprawy przybrały inny obrót. Po przejęciu Górnego Śląska przez polską administrację państwową zaszło wiele faktów wyrażających chęć uniezależnienia tego terenu do Wrocławia. M.in. w sierpniu przybył na Śląsk marszałek Józef Piłsudski, który po powrocie do Warszawy na posiedzeniu Rady Gabinetowej proponował poczynić kroki w celu uniezależnienia górnośląskich polskich duchownych od biskupa wrocławskiego. Także uchwała powzięta podczas „Dnia Katolickiego” w Katowicach 10 września 1922 roku wzywała władze kościelne i państwowe „do rychłego utworzenia samodzielnej diecezji górnośląskiej”. Skoro jednak utrzymanie Delegatury było niemożliwe, co uświadomił sobie kard. Bertram, próbował przynajmniej podsunąć na stanowisko administratora własnego kandydata, czyli ks. Kapicę lub ks. Józefa Kubisa. Zdecydowanie zaś był przeciwny kandydaturze ks. Teodora Kubiny, mającego w oczach przedstawicieli Watykanu spore szanse na objęcie funkcji rządcy nowej jednostki kościelnej.<br /> <br /> Ostateczny wybór papieża Piusa XI padł na salezjanina, wówczas inspektora Inspektorii austriacko – węgiersko – niemieckiej, przebywającego w Wiedniu, ks. Augusta Hlonda. Podczas wizyty w Rzymie został zaproszony na audiencję, 7 listopada 1922 roku, podczas której Ojciec Święty wręczył mu dekret Sanctissimus Dominus noster powołujący do życia Administrację Apostolską dla Śląska Górnego oraz mianował go administratorem. Tym samym Kościół katolicki na Górnym Śląsku został wyłączony spod jurysdykcji Wrocławia i poddany bezpośrednio Stolicy Apostolskiej. Skromny ingres nowego rządcy Administracji Apostolskiej odbył się 17 grudnia 1922 roku, czyli nazajutrz po zabójstwie prezydenta Gabriela Narutowicza&lt;ref&gt;S. Kosiński, op. cit., s. 8-11&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Budowa struktury administracyjnej nowej jednostki Kościoła==<br /> <br /> Jak wspominał bp Józef Gawlina „trudne były początki”, a ksiądz administrator „nie miał ani mieszkania, ani biura, ani fachowych współpracowników”. Należało zatem wszystko zbudować od zera funkcjonując w ramach prawa państwa polskiego oraz autonomicznego województwa śląskiego. Pierwsze rozczarowanie nastąpiło dość szybko i dotyczyło pomocy finansowej dla nowo tworzonej Administracji. Jeszcze podczas wręczania nominacji w Watykanie, przedstawiciele rządu Rzeczypospolitej zapewnili ks. Hlonda o pomocy materialnej w celu zorganizowania nowej struktury. Jednak szybko władze centralne wycofały się z tego powołując się na memoriał NRL z 27 lutego 1922 roku, gdzie jego autorzy deklarowali pokrycie kosztów ze środków władz wojewódzkich. Stąd finansowanie Administracji Apostolskiej, wyłączając źródła kościelne, odbywało się z kasy samorządowej&lt;ref&gt;J. Gawlina, Ks. Prymas Hlond jako Biskup śląski, „Duszpasterz Polski Zagranicą” 1952, t. 3&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Budowę struktur administracyjnych rozpoczęto od powołania do życia kurii. Jej pomieszczenia w pierwszym etapie znajdowały w tymczasowym mieszkaniu narożnego domu przy ulicach Warszawskiej i Francuskiej. Ale przede wszystkim powołane do niej osoby nie miały doświadczenia urzędniczego. Pierwszym kanclerzem kurii został wyznaczony ks. Emil Szramek, który za namową ks. Hlonda i zgodą prymasa Edmunda Dalbora, wyjechał do Poznania w celu przyjrzenia się tamtejszej pracy kurialnej. Notariuszami zostali mianowani ks. Jan Jarczyk i ks. Stanisław Maśliński, a wikariuszem generalnym został ustanowiony ks. Teofil Bromboszcz, proboszcz z Ornontowic. Następnie, 5 stycznia 1923 roku, wybrano jedenastu księży do grona konsultorów diecezjalnych. Na ich czele stanął ks. Jan Kapica. I wreszcie 1 lutego ks. Hlond powołał do życia Sąd kościelny pierwszej instancji. Nad publikacją oficjalnych dokumentów kurialnych miał czuwać ks. Bromboszcz jako redaktor organu urzędowego „Rozporządzenia Administracji Apostolskiej”. Ich pierwszy numer ukazał się 6 marca 1923 roku&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 44 nn&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> O ile budowa struktur kurialnych była prowadzona od podstaw o tyle nowy administrator otrzymał pod swoją jurysdykcję sieć parafialną i dekanalną z czasów wrocławskich. Co ważne w skład terytorialny Administracji Apostolskiej nie wchodził obszar Śląska Cieszyńskiego. Zatem końcem 1922 roku były tutaj następujące dekanaty: dębieński, królewsko – hucki, lubliniecki, mikołowski, mysłowicki, pszczyński, pogrzebieński, tarnogórski, rudzki, wodzisławski i żorski. Już 1 marca 1923 roku ks. Hlond utworzył dekanat katowicki i piekarski, a w kwietniu następnego roku utworzył dekanat rybnicki, zniósł pogrzebieński, zamiast niego tworząc dekanat pszowski oraz dokonał pewnych korekt i reorganizacji w dekanatach: wodzisławskim, żorskim, mysłowickim i mikołowskim. Aktywność księdza administratora na tym polu sprawiła, że końcem 1924 roku na tym terytorium było 14 dekanatów, 116 parafii, 7 kuracji i 17 lokalii. Poważnym problemem z racji duszpasterskich był podział parafii i dekanatów przygranicznych. U części z tych placówek kościół i probostwo znajdowało się po stronie polskiej, a w innych przypadkach po niemieckiej. Sprawę tych terenów i mieszkających tam ludzi rozstrzygnięto na dwa sposoby. Obszary bez kościoła parafialnego przydzielono do pobliskich parafii po stronie polskiej, a parafie okrojone terytorialnie z kościołem, którym groził brak możliwości utrzymania, zapewniono o wsparciu z kasy Administracji i województwa. Zatem nie doszło do likwidacji parafii&lt;ref&gt;Tamże&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Okres istnienia Administracji Apostolskiej to w głównej mierze zabiegi ks. Augusta Hlonda mające na celu podniesienie liczby kleru oraz jego formację. Domagała się tego zwłaszcza liczba katolików, których z chwilą powstania Administracji było 790520. Liczba księży wynosiła 263 w początkowej fazie i 294 w 1923 roku. Na pierwszy plan wysunęła się sprawa proboszczów. Na podstawie art. 94 Konwencji genewskiej proboszczowie obszaru plebiscytowego mogli zachować dotychczasowe parafie lub wymienić się beneficjami zgodnie z prawem kanonicznym. Takich zamian beneficjów było 19, a tylko 7 odbyło się w myśl postanowień Konwencji. Skorzystali z niego proboszczowie z Leszczyn, Hajduk, Świętochłowic, Lublińca, Pawonkowa, Starych Rept i Starych Tarnowic&lt;ref&gt;A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929, s. 106-107&lt;/ref&gt;. Kształcenie i formacja nowych powołań wiązała się z wyborem tworzenia ośrodka naukowego od podstaw na Górnym Śląsku lub wyborem istniejącego, uznanego uniwersytetu i umieszczeniem przy nim seminarium duchownego. Przed podziałem Górnego Śląska grupa alumnów studiujących dotąd we Wrocławiu zapisała się na Wydział Teologiczny Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie znajdując mieszkanie w Kolegium Jezuitów. Lecz problem umiejscowienia Śląskiego Seminarium Duchownego został ostatecznie rozstrzygnięty, gdy istniała już diecezja katowicka&lt;ref&gt;F. Żebrok, Dzieje Śląskiego Seminarium Duchownego. Narodziny i pierwsze lata, &quot;Nasza Przeszłość&quot; 1975, t. 44, s. 90&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Mimo, że Administracje nie była jeszcze samodzielną diecezją, to ks. Hlond rozpoczął starania o wybudowanie katedry. Spośród 37 projektów został wybrany ten autorstwa inż. Zygmunta Gawlika. Wcześniej zaś, w 1924 roku, został zakupiony grunt pod budowę, na którym miały znajdować się również inne gmachy kościelne&lt;ref&gt;S. Kosiński, op. cit., s. 13&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Duszpasterstwo==<br /> <br /> Działania duszpasterskie miały w okresie międzywojennym szczególne znamię w porównaniu do całości II Rzeczypospolitej. Z jednej strony były to zaszłości historyczne, a z drugiej postanowienia Konwencji genewskiej chroniącej prawa mniejszości narodowych współżyjących na tzw. obszarze plebiscytowym. Dlatego zarówno administrator ks. August Hlond, jego najbliżsi współpracownicy oraz ogół księży musieli to brać pod uwagę. Ważną sprawą było określenie się księży narodowości niemieckiej do nowej rzeczywistości państwowej i kościelnej. Grupa duchownych, którzy nie zamierzali i w efekcie nie opuścili polskiego Śląska zebrała się już 31 maja 1922 roku na probostwie w Załężu. Księża ci, wraz z gospodarzem ks. Józefem Kubisem, ustalili, iż jako duchowni powinni kierować się posłuszeństwem względem nowych władz kościelnych na tym terenie, powstrzymać się o zaangażowania politycznego oraz skupić się na pracy duszpasterskiej zarówno względem Polaków jak i Niemców&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 30&lt;/ref&gt;.Mimo to relacje polsko – niemieckie były powodem napięć i konfliktów oraz wzajemnych oskarżeń. Działo się to zarówno na poziomie parafii jak i większych, organizowanych przez Administrację Apostolską, wydarzeń: II i III Zjazd Katolicki, wspólna pielgrzymka Ślązaków do Rzymu. Niemniej na terenie Administracji, a następnie diecezji katowickiej, w 69 parafiach było prowadzone duszpasterstwo dla ludności niemieckiej. W większości z nich była to coniedzielna msza św. z kazaniem, w niektórych nabożeństwa w języku narodowym odbywały się 2 lub 1 raz w miesiącu. Podobny podział na poziomie parafii dotyczył działających przy nich bractwach i stowarzyszeniach, zarówno o charakterze dewocyjnym, społecznym jak i kulturalnym. Istnienie dwóch grup danego stowarzyszenia było wyborem ich członków&lt;ref&gt;J. Myszor, Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2009, s. 64-65; L. Krzyżanowski, Kościół katolicki i inne związki wyznaniowe, [w:] Województwo śląskie (1922 – 1939). Zarys monograficzny, pod red. F. Serafina, Katowice 1996, s. 123&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Pomimo jednak istniejących antagonizmów wizja duszpasterska ks. Hlonda obejmowała wszystkich katolików Administracji. Jego plan duszpasterski wygłoszony na II i III Zjeździe Katolickim wskazywał na konieczność budowania przyszłości Śląska na gruncie katolickim, a zaproszeni do tego byli wszyscy wierni. Apel administratora wybiegał w przyszłość i jednocześnie miał na celu skonsolidowanie wiernych wokół walki z niebezpiecznymi ideami politycznymi jak i duchowymi, które zwłaszcza zagrażały rodzinie. Dodatkowo szeroka współpraca katolików była konieczna w celu zatarcia antagonizmów będących skutkiem ostatnich lat przed przyłączeniem części Górnego Śląska do Polski&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, 136-137&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Niewątpliwym sukcesem ks. Hlonda było powołanie do życia pisma diecezjalnego „Gość Niedzielny”, którego pierwszy numer ukazał się 9 września 1923 roku. Jego pierwszym redaktorem naczelnym został ustanowiony ks. Teodor Kubina&lt;ref&gt;„Gość Niedzielny” 1923, nr 1&lt;/ref&gt;. W dwa lata później, 5 lipca 1925 roku, ukazał się „Der Sonntagsbote-Wochenschrift für das kathol. Volk der Apostol. Administration Polnisch-Schlesiens” („Posłaniec Niedzielny” – Tygodnik dla ludu katolickiego Apostolskiej Administracji Polskiego Śląska), którego pierwszym redaktorem został ks. Maksymilian Wojtas&lt;ref&gt;„Der Sonntagsbote” 1925, nr 1&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Ważnym przedsięwzięciem konsolidującym katolików wokół planu duszpasterskiego administratora było powołanie przez niego Śląskiej Ligi Katolickiej 7 lipca 1924 roku, na której czele stanął ks. Józef Gawlina. Liga miała być etapem do utworzenia w przyszłości Akcji Katolickiej, ale przede wszystkim miała zachęcać do współpracy inne stowarzyszenia nie naruszając ich struktur wewnętrznych. Była ona podzielona na cztery oddziały: mężczyzn, kobiet, młodzieży męskiej i żeńskiej&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, 161-163&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Również w sferze dobroczynności chrześcijańskiej zaczęto tworzyć struktury ujęte w ramach działalności całej Administracji Apostolskiej. Podwalinami dla przyszłego Związku Caritas Diecezji Katowickiej było utworzenie 27 lipca 1924 roku Sekretariatu Dobroczynności, a następnie Śląskiego Komitetu Ratunkowego. Poszczególne komórki przyparafialne tego drugiego miały za zadanie opiekę nad najuboższymi. W tym celu otwierano kuchnie ludowe, organizowano zbiórki i kwesty w celu zebrania żywności lub środków na zakup najpotrzebniejszych rzeczy dla osób i rodzin biednych. Na czele Komitetu został postawiony ks. Maksymilian Wojtas&lt;ref&gt;S. Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 18-19&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Konsolidującymi przedsięwzięciami na skalę całej Administracji miały być, wymienione już, Zjazdy Katolickie. II (1923 rok) i III (1924 rok) zjazd odbyły się w nowej jednostce kościelnej. Ich cel, jedność katolików i zmniejszanie napięć narodowościowych, był bardzo trudny do osiągnięcia. Może o tym świadczyć chociażby bojkot II Zjazdu przez Niemców. Ważnymi wydarzeniami były również Pielgrzymka Jubileuszowa Ślązaków do Rzymu z 1925 roku, którą zorganizował ks. Gawlina oraz koronacja koronami papieskimi obrazu Matki Bożej Piekarskiej. Aktu tego dokonał nuncjusz apostolski abp Wawrzyniec Lauri 15 sierpnia 1925 roku&lt;ref&gt;„Rozporządzenia Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego” 1925, s. 139 i 147&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Autor:[[Krzysztof Kanclerz]]<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #„Gość Niedzielny” 1923-1925.<br /> #„Rozporządzenia Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego” 1923-1925.<br /> #J. Gawlina, Ks. Prymas Hlond jako Biskup śląski, „Duszpasterz Polski Zagranicą” 1952, t. 3. <br /> #S. Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 7-25.<br /> #L. Krzyżanowski, Kościół katolicki wobec mniejszości niemieckiej na Górnym Śląsku w latach 1922-1930, Katowice 2000.<br /> #L. Krzyżanowski, Kościół katolicki i inne związki wyznaniowe, [w:] Województwo śląskie (1922 – 1939). Zarys monograficzny, pod red. F. Serafina, Katowice 1996.<br /> #M. Lewek, Górnośląski plebiscyt z roku 1921 oraz udział w nim duchowieństwa katolickiego (reprint), Chorzów 1991.<br /> #F. Maroń, Rozwój sieci parafialnej w diecezji katowickiej aż do końca XV w., SSHT 1969, t. 2.<br /> #F. Maroń, Proces kształtowania wschodniej granicy biskupstwa wrocławskiego na tle wydarzeń politycznych przełomu XVIII i XIX wieku. Przyczynek do genezy ustaleń bulli „De salute animarum”, SSHT 1971, t. 4.<br /> #F. Maroń, Historia diecezji katowickiej, „Nasza Przeszłość” 1975, t. 44, s. 9-87; <br /> #J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999. <br /> #J. Myszor, Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2009. <br /> #H. Olszar, Duchowieństwo katolickie diecezji śląskiej (katowickiej) w Drugiej Rzeczpospolitej, Katowice 2000. <br /> #A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929. <br /> #F. Żebrok, Dzieje Śląskiego Seminarium Duchownego. Narodziny i pierwsze lata, &quot;Nasza Przeszłość&quot; 1975, t. 44.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> ŚBC<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/1226 &quot;Gość Niedzielny&quot;. Tygodnik dla Ludu Katolickiego Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego 1923-1925]<br /> <br /> BC KUL<br /> <br /> [http://dlibra.kul.pl/publication/16432 Przegląd Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Administracja_Apostolska_dla_%C5%9Al%C4%85ska_G%C3%B3rnego&diff=2613 2015-01-07T11:30:47Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Wyznania i religie]]<br /> [[Kategoria:Historia]]<br /> <br /> Autor:[['''Krzysztof Kanclerz''']]<br /> <br /> [right|ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO]<br /> Tom I (2014)<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Obszar Górnego Śląska, który w 1922 roku wszedł w skład odrodzonej Rzeczypospolitej, w przeszłości, datowanej od państwa pierwszych Piastów, należał do dwóch stolic biskupich, wrocławskiej i krakowskiej. W wyniku wzrostu populacji ludności następował tutaj systematyczny rozwoju sieci parafialnej i dekanalnej. Zwłaszcza dwa z nich, dekanat bytomski i pszczyński, należały do diecezji krakowskiej i jednocześnie, przez kilka stuleci, wchodziły w skład państwa czeskiego, następnie austriackiego i wreszcie monarchii pruskiej. Scalenie obszaru górnośląskiego pod względem kościelnym nastąpiło definitywnie w 1821 roku na mocy bulli papieża Piusa VII De salute animarum. Tym sposobem cały Górny Śląsk na jedno stulecie został włączony do diecezji wrocławskiej&lt;ref&gt;F. Maroń, Rozwój sieci parafialnej w diecezji katowickiej aż do końca XV w., SSHT 1969, t. 2, s. 101-167; Tenże, Proces kształtowania wschodniej granicy biskupstwa wrocławskiego na tle wydarzeń politycznych przełomu XVIII i XIX wieku. Przyczynek do genezy ustaleń bulli „De salute animarum”, SSHT 1971, t. 4, s. 187-248&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Geneza==<br /> <br /> Problematyka górnośląska była obecna w kołach politycznych i kościelnych od momentu zakończenia wojny. Już 30 grudnia 1918 roku Centralna Rada Ludowa dla Śląska, mająca swoją siedzibę we Wrocławiu, podsunęła pomysł kard. Adolfowi Bertramowi utworzenia Delegatury książęco - biskupiej dla Górnego Śląska. Biskup wrocławski nie podjął tej inicjatywy uważając, że należy zaczekać na ostateczne rozstrzygnięcia graniczne. W zamyśle Rady chodziło o niedopuszczenie do utworzenia odrębnego biskupstwa oraz zdezorientowanie polskich sił politycznych&lt;ref&gt;F. Maroń, Historia diecezji katowickiej, „Nasza Przeszłość” 1975, t. 44, s. 10-11; J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999, s. 15-16&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Kwestia administracji kościelnej na Górnym Śląsku nabrała rozpędu po okresie Powstań śląskich oraz Plebiscytu górnośląskiego z 20 marca 1921 roku. Działania w tym względzie podjęły niemal jednocześnie obie strony konfliktu. Ze strony polskiej, 13 października 1921 roku, ks. Michał Lewek oraz Józef Rymer w imieniu Naczelnej Rady Ludowej wystosowali petycję do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego życząc sobie w imieniu „ludu śląskiego” i „kleru polskiego” jak najszybszego odłączenia spod jurysdykcji biskupa wrocławskiego i utworzenia oddzielnej, niezależnej Administracji Apostolskiej. Autorzy zamierzali wpłynąć na polską dyplomację w Watykanie i liczyli, że mimo nierozstrzygniętych kwestii granicznych, Stolica Apostolska uczyni wyjątek. Tak więc ks. Lewek oraz J. Rymer proponowali ominąć inne pośrednie formy administrowania tym terytorium. Jednak urzędnicy ministerialni skłaniali się bardziej ku Wikariatowi generalnemu, czyli formy rządów zależnych nadal od biskupstwa wrocławskiego&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 16&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Również kard. Bertram zaczął energicznie działać na rzecz pozostawienia ziem górnośląskich pod swoją jurysdykcją. 18 października 1921 roku wyjawił w rozmowie ks. Janowi Kapicy, iż zamierza ustanowić swojego delegata, księdza – Polaka, na tej części Górnego Śląska, która zostanie przydzielona Polsce. Kilka dni później, podczas kolejnego spotkania, 21 października, biskup wrocławski wręczył ks. Kapicy dekret nominacyjny na stanowisko delegata biskupiego. Stało się to w dzień po wyznaczeniu granic na spornym obszarze przez Radę Ambasadorów. Dokument zrównywał prawa delegata z uprawnieniami wikariusza generalnego, ale jednocześnie nie precyzował wielu kwestii w zakresie kompetencji ks. Kapicy. Sprawy te miały być rozstrzygnięte w przyszłości. Delegatura Biskupia na Śląsku obejmowała część górnośląską przyszłego województwa śląskiego z 111 pełnoprawnymi parafiami oraz 16 innymi jednostkami administracyjnymi Kościoła, czyli lokaliami i kuracjami&lt;ref&gt;Tamże, s. 17&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Początkowa reakcja kół polskich, zwłaszcza ks. Lewka i ks. Teodora Kubiny, była pozytywna. Zaakceptowali drogę do usamodzielnienia metodą małych kroków. Jednak dość szybko, końcem listopada 1921 roku, ks. Lewek ocenił utworzenie Delegatury jako zręczny wybieg kard. Bertrama. Ks. Kapica nie posiadał władzy w sprawach personalnych: mianowanie proboszczów, pozwolenia na budowę obiektów kościelnych, nakładanie kar. Dodatkowo Delegatura była niemal pozbawiona środków finansowych na prowadzenie bieżącej pracy administracyjno – biurowej. Utrata złudzeń w kwestii pomocy biskupa wrocławskiego do usamodzielnienia polskiego Śląska pod względem kościelnym sprawiła, że 27 lutego 1922 roku Naczelna Rada Ludowa powróciła do idei natychmiastowego odłączenia się spod jurysdykcji Wrocławia. Początkiem marca zostały opublikowane dwa memoriały przygotowane przez ks. Lewka i ks. Kubinę. Pierwszy z nich był przeznaczony dla delegacji polskiej w Genewie, a akcenty w nim położone dotyczyły okoliczności powstania Delegatury i braków kompetencyjnych samego księdza delegata. Drugi przesłano do Watykanu. Kładziono w nim nacisk na sprawy duszpasterskie, specyfikę regiony, jego znaczenie gospodarcze i aspekty społeczne. Niemniej oba teksty miały wywrzeć nacisk na gremia decydujące w sprawach śląskich, a jego skutkiem miało być powstanie diecezji śląskiej&lt;ref&gt;Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 8; J. Myszor, Historia…, s. 22-28&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Aktem prawnym przełomowym dla kolejnych etapów usamodzielniania się polskiego Śląska od diecezji wrocławskiej była Polsko – Niemiecka Konwencja Górnośląska zawarta w Genewie 15 maja 1922 roku. Artykuły 84 – 96 odnosiły się do mniejszości wyznaniowych gwarantując im ochronę. Kluczowy w tej kwestii był art. 93, ustępy 2 i 3, gdzie nakazano związkom wyznaniowym dostosowanie swych struktur do zmian wynikających z innej przynależności państwowej. Termin owego dostosowana upływał 1 lipca 1923 roku. Mimo że Kościół katolicki nie był obowiązany, to z pewnością sytuacja ta ułatwiła powołanie w kilka miesięcy później Administracji Apostolskiej dla Śląska Górnego&lt;ref&gt;A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929, s. 106-107&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Wizja zmian jakie rysowały się przed Kościołem na Górnym Śląsku w świetle Konwencji genewskiej i przejęcia jego części przez Polskę do 15 lipca 1922 roku, doprowadziła m.in. do korespondencji między pierwszym wojewodą śląskim Józefem Rymerem a biskupem wrocławskim kard. Bertramem. Ideą pierwszego listu wojewody było przekonanie kardynała do utworzenia samodzielnej diecezji lub przynajmniej wikariatu złożonych z części górnośląskiej i cieszyńskiej nowego województwa. Jako argumenty wysunął wolę mieszkańców województwa oraz, przede wszystkim, niemożność sprawowania funkcji duszpasterskich przez biskupa wrocławskiego wobec diecezjan na terenie Polski, której obywatelstwa nie posiadał. Kard. Bertram odrzucił argument braku obywatelstwa i powoływał się na przypadek rządu krajowego w Opawie, który takich trudności nie robił. Dodatkowo biskup dał do zrozumienia Rymerowi, iż o sprawach podziału diecezji i tworzenia nowych struktur nie będzie dyskutował z władzami samorządowymi, a jednocześnie był gotów na rozmowy w sprawie rozszerzenia i sprecyzowania kompetencji delegata biskupiego na Górnym Śląsku&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 32-34&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Stanowcze odpowiedzi kard. Bertrama i jednoczesna gotowość do rozmów na temat kompetencji ks. Kapicy świadczyły o chęci utrzymania Śląska polskiego w granicach diecezji wrocławskiej. Jednak sprawy przybrały inny obrót. Po przejęciu Górnego Śląska przez polską administrację państwową zaszło wiele faktów wyrażających chęć uniezależnienia tego terenu do Wrocławia. M.in. w sierpniu przybył na Śląsk marszałek Józef Piłsudski, który po powrocie do Warszawy na posiedzeniu Rady Gabinetowej proponował poczynić kroki w celu uniezależnienia górnośląskich polskich duchownych od biskupa wrocławskiego. Także uchwała powzięta podczas „Dnia Katolickiego” w Katowicach 10 września 1922 roku wzywała władze kościelne i państwowe „do rychłego utworzenia samodzielnej diecezji górnośląskiej”. Skoro jednak utrzymanie Delegatury było niemożliwe, co uświadomił sobie kard. Bertram, próbował przynajmniej podsunąć na stanowisko administratora własnego kandydata, czyli ks. Kapicę lub ks. Józefa Kubisa. Zdecydowanie zaś był przeciwny kandydaturze ks. Teodora Kubiny, mającego w oczach przedstawicieli Watykanu spore szanse na objęcie funkcji rządcy nowej jednostki kościelnej.<br /> <br /> Ostateczny wybór papieża Piusa XI padł na salezjanina, wówczas inspektora Inspektorii austriacko – węgiersko – niemieckiej, przebywającego w Wiedniu, ks. Augusta Hlonda. Podczas wizyty w Rzymie został zaproszony na audiencję, 7 listopada 1922 roku, podczas której Ojciec Święty wręczył mu dekret Sanctissimus Dominus noster powołujący do życia Administrację Apostolską dla Śląska Górnego oraz mianował go administratorem. Tym samym Kościół katolicki na Górnym Śląsku został wyłączony spod jurysdykcji Wrocławia i poddany bezpośrednio Stolicy Apostolskiej. Skromny ingres nowego rządcy Administracji Apostolskiej odbył się 17 grudnia 1922 roku, czyli nazajutrz po zabójstwie prezydenta Gabriela Narutowicza&lt;ref&gt;S. Kosiński, op. cit., s. 8-11&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Budowa struktury administracyjnej nowej jednostki Kościoła==<br /> <br /> Jak wspominał bp Józef Gawlina „trudne były początki”, a ksiądz administrator „nie miał ani mieszkania, ani biura, ani fachowych współpracowników”. Należało zatem wszystko zbudować od zera funkcjonując w ramach prawa państwa polskiego oraz autonomicznego województwa śląskiego. Pierwsze rozczarowanie nastąpiło dość szybko i dotyczyło pomocy finansowej dla nowo tworzonej Administracji. Jeszcze podczas wręczania nominacji w Watykanie, przedstawiciele rządu Rzeczypospolitej zapewnili ks. Hlonda o pomocy materialnej w celu zorganizowania nowej struktury. Jednak szybko władze centralne wycofały się z tego powołując się na memoriał NRL z 27 lutego 1922 roku, gdzie jego autorzy deklarowali pokrycie kosztów ze środków władz wojewódzkich. Stąd finansowanie Administracji Apostolskiej, wyłączając źródła kościelne, odbywało się z kasy samorządowej&lt;ref&gt;J. Gawlina, Ks. Prymas Hlond jako Biskup śląski, „Duszpasterz Polski Zagranicą” 1952, t. 3&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Budowę struktur administracyjnych rozpoczęto od powołania do życia kurii. Jej pomieszczenia w pierwszym etapie znajdowały w tymczasowym mieszkaniu narożnego domu przy ulicach Warszawskiej i Francuskiej. Ale przede wszystkim powołane do niej osoby nie miały doświadczenia urzędniczego. Pierwszym kanclerzem kurii został wyznaczony ks. Emil Szramek, który za namową ks. Hlonda i zgodą prymasa Edmunda Dalbora, wyjechał do Poznania w celu przyjrzenia się tamtejszej pracy kurialnej. Notariuszami zostali mianowani ks. Jan Jarczyk i ks. Stanisław Maśliński, a wikariuszem generalnym został ustanowiony ks. Teofil Bromboszcz, proboszcz z Ornontowic. Następnie, 5 stycznia 1923 roku, wybrano jedenastu księży do grona konsultorów diecezjalnych. Na ich czele stanął ks. Jan Kapica. I wreszcie 1 lutego ks. Hlond powołał do życia Sąd kościelny pierwszej instancji. Nad publikacją oficjalnych dokumentów kurialnych miał czuwać ks. Bromboszcz jako redaktor organu urzędowego „Rozporządzenia Administracji Apostolskiej”. Ich pierwszy numer ukazał się 6 marca 1923 roku&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 44 nn&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> O ile budowa struktur kurialnych była prowadzona od podstaw o tyle nowy administrator otrzymał pod swoją jurysdykcję sieć parafialną i dekanalną z czasów wrocławskich. Co ważne w skład terytorialny Administracji Apostolskiej nie wchodził obszar Śląska Cieszyńskiego. Zatem końcem 1922 roku były tutaj następujące dekanaty: dębieński, królewsko – hucki, lubliniecki, mikołowski, mysłowicki, pszczyński, pogrzebieński, tarnogórski, rudzki, wodzisławski i żorski. Już 1 marca 1923 roku ks. Hlond utworzył dekanat katowicki i piekarski, a w kwietniu następnego roku utworzył dekanat rybnicki, zniósł pogrzebieński, zamiast niego tworząc dekanat pszowski oraz dokonał pewnych korekt i reorganizacji w dekanatach: wodzisławskim, żorskim, mysłowickim i mikołowskim. Aktywność księdza administratora na tym polu sprawiła, że końcem 1924 roku na tym terytorium było 14 dekanatów, 116 parafii, 7 kuracji i 17 lokalii. Poważnym problemem z racji duszpasterskich był podział parafii i dekanatów przygranicznych. U części z tych placówek kościół i probostwo znajdowało się po stronie polskiej, a w innych przypadkach po niemieckiej. Sprawę tych terenów i mieszkających tam ludzi rozstrzygnięto na dwa sposoby. Obszary bez kościoła parafialnego przydzielono do pobliskich parafii po stronie polskiej, a parafie okrojone terytorialnie z kościołem, którym groził brak możliwości utrzymania, zapewniono o wsparciu z kasy Administracji i województwa. Zatem nie doszło do likwidacji parafii&lt;ref&gt;Tamże&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Okres istnienia Administracji Apostolskiej to w głównej mierze zabiegi ks. Augusta Hlonda mające na celu podniesienie liczby kleru oraz jego formację. Domagała się tego zwłaszcza liczba katolików, których z chwilą powstania Administracji było 790520. Liczba księży wynosiła 263 w początkowej fazie i 294 w 1923 roku. Na pierwszy plan wysunęła się sprawa proboszczów. Na podstawie art. 94 Konwencji genewskiej proboszczowie obszaru plebiscytowego mogli zachować dotychczasowe parafie lub wymienić się beneficjami zgodnie z prawem kanonicznym. Takich zamian beneficjów było 19, a tylko 7 odbyło się w myśl postanowień Konwencji. Skorzystali z niego proboszczowie z Leszczyn, Hajduk, Świętochłowic, Lublińca, Pawonkowa, Starych Rept i Starych Tarnowic&lt;ref&gt;A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929, s. 106-107&lt;/ref&gt;. Kształcenie i formacja nowych powołań wiązała się z wyborem tworzenia ośrodka naukowego od podstaw na Górnym Śląsku lub wyborem istniejącego, uznanego uniwersytetu i umieszczeniem przy nim seminarium duchownego. Przed podziałem Górnego Śląska grupa alumnów studiujących dotąd we Wrocławiu zapisała się na Wydział Teologiczny Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie znajdując mieszkanie w Kolegium Jezuitów. Lecz problem umiejscowienia Śląskiego Seminarium Duchownego został ostatecznie rozstrzygnięty, gdy istniała już diecezja katowicka&lt;ref&gt;F. Żebrok, Dzieje Śląskiego Seminarium Duchownego. Narodziny i pierwsze lata, &quot;Nasza Przeszłość&quot; 1975, t. 44, s. 90&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Mimo, że Administracje nie była jeszcze samodzielną diecezją, to ks. Hlond rozpoczął starania o wybudowanie katedry. Spośród 37 projektów został wybrany ten autorstwa inż. Zygmunta Gawlika. Wcześniej zaś, w 1924 roku, został zakupiony grunt pod budowę, na którym miały znajdować się również inne gmachy kościelne&lt;ref&gt;S. Kosiński, op. cit., s. 13&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Duszpasterstwo==<br /> <br /> Działania duszpasterskie miały w okresie międzywojennym szczególne znamię w porównaniu do całości II Rzeczypospolitej. Z jednej strony były to zaszłości historyczne, a z drugiej postanowienia Konwencji genewskiej chroniącej prawa mniejszości narodowych współżyjących na tzw. obszarze plebiscytowym. Dlatego zarówno administrator ks. August Hlond, jego najbliżsi współpracownicy oraz ogół księży musieli to brać pod uwagę. Ważną sprawą było określenie się księży narodowości niemieckiej do nowej rzeczywistości państwowej i kościelnej. Grupa duchownych, którzy nie zamierzali i w efekcie nie opuścili polskiego Śląska zebrała się już 31 maja 1922 roku na probostwie w Załężu. Księża ci, wraz z gospodarzem ks. Józefem Kubisem, ustalili, iż jako duchowni powinni kierować się posłuszeństwem względem nowych władz kościelnych na tym terenie, powstrzymać się o zaangażowania politycznego oraz skupić się na pracy duszpasterskiej zarówno względem Polaków jak i Niemców&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 30&lt;/ref&gt;.Mimo to relacje polsko – niemieckie były powodem napięć i konfliktów oraz wzajemnych oskarżeń. Działo się to zarówno na poziomie parafii jak i większych, organizowanych przez Administrację Apostolską, wydarzeń: II i III Zjazd Katolicki, wspólna pielgrzymka Ślązaków do Rzymu. Niemniej na terenie Administracji, a następnie diecezji katowickiej, w 69 parafiach było prowadzone duszpasterstwo dla ludności niemieckiej. W większości z nich była to coniedzielna msza św. z kazaniem, w niektórych nabożeństwa w języku narodowym odbywały się 2 lub 1 raz w miesiącu. Podobny podział na poziomie parafii dotyczył działających przy nich bractwach i stowarzyszeniach, zarówno o charakterze dewocyjnym, społecznym jak i kulturalnym. Istnienie dwóch grup danego stowarzyszenia było wyborem ich członków&lt;ref&gt;J. Myszor, Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2009, s. 64-65; L. Krzyżanowski, Kościół katolicki i inne związki wyznaniowe, [w:] Województwo śląskie (1922 – 1939). Zarys monograficzny, pod red. F. Serafina, Katowice 1996, s. 123&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Pomimo jednak istniejących antagonizmów wizja duszpasterska ks. Hlonda obejmowała wszystkich katolików Administracji. Jego plan duszpasterski wygłoszony na II i III Zjeździe Katolickim wskazywał na konieczność budowania przyszłości Śląska na gruncie katolickim, a zaproszeni do tego byli wszyscy wierni. Apel administratora wybiegał w przyszłość i jednocześnie miał na celu skonsolidowanie wiernych wokół walki z niebezpiecznymi ideami politycznymi jak i duchowymi, które zwłaszcza zagrażały rodzinie. Dodatkowo szeroka współpraca katolików była konieczna w celu zatarcia antagonizmów będących skutkiem ostatnich lat przed przyłączeniem części Górnego Śląska do Polski&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, 136-137&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Niewątpliwym sukcesem ks. Hlonda było powołanie do życia pisma diecezjalnego „Gość Niedzielny”, którego pierwszy numer ukazał się 9 września 1923 roku. Jego pierwszym redaktorem naczelnym został ustanowiony ks. Teodor Kubina&lt;ref&gt;„Gość Niedzielny” 1923, nr 1&lt;/ref&gt;. W dwa lata później, 5 lipca 1925 roku, ukazał się „Der Sonntagsbote-Wochenschrift für das kathol. Volk der Apostol. Administration Polnisch-Schlesiens” („Posłaniec Niedzielny” – Tygodnik dla ludu katolickiego Apostolskiej Administracji Polskiego Śląska), którego pierwszym redaktorem został ks. Maksymilian Wojtas&lt;ref&gt;„Der Sonntagsbote” 1925, nr 1&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Ważnym przedsięwzięciem konsolidującym katolików wokół planu duszpasterskiego administratora było powołanie przez niego Śląskiej Ligi Katolickiej 7 lipca 1924 roku, na której czele stanął ks. Józef Gawlina. Liga miała być etapem do utworzenia w przyszłości Akcji Katolickiej, ale przede wszystkim miała zachęcać do współpracy inne stowarzyszenia nie naruszając ich struktur wewnętrznych. Była ona podzielona na cztery oddziały: mężczyzn, kobiet, młodzieży męskiej i żeńskiej&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, 161-163&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Również w sferze dobroczynności chrześcijańskiej zaczęto tworzyć struktury ujęte w ramach działalności całej Administracji Apostolskiej. Podwalinami dla przyszłego Związku Caritas Diecezji Katowickiej było utworzenie 27 lipca 1924 roku Sekretariatu Dobroczynności, a następnie Śląskiego Komitetu Ratunkowego. Poszczególne komórki przyparafialne tego drugiego miały za zadanie opiekę nad najuboższymi. W tym celu otwierano kuchnie ludowe, organizowano zbiórki i kwesty w celu zebrania żywności lub środków na zakup najpotrzebniejszych rzeczy dla osób i rodzin biednych. Na czele Komitetu został postawiony ks. Maksymilian Wojtas&lt;ref&gt;S. Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 18-19&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Konsolidującymi przedsięwzięciami na skalę całej Administracji miały być, wymienione już, Zjazdy Katolickie. II (1923 rok) i III (1924 rok) zjazd odbyły się w nowej jednostce kościelnej. Ich cel, jedność katolików i zmniejszanie napięć narodowościowych, był bardzo trudny do osiągnięcia. Może o tym świadczyć chociażby bojkot II Zjazdu przez Niemców. Ważnymi wydarzeniami były również Pielgrzymka Jubileuszowa Ślązaków do Rzymu z 1925 roku, którą zorganizował ks. Gawlina oraz koronacja koronami papieskimi obrazu Matki Bożej Piekarskiej. Aktu tego dokonał nuncjusz apostolski abp Wawrzyniec Lauri 15 sierpnia 1925 roku&lt;ref&gt;„Rozporządzenia Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego” 1925, s. 139 i 147&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #„Gość Niedzielny” 1923-1925.<br /> #„Rozporządzenia Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego” 1923-1925.<br /> #J. Gawlina, Ks. Prymas Hlond jako Biskup śląski, „Duszpasterz Polski Zagranicą” 1952, t. 3. <br /> #S. Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 7-25.<br /> #L. Krzyżanowski, Kościół katolicki wobec mniejszości niemieckiej na Górnym Śląsku w latach 1922-1930, Katowice 2000.<br /> #L. Krzyżanowski, Kościół katolicki i inne związki wyznaniowe, [w:] Województwo śląskie (1922 – 1939). Zarys monograficzny, pod red. F. Serafina, Katowice 1996.<br /> #M. Lewek, Górnośląski plebiscyt z roku 1921 oraz udział w nim duchowieństwa katolickiego (reprint), Chorzów 1991.<br /> #F. Maroń, Rozwój sieci parafialnej w diecezji katowickiej aż do końca XV w., SSHT 1969, t. 2.<br /> #F. Maroń, Proces kształtowania wschodniej granicy biskupstwa wrocławskiego na tle wydarzeń politycznych przełomu XVIII i XIX wieku. Przyczynek do genezy ustaleń bulli „De salute animarum”, SSHT 1971, t. 4.<br /> #F. Maroń, Historia diecezji katowickiej, „Nasza Przeszłość” 1975, t. 44, s. 9-87; <br /> #J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999. <br /> #J. Myszor, Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2009. <br /> #H. Olszar, Duchowieństwo katolickie diecezji śląskiej (katowickiej) w Drugiej Rzeczpospolitej, Katowice 2000. <br /> #A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929. <br /> #F. Żebrok, Dzieje Śląskiego Seminarium Duchownego. Narodziny i pierwsze lata, &quot;Nasza Przeszłość&quot; 1975, t. 44.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> ŚBC<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/1226 &quot;Gość Niedzielny&quot;. Tygodnik dla Ludu Katolickiego Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego 1923-1925]<br /> <br /> BC KUL<br /> <br /> [http://dlibra.kul.pl/publication/16432 Przegląd Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Administracja_Apostolska_dla_%C5%9Al%C4%85ska_G%C3%B3rnego&diff=2612 2015-01-07T11:30:11Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Wyznania i religie]]<br /> [[Kategoria:Historia]]<br /> <br /> Autor:[['''Krzysztof Kanclerz''']]<br /> <br /> [[thumb|right|ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO]]<br /> Tom I (2014)<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Obszar Górnego Śląska, który w 1922 roku wszedł w skład odrodzonej Rzeczypospolitej, w przeszłości, datowanej od państwa pierwszych Piastów, należał do dwóch stolic biskupich, wrocławskiej i krakowskiej. W wyniku wzrostu populacji ludności następował tutaj systematyczny rozwoju sieci parafialnej i dekanalnej. Zwłaszcza dwa z nich, dekanat bytomski i pszczyński, należały do diecezji krakowskiej i jednocześnie, przez kilka stuleci, wchodziły w skład państwa czeskiego, następnie austriackiego i wreszcie monarchii pruskiej. Scalenie obszaru górnośląskiego pod względem kościelnym nastąpiło definitywnie w 1821 roku na mocy bulli papieża Piusa VII De salute animarum. Tym sposobem cały Górny Śląsk na jedno stulecie został włączony do diecezji wrocławskiej&lt;ref&gt;F. Maroń, Rozwój sieci parafialnej w diecezji katowickiej aż do końca XV w., SSHT 1969, t. 2, s. 101-167; Tenże, Proces kształtowania wschodniej granicy biskupstwa wrocławskiego na tle wydarzeń politycznych przełomu XVIII i XIX wieku. Przyczynek do genezy ustaleń bulli „De salute animarum”, SSHT 1971, t. 4, s. 187-248&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Geneza==<br /> <br /> Problematyka górnośląska była obecna w kołach politycznych i kościelnych od momentu zakończenia wojny. Już 30 grudnia 1918 roku Centralna Rada Ludowa dla Śląska, mająca swoją siedzibę we Wrocławiu, podsunęła pomysł kard. Adolfowi Bertramowi utworzenia Delegatury książęco - biskupiej dla Górnego Śląska. Biskup wrocławski nie podjął tej inicjatywy uważając, że należy zaczekać na ostateczne rozstrzygnięcia graniczne. W zamyśle Rady chodziło o niedopuszczenie do utworzenia odrębnego biskupstwa oraz zdezorientowanie polskich sił politycznych&lt;ref&gt;F. Maroń, Historia diecezji katowickiej, „Nasza Przeszłość” 1975, t. 44, s. 10-11; J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999, s. 15-16&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Kwestia administracji kościelnej na Górnym Śląsku nabrała rozpędu po okresie Powstań śląskich oraz Plebiscytu górnośląskiego z 20 marca 1921 roku. Działania w tym względzie podjęły niemal jednocześnie obie strony konfliktu. Ze strony polskiej, 13 października 1921 roku, ks. Michał Lewek oraz Józef Rymer w imieniu Naczelnej Rady Ludowej wystosowali petycję do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego życząc sobie w imieniu „ludu śląskiego” i „kleru polskiego” jak najszybszego odłączenia spod jurysdykcji biskupa wrocławskiego i utworzenia oddzielnej, niezależnej Administracji Apostolskiej. Autorzy zamierzali wpłynąć na polską dyplomację w Watykanie i liczyli, że mimo nierozstrzygniętych kwestii granicznych, Stolica Apostolska uczyni wyjątek. Tak więc ks. Lewek oraz J. Rymer proponowali ominąć inne pośrednie formy administrowania tym terytorium. Jednak urzędnicy ministerialni skłaniali się bardziej ku Wikariatowi generalnemu, czyli formy rządów zależnych nadal od biskupstwa wrocławskiego&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 16&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Również kard. Bertram zaczął energicznie działać na rzecz pozostawienia ziem górnośląskich pod swoją jurysdykcją. 18 października 1921 roku wyjawił w rozmowie ks. Janowi Kapicy, iż zamierza ustanowić swojego delegata, księdza – Polaka, na tej części Górnego Śląska, która zostanie przydzielona Polsce. Kilka dni później, podczas kolejnego spotkania, 21 października, biskup wrocławski wręczył ks. Kapicy dekret nominacyjny na stanowisko delegata biskupiego. Stało się to w dzień po wyznaczeniu granic na spornym obszarze przez Radę Ambasadorów. Dokument zrównywał prawa delegata z uprawnieniami wikariusza generalnego, ale jednocześnie nie precyzował wielu kwestii w zakresie kompetencji ks. Kapicy. Sprawy te miały być rozstrzygnięte w przyszłości. Delegatura Biskupia na Śląsku obejmowała część górnośląską przyszłego województwa śląskiego z 111 pełnoprawnymi parafiami oraz 16 innymi jednostkami administracyjnymi Kościoła, czyli lokaliami i kuracjami&lt;ref&gt;Tamże, s. 17&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Początkowa reakcja kół polskich, zwłaszcza ks. Lewka i ks. Teodora Kubiny, była pozytywna. Zaakceptowali drogę do usamodzielnienia metodą małych kroków. Jednak dość szybko, końcem listopada 1921 roku, ks. Lewek ocenił utworzenie Delegatury jako zręczny wybieg kard. Bertrama. Ks. Kapica nie posiadał władzy w sprawach personalnych: mianowanie proboszczów, pozwolenia na budowę obiektów kościelnych, nakładanie kar. Dodatkowo Delegatura była niemal pozbawiona środków finansowych na prowadzenie bieżącej pracy administracyjno – biurowej. Utrata złudzeń w kwestii pomocy biskupa wrocławskiego do usamodzielnienia polskiego Śląska pod względem kościelnym sprawiła, że 27 lutego 1922 roku Naczelna Rada Ludowa powróciła do idei natychmiastowego odłączenia się spod jurysdykcji Wrocławia. Początkiem marca zostały opublikowane dwa memoriały przygotowane przez ks. Lewka i ks. Kubinę. Pierwszy z nich był przeznaczony dla delegacji polskiej w Genewie, a akcenty w nim położone dotyczyły okoliczności powstania Delegatury i braków kompetencyjnych samego księdza delegata. Drugi przesłano do Watykanu. Kładziono w nim nacisk na sprawy duszpasterskie, specyfikę regiony, jego znaczenie gospodarcze i aspekty społeczne. Niemniej oba teksty miały wywrzeć nacisk na gremia decydujące w sprawach śląskich, a jego skutkiem miało być powstanie diecezji śląskiej&lt;ref&gt;Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 8; J. Myszor, Historia…, s. 22-28&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Aktem prawnym przełomowym dla kolejnych etapów usamodzielniania się polskiego Śląska od diecezji wrocławskiej była Polsko – Niemiecka Konwencja Górnośląska zawarta w Genewie 15 maja 1922 roku. Artykuły 84 – 96 odnosiły się do mniejszości wyznaniowych gwarantując im ochronę. Kluczowy w tej kwestii był art. 93, ustępy 2 i 3, gdzie nakazano związkom wyznaniowym dostosowanie swych struktur do zmian wynikających z innej przynależności państwowej. Termin owego dostosowana upływał 1 lipca 1923 roku. Mimo że Kościół katolicki nie był obowiązany, to z pewnością sytuacja ta ułatwiła powołanie w kilka miesięcy później Administracji Apostolskiej dla Śląska Górnego&lt;ref&gt;A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929, s. 106-107&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Wizja zmian jakie rysowały się przed Kościołem na Górnym Śląsku w świetle Konwencji genewskiej i przejęcia jego części przez Polskę do 15 lipca 1922 roku, doprowadziła m.in. do korespondencji między pierwszym wojewodą śląskim Józefem Rymerem a biskupem wrocławskim kard. Bertramem. Ideą pierwszego listu wojewody było przekonanie kardynała do utworzenia samodzielnej diecezji lub przynajmniej wikariatu złożonych z części górnośląskiej i cieszyńskiej nowego województwa. Jako argumenty wysunął wolę mieszkańców województwa oraz, przede wszystkim, niemożność sprawowania funkcji duszpasterskich przez biskupa wrocławskiego wobec diecezjan na terenie Polski, której obywatelstwa nie posiadał. Kard. Bertram odrzucił argument braku obywatelstwa i powoływał się na przypadek rządu krajowego w Opawie, który takich trudności nie robił. Dodatkowo biskup dał do zrozumienia Rymerowi, iż o sprawach podziału diecezji i tworzenia nowych struktur nie będzie dyskutował z władzami samorządowymi, a jednocześnie był gotów na rozmowy w sprawie rozszerzenia i sprecyzowania kompetencji delegata biskupiego na Górnym Śląsku&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 32-34&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Stanowcze odpowiedzi kard. Bertrama i jednoczesna gotowość do rozmów na temat kompetencji ks. Kapicy świadczyły o chęci utrzymania Śląska polskiego w granicach diecezji wrocławskiej. Jednak sprawy przybrały inny obrót. Po przejęciu Górnego Śląska przez polską administrację państwową zaszło wiele faktów wyrażających chęć uniezależnienia tego terenu do Wrocławia. M.in. w sierpniu przybył na Śląsk marszałek Józef Piłsudski, który po powrocie do Warszawy na posiedzeniu Rady Gabinetowej proponował poczynić kroki w celu uniezależnienia górnośląskich polskich duchownych od biskupa wrocławskiego. Także uchwała powzięta podczas „Dnia Katolickiego” w Katowicach 10 września 1922 roku wzywała władze kościelne i państwowe „do rychłego utworzenia samodzielnej diecezji górnośląskiej”. Skoro jednak utrzymanie Delegatury było niemożliwe, co uświadomił sobie kard. Bertram, próbował przynajmniej podsunąć na stanowisko administratora własnego kandydata, czyli ks. Kapicę lub ks. Józefa Kubisa. Zdecydowanie zaś był przeciwny kandydaturze ks. Teodora Kubiny, mającego w oczach przedstawicieli Watykanu spore szanse na objęcie funkcji rządcy nowej jednostki kościelnej.<br /> <br /> Ostateczny wybór papieża Piusa XI padł na salezjanina, wówczas inspektora Inspektorii austriacko – węgiersko – niemieckiej, przebywającego w Wiedniu, ks. Augusta Hlonda. Podczas wizyty w Rzymie został zaproszony na audiencję, 7 listopada 1922 roku, podczas której Ojciec Święty wręczył mu dekret Sanctissimus Dominus noster powołujący do życia Administrację Apostolską dla Śląska Górnego oraz mianował go administratorem. Tym samym Kościół katolicki na Górnym Śląsku został wyłączony spod jurysdykcji Wrocławia i poddany bezpośrednio Stolicy Apostolskiej. Skromny ingres nowego rządcy Administracji Apostolskiej odbył się 17 grudnia 1922 roku, czyli nazajutrz po zabójstwie prezydenta Gabriela Narutowicza&lt;ref&gt;S. Kosiński, op. cit., s. 8-11&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Budowa struktury administracyjnej nowej jednostki Kościoła==<br /> <br /> Jak wspominał bp Józef Gawlina „trudne były początki”, a ksiądz administrator „nie miał ani mieszkania, ani biura, ani fachowych współpracowników”. Należało zatem wszystko zbudować od zera funkcjonując w ramach prawa państwa polskiego oraz autonomicznego województwa śląskiego. Pierwsze rozczarowanie nastąpiło dość szybko i dotyczyło pomocy finansowej dla nowo tworzonej Administracji. Jeszcze podczas wręczania nominacji w Watykanie, przedstawiciele rządu Rzeczypospolitej zapewnili ks. Hlonda o pomocy materialnej w celu zorganizowania nowej struktury. Jednak szybko władze centralne wycofały się z tego powołując się na memoriał NRL z 27 lutego 1922 roku, gdzie jego autorzy deklarowali pokrycie kosztów ze środków władz wojewódzkich. Stąd finansowanie Administracji Apostolskiej, wyłączając źródła kościelne, odbywało się z kasy samorządowej&lt;ref&gt;J. Gawlina, Ks. Prymas Hlond jako Biskup śląski, „Duszpasterz Polski Zagranicą” 1952, t. 3&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Budowę struktur administracyjnych rozpoczęto od powołania do życia kurii. Jej pomieszczenia w pierwszym etapie znajdowały w tymczasowym mieszkaniu narożnego domu przy ulicach Warszawskiej i Francuskiej. Ale przede wszystkim powołane do niej osoby nie miały doświadczenia urzędniczego. Pierwszym kanclerzem kurii został wyznaczony ks. Emil Szramek, który za namową ks. Hlonda i zgodą prymasa Edmunda Dalbora, wyjechał do Poznania w celu przyjrzenia się tamtejszej pracy kurialnej. Notariuszami zostali mianowani ks. Jan Jarczyk i ks. Stanisław Maśliński, a wikariuszem generalnym został ustanowiony ks. Teofil Bromboszcz, proboszcz z Ornontowic. Następnie, 5 stycznia 1923 roku, wybrano jedenastu księży do grona konsultorów diecezjalnych. Na ich czele stanął ks. Jan Kapica. I wreszcie 1 lutego ks. Hlond powołał do życia Sąd kościelny pierwszej instancji. Nad publikacją oficjalnych dokumentów kurialnych miał czuwać ks. Bromboszcz jako redaktor organu urzędowego „Rozporządzenia Administracji Apostolskiej”. Ich pierwszy numer ukazał się 6 marca 1923 roku&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 44 nn&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> O ile budowa struktur kurialnych była prowadzona od podstaw o tyle nowy administrator otrzymał pod swoją jurysdykcję sieć parafialną i dekanalną z czasów wrocławskich. Co ważne w skład terytorialny Administracji Apostolskiej nie wchodził obszar Śląska Cieszyńskiego. Zatem końcem 1922 roku były tutaj następujące dekanaty: dębieński, królewsko – hucki, lubliniecki, mikołowski, mysłowicki, pszczyński, pogrzebieński, tarnogórski, rudzki, wodzisławski i żorski. Już 1 marca 1923 roku ks. Hlond utworzył dekanat katowicki i piekarski, a w kwietniu następnego roku utworzył dekanat rybnicki, zniósł pogrzebieński, zamiast niego tworząc dekanat pszowski oraz dokonał pewnych korekt i reorganizacji w dekanatach: wodzisławskim, żorskim, mysłowickim i mikołowskim. Aktywność księdza administratora na tym polu sprawiła, że końcem 1924 roku na tym terytorium było 14 dekanatów, 116 parafii, 7 kuracji i 17 lokalii. Poważnym problemem z racji duszpasterskich był podział parafii i dekanatów przygranicznych. U części z tych placówek kościół i probostwo znajdowało się po stronie polskiej, a w innych przypadkach po niemieckiej. Sprawę tych terenów i mieszkających tam ludzi rozstrzygnięto na dwa sposoby. Obszary bez kościoła parafialnego przydzielono do pobliskich parafii po stronie polskiej, a parafie okrojone terytorialnie z kościołem, którym groził brak możliwości utrzymania, zapewniono o wsparciu z kasy Administracji i województwa. Zatem nie doszło do likwidacji parafii&lt;ref&gt;Tamże&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Okres istnienia Administracji Apostolskiej to w głównej mierze zabiegi ks. Augusta Hlonda mające na celu podniesienie liczby kleru oraz jego formację. Domagała się tego zwłaszcza liczba katolików, których z chwilą powstania Administracji było 790520. Liczba księży wynosiła 263 w początkowej fazie i 294 w 1923 roku. Na pierwszy plan wysunęła się sprawa proboszczów. Na podstawie art. 94 Konwencji genewskiej proboszczowie obszaru plebiscytowego mogli zachować dotychczasowe parafie lub wymienić się beneficjami zgodnie z prawem kanonicznym. Takich zamian beneficjów było 19, a tylko 7 odbyło się w myśl postanowień Konwencji. Skorzystali z niego proboszczowie z Leszczyn, Hajduk, Świętochłowic, Lublińca, Pawonkowa, Starych Rept i Starych Tarnowic&lt;ref&gt;A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929, s. 106-107&lt;/ref&gt;. Kształcenie i formacja nowych powołań wiązała się z wyborem tworzenia ośrodka naukowego od podstaw na Górnym Śląsku lub wyborem istniejącego, uznanego uniwersytetu i umieszczeniem przy nim seminarium duchownego. Przed podziałem Górnego Śląska grupa alumnów studiujących dotąd we Wrocławiu zapisała się na Wydział Teologiczny Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie znajdując mieszkanie w Kolegium Jezuitów. Lecz problem umiejscowienia Śląskiego Seminarium Duchownego został ostatecznie rozstrzygnięty, gdy istniała już diecezja katowicka&lt;ref&gt;F. Żebrok, Dzieje Śląskiego Seminarium Duchownego. Narodziny i pierwsze lata, &quot;Nasza Przeszłość&quot; 1975, t. 44, s. 90&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Mimo, że Administracje nie była jeszcze samodzielną diecezją, to ks. Hlond rozpoczął starania o wybudowanie katedry. Spośród 37 projektów został wybrany ten autorstwa inż. Zygmunta Gawlika. Wcześniej zaś, w 1924 roku, został zakupiony grunt pod budowę, na którym miały znajdować się również inne gmachy kościelne&lt;ref&gt;S. Kosiński, op. cit., s. 13&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Duszpasterstwo==<br /> <br /> Działania duszpasterskie miały w okresie międzywojennym szczególne znamię w porównaniu do całości II Rzeczypospolitej. Z jednej strony były to zaszłości historyczne, a z drugiej postanowienia Konwencji genewskiej chroniącej prawa mniejszości narodowych współżyjących na tzw. obszarze plebiscytowym. Dlatego zarówno administrator ks. August Hlond, jego najbliżsi współpracownicy oraz ogół księży musieli to brać pod uwagę. Ważną sprawą było określenie się księży narodowości niemieckiej do nowej rzeczywistości państwowej i kościelnej. Grupa duchownych, którzy nie zamierzali i w efekcie nie opuścili polskiego Śląska zebrała się już 31 maja 1922 roku na probostwie w Załężu. Księża ci, wraz z gospodarzem ks. Józefem Kubisem, ustalili, iż jako duchowni powinni kierować się posłuszeństwem względem nowych władz kościelnych na tym terenie, powstrzymać się o zaangażowania politycznego oraz skupić się na pracy duszpasterskiej zarówno względem Polaków jak i Niemców&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 30&lt;/ref&gt;.Mimo to relacje polsko – niemieckie były powodem napięć i konfliktów oraz wzajemnych oskarżeń. Działo się to zarówno na poziomie parafii jak i większych, organizowanych przez Administrację Apostolską, wydarzeń: II i III Zjazd Katolicki, wspólna pielgrzymka Ślązaków do Rzymu. Niemniej na terenie Administracji, a następnie diecezji katowickiej, w 69 parafiach było prowadzone duszpasterstwo dla ludności niemieckiej. W większości z nich była to coniedzielna msza św. z kazaniem, w niektórych nabożeństwa w języku narodowym odbywały się 2 lub 1 raz w miesiącu. Podobny podział na poziomie parafii dotyczył działających przy nich bractwach i stowarzyszeniach, zarówno o charakterze dewocyjnym, społecznym jak i kulturalnym. Istnienie dwóch grup danego stowarzyszenia było wyborem ich członków&lt;ref&gt;J. Myszor, Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2009, s. 64-65; L. Krzyżanowski, Kościół katolicki i inne związki wyznaniowe, [w:] Województwo śląskie (1922 – 1939). Zarys monograficzny, pod red. F. Serafina, Katowice 1996, s. 123&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Pomimo jednak istniejących antagonizmów wizja duszpasterska ks. Hlonda obejmowała wszystkich katolików Administracji. Jego plan duszpasterski wygłoszony na II i III Zjeździe Katolickim wskazywał na konieczność budowania przyszłości Śląska na gruncie katolickim, a zaproszeni do tego byli wszyscy wierni. Apel administratora wybiegał w przyszłość i jednocześnie miał na celu skonsolidowanie wiernych wokół walki z niebezpiecznymi ideami politycznymi jak i duchowymi, które zwłaszcza zagrażały rodzinie. Dodatkowo szeroka współpraca katolików była konieczna w celu zatarcia antagonizmów będących skutkiem ostatnich lat przed przyłączeniem części Górnego Śląska do Polski&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, 136-137&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Niewątpliwym sukcesem ks. Hlonda było powołanie do życia pisma diecezjalnego „Gość Niedzielny”, którego pierwszy numer ukazał się 9 września 1923 roku. Jego pierwszym redaktorem naczelnym został ustanowiony ks. Teodor Kubina&lt;ref&gt;„Gość Niedzielny” 1923, nr 1&lt;/ref&gt;. W dwa lata później, 5 lipca 1925 roku, ukazał się „Der Sonntagsbote-Wochenschrift für das kathol. Volk der Apostol. Administration Polnisch-Schlesiens” („Posłaniec Niedzielny” – Tygodnik dla ludu katolickiego Apostolskiej Administracji Polskiego Śląska), którego pierwszym redaktorem został ks. Maksymilian Wojtas&lt;ref&gt;„Der Sonntagsbote” 1925, nr 1&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Ważnym przedsięwzięciem konsolidującym katolików wokół planu duszpasterskiego administratora było powołanie przez niego Śląskiej Ligi Katolickiej 7 lipca 1924 roku, na której czele stanął ks. Józef Gawlina. Liga miała być etapem do utworzenia w przyszłości Akcji Katolickiej, ale przede wszystkim miała zachęcać do współpracy inne stowarzyszenia nie naruszając ich struktur wewnętrznych. Była ona podzielona na cztery oddziały: mężczyzn, kobiet, młodzieży męskiej i żeńskiej&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, 161-163&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Również w sferze dobroczynności chrześcijańskiej zaczęto tworzyć struktury ujęte w ramach działalności całej Administracji Apostolskiej. Podwalinami dla przyszłego Związku Caritas Diecezji Katowickiej było utworzenie 27 lipca 1924 roku Sekretariatu Dobroczynności, a następnie Śląskiego Komitetu Ratunkowego. Poszczególne komórki przyparafialne tego drugiego miały za zadanie opiekę nad najuboższymi. W tym celu otwierano kuchnie ludowe, organizowano zbiórki i kwesty w celu zebrania żywności lub środków na zakup najpotrzebniejszych rzeczy dla osób i rodzin biednych. Na czele Komitetu został postawiony ks. Maksymilian Wojtas&lt;ref&gt;S. Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 18-19&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Konsolidującymi przedsięwzięciami na skalę całej Administracji miały być, wymienione już, Zjazdy Katolickie. II (1923 rok) i III (1924 rok) zjazd odbyły się w nowej jednostce kościelnej. Ich cel, jedność katolików i zmniejszanie napięć narodowościowych, był bardzo trudny do osiągnięcia. Może o tym świadczyć chociażby bojkot II Zjazdu przez Niemców. Ważnymi wydarzeniami były również Pielgrzymka Jubileuszowa Ślązaków do Rzymu z 1925 roku, którą zorganizował ks. Gawlina oraz koronacja koronami papieskimi obrazu Matki Bożej Piekarskiej. Aktu tego dokonał nuncjusz apostolski abp Wawrzyniec Lauri 15 sierpnia 1925 roku&lt;ref&gt;„Rozporządzenia Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego” 1925, s. 139 i 147&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #„Gość Niedzielny” 1923-1925.<br /> #„Rozporządzenia Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego” 1923-1925.<br /> #J. Gawlina, Ks. Prymas Hlond jako Biskup śląski, „Duszpasterz Polski Zagranicą” 1952, t. 3. <br /> #S. Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 7-25.<br /> #L. Krzyżanowski, Kościół katolicki wobec mniejszości niemieckiej na Górnym Śląsku w latach 1922-1930, Katowice 2000.<br /> #L. Krzyżanowski, Kościół katolicki i inne związki wyznaniowe, [w:] Województwo śląskie (1922 – 1939). Zarys monograficzny, pod red. F. Serafina, Katowice 1996.<br /> #M. Lewek, Górnośląski plebiscyt z roku 1921 oraz udział w nim duchowieństwa katolickiego (reprint), Chorzów 1991.<br /> #F. Maroń, Rozwój sieci parafialnej w diecezji katowickiej aż do końca XV w., SSHT 1969, t. 2.<br /> #F. Maroń, Proces kształtowania wschodniej granicy biskupstwa wrocławskiego na tle wydarzeń politycznych przełomu XVIII i XIX wieku. Przyczynek do genezy ustaleń bulli „De salute animarum”, SSHT 1971, t. 4.<br /> #F. Maroń, Historia diecezji katowickiej, „Nasza Przeszłość” 1975, t. 44, s. 9-87; <br /> #J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999. <br /> #J. Myszor, Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2009. <br /> #H. Olszar, Duchowieństwo katolickie diecezji śląskiej (katowickiej) w Drugiej Rzeczpospolitej, Katowice 2000. <br /> #A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929. <br /> #F. Żebrok, Dzieje Śląskiego Seminarium Duchownego. Narodziny i pierwsze lata, &quot;Nasza Przeszłość&quot; 1975, t. 44.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> ŚBC<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/1226 &quot;Gość Niedzielny&quot;. Tygodnik dla Ludu Katolickiego Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego 1923-1925]<br /> <br /> BC KUL<br /> <br /> [http://dlibra.kul.pl/publication/16432 Przegląd Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Administracja_Apostolska_dla_%C5%9Al%C4%85ska_G%C3%B3rnego&diff=2611 2015-01-07T11:29:45Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Wyznania i religie]]<br /> [[Kategoria:Historia]]<br /> <br /> Autor:[['''Krzysztof Kanclerz''']]<br /> <br /> [[right|ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO]]<br /> Tom I (2014)<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Obszar Górnego Śląska, który w 1922 roku wszedł w skład odrodzonej Rzeczypospolitej, w przeszłości, datowanej od państwa pierwszych Piastów, należał do dwóch stolic biskupich, wrocławskiej i krakowskiej. W wyniku wzrostu populacji ludności następował tutaj systematyczny rozwoju sieci parafialnej i dekanalnej. Zwłaszcza dwa z nich, dekanat bytomski i pszczyński, należały do diecezji krakowskiej i jednocześnie, przez kilka stuleci, wchodziły w skład państwa czeskiego, następnie austriackiego i wreszcie monarchii pruskiej. Scalenie obszaru górnośląskiego pod względem kościelnym nastąpiło definitywnie w 1821 roku na mocy bulli papieża Piusa VII De salute animarum. Tym sposobem cały Górny Śląsk na jedno stulecie został włączony do diecezji wrocławskiej&lt;ref&gt;F. Maroń, Rozwój sieci parafialnej w diecezji katowickiej aż do końca XV w., SSHT 1969, t. 2, s. 101-167; Tenże, Proces kształtowania wschodniej granicy biskupstwa wrocławskiego na tle wydarzeń politycznych przełomu XVIII i XIX wieku. Przyczynek do genezy ustaleń bulli „De salute animarum”, SSHT 1971, t. 4, s. 187-248&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Geneza==<br /> <br /> Problematyka górnośląska była obecna w kołach politycznych i kościelnych od momentu zakończenia wojny. Już 30 grudnia 1918 roku Centralna Rada Ludowa dla Śląska, mająca swoją siedzibę we Wrocławiu, podsunęła pomysł kard. Adolfowi Bertramowi utworzenia Delegatury książęco - biskupiej dla Górnego Śląska. Biskup wrocławski nie podjął tej inicjatywy uważając, że należy zaczekać na ostateczne rozstrzygnięcia graniczne. W zamyśle Rady chodziło o niedopuszczenie do utworzenia odrębnego biskupstwa oraz zdezorientowanie polskich sił politycznych&lt;ref&gt;F. Maroń, Historia diecezji katowickiej, „Nasza Przeszłość” 1975, t. 44, s. 10-11; J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999, s. 15-16&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Kwestia administracji kościelnej na Górnym Śląsku nabrała rozpędu po okresie Powstań śląskich oraz Plebiscytu górnośląskiego z 20 marca 1921 roku. Działania w tym względzie podjęły niemal jednocześnie obie strony konfliktu. Ze strony polskiej, 13 października 1921 roku, ks. Michał Lewek oraz Józef Rymer w imieniu Naczelnej Rady Ludowej wystosowali petycję do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego życząc sobie w imieniu „ludu śląskiego” i „kleru polskiego” jak najszybszego odłączenia spod jurysdykcji biskupa wrocławskiego i utworzenia oddzielnej, niezależnej Administracji Apostolskiej. Autorzy zamierzali wpłynąć na polską dyplomację w Watykanie i liczyli, że mimo nierozstrzygniętych kwestii granicznych, Stolica Apostolska uczyni wyjątek. Tak więc ks. Lewek oraz J. Rymer proponowali ominąć inne pośrednie formy administrowania tym terytorium. Jednak urzędnicy ministerialni skłaniali się bardziej ku Wikariatowi generalnemu, czyli formy rządów zależnych nadal od biskupstwa wrocławskiego&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 16&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Również kard. Bertram zaczął energicznie działać na rzecz pozostawienia ziem górnośląskich pod swoją jurysdykcją. 18 października 1921 roku wyjawił w rozmowie ks. Janowi Kapicy, iż zamierza ustanowić swojego delegata, księdza – Polaka, na tej części Górnego Śląska, która zostanie przydzielona Polsce. Kilka dni później, podczas kolejnego spotkania, 21 października, biskup wrocławski wręczył ks. Kapicy dekret nominacyjny na stanowisko delegata biskupiego. Stało się to w dzień po wyznaczeniu granic na spornym obszarze przez Radę Ambasadorów. Dokument zrównywał prawa delegata z uprawnieniami wikariusza generalnego, ale jednocześnie nie precyzował wielu kwestii w zakresie kompetencji ks. Kapicy. Sprawy te miały być rozstrzygnięte w przyszłości. Delegatura Biskupia na Śląsku obejmowała część górnośląską przyszłego województwa śląskiego z 111 pełnoprawnymi parafiami oraz 16 innymi jednostkami administracyjnymi Kościoła, czyli lokaliami i kuracjami&lt;ref&gt;Tamże, s. 17&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Początkowa reakcja kół polskich, zwłaszcza ks. Lewka i ks. Teodora Kubiny, była pozytywna. Zaakceptowali drogę do usamodzielnienia metodą małych kroków. Jednak dość szybko, końcem listopada 1921 roku, ks. Lewek ocenił utworzenie Delegatury jako zręczny wybieg kard. Bertrama. Ks. Kapica nie posiadał władzy w sprawach personalnych: mianowanie proboszczów, pozwolenia na budowę obiektów kościelnych, nakładanie kar. Dodatkowo Delegatura była niemal pozbawiona środków finansowych na prowadzenie bieżącej pracy administracyjno – biurowej. Utrata złudzeń w kwestii pomocy biskupa wrocławskiego do usamodzielnienia polskiego Śląska pod względem kościelnym sprawiła, że 27 lutego 1922 roku Naczelna Rada Ludowa powróciła do idei natychmiastowego odłączenia się spod jurysdykcji Wrocławia. Początkiem marca zostały opublikowane dwa memoriały przygotowane przez ks. Lewka i ks. Kubinę. Pierwszy z nich był przeznaczony dla delegacji polskiej w Genewie, a akcenty w nim położone dotyczyły okoliczności powstania Delegatury i braków kompetencyjnych samego księdza delegata. Drugi przesłano do Watykanu. Kładziono w nim nacisk na sprawy duszpasterskie, specyfikę regiony, jego znaczenie gospodarcze i aspekty społeczne. Niemniej oba teksty miały wywrzeć nacisk na gremia decydujące w sprawach śląskich, a jego skutkiem miało być powstanie diecezji śląskiej&lt;ref&gt;Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 8; J. Myszor, Historia…, s. 22-28&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Aktem prawnym przełomowym dla kolejnych etapów usamodzielniania się polskiego Śląska od diecezji wrocławskiej była Polsko – Niemiecka Konwencja Górnośląska zawarta w Genewie 15 maja 1922 roku. Artykuły 84 – 96 odnosiły się do mniejszości wyznaniowych gwarantując im ochronę. Kluczowy w tej kwestii był art. 93, ustępy 2 i 3, gdzie nakazano związkom wyznaniowym dostosowanie swych struktur do zmian wynikających z innej przynależności państwowej. Termin owego dostosowana upływał 1 lipca 1923 roku. Mimo że Kościół katolicki nie był obowiązany, to z pewnością sytuacja ta ułatwiła powołanie w kilka miesięcy później Administracji Apostolskiej dla Śląska Górnego&lt;ref&gt;A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929, s. 106-107&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Wizja zmian jakie rysowały się przed Kościołem na Górnym Śląsku w świetle Konwencji genewskiej i przejęcia jego części przez Polskę do 15 lipca 1922 roku, doprowadziła m.in. do korespondencji między pierwszym wojewodą śląskim Józefem Rymerem a biskupem wrocławskim kard. Bertramem. Ideą pierwszego listu wojewody było przekonanie kardynała do utworzenia samodzielnej diecezji lub przynajmniej wikariatu złożonych z części górnośląskiej i cieszyńskiej nowego województwa. Jako argumenty wysunął wolę mieszkańców województwa oraz, przede wszystkim, niemożność sprawowania funkcji duszpasterskich przez biskupa wrocławskiego wobec diecezjan na terenie Polski, której obywatelstwa nie posiadał. Kard. Bertram odrzucił argument braku obywatelstwa i powoływał się na przypadek rządu krajowego w Opawie, który takich trudności nie robił. Dodatkowo biskup dał do zrozumienia Rymerowi, iż o sprawach podziału diecezji i tworzenia nowych struktur nie będzie dyskutował z władzami samorządowymi, a jednocześnie był gotów na rozmowy w sprawie rozszerzenia i sprecyzowania kompetencji delegata biskupiego na Górnym Śląsku&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 32-34&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Stanowcze odpowiedzi kard. Bertrama i jednoczesna gotowość do rozmów na temat kompetencji ks. Kapicy świadczyły o chęci utrzymania Śląska polskiego w granicach diecezji wrocławskiej. Jednak sprawy przybrały inny obrót. Po przejęciu Górnego Śląska przez polską administrację państwową zaszło wiele faktów wyrażających chęć uniezależnienia tego terenu do Wrocławia. M.in. w sierpniu przybył na Śląsk marszałek Józef Piłsudski, który po powrocie do Warszawy na posiedzeniu Rady Gabinetowej proponował poczynić kroki w celu uniezależnienia górnośląskich polskich duchownych od biskupa wrocławskiego. Także uchwała powzięta podczas „Dnia Katolickiego” w Katowicach 10 września 1922 roku wzywała władze kościelne i państwowe „do rychłego utworzenia samodzielnej diecezji górnośląskiej”. Skoro jednak utrzymanie Delegatury było niemożliwe, co uświadomił sobie kard. Bertram, próbował przynajmniej podsunąć na stanowisko administratora własnego kandydata, czyli ks. Kapicę lub ks. Józefa Kubisa. Zdecydowanie zaś był przeciwny kandydaturze ks. Teodora Kubiny, mającego w oczach przedstawicieli Watykanu spore szanse na objęcie funkcji rządcy nowej jednostki kościelnej.<br /> <br /> Ostateczny wybór papieża Piusa XI padł na salezjanina, wówczas inspektora Inspektorii austriacko – węgiersko – niemieckiej, przebywającego w Wiedniu, ks. Augusta Hlonda. Podczas wizyty w Rzymie został zaproszony na audiencję, 7 listopada 1922 roku, podczas której Ojciec Święty wręczył mu dekret Sanctissimus Dominus noster powołujący do życia Administrację Apostolską dla Śląska Górnego oraz mianował go administratorem. Tym samym Kościół katolicki na Górnym Śląsku został wyłączony spod jurysdykcji Wrocławia i poddany bezpośrednio Stolicy Apostolskiej. Skromny ingres nowego rządcy Administracji Apostolskiej odbył się 17 grudnia 1922 roku, czyli nazajutrz po zabójstwie prezydenta Gabriela Narutowicza&lt;ref&gt;S. Kosiński, op. cit., s. 8-11&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Budowa struktury administracyjnej nowej jednostki Kościoła==<br /> <br /> Jak wspominał bp Józef Gawlina „trudne były początki”, a ksiądz administrator „nie miał ani mieszkania, ani biura, ani fachowych współpracowników”. Należało zatem wszystko zbudować od zera funkcjonując w ramach prawa państwa polskiego oraz autonomicznego województwa śląskiego. Pierwsze rozczarowanie nastąpiło dość szybko i dotyczyło pomocy finansowej dla nowo tworzonej Administracji. Jeszcze podczas wręczania nominacji w Watykanie, przedstawiciele rządu Rzeczypospolitej zapewnili ks. Hlonda o pomocy materialnej w celu zorganizowania nowej struktury. Jednak szybko władze centralne wycofały się z tego powołując się na memoriał NRL z 27 lutego 1922 roku, gdzie jego autorzy deklarowali pokrycie kosztów ze środków władz wojewódzkich. Stąd finansowanie Administracji Apostolskiej, wyłączając źródła kościelne, odbywało się z kasy samorządowej&lt;ref&gt;J. Gawlina, Ks. Prymas Hlond jako Biskup śląski, „Duszpasterz Polski Zagranicą” 1952, t. 3&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Budowę struktur administracyjnych rozpoczęto od powołania do życia kurii. Jej pomieszczenia w pierwszym etapie znajdowały w tymczasowym mieszkaniu narożnego domu przy ulicach Warszawskiej i Francuskiej. Ale przede wszystkim powołane do niej osoby nie miały doświadczenia urzędniczego. Pierwszym kanclerzem kurii został wyznaczony ks. Emil Szramek, który za namową ks. Hlonda i zgodą prymasa Edmunda Dalbora, wyjechał do Poznania w celu przyjrzenia się tamtejszej pracy kurialnej. Notariuszami zostali mianowani ks. Jan Jarczyk i ks. Stanisław Maśliński, a wikariuszem generalnym został ustanowiony ks. Teofil Bromboszcz, proboszcz z Ornontowic. Następnie, 5 stycznia 1923 roku, wybrano jedenastu księży do grona konsultorów diecezjalnych. Na ich czele stanął ks. Jan Kapica. I wreszcie 1 lutego ks. Hlond powołał do życia Sąd kościelny pierwszej instancji. Nad publikacją oficjalnych dokumentów kurialnych miał czuwać ks. Bromboszcz jako redaktor organu urzędowego „Rozporządzenia Administracji Apostolskiej”. Ich pierwszy numer ukazał się 6 marca 1923 roku&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 44 nn&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> O ile budowa struktur kurialnych była prowadzona od podstaw o tyle nowy administrator otrzymał pod swoją jurysdykcję sieć parafialną i dekanalną z czasów wrocławskich. Co ważne w skład terytorialny Administracji Apostolskiej nie wchodził obszar Śląska Cieszyńskiego. Zatem końcem 1922 roku były tutaj następujące dekanaty: dębieński, królewsko – hucki, lubliniecki, mikołowski, mysłowicki, pszczyński, pogrzebieński, tarnogórski, rudzki, wodzisławski i żorski. Już 1 marca 1923 roku ks. Hlond utworzył dekanat katowicki i piekarski, a w kwietniu następnego roku utworzył dekanat rybnicki, zniósł pogrzebieński, zamiast niego tworząc dekanat pszowski oraz dokonał pewnych korekt i reorganizacji w dekanatach: wodzisławskim, żorskim, mysłowickim i mikołowskim. Aktywność księdza administratora na tym polu sprawiła, że końcem 1924 roku na tym terytorium było 14 dekanatów, 116 parafii, 7 kuracji i 17 lokalii. Poważnym problemem z racji duszpasterskich był podział parafii i dekanatów przygranicznych. U części z tych placówek kościół i probostwo znajdowało się po stronie polskiej, a w innych przypadkach po niemieckiej. Sprawę tych terenów i mieszkających tam ludzi rozstrzygnięto na dwa sposoby. Obszary bez kościoła parafialnego przydzielono do pobliskich parafii po stronie polskiej, a parafie okrojone terytorialnie z kościołem, którym groził brak możliwości utrzymania, zapewniono o wsparciu z kasy Administracji i województwa. Zatem nie doszło do likwidacji parafii&lt;ref&gt;Tamże&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Okres istnienia Administracji Apostolskiej to w głównej mierze zabiegi ks. Augusta Hlonda mające na celu podniesienie liczby kleru oraz jego formację. Domagała się tego zwłaszcza liczba katolików, których z chwilą powstania Administracji było 790520. Liczba księży wynosiła 263 w początkowej fazie i 294 w 1923 roku. Na pierwszy plan wysunęła się sprawa proboszczów. Na podstawie art. 94 Konwencji genewskiej proboszczowie obszaru plebiscytowego mogli zachować dotychczasowe parafie lub wymienić się beneficjami zgodnie z prawem kanonicznym. Takich zamian beneficjów było 19, a tylko 7 odbyło się w myśl postanowień Konwencji. Skorzystali z niego proboszczowie z Leszczyn, Hajduk, Świętochłowic, Lublińca, Pawonkowa, Starych Rept i Starych Tarnowic&lt;ref&gt;A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929, s. 106-107&lt;/ref&gt;. Kształcenie i formacja nowych powołań wiązała się z wyborem tworzenia ośrodka naukowego od podstaw na Górnym Śląsku lub wyborem istniejącego, uznanego uniwersytetu i umieszczeniem przy nim seminarium duchownego. Przed podziałem Górnego Śląska grupa alumnów studiujących dotąd we Wrocławiu zapisała się na Wydział Teologiczny Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie znajdując mieszkanie w Kolegium Jezuitów. Lecz problem umiejscowienia Śląskiego Seminarium Duchownego został ostatecznie rozstrzygnięty, gdy istniała już diecezja katowicka&lt;ref&gt;F. Żebrok, Dzieje Śląskiego Seminarium Duchownego. Narodziny i pierwsze lata, &quot;Nasza Przeszłość&quot; 1975, t. 44, s. 90&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Mimo, że Administracje nie była jeszcze samodzielną diecezją, to ks. Hlond rozpoczął starania o wybudowanie katedry. Spośród 37 projektów został wybrany ten autorstwa inż. Zygmunta Gawlika. Wcześniej zaś, w 1924 roku, został zakupiony grunt pod budowę, na którym miały znajdować się również inne gmachy kościelne&lt;ref&gt;S. Kosiński, op. cit., s. 13&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Duszpasterstwo==<br /> <br /> Działania duszpasterskie miały w okresie międzywojennym szczególne znamię w porównaniu do całości II Rzeczypospolitej. Z jednej strony były to zaszłości historyczne, a z drugiej postanowienia Konwencji genewskiej chroniącej prawa mniejszości narodowych współżyjących na tzw. obszarze plebiscytowym. Dlatego zarówno administrator ks. August Hlond, jego najbliżsi współpracownicy oraz ogół księży musieli to brać pod uwagę. Ważną sprawą było określenie się księży narodowości niemieckiej do nowej rzeczywistości państwowej i kościelnej. Grupa duchownych, którzy nie zamierzali i w efekcie nie opuścili polskiego Śląska zebrała się już 31 maja 1922 roku na probostwie w Załężu. Księża ci, wraz z gospodarzem ks. Józefem Kubisem, ustalili, iż jako duchowni powinni kierować się posłuszeństwem względem nowych władz kościelnych na tym terenie, powstrzymać się o zaangażowania politycznego oraz skupić się na pracy duszpasterskiej zarówno względem Polaków jak i Niemców&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 30&lt;/ref&gt;.Mimo to relacje polsko – niemieckie były powodem napięć i konfliktów oraz wzajemnych oskarżeń. Działo się to zarówno na poziomie parafii jak i większych, organizowanych przez Administrację Apostolską, wydarzeń: II i III Zjazd Katolicki, wspólna pielgrzymka Ślązaków do Rzymu. Niemniej na terenie Administracji, a następnie diecezji katowickiej, w 69 parafiach było prowadzone duszpasterstwo dla ludności niemieckiej. W większości z nich była to coniedzielna msza św. z kazaniem, w niektórych nabożeństwa w języku narodowym odbywały się 2 lub 1 raz w miesiącu. Podobny podział na poziomie parafii dotyczył działających przy nich bractwach i stowarzyszeniach, zarówno o charakterze dewocyjnym, społecznym jak i kulturalnym. Istnienie dwóch grup danego stowarzyszenia było wyborem ich członków&lt;ref&gt;J. Myszor, Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2009, s. 64-65; L. Krzyżanowski, Kościół katolicki i inne związki wyznaniowe, [w:] Województwo śląskie (1922 – 1939). Zarys monograficzny, pod red. F. Serafina, Katowice 1996, s. 123&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Pomimo jednak istniejących antagonizmów wizja duszpasterska ks. Hlonda obejmowała wszystkich katolików Administracji. Jego plan duszpasterski wygłoszony na II i III Zjeździe Katolickim wskazywał na konieczność budowania przyszłości Śląska na gruncie katolickim, a zaproszeni do tego byli wszyscy wierni. Apel administratora wybiegał w przyszłość i jednocześnie miał na celu skonsolidowanie wiernych wokół walki z niebezpiecznymi ideami politycznymi jak i duchowymi, które zwłaszcza zagrażały rodzinie. Dodatkowo szeroka współpraca katolików była konieczna w celu zatarcia antagonizmów będących skutkiem ostatnich lat przed przyłączeniem części Górnego Śląska do Polski&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, 136-137&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Niewątpliwym sukcesem ks. Hlonda było powołanie do życia pisma diecezjalnego „Gość Niedzielny”, którego pierwszy numer ukazał się 9 września 1923 roku. Jego pierwszym redaktorem naczelnym został ustanowiony ks. Teodor Kubina&lt;ref&gt;„Gość Niedzielny” 1923, nr 1&lt;/ref&gt;. W dwa lata później, 5 lipca 1925 roku, ukazał się „Der Sonntagsbote-Wochenschrift für das kathol. Volk der Apostol. Administration Polnisch-Schlesiens” („Posłaniec Niedzielny” – Tygodnik dla ludu katolickiego Apostolskiej Administracji Polskiego Śląska), którego pierwszym redaktorem został ks. Maksymilian Wojtas&lt;ref&gt;„Der Sonntagsbote” 1925, nr 1&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Ważnym przedsięwzięciem konsolidującym katolików wokół planu duszpasterskiego administratora było powołanie przez niego Śląskiej Ligi Katolickiej 7 lipca 1924 roku, na której czele stanął ks. Józef Gawlina. Liga miała być etapem do utworzenia w przyszłości Akcji Katolickiej, ale przede wszystkim miała zachęcać do współpracy inne stowarzyszenia nie naruszając ich struktur wewnętrznych. Była ona podzielona na cztery oddziały: mężczyzn, kobiet, młodzieży męskiej i żeńskiej&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, 161-163&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Również w sferze dobroczynności chrześcijańskiej zaczęto tworzyć struktury ujęte w ramach działalności całej Administracji Apostolskiej. Podwalinami dla przyszłego Związku Caritas Diecezji Katowickiej było utworzenie 27 lipca 1924 roku Sekretariatu Dobroczynności, a następnie Śląskiego Komitetu Ratunkowego. Poszczególne komórki przyparafialne tego drugiego miały za zadanie opiekę nad najuboższymi. W tym celu otwierano kuchnie ludowe, organizowano zbiórki i kwesty w celu zebrania żywności lub środków na zakup najpotrzebniejszych rzeczy dla osób i rodzin biednych. Na czele Komitetu został postawiony ks. Maksymilian Wojtas&lt;ref&gt;S. Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 18-19&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Konsolidującymi przedsięwzięciami na skalę całej Administracji miały być, wymienione już, Zjazdy Katolickie. II (1923 rok) i III (1924 rok) zjazd odbyły się w nowej jednostce kościelnej. Ich cel, jedność katolików i zmniejszanie napięć narodowościowych, był bardzo trudny do osiągnięcia. Może o tym świadczyć chociażby bojkot II Zjazdu przez Niemców. Ważnymi wydarzeniami były również Pielgrzymka Jubileuszowa Ślązaków do Rzymu z 1925 roku, którą zorganizował ks. Gawlina oraz koronacja koronami papieskimi obrazu Matki Bożej Piekarskiej. Aktu tego dokonał nuncjusz apostolski abp Wawrzyniec Lauri 15 sierpnia 1925 roku&lt;ref&gt;„Rozporządzenia Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego” 1925, s. 139 i 147&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #„Gość Niedzielny” 1923-1925.<br /> #„Rozporządzenia Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego” 1923-1925.<br /> #J. Gawlina, Ks. Prymas Hlond jako Biskup śląski, „Duszpasterz Polski Zagranicą” 1952, t. 3. <br /> #S. Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 7-25.<br /> #L. Krzyżanowski, Kościół katolicki wobec mniejszości niemieckiej na Górnym Śląsku w latach 1922-1930, Katowice 2000.<br /> #L. Krzyżanowski, Kościół katolicki i inne związki wyznaniowe, [w:] Województwo śląskie (1922 – 1939). Zarys monograficzny, pod red. F. Serafina, Katowice 1996.<br /> #M. Lewek, Górnośląski plebiscyt z roku 1921 oraz udział w nim duchowieństwa katolickiego (reprint), Chorzów 1991.<br /> #F. Maroń, Rozwój sieci parafialnej w diecezji katowickiej aż do końca XV w., SSHT 1969, t. 2.<br /> #F. Maroń, Proces kształtowania wschodniej granicy biskupstwa wrocławskiego na tle wydarzeń politycznych przełomu XVIII i XIX wieku. Przyczynek do genezy ustaleń bulli „De salute animarum”, SSHT 1971, t. 4.<br /> #F. Maroń, Historia diecezji katowickiej, „Nasza Przeszłość” 1975, t. 44, s. 9-87; <br /> #J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999. <br /> #J. Myszor, Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2009. <br /> #H. Olszar, Duchowieństwo katolickie diecezji śląskiej (katowickiej) w Drugiej Rzeczpospolitej, Katowice 2000. <br /> #A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929. <br /> #F. Żebrok, Dzieje Śląskiego Seminarium Duchownego. Narodziny i pierwsze lata, &quot;Nasza Przeszłość&quot; 1975, t. 44.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> ŚBC<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/1226 &quot;Gość Niedzielny&quot;. Tygodnik dla Ludu Katolickiego Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego 1923-1925]<br /> <br /> BC KUL<br /> <br /> [http://dlibra.kul.pl/publication/16432 Przegląd Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Administracja_Apostolska_dla_%C5%9Al%C4%85ska_G%C3%B3rnego&diff=2610 2015-01-07T11:28:25Z

<p>Kaczmarekr: </p> <hr /> <div>[[Kategoria:Wyznania i religie]]<br /> [[Kategoria:Historia]]<br /> <br /> Autor:[['''Krzysztof Kanclerz''']]<br /> <br /> [ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO<br /> Tom I (2014)<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Obszar Górnego Śląska, który w 1922 roku wszedł w skład odrodzonej Rzeczypospolitej, w przeszłości, datowanej od państwa pierwszych Piastów, należał do dwóch stolic biskupich, wrocławskiej i krakowskiej. W wyniku wzrostu populacji ludności następował tutaj systematyczny rozwoju sieci parafialnej i dekanalnej. Zwłaszcza dwa z nich, dekanat bytomski i pszczyński, należały do diecezji krakowskiej i jednocześnie, przez kilka stuleci, wchodziły w skład państwa czeskiego, następnie austriackiego i wreszcie monarchii pruskiej. Scalenie obszaru górnośląskiego pod względem kościelnym nastąpiło definitywnie w 1821 roku na mocy bulli papieża Piusa VII De salute animarum. Tym sposobem cały Górny Śląsk na jedno stulecie został włączony do diecezji wrocławskiej&lt;ref&gt;F. Maroń, Rozwój sieci parafialnej w diecezji katowickiej aż do końca XV w., SSHT 1969, t. 2, s. 101-167; Tenże, Proces kształtowania wschodniej granicy biskupstwa wrocławskiego na tle wydarzeń politycznych przełomu XVIII i XIX wieku. Przyczynek do genezy ustaleń bulli „De salute animarum”, SSHT 1971, t. 4, s. 187-248&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Geneza==<br /> <br /> Problematyka górnośląska była obecna w kołach politycznych i kościelnych od momentu zakończenia wojny. Już 30 grudnia 1918 roku Centralna Rada Ludowa dla Śląska, mająca swoją siedzibę we Wrocławiu, podsunęła pomysł kard. Adolfowi Bertramowi utworzenia Delegatury książęco - biskupiej dla Górnego Śląska. Biskup wrocławski nie podjął tej inicjatywy uważając, że należy zaczekać na ostateczne rozstrzygnięcia graniczne. W zamyśle Rady chodziło o niedopuszczenie do utworzenia odrębnego biskupstwa oraz zdezorientowanie polskich sił politycznych&lt;ref&gt;F. Maroń, Historia diecezji katowickiej, „Nasza Przeszłość” 1975, t. 44, s. 10-11; J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999, s. 15-16&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Kwestia administracji kościelnej na Górnym Śląsku nabrała rozpędu po okresie Powstań śląskich oraz Plebiscytu górnośląskiego z 20 marca 1921 roku. Działania w tym względzie podjęły niemal jednocześnie obie strony konfliktu. Ze strony polskiej, 13 października 1921 roku, ks. Michał Lewek oraz Józef Rymer w imieniu Naczelnej Rady Ludowej wystosowali petycję do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego życząc sobie w imieniu „ludu śląskiego” i „kleru polskiego” jak najszybszego odłączenia spod jurysdykcji biskupa wrocławskiego i utworzenia oddzielnej, niezależnej Administracji Apostolskiej. Autorzy zamierzali wpłynąć na polską dyplomację w Watykanie i liczyli, że mimo nierozstrzygniętych kwestii granicznych, Stolica Apostolska uczyni wyjątek. Tak więc ks. Lewek oraz J. Rymer proponowali ominąć inne pośrednie formy administrowania tym terytorium. Jednak urzędnicy ministerialni skłaniali się bardziej ku Wikariatowi generalnemu, czyli formy rządów zależnych nadal od biskupstwa wrocławskiego&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 16&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Również kard. Bertram zaczął energicznie działać na rzecz pozostawienia ziem górnośląskich pod swoją jurysdykcją. 18 października 1921 roku wyjawił w rozmowie ks. Janowi Kapicy, iż zamierza ustanowić swojego delegata, księdza – Polaka, na tej części Górnego Śląska, która zostanie przydzielona Polsce. Kilka dni później, podczas kolejnego spotkania, 21 października, biskup wrocławski wręczył ks. Kapicy dekret nominacyjny na stanowisko delegata biskupiego. Stało się to w dzień po wyznaczeniu granic na spornym obszarze przez Radę Ambasadorów. Dokument zrównywał prawa delegata z uprawnieniami wikariusza generalnego, ale jednocześnie nie precyzował wielu kwestii w zakresie kompetencji ks. Kapicy. Sprawy te miały być rozstrzygnięte w przyszłości. Delegatura Biskupia na Śląsku obejmowała część górnośląską przyszłego województwa śląskiego z 111 pełnoprawnymi parafiami oraz 16 innymi jednostkami administracyjnymi Kościoła, czyli lokaliami i kuracjami&lt;ref&gt;Tamże, s. 17&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Początkowa reakcja kół polskich, zwłaszcza ks. Lewka i ks. Teodora Kubiny, była pozytywna. Zaakceptowali drogę do usamodzielnienia metodą małych kroków. Jednak dość szybko, końcem listopada 1921 roku, ks. Lewek ocenił utworzenie Delegatury jako zręczny wybieg kard. Bertrama. Ks. Kapica nie posiadał władzy w sprawach personalnych: mianowanie proboszczów, pozwolenia na budowę obiektów kościelnych, nakładanie kar. Dodatkowo Delegatura była niemal pozbawiona środków finansowych na prowadzenie bieżącej pracy administracyjno – biurowej. Utrata złudzeń w kwestii pomocy biskupa wrocławskiego do usamodzielnienia polskiego Śląska pod względem kościelnym sprawiła, że 27 lutego 1922 roku Naczelna Rada Ludowa powróciła do idei natychmiastowego odłączenia się spod jurysdykcji Wrocławia. Początkiem marca zostały opublikowane dwa memoriały przygotowane przez ks. Lewka i ks. Kubinę. Pierwszy z nich był przeznaczony dla delegacji polskiej w Genewie, a akcenty w nim położone dotyczyły okoliczności powstania Delegatury i braków kompetencyjnych samego księdza delegata. Drugi przesłano do Watykanu. Kładziono w nim nacisk na sprawy duszpasterskie, specyfikę regiony, jego znaczenie gospodarcze i aspekty społeczne. Niemniej oba teksty miały wywrzeć nacisk na gremia decydujące w sprawach śląskich, a jego skutkiem miało być powstanie diecezji śląskiej&lt;ref&gt;Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 8; J. Myszor, Historia…, s. 22-28&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Aktem prawnym przełomowym dla kolejnych etapów usamodzielniania się polskiego Śląska od diecezji wrocławskiej była Polsko – Niemiecka Konwencja Górnośląska zawarta w Genewie 15 maja 1922 roku. Artykuły 84 – 96 odnosiły się do mniejszości wyznaniowych gwarantując im ochronę. Kluczowy w tej kwestii był art. 93, ustępy 2 i 3, gdzie nakazano związkom wyznaniowym dostosowanie swych struktur do zmian wynikających z innej przynależności państwowej. Termin owego dostosowana upływał 1 lipca 1923 roku. Mimo że Kościół katolicki nie był obowiązany, to z pewnością sytuacja ta ułatwiła powołanie w kilka miesięcy później Administracji Apostolskiej dla Śląska Górnego&lt;ref&gt;A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929, s. 106-107&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Wizja zmian jakie rysowały się przed Kościołem na Górnym Śląsku w świetle Konwencji genewskiej i przejęcia jego części przez Polskę do 15 lipca 1922 roku, doprowadziła m.in. do korespondencji między pierwszym wojewodą śląskim Józefem Rymerem a biskupem wrocławskim kard. Bertramem. Ideą pierwszego listu wojewody było przekonanie kardynała do utworzenia samodzielnej diecezji lub przynajmniej wikariatu złożonych z części górnośląskiej i cieszyńskiej nowego województwa. Jako argumenty wysunął wolę mieszkańców województwa oraz, przede wszystkim, niemożność sprawowania funkcji duszpasterskich przez biskupa wrocławskiego wobec diecezjan na terenie Polski, której obywatelstwa nie posiadał. Kard. Bertram odrzucił argument braku obywatelstwa i powoływał się na przypadek rządu krajowego w Opawie, który takich trudności nie robił. Dodatkowo biskup dał do zrozumienia Rymerowi, iż o sprawach podziału diecezji i tworzenia nowych struktur nie będzie dyskutował z władzami samorządowymi, a jednocześnie był gotów na rozmowy w sprawie rozszerzenia i sprecyzowania kompetencji delegata biskupiego na Górnym Śląsku&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 32-34&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Stanowcze odpowiedzi kard. Bertrama i jednoczesna gotowość do rozmów na temat kompetencji ks. Kapicy świadczyły o chęci utrzymania Śląska polskiego w granicach diecezji wrocławskiej. Jednak sprawy przybrały inny obrót. Po przejęciu Górnego Śląska przez polską administrację państwową zaszło wiele faktów wyrażających chęć uniezależnienia tego terenu do Wrocławia. M.in. w sierpniu przybył na Śląsk marszałek Józef Piłsudski, który po powrocie do Warszawy na posiedzeniu Rady Gabinetowej proponował poczynić kroki w celu uniezależnienia górnośląskich polskich duchownych od biskupa wrocławskiego. Także uchwała powzięta podczas „Dnia Katolickiego” w Katowicach 10 września 1922 roku wzywała władze kościelne i państwowe „do rychłego utworzenia samodzielnej diecezji górnośląskiej”. Skoro jednak utrzymanie Delegatury było niemożliwe, co uświadomił sobie kard. Bertram, próbował przynajmniej podsunąć na stanowisko administratora własnego kandydata, czyli ks. Kapicę lub ks. Józefa Kubisa. Zdecydowanie zaś był przeciwny kandydaturze ks. Teodora Kubiny, mającego w oczach przedstawicieli Watykanu spore szanse na objęcie funkcji rządcy nowej jednostki kościelnej.<br /> <br /> Ostateczny wybór papieża Piusa XI padł na salezjanina, wówczas inspektora Inspektorii austriacko – węgiersko – niemieckiej, przebywającego w Wiedniu, ks. Augusta Hlonda. Podczas wizyty w Rzymie został zaproszony na audiencję, 7 listopada 1922 roku, podczas której Ojciec Święty wręczył mu dekret Sanctissimus Dominus noster powołujący do życia Administrację Apostolską dla Śląska Górnego oraz mianował go administratorem. Tym samym Kościół katolicki na Górnym Śląsku został wyłączony spod jurysdykcji Wrocławia i poddany bezpośrednio Stolicy Apostolskiej. Skromny ingres nowego rządcy Administracji Apostolskiej odbył się 17 grudnia 1922 roku, czyli nazajutrz po zabójstwie prezydenta Gabriela Narutowicza&lt;ref&gt;S. Kosiński, op. cit., s. 8-11&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Budowa struktury administracyjnej nowej jednostki Kościoła==<br /> <br /> Jak wspominał bp Józef Gawlina „trudne były początki”, a ksiądz administrator „nie miał ani mieszkania, ani biura, ani fachowych współpracowników”. Należało zatem wszystko zbudować od zera funkcjonując w ramach prawa państwa polskiego oraz autonomicznego województwa śląskiego. Pierwsze rozczarowanie nastąpiło dość szybko i dotyczyło pomocy finansowej dla nowo tworzonej Administracji. Jeszcze podczas wręczania nominacji w Watykanie, przedstawiciele rządu Rzeczypospolitej zapewnili ks. Hlonda o pomocy materialnej w celu zorganizowania nowej struktury. Jednak szybko władze centralne wycofały się z tego powołując się na memoriał NRL z 27 lutego 1922 roku, gdzie jego autorzy deklarowali pokrycie kosztów ze środków władz wojewódzkich. Stąd finansowanie Administracji Apostolskiej, wyłączając źródła kościelne, odbywało się z kasy samorządowej&lt;ref&gt;J. Gawlina, Ks. Prymas Hlond jako Biskup śląski, „Duszpasterz Polski Zagranicą” 1952, t. 3&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Budowę struktur administracyjnych rozpoczęto od powołania do życia kurii. Jej pomieszczenia w pierwszym etapie znajdowały w tymczasowym mieszkaniu narożnego domu przy ulicach Warszawskiej i Francuskiej. Ale przede wszystkim powołane do niej osoby nie miały doświadczenia urzędniczego. Pierwszym kanclerzem kurii został wyznaczony ks. Emil Szramek, który za namową ks. Hlonda i zgodą prymasa Edmunda Dalbora, wyjechał do Poznania w celu przyjrzenia się tamtejszej pracy kurialnej. Notariuszami zostali mianowani ks. Jan Jarczyk i ks. Stanisław Maśliński, a wikariuszem generalnym został ustanowiony ks. Teofil Bromboszcz, proboszcz z Ornontowic. Następnie, 5 stycznia 1923 roku, wybrano jedenastu księży do grona konsultorów diecezjalnych. Na ich czele stanął ks. Jan Kapica. I wreszcie 1 lutego ks. Hlond powołał do życia Sąd kościelny pierwszej instancji. Nad publikacją oficjalnych dokumentów kurialnych miał czuwać ks. Bromboszcz jako redaktor organu urzędowego „Rozporządzenia Administracji Apostolskiej”. Ich pierwszy numer ukazał się 6 marca 1923 roku&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 44 nn&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> O ile budowa struktur kurialnych była prowadzona od podstaw o tyle nowy administrator otrzymał pod swoją jurysdykcję sieć parafialną i dekanalną z czasów wrocławskich. Co ważne w skład terytorialny Administracji Apostolskiej nie wchodził obszar Śląska Cieszyńskiego. Zatem końcem 1922 roku były tutaj następujące dekanaty: dębieński, królewsko – hucki, lubliniecki, mikołowski, mysłowicki, pszczyński, pogrzebieński, tarnogórski, rudzki, wodzisławski i żorski. Już 1 marca 1923 roku ks. Hlond utworzył dekanat katowicki i piekarski, a w kwietniu następnego roku utworzył dekanat rybnicki, zniósł pogrzebieński, zamiast niego tworząc dekanat pszowski oraz dokonał pewnych korekt i reorganizacji w dekanatach: wodzisławskim, żorskim, mysłowickim i mikołowskim. Aktywność księdza administratora na tym polu sprawiła, że końcem 1924 roku na tym terytorium było 14 dekanatów, 116 parafii, 7 kuracji i 17 lokalii. Poważnym problemem z racji duszpasterskich był podział parafii i dekanatów przygranicznych. U części z tych placówek kościół i probostwo znajdowało się po stronie polskiej, a w innych przypadkach po niemieckiej. Sprawę tych terenów i mieszkających tam ludzi rozstrzygnięto na dwa sposoby. Obszary bez kościoła parafialnego przydzielono do pobliskich parafii po stronie polskiej, a parafie okrojone terytorialnie z kościołem, którym groził brak możliwości utrzymania, zapewniono o wsparciu z kasy Administracji i województwa. Zatem nie doszło do likwidacji parafii&lt;ref&gt;Tamże&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Okres istnienia Administracji Apostolskiej to w głównej mierze zabiegi ks. Augusta Hlonda mające na celu podniesienie liczby kleru oraz jego formację. Domagała się tego zwłaszcza liczba katolików, których z chwilą powstania Administracji było 790520. Liczba księży wynosiła 263 w początkowej fazie i 294 w 1923 roku. Na pierwszy plan wysunęła się sprawa proboszczów. Na podstawie art. 94 Konwencji genewskiej proboszczowie obszaru plebiscytowego mogli zachować dotychczasowe parafie lub wymienić się beneficjami zgodnie z prawem kanonicznym. Takich zamian beneficjów było 19, a tylko 7 odbyło się w myśl postanowień Konwencji. Skorzystali z niego proboszczowie z Leszczyn, Hajduk, Świętochłowic, Lublińca, Pawonkowa, Starych Rept i Starych Tarnowic&lt;ref&gt;A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929, s. 106-107&lt;/ref&gt;. Kształcenie i formacja nowych powołań wiązała się z wyborem tworzenia ośrodka naukowego od podstaw na Górnym Śląsku lub wyborem istniejącego, uznanego uniwersytetu i umieszczeniem przy nim seminarium duchownego. Przed podziałem Górnego Śląska grupa alumnów studiujących dotąd we Wrocławiu zapisała się na Wydział Teologiczny Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie znajdując mieszkanie w Kolegium Jezuitów. Lecz problem umiejscowienia Śląskiego Seminarium Duchownego został ostatecznie rozstrzygnięty, gdy istniała już diecezja katowicka&lt;ref&gt;F. Żebrok, Dzieje Śląskiego Seminarium Duchownego. Narodziny i pierwsze lata, &quot;Nasza Przeszłość&quot; 1975, t. 44, s. 90&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Mimo, że Administracje nie była jeszcze samodzielną diecezją, to ks. Hlond rozpoczął starania o wybudowanie katedry. Spośród 37 projektów został wybrany ten autorstwa inż. Zygmunta Gawlika. Wcześniej zaś, w 1924 roku, został zakupiony grunt pod budowę, na którym miały znajdować się również inne gmachy kościelne&lt;ref&gt;S. Kosiński, op. cit., s. 13&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Duszpasterstwo==<br /> <br /> Działania duszpasterskie miały w okresie międzywojennym szczególne znamię w porównaniu do całości II Rzeczypospolitej. Z jednej strony były to zaszłości historyczne, a z drugiej postanowienia Konwencji genewskiej chroniącej prawa mniejszości narodowych współżyjących na tzw. obszarze plebiscytowym. Dlatego zarówno administrator ks. August Hlond, jego najbliżsi współpracownicy oraz ogół księży musieli to brać pod uwagę. Ważną sprawą było określenie się księży narodowości niemieckiej do nowej rzeczywistości państwowej i kościelnej. Grupa duchownych, którzy nie zamierzali i w efekcie nie opuścili polskiego Śląska zebrała się już 31 maja 1922 roku na probostwie w Załężu. Księża ci, wraz z gospodarzem ks. Józefem Kubisem, ustalili, iż jako duchowni powinni kierować się posłuszeństwem względem nowych władz kościelnych na tym terenie, powstrzymać się o zaangażowania politycznego oraz skupić się na pracy duszpasterskiej zarówno względem Polaków jak i Niemców&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 30&lt;/ref&gt;.Mimo to relacje polsko – niemieckie były powodem napięć i konfliktów oraz wzajemnych oskarżeń. Działo się to zarówno na poziomie parafii jak i większych, organizowanych przez Administrację Apostolską, wydarzeń: II i III Zjazd Katolicki, wspólna pielgrzymka Ślązaków do Rzymu. Niemniej na terenie Administracji, a następnie diecezji katowickiej, w 69 parafiach było prowadzone duszpasterstwo dla ludności niemieckiej. W większości z nich była to coniedzielna msza św. z kazaniem, w niektórych nabożeństwa w języku narodowym odbywały się 2 lub 1 raz w miesiącu. Podobny podział na poziomie parafii dotyczył działających przy nich bractwach i stowarzyszeniach, zarówno o charakterze dewocyjnym, społecznym jak i kulturalnym. Istnienie dwóch grup danego stowarzyszenia było wyborem ich członków&lt;ref&gt;J. Myszor, Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2009, s. 64-65; L. Krzyżanowski, Kościół katolicki i inne związki wyznaniowe, [w:] Województwo śląskie (1922 – 1939). Zarys monograficzny, pod red. F. Serafina, Katowice 1996, s. 123&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Pomimo jednak istniejących antagonizmów wizja duszpasterska ks. Hlonda obejmowała wszystkich katolików Administracji. Jego plan duszpasterski wygłoszony na II i III Zjeździe Katolickim wskazywał na konieczność budowania przyszłości Śląska na gruncie katolickim, a zaproszeni do tego byli wszyscy wierni. Apel administratora wybiegał w przyszłość i jednocześnie miał na celu skonsolidowanie wiernych wokół walki z niebezpiecznymi ideami politycznymi jak i duchowymi, które zwłaszcza zagrażały rodzinie. Dodatkowo szeroka współpraca katolików była konieczna w celu zatarcia antagonizmów będących skutkiem ostatnich lat przed przyłączeniem części Górnego Śląska do Polski&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, 136-137&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Niewątpliwym sukcesem ks. Hlonda było powołanie do życia pisma diecezjalnego „Gość Niedzielny”, którego pierwszy numer ukazał się 9 września 1923 roku. Jego pierwszym redaktorem naczelnym został ustanowiony ks. Teodor Kubina&lt;ref&gt;„Gość Niedzielny” 1923, nr 1&lt;/ref&gt;. W dwa lata później, 5 lipca 1925 roku, ukazał się „Der Sonntagsbote-Wochenschrift für das kathol. Volk der Apostol. Administration Polnisch-Schlesiens” („Posłaniec Niedzielny” – Tygodnik dla ludu katolickiego Apostolskiej Administracji Polskiego Śląska), którego pierwszym redaktorem został ks. Maksymilian Wojtas&lt;ref&gt;„Der Sonntagsbote” 1925, nr 1&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Ważnym przedsięwzięciem konsolidującym katolików wokół planu duszpasterskiego administratora było powołanie przez niego Śląskiej Ligi Katolickiej 7 lipca 1924 roku, na której czele stanął ks. Józef Gawlina. Liga miała być etapem do utworzenia w przyszłości Akcji Katolickiej, ale przede wszystkim miała zachęcać do współpracy inne stowarzyszenia nie naruszając ich struktur wewnętrznych. Była ona podzielona na cztery oddziały: mężczyzn, kobiet, młodzieży męskiej i żeńskiej&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, 161-163&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Również w sferze dobroczynności chrześcijańskiej zaczęto tworzyć struktury ujęte w ramach działalności całej Administracji Apostolskiej. Podwalinami dla przyszłego Związku Caritas Diecezji Katowickiej było utworzenie 27 lipca 1924 roku Sekretariatu Dobroczynności, a następnie Śląskiego Komitetu Ratunkowego. Poszczególne komórki przyparafialne tego drugiego miały za zadanie opiekę nad najuboższymi. W tym celu otwierano kuchnie ludowe, organizowano zbiórki i kwesty w celu zebrania żywności lub środków na zakup najpotrzebniejszych rzeczy dla osób i rodzin biednych. Na czele Komitetu został postawiony ks. Maksymilian Wojtas&lt;ref&gt;S. Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 18-19&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Konsolidującymi przedsięwzięciami na skalę całej Administracji miały być, wymienione już, Zjazdy Katolickie. II (1923 rok) i III (1924 rok) zjazd odbyły się w nowej jednostce kościelnej. Ich cel, jedność katolików i zmniejszanie napięć narodowościowych, był bardzo trudny do osiągnięcia. Może o tym świadczyć chociażby bojkot II Zjazdu przez Niemców. Ważnymi wydarzeniami były również Pielgrzymka Jubileuszowa Ślązaków do Rzymu z 1925 roku, którą zorganizował ks. Gawlina oraz koronacja koronami papieskimi obrazu Matki Bożej Piekarskiej. Aktu tego dokonał nuncjusz apostolski abp Wawrzyniec Lauri 15 sierpnia 1925 roku&lt;ref&gt;„Rozporządzenia Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego” 1925, s. 139 i 147&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #„Gość Niedzielny” 1923-1925.<br /> #„Rozporządzenia Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego” 1923-1925.<br /> #J. Gawlina, Ks. Prymas Hlond jako Biskup śląski, „Duszpasterz Polski Zagranicą” 1952, t. 3. <br /> #S. Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 7-25.<br /> #L. Krzyżanowski, Kościół katolicki wobec mniejszości niemieckiej na Górnym Śląsku w latach 1922-1930, Katowice 2000.<br /> #L. Krzyżanowski, Kościół katolicki i inne związki wyznaniowe, [w:] Województwo śląskie (1922 – 1939). Zarys monograficzny, pod red. F. Serafina, Katowice 1996.<br /> #M. Lewek, Górnośląski plebiscyt z roku 1921 oraz udział w nim duchowieństwa katolickiego (reprint), Chorzów 1991.<br /> #F. Maroń, Rozwój sieci parafialnej w diecezji katowickiej aż do końca XV w., SSHT 1969, t. 2.<br /> #F. Maroń, Proces kształtowania wschodniej granicy biskupstwa wrocławskiego na tle wydarzeń politycznych przełomu XVIII i XIX wieku. Przyczynek do genezy ustaleń bulli „De salute animarum”, SSHT 1971, t. 4.<br /> #F. Maroń, Historia diecezji katowickiej, „Nasza Przeszłość” 1975, t. 44, s. 9-87; <br /> #J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999. <br /> #J. Myszor, Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2009. <br /> #H. Olszar, Duchowieństwo katolickie diecezji śląskiej (katowickiej) w Drugiej Rzeczpospolitej, Katowice 2000. <br /> #A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929. <br /> #F. Żebrok, Dzieje Śląskiego Seminarium Duchownego. Narodziny i pierwsze lata, &quot;Nasza Przeszłość&quot; 1975, t. 44.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> ŚBC<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/1226 &quot;Gość Niedzielny&quot;. Tygodnik dla Ludu Katolickiego Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego 1923-1925]<br /> <br /> BC KUL<br /> <br /> [http://dlibra.kul.pl/publication/16432 Przegląd Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Miasta_wojew%C3%B3dztwa_%C5%9Bl%C4%85skiego&diff=2500 2014-12-08T07:00:56Z

<p>Kaczmarekr: /* Źródła on-line */</p> <hr /> <div>[[Kategoria:Geografia]]<br /> [[Kategoria:Historia]]<br /> [[Kategoria:Socjologia]]<br /> <br /> Na obszarze województwa śląskiego zlokalizowanych jest (2014 r.) 71 miast. Z czego ponad połowę stanowią miasta duże (liczące pow. 100 tys. mieszkańców) i miasta średnie (liczące 20-100 tys. mieszkańców). Od ponad 20 lat zbiór miast w województwie śląskim wykazuje tendencje wzrostowe. Jednak wzrostowi liczebnemu miast towarzyszy dość wyraźny spadek zaludnienia. W najbliższej przyszłości będzie on warunkował nie tylko zmiany innych struktur wewnętrznych miast, ale także wpłynie bezpośrednio na modyfikację sieci miast w ogóle. Przeobrażenia sieci miejskiej na obszarze województwa śląskiego trwają od początków jej istnienia czyli od I połowy XIII wieku, w ich efekcie na tym obszarze powstało łącznie ponad 120 miast, a kilka lokacji nie powiodło się w ogóle. Współczesny obraz sieci miast wskazuje na istotny, ale tylko aktualny stan procesu [[urbanizacja|urbanizacji]] na pograniczu Górnego Śląska i zachodniej Małopolski.<br /> <br /> ==Rozwój sieci miejskiej w przeszłości==<br /> <br /> ===Rozwój sieci miejskiej w okresie feudalnym (do 1800 r.)===<br /> [[Plik:Miasta tab1a.png|250px|thumb|right|Tab. 1.1. Lokacje miast średniowiecznych na obszarze województwa śląskiego - XIII wiek. Objaśnienia: Kursywą zaznaczono przywileje niezrealizowane.]] <br /> [[Plik:Miasta tabela1b.png|250px|thumb|right|Tab. 1. 2.Lokacje miast średniowiecznych na obszarze województwa śląskiego - XIV i XV wiek. Objaśnienia: Kursywą zaznaczono przywileje niezrealizowane.]]<br /> [[Plik:Miasta mapa1.jpg|250px|thumb|right|Ryc. 1. Rozmieszczenie, geneza i wielkość demograficzna miast województwa śląskiego.]]<br /> [[Plik:Miasta tabela2.png|250px|thumb|right|Tab. 2. Lokacje miejskie na obszarze województwa śląskiego w latach 1501-1800.]]<br /> [[Plik:Miasta tabela3a.png|250px|thumb|right|Tab. 3.1. Procesy miastotwórcze na obszarze współczesnego województwa śląskiego według kryterium prawno-administracyjnego w latach 1801-1945. MIEJSCOWOŚCI UPRAWOMOCNIONE (1801-1945). Objaśnienia: Kursywą zaznaczono przywileje niezrealizowane.]]<br /> [[Plik:Miasta tabela3b.png|250px|thumb|right|Tab. 3.2. Procesy miastotwórcze na obszarze współczesnego województwa śląskiego według kryterium prawno-administracyjnego w latach 1801-1945. MIEJSCOWOŚCI ZDEGRADOWANE (1801-1945). Objaśnienia: Kursywą zaznaczono przywileje niezrealizowane.]]<br /> [[Plik:Miasta tabela5.png|250px|thumb|right|Tab.5. Procesy miastotwórcze na obszarze współczesnego województwa śląskiego wg kryterium prawno-administracyjnego po 1990 roku. Objaśnienia: M – część małopolska województwa, S – część śląska województwa, R – restytucja praw miejskich dla dotychczasowej wsi z formalnego punktu widzenia, W – wydzielenie się nowego miasta z granic innego (we wszystkich przypadkach miasta wydzielające się straciły swoją samodzielność w latach 70. XX wieku). ]]<br /> [[Plik:Miasta tabela6.1.png|250px|thumb|right|Tab. 6.1. Ludność i powierzchnia miast województwa śląskiego w 2013 roku.]]<br /> [[Plik:Miasta tabela6.2.png|250px|thumb|right|Tab. 6.2. Ludność i powierzchnia miast województwa śląskiego w 2013 roku.]]<br /> [[Plik:Miasta tabela6.3.png|250px|thumb|right|Tab. 6.3. Ludność i powierzchnia miast województwa śląskiego w 2013 roku.]]<br /> [[Plik:Miasta tabela7.png|250px|thumb|right|Tab. 7. Miasta z największym ubytkiem liczby ludności w latach 1998-2013.Objaśnienia: Kursywą zaznaczono miasta, które w latach 1990-2013 odnotowały ubytek terytorium.]]<br /> Urbanizacja na obszarze województwa śląskiego sięga przełomu pierwszego i drugiego tysiąclecia naszej ery i dotyczy różnej wielkości ośrodków grodowych i targowych. Ich wyraźna sieć ukształtowała się już w XII w. Przyjmując jednak prawno-administracyjne kryterium pojęcia miasta jego genezę należy przesunąć na obszarze województwa śląskiego na I połowę XIII w. Pierwszym ośrodkiem miejskim na obszarze województwa śląskiego był Racibórz, lokowany po raz pierwszy przed 1217 r. Do końca XIII w. zainicjowano jeszcze na omawianym terytorium lokację 18 miast (tab. 1). Z czego trzy nie zostały podjęte (Maków, Repty, Sośnicowice), a kolejnych 5 miało charakter krótkotrwały (nie przetrwały średniowiecza)&lt;ref&gt;Krzysztofik, 2007.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Proces lokacyjny w XIII w. w zdecydowanej przewadze dotyczył miast śląskich. Lokacje w zachodniej Małopolsce były jeszcze nieliczne. Zdecydowany rozwój średniowiecznych miast lokacyjnych w małopolskiej części województwa nastąpił dopiero w XIV i XV w. W części śląskiej trwało natomiast uzupełnianie sieci miejskiej. <br /> <br /> W strukturze wielkościowej miast zdecydowanie dominował Racibórz. Około połowy XIV wieku liczył około 3100 mieszkańców. Drugim co do wielkości był [[Bytom]] z populacją około 1500 osób. Pozostałe miasta nie przekraczały zaludnienia 1000 osób (Ładogórski, 1955, s. 243).<br /> <br /> Proces lokacyjny w XIII w. w zdecydowanej przewadze dotyczył miast śląskich. Lokacje w zachodniej Małopolsce były jeszcze nieliczne. Zdecydowany rozwój średniowiecznych miast lokacyjnych w małopolskiej części województwa nastąpił dopiero w XIV i XV w. W części śląskiej trwało natomiast uzupełnianie sieci miejskiej. <br /> <br /> W strukturze wielkościowej miast zdecydowanie dominował Racibórz. Około połowy XIV wieku liczył około 3100 mieszkańców. Drugim co do wielkości był Bytom z populacją około 1500 osób. Pozostałe miasta nie przekraczały zaludnienia 1000 osób (Ładogórski, 1955, s. 243). <br /> <br /> Rozwój miast średniowiecznych na obszarze województwa śląskiego, zwłaszcza do połowy XIV w. opierał się w głównej mierze na:<br /> *a)umiastowieniu dotychczasowych ośrodków grodowych i innych o charakterze defensywnym,<br /> *b)umiastowieniu ośrodków targowych i innych lokalnych punktów wymiany,<br /> *c)umiastowieniu ośrodków, stanowiących centra nowego osadnictwa na granicy obszarów już zagospodarowanych i będących celem ekspansji osadniczej (tzw. miasta-wrota),<br /> *d)umiastowieniu ośrodków posiadających w bazie ekonomicznej funkcje wyspecjalizowane (górnicze, klasztorne).<br /> <br /> Począwszy od końca XIV w. w genezie miast regionu współczesnego województwa śląskiego rosła rola czynników zdefiniowanych w punkcie b) i c), malała natomiast rola czynnika określonego w punkcie a). <br /> Do końca XIV i XV w. na omawianym obszarze powstało łącznie 31 miast. Tym razem więcej po stronie małopolskiej. Ostatecznie na obszarze współczesnego województwa śląskiego w 1500 r. funkcjonowały 44 miasta, a 7 dalszych upadło (ryc. 1). Gęstość sieci miejskiej wynosiła w części śląskiej 35 miast na 10 tys. km², a w części małopolskiej 33 na 10 tys. km². Większość miast miała tzw. genotyp o charakterze centralnym, to znaczy, ze powstawały jako lokalne ośrodki obsługi dla najbliższego. W miarę zdefiniowanego zaplecza osadniczego. Rzadsze były natomiast lokacje miast skrajnie wyspecjalizowanych, na przykład górniczych&lt;ref&gt;Krzysztofik, 2007; Krzysztofik, 2012. &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Stosunkowo gęsta sieć miast ukształtowanych w średniowieczu oraz ukonstytuowane przez nie lokalne i regionalne powiązania społeczne i ekonomiczne stanowiły wyraźne tło ograniczenia procesu umiastowienia w epoce wczesnonowożytnej (1501-1800). Szczególnie na Śląsku. W tym okresie w kształtowaniu się sieci miast uwidaczniają się trzy wyraźne zjawiska:<br /> *a)degradacja prawna niektórych małych ośrodków powstałych w średniowieczu,<br /> *b)lokacje miast silnie wyspecjalizowanych gospodarczo,<br /> *c)lokacje ośrodków stanowiących centra domen możnowładczych o wyraźnie lokalnym charakterze.<br /> <br /> W latach 1501-1800 na obszarze współczesnego województwa śląskiego powstało łącznie 10 miast z czego 2 (20 %) w części śląskiej, a 8 (80 %) w części małopolskiej (tab.2). Dysproporcje te wynikały z różnic w postępie procesu osadnictwa i urbanizacji oraz odmiennych uwarunkowań polityczno-ekonomicznych. Stosunkowo niskie zagęszczenie sieci miast w części śląskiej regionu wynikało z odebrania praw miejskich niektórym miejscowościom w XVII w. (Zbrosławice), a przede wszystkim w 1742 r. ([[Bieruń]], [[Krzanowice]], Miasteczko Śląskie, [[Mysłowice]], [[Pilchowice]], [[Sośnicowice]], [[Woźniki]]). Uzyskany zamiennie status wsi targowej (marktflecken) nie był tożsamy pojęciu miasta, jakkolwiek wiele z nich nadal miała taki charakter z punktu widzenia przestrzennego czy gospodarczego.<br /> <br /> Wśród nowopowstałych miast na szczególna uwagę zasługują nowe ośrodki związane z górnictwem kruszcowym ([[Tarnowskie Góry]] i [[Miasteczko Śląskie]]) oraz przygraniczne miasta-wrota ([[Modrzejów]], [[Niwka]], [[Nowokrzepice]]). Genetyczne uwarunkowania funkcji produkcyjnych, którym towarzyszyły funkcje miasta-wrót łączyła natomiast [[Biała]]. <br /> <br /> W okresie feudalnym po raz pierwszy na obszarze współczesnego województwa śląskiego pojawiły się zaglomerowane formy osadnicze, tak typowe dla XX i XXI wieku. Jako pierwsza ukształtowało bi-centryczne skupienie Raciborza i Raciborza Nowego Miasta. W okresie późniejszym funkcjonowały równie z reguły nietrwałe tzw. aglomeracje potranslacyjne, powstałe na skutek przenosin danego miasta na inne miejsce ([[Lelów]], [[Żarnowiec]], [[Żywiec]]). Specyficzny, transgraniczny charakter miało średniowieczne skupienie miejskie [[Będzin|Będzina]] i [[Czeladź|Czeladzi]]. <br /> <br /> Układy zaglomerowane powstałe w epoce wczesnonowożytnej były to głównie skupienia miast górniczych (Tarnowskie Góry – Miasteczko Śląskie), a przede wszystkim nadgraniczne układy miast-wrót. W II połowie XVIII w. powstaje pierwsza na omawianym obszarze konurbacja miejska&lt;ref&gt;Układ osadniczy składający się z co najmniej 3 wielkościowo porównywalnych ośrodków miejskich, których sąsiedztwo przestrzenne nawiązuje z reguły do wspólnego czynnika genetycznego. &lt;/ref&gt; :Mysłowice&lt;ref&gt;Od 1742 r. nie miały formalnie praw miejskich. &lt;/ref&gt; - Modrzejów-Niwka. Inne 18-wieczne skupienia miejskie o charakterze aglomerowanym to: Bielsko i Biała (układ transgraniczny), Częstochowa i Częstochówka, Krzepice i Nowokrzepice (układ międzyregionalny), a także Lelów-Nakło.<br /> <br /> Sieć miast śląskich w 1800 r. w porównaniu z miastami zachodniomałopolskimi cechowała się nie tylko większą równomiernością rozmieszczenia, ale także większym potencjałem demograficznym. W tym okresie w grupie największych miast znajdowały się [[Bielsko]], [[Cieszyn]], [[Pszczyna]] i [[Racibórz]]. Z populacją liczącą pomiędzy 2 a 5 tys. mieszkańców plasowały się w grupie miast średnich. Tylko dwa miasta należały do grupy miast bardzo małych (poniżej 1 tys. mieszkańców). Były to [[Skoczów]] i [[Strumień]]. Zaludnienie pozostałych miejscowości śląskiej części dzisiejszego województwa mieściło się w przedziale od 1 do 2 tys. mieszkańców. Odmienna sytuacja miała miejsce w Małopolsce. Tu dominowały miasta bardzo małe (poniżej 1 tys. mieszkańców i małe liczące od 1 do 2 tys. mieszkańców). W ogóle nie było miast średnich&lt;ref&gt;Kantor-Pietraga, Krzysztofik, 2009, s. 11.&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ===Rozwój sieci miejskiej w okresie industrialnym (1801-1945)===<br /> <br /> Od połowy XVIII w. pogłębiające się podziały polityczne współczesnego terytorium województwa śląskiego, sprawiły, że obraz procesu urbanizacji miał charakter dualny. To znaczy tożsame na całym obszarze były uwarunkowania genetyczno-ekonomiczne (górnictwo, przemysł, handel, rzemiosło), różne zaś - polityki wobec miast, zarówno w odniesieniu do kwestii przestrzennych, jak i społeczno-ekonomicznych. Już sam trójpodział terytorium dzisiejszego województwa w ramach trzech odmiennych państwowości stanowił istotny kontekst w rozumieniu procesu umiastowienia. Odmiennie bowiem kształtowała się polityka formalizowania istnienia miast w pruskiej części Śląska, inaczej w Królestwie Polskim, a jeszcze inaczej na Śląsku Cieszyńskim. Odmiennym torem biegły także formalno-prawne aspekty umiastowienia Galicji. Ten aspekt miał swoją kontynuację także w okresie międzywojennym, gdzie pomimo podziału terytorium współczesnego województwa śląskiego tylko na dwa państwa, w rzeczywistości odmiennie kształtowały się pewne zjawiska polityczno-administracyjne wobec miast, w autonomicznym województwie śląskim, w województwie kieleckim (Zagłębie Dąbrowskie i ziemia częstochowska) oraz w krakowskim. Naturalnie odmienna była w należącej do Niemiec rejencji opolskiej. <br /> <br /> W XIX w. Śląsk wkroczył ze zredukowaną w latach 40. XVIII w. siecią miast. Reformy miejskie z lat 1808 i 1857 wzmocniły miasta duże i średnie. Ukonstytuowały także istnienie i rolę wsi targowych, jako pomocniczych jednostek lokalnego rozwoju społeczno-ekonomicznego. W drugiej połowie XIX w. swoje prawa odzyskało też kilka miast górnośląskich – Bieruń, Miasteczko Śląskie, Mysłowice, Sośnicowice i Woźniki&lt;ref&gt;Krzysztofik, 2007. &lt;/ref&gt; . Sieć miast we wschodniej części Śląska cechowała się stosunkowo wyraźną równomiernością, co pozwalało na optymalne kształtowanie lokalnego zaplecza miast. Pomimo podziału politycznego analogicznie było także należącym do Habsburgów Śląsku Cieszyńskim. <br /> <br /> W części małopolskiej sieć miast była stosunkowo gęsta, jednak większość z nich należała do grupy osiedli, których potencjał nie przekraczał 500-1000 mieszkańców. Uwaga ta dotyczy zarówno Królestwa Polskiego, jak i zachodniej Galicji. Systematyczna likwidacja ustroju miejskiego ośrodków małopolskich rozpoczęła się w porównaniu ze Śląskiem z pewnym opóźnieniem, począwszy od końca XVIII w. Jedne z pierwszych decyzji w tej sprawie (degradacja Modrzejowa i Niwki w 1801 r.) podjęte zostały zresztą przez władze pruskie na terytorium utworzonego przez nich Nowego Śląska. Jednak największą skalę miała likwidacja ustroju miejskiego dokonana przez władze rosyjskie w latach 1869-1870 w Królestwie Polskim. W granicach współczesnego województwa śląskiego w wyniku tych działań prawa miejskie utraciło aż 21 miejscowości (tab. 3). Część z nich odzyskała je dopiero w XX wieku.<br /> <br /> Na proces degradacji mniejszych miast usługowo-handlowych i rolniczo-usługowych w XIX w. nałożył się drugi równoległy w czasie, a mianowicie znacząco zaawansowana industrializacja i będąca jej bezpośrednią konsekwencją szeroko pojęta urbanizacja. Począwszy od II połowy XIX w. czynnikiem silnie wzmacniającym tą zależność był także dynamiczny rozwój kolei żelaznych. Industrializacja i „nowa urbanizacja” objęły część istniejących ośrodków miejskich. Niezależnie jednak stworzyły sieć całkiem nowych zurbanizowanych układów osadniczych, które szczególnie od początków XX wieku zaczęły pod względem potencjału demograficznego i gospodarczego przerastać większość miast o dłuższych tradycjach miejskich. <br /> <br /> Uprzemysłowienie i rozwój górnictwa w XIX i I połowie XX wieku stanowiąc tło powszechnej urbanizacji nie spowodował jednak w równym stopniu powszechnego umiastowienia, rozumianego jako emergencja miast z punktu formalno-prawnego. Zarówno w części śląskiej, jak i małopolskiej widać było wyraźne opóźnienie umiastowienia względem procesów urbanizacji i dynamicznego rozwoju potencjału gospodarczego.&lt;ref&gt;Krzysztofik, 2013. &lt;/ref&gt;. Na obszarze województwa śląskiego do czasów II wojny światowej powstało co najmniej 100 nowych ośrodków zurbanizowanych, a prawa miejskie uzyskało tylko kilkadziesiąt (tab. 3). W obu przypadkach uwzględniono także miejscowości o starszej genezie, a silnie zurbanizowane w tym okresie. Stąd też w tym samym okresie (przełom XIX/XX wieku) funkcjonowały małe miasta usługowo-handlowo-rzemieślnicze i liczące niejednokrotnie kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców miejscowości bez formalnego statusu miejskiego. <br /> Proces ukonstytuowania formalno-prawnego istniejącej rzeczywistości na szerszą skalę rozpoczęto w okresie międzywojennym, zarówno w autonomicznym województwie śląskim, jak i w ówczesnym województwie kieleckim. W pierwszym z nich nadano w 1939 roku&lt;ref&gt;Z formalnym wejściem w życie od 1940 r. Z powodu II wojny światowej umiastowienie Nowego Bytomia, Piekar Śląskich, Rudy, Szopienic i Świętochłowic przesunęło się dopiero na II połowę lat 40. XX wieku. &lt;/ref&gt;.status miejski części silnie zurbanizowanych i uprzemysłowionych gmin bez wcześniejszych tradycji miejskich. W drugim natomiast przywrócono prawa miejskie niektórym ośrodkom lokalnym i przemysłowym, a które straciły w latach 1869-1870. <br /> <br /> Procesy umiastowienia w XIX i I połowie XX wieku (do zakończenia II wojny światowej) na obszarze współczesnego województwa śląskiego spowodowały całkowitą rekompozycję regionalnej sieci miast. Po pierwsze zmniejszyła się liczba ośrodków miejskich ogółem, a co związane było przede wszystkim z ubytkiem formalnie istniejących miast w części małopolskiej. Drugą kwestią był wyraźny wzrost przeciętnej wielkości miasta według kryterium demograficznego. Aż 3/5 ośrodków miejskich należało do grona miast bardzo dużych, dużych i średnich. Struktura ta stanowiła do pewnego stopnia wyjaśnienie ograniczeń w liczbie formalizowanych decyzji o umiastowieniu. Ideą miasta stał się bowiem w regionie wizerunek ośrodka znaczącego, o zdecydowanie rozwiniętym potencjale gospodarczym i demograficznym, wyraźnie wybijający się na tle sieci licznych mniejszych miejscowości zurbanizowanych. Wiele mniejszych miejscowości uprzemysłowionych nie posiadało także odpowiednio rozwiniętego potencjału endogenicznego, zarówno w sferze ekonomicznej, społecznej, jak i infrastrukturalnej. Jeszcze gorzej sytuacja wyglądała w sferze powiązań oraz oddziaływań lokalnych i regionalnych. Te ograniczane były porównywalnym potencjałem ośrodków sąsiednich, szczególnie biorąc pod uwagę ich dużą liczbę i tak, jak na obszarze późniejszej konurbacji katowickiej czy rybnickiej – dużym zagęszczeniem. <br /> <br /> W okresie industrialnym swoje miejskie początki miał rozwój kilku znaczących ośrodków dzisiejszego województwa śląskiego. Czynnik przemysłu zdecydował o powstaniu i rozwoju wielkomiejskich struktur Chorzowa, Zabrza i Dąbrowy Górniczej. Inną drogą poszedł rozwój Katowic i Sosnowca, zlokalizowanych po dwóch różnych stronach ówczesnego kordonu granicznego (do 1923 r.). Ich rozwój należy wiązać z funkcją miast-wrót warunkowaną specyficznym położeniem politycznym, gospodarczym i przestrzennym. Część tych funkcji, szczególnie dla Katowic obejmuje pojęcie ośrodka dyspozycyjnego. W okresie międzywojennym Katowice transformowały swój charakter funkcjonalny z miasta-wrót na miasto centralne. Obie funkcje w Katowicach oraz pierwsza z nich w Sosnowcu ostatecznie zadecydowały o uprzywilejowanej pozycji tych miejscowości odpowiednio w górnośląskiej części konurbacji (Katowice) i w Zagłębiu Dąbrowskim (Sosnowiec). Zdystansowały tym samym nie tylko nowe, wielkie ośrodki przemysłowe (Chorzów, Dąbrowa Górnicza), ale także przesądziły o losie miast z dłuższymi tradycjami miejskimi – odpowiednio Bytomia i Będzina. Szczególnie kazus Bytomia, który przy bardziej sprzyjających decyzjach XIX-wiecznych władz mógł stać się kluczowym ośrodkiem w zachodniej części Górnego Śląska, a współcześnie także województwa śląskiego jest godny odnotowania w tym miejscu. Silnymi ośrodkami miejskimi stały się także Częstochowa, Gliwice, Racibórz oraz zespół miast bliźniaczych Bielska i Białej. W tym okresie wykrystalizowała się także pozycja innych miast większych i średnich: Będzina, Cieszyna, Czeladzi, Jaworzna, Mikołowa, Mysłowic, Rybnika, Siemianowic Śląskich, Tarnowskich Gór i Zawiercia.<br /> <br /> ===Rozwój sieci miejskiej w okresie socjalistycznym (1945-1989)===<br /> <br /> Cechą charakterystyczną rozwoju miast na obszarze województwa śląskiego po II wojnie światowej było dalsze wzmacnianie pozycji miast dużych i średnich oraz gwałtowne wzrost liczby mniejszych ośrodków miejskich (poniżej 20 tys. mieszkańców). Było to efektem utrwalenia się relacji zakład pracy – miejsce zamieszkania, tym razem jednak obejmującej większą liczbę ludności. Istotna kwestia było także to, że zdecydowana większość nowych miast miała już za sobą pewien okres rozwoju jako formy zurbanizowanej, dzięki czemu zdołała ukształtować elementarne układy powiązań lokalnych, a także stworzyć podstawy struktur społecznych i infrastrukturalnych, które w wielu przypadkach miały wcześniej charakter jedynie zalążkowy. <br /> <br /> Uwzględniając fakt wzrostu ilościowego nowych miast oraz tendencje do kreowania „wielkich ośrodków przemysłowych”, a jednocześnie mając na uwadze silną koncentrację przestrzenną sieci miejskiej, spodziewanym rezultatem była jej częściowa integracja administracyjna. To znaczy procesowi umiastowienia podlegały kolejne mniejsze miejscowości, jednak część z nich po pewnym czasie była przyłączana do innych, prężniejszych. Apogeum tego procesu miało miejsce w latach 1973-1977 kiedy to zmiany administracyjne dotknęły aż 32 miasta&lt;ref&gt;Spórna, 2012. &lt;/ref&gt;. (tab. 4) Ta, nie w każdym przypadku celowa reforma statusu prawno-administracyjnego miast przyniosła w latach 1970-1989 diametralnie odmienny wizerunek sieci miast. O ile w 1970 r. dominowały miasta bardzo małe i średnie, to już 2 dekady później miasta duże i średnie.<br /> Podstawą umiastowienia nowych ośrodków miejskich oraz kontynuacji rozwoju tych o starszej genezie były w okresie powojennym, tak jak poprzednio, działalność przemysłowa i eksploatacja węgla kamiennego. Genezę funkcjonalną mniej licznych stanowiły funkcje wypoczynkowo-turystyczne, satelitarne i komunikacyjne. Dla Katowic ważną funkcją była także administracyjna. Po 1975 r. stanowiła ona także ważną determinantę rozwoju Bielska-Białej i Częstochowy. Z kolei silnym czynnikiem miastotwórczym Gliwic były funkcje naukowo-badawcze. <br /> Największym miastem na obszarze współczesnego województwa śląskiego były Katowice, które 1987 r. liczyły maksymalnie 368,8 tys. mieszkańców. Integralną część miasta stanowiły także 3 ośrodki miejskie włączone w latach 1959-1975 – Szopienice, Kostuchna i Murcki. Katowice stały się w tym okresie ostatecznie także największym ośrodkiem przemysłowym regionu. Istotnie wzmocniły także uzyskane w I połowie XX wieku funkcje administracyjne, kulturalne i dyspozycyjno-zarządcze. <br /> Drugim największym miastem na omawianym terytorium była Częstochowa, której dynamika rozwoju szczególnego tempa nabrała w latach 70. XX wieku, a co związane było w równym stopniu z rozbudową potencjału przemysłowego, jak i uzyskaniu w 1975 r. nowych funkcji administracyjnych na poziomie wojewódzkim. W 1986 r. liczba mieszkańców miasta przekroczyła 250 tys. mieszkańców. <br /> W grupie miast 200 tysięcznych w latach 70. i 80. XX wieku znalazły się także: Bytom (z przyłączonym Radzionkowem), Gliwice ( z przyłączonymi Łabędami), Zabrze i Sosnowiec (z przyłączonymi: Kazimierzem Górniczym, Klimontowem, Porąbką i Zagórzem), przy czym to ostatnie miasto na początku lat 80. XX wieku przekroczyło nawet granicę 250 tys. mieszkańców. W gronie miast dużych (pow. 100 tys. mieszkańców) centralnej części województwa znalazły się także: [[Ruda Śląska]] (zintegrowana z terytoriów wcześniejszych miast: Rudy i Nowego Bytomia z Wirkiem), [[Chorzów]], Dąbrowa Górnicza (z przyłączonymi Strzemieszycami Wielkimi i Ząbkowicami) oraz [[Tychy]] (z Bieruniem i Lędzinami).<br /> <br /> Największym miastem w południowo-zachodniej części województwa stał się Rybnik. Znaczą rolę tego ośrodka pod względem demograficznym i gospodarczym osiągnięto w efekcie przyłączenia do niego trzech dotąd osobnych miast: Boguszowic, Chwałowic i Niedobczyc. W drugiej połowie lat 80. XX wieku liczba ludności przekroczyła w mieście 140 tys. mieszkańców. Drugim największym ośrodkiem, przekraczającym liczbę ludności 100 tys. mieszkańców był Wodzisław Śląski , do którego w 1975 r. przyłączono Pszów, Radlin i Rydułtowy. Dużym – 100-tysięcznym miastem było w tym okresie także Jastrzębie Zdrój.<br /> <br /> W gronie miast dużych znalazło się także Bielsko-Biała, które ostatecznie w dwuczłonowej formie ukonstytuowało się w 1950 r. Potencjał demograficzny miasta dużego osiągnęło już w II połowie lat 60. XX wieku. <br /> Znaczącą grupę miast stanowiły także ośrodki średnie z przedziału demograficznego od 50 do 100 tys. mieszkańców. Były to Zawiercie (okresowo z Porębą), Tarnowskie Góry (z Miasteczkiem Śląskim i Strzybnicą, Piekary Śląskie (z Brzezinami Śląskimi i Brzozowicami-Kamieniem), [[Świętochłowice]], Siemianowice Śląskie, Będzin (z Grodźcem, Łagiszą i Wojkowicami), Mysłowice (z Imielinem i Wesołą), Jaworzno (z Jeleniem i Szczakową), Racibórz i Żory. <br /> <br /> Niezależnie od uprawomocnionej sieci miast istotną grupę ośrodków zurbanizowanych stanowiły także osiedla miejskie. Ta forma prawno-administracyjna począwszy od połowy lat 50. XX wieku stanowiła z reguły preludium do późniejszego umiastowienia. Tak stało się w przypadku ośrodków miejskich zlokalizowanych na obszarze województwa śląskiego, a umiastowionych do końca lat 80. XX wieku. Część osiedli miejskich została natomiast włączona do innych miast (Dąbrówka Wielka, Gołonóg, Hołdunów, Łaziska Średnie, Maczki, Mikuszowice Śląskie, Ostrowy Górnicze, Stolarzowice, Wilcze Gardło) lub zdegradowana formalnie do rzędu miejscowości wiejskich (Nakło, Herby, Koszęcin, Krupski Młyn, Poraj, Węgierska Górka, Wieszowa, Zbrosławice).<br /> <br /> W okresie powojennym ostatecznie ukonstytuowały się także formy osadnicze konurbacji katowickiej i rybnickiej oraz aglomeracje bielska i częstochowska. Charakterystyczne skupienie miast powstało także w rejonie Zawiercia i Myszkowa.<br /> <br /> <br /> '''Tab. 4. Procesy miastotwórcze na obszarze współczesnego województwa śląskiego wg kryterium prawno-administracyjnego w latach 1946-1989'''<br /> <br /> &lt;small&gt;Objaśnienia: M – część małopolska województwa, S – część śląska województwa, R – restytucja praw miejskich dla dotychczasowej wsi z formalnego punktu widzenia, W – wydzielenie się nowego miasta z granic innego (we wszystkich przypadkach miasta wydzielające się straciły swoją samodzielność w latach 70. XX wieku).&lt;/small&gt; <br /> {| class=&quot;wikitable&quot;<br /> |-<br /> ! Miasto !! Nadanie praw miejskich !! Region !! Pozbawienie praw miejskich<br /> |-<br /> | Biała|| - || M || 1950<br /> |-<br /> | Bielsko || - || S || 1950<br /> |-<br /> | Bielsko-Biała ||1950||S/M||-<br /> |-<br /> | Bieruń ||-||S||1975<br /> |-<br /> |Blachownia||1967||M||-<br /> |-<br /> |Boguszowice||1962||1975<br /> |-<br /> |Brzeziny Śląskie||1951||S||1975<br /> |-<br /> |Brzozowice-Kamień||1962||S||1973<br /> |-<br /> |Chwałowice||1967||S||1973<br /> |-<br /> |Czechowice-Dziedzice||1951||S||-<br /> |-<br /> |Czerwionka||1962||S||1975<br /> |-<br /> |Czerwionka-Leszczyny||1975||S||-<br /> |-<br /> |Grodziec||1951||M||1975<br /> |-<br /> |Imielin||1967||S||1975<br /> |-<br /> |Jastrzębie-Zdrój||1963||S||-<br /> |-<br /> |Jeleń||1973||M||1977<br /> |-<br /> |Kalety|1951||S||-<br /> |-<br /> |Kazimierz Górniczy||1967||M||1975<br /> |-<br /> |Klimontów||1967||M||1975<br /> |-<br /> |Knurów||1951||S||-<br /> |-<br /> |Kostuchna||1967||S||1975<br /> |-<br /> |Koziegłowy||1950||M||-<br /> |-<br /> |Kuźnia Raciborska ||1967||S||-<br /> |-<br /> |Leszczyny||1962||S||1975<br /> |-<br /> |Lędziny||1966||S||1975<br /> |-<br /> |Łabędy||1954||S||1975<br /> |-<br /> |Łagisza||1969||M||1973<br /> |-<br /> |Łaziska Górne||1951||S||-<br /> |-<br /> |Łazy||1967||M||-<br /> |-<br /> |Murcki||1967|S||1975<br /> |-<br /> |Myszków||1950||M||-<br /> |-<br /> |Niedobczyce||1954||S||1975<br /> |-<br /> |Nowy Bytom||1947||S||1958<br /> |-<br /> |Ogrodzieniec||1973||M||-<br /> |-<br /> |Orzesze||1962||S||-<br /> |-<br /> |Piekary Śląskie||1947||S||-<br /> |-<br /> |Porąbka||1967||M||1973<br /> |-<br /> |Poręba||1973, 1982||M||1975<br /> |-<br /> |Pszów||1954||S||1975<br /> |-<br /> |Radlin||1954||S||1975<br /> |-<br /> |Radzionków||1951||S||1975<br /> |-<br /> |Rydułtowy||1951||S||1975<br /> |-<br /> |Ruda||1947||S||1958<br /> |-<br /> |Ruda Śląska||1959||S||-<br /> |-<br /> |Siewierz||1962||M||-<br /> |-<br /> |Sławków||1958, 1984||M||1977<br /> |-<br /> |Strzemieszyce Wielkie||1954||M||1975<br /> |-<br /> |Strzybnica||1967||S||1975<br /> |-<br /> |Szczakowa||-||M||1956<br /> |-<br /> |Szczyrk||1973||M||-<br /> |-<br /> |Szopienice||1947||S||1959<br /> |-<br /> |Świętochłowice||1947||S||-<br /> |-<br /> |Tychy||1951||S||-<br /> |-<br /> |Ustroń||1956||S||-<br /> |-<br /> |Wesoła||1962||S||1977<br /> |-<br /> |Wirek||1949||S||1951<br /> |-<br /> |Wisła||1962||S||-<br /> |-<br /> |Wojkowice||1962||M||1977<br /> |-<br /> |Zagórze||1967||M||1975<br /> |-<br /> |Ząbkowice||1962||M||1977<br /> |-<br /> |Żarki||1949||M||-<br /> <br /> |}<br /> &lt;small&gt;Źródło: Opracowanie własne.&lt;/small&gt;<br /> <br /> ==Układ i struktura miast w okresie współczesnym (po 1990 roku)==<br /> ===Układ lokalizacyjny miast i podstawowe formy osadnicze===<br /> <br /> Rozwój miast na obszarze województwa śląskiego po 1990 r. przybrał nowego znaczenia. Dotyczy to niemal wszystkich kwestii związanych z bytem i przekształceniami ośrodków miejskich. <br /> Kwestią zasadniczą jest zwiększenie się liczby miast, których w latach 1990-2013 powstało w granicach województwa 11 (tab. 5). Jednak wszystkie przypadki nadania praw miejskich dotyczyły miejscowości, które miały już za sobą miejska przeszłość. Stąd mówić należy jedynie o restytucji przywilejów miejskich (2 przypadki), a przede wszystkim wydzieleniu się z granic większej jednostki, dotychczasowej jej dzielnicy, która włączona została do niej sztucznie w latach 70. XX wieku (9 przypadków)&lt;ref&gt;Krzysztofik, Szmytkie, 2011. &lt;/ref&gt;. Specyfiką obszaru województwa śląskiego od ponad półtora wieku jest kwestia silnie zurbanizowanych osiedli, które nie posiadają praw miejskich. Co najmniej kilkanaście z nich spełnia zdecydowaną większość kryteriów ubiegania się o ten status, jednak z różnych względów nie następuje proces ubiegania się o ich umiastowienie. Bardziej wyraźna jest natomiast kontynuacja tendencji odśrodkowych prowadzących ostatecznie do dalszej korekty zmian administracyjnych z lat 70. XX wieku, a skutkującej kolejnymi wydzieleniami się miast z granic większych ośrodków (kazus dzielnicy Wesoła w Mysłowicach) lub podziałem tzw. miast zlepieńców (kazus Czerwionki-Leszczyny). <br /> <br /> Ogół tendencji związanych z kształtowaniem sieci miast wskazuje na ich dekoncentrację przestrzenną i stosunkowo wyraźny trend wyrównywania potencjału demograficznego. Niemniej jednak obie kwestie cechuje jeszcze duże zróżnicowanie. W sieci miast województwa śląskiego nadal znaczenie podstawowe pełni forma osadnicza konurbacji katowickiej oraz konurbacji rybnickiej. Istotne znaczenie mają także monocentryczne aglomeracje bielska i częstochowska. <br /> <br /> Jednocześnie wyraźnie słabo umiastowiony jest północny pas województwa od Lublińca po ziemię częstochowską, a także Żywiecczyzna. Uwzględniając wyłącznie proporcję liczby gmin miejskich lub miejsko-wiejskich do liczby gmin wiejskich przeciętne parametry osiągają natomiast powiaty cieszyński, raciborski i wodzisławski. W przypadku województwa śląskiego z uwagi na jego specyfikę osadnicza nie jest on jednak miarodajny. <br /> Miasta województwa śląskiego cechuje układ lokalizacyjny nie dopasowany do aktualnych trendów rozwoju podstaw ekonomicznych i ekonomiczno-przestrzennych miast. Układ lokalizacyjny oparty jest bowiem na genezie XIX-wiecznego obszaru surowcowo-przemysłowego, podczas gdy współczesne trendy kształtowania bazy ekonomicznej opierają byt miast na dominującej funkcji usługowo-produkcyjnej, względnie usługowej. Rozbieżność genezy funkcjonalnej miast i aktualnie pełnionych funkcji jest podstawowym czynnikiem wpływającym na kształtowanie układu lokalizacyjnego miast, a przede wszystkim na wiele innych zjawisk o charakterze przestrzennym, demograficznym, gospodarczym czy społecznym. Stanowi także istotne tło warunkujące dla polityki lokalnej i regionalnej.<br /> <br /> ===Struktura wielkościowa miast – powierzchniowa i demograficzna===<br /> <br /> W województwie śląskim zlokalizowanych jest 71 miast. Zbiór cechuje się, w skali kraju, dość specyficznymi proporcjami grup miast większych w stosunku do mniejszych (tab. 6). Miast dużych pod względem demograficznym (100-500 tys. mieszkańców) jest 12 (17%), miast średnich (20-100 tys. mieszkańców jest 24 (34%), miast małych (5-20 tys. mieszkańców) jest 23 (32%), a bardzo małych liczących mniej niż 5 tys. mieszkańców jest 12 (17%). Brakuje miast bardzo dużych (pow. 500 tys. mieszkańców). Procesy miastotwórcze (nowe miasta) i demograficzne (depopulacja miast) mające miejsce od początku lat 90. XX wieku spowodowały zmianę wizerunku sieci miast poprzez zmniejszenie liczby miast dużych oraz zwiększenie liczby miast w pozostałych grupach wielkościowych.<br /> <br /> Bardzo charakterystyczną cechą miast województwa śląskiego jest także „niedopasowanie” potencjału demograficznego miast do ich powierzchni co uwidacznia się z jednej strony dużym terytorium miast o proporcjonalnie ograniczonej populacji (m.in. Jaworzno, Lubliniec, Orzesze), z drugiej zaś znaczącym zagęszczeniem ludności w niektórych innych (m.in. Chorzów, Siemianowice Śląskie, Świętochłowice). Symbolicznym akcentem tego zjawiska jest m.in. fakt, że to nie Katowice – stolica województwa i jego najludniejsze miasto ma największą powierzchnię (165 km²), a Dąbrowa Górnicza (189 km²). Do 1991 r. były nim tzw. „wielkie Tychy” liczące aż 271 km² . Rozwarcie wielkości miast województwa śląskiego pod względem powierzchniowym i demograficznym prezentuje tab. 6. <br /> <br /> Zmienność w prezentowanym rankingu miast województwa śląskiego należy interpretować:<br /> <br /> *lokalizacją dużych obiektów przemysłowych w strefie zewnętrznej miast w okresie socjalistycznym (m.in. Dąbrowa Górnicza, Jaworzno),<br /> *objęciem terytorium miejskim dużych kompleksów leśnych wraz z funkcjonującym tam osadnictwem kolonijnym (m.in. Lubliniec, Miasteczko Śląskie),<br /> *cechami fizyczno-geograficznymi i specyfika powiązań funkcjonalno-przestrzennych (m.in. Ustroń, Wisła). <br /> Miasta posiadające największą gęstość zaludnienia zlokalizowane są w rdzeniu konurbacji miejskiej, przede wszystkim w jego części centralnej, gdzie na skutek uwarunkowań przestrzennych i rozwojowych doszło do silnej urbanizacji terytorium miejskiego nie mającego możliwości ewoluowania „na zewnątrz”. <br /> <br /> Silne zagęszczenie miast w obrębie województwa śląskiego oraz ich specyfika wielkościowa powodują, że bardzo złożona jest ich sytuacja pod względem administracyjnym. Po pierwsze, aż 19 ośrodków posiada status miasta na prawach powiatu, z tego tylko 4 (Bielsko-Biała, Częstochowa, Gliwice i Rybnik) stanowią dodatkowo siedzibę powiatu ziemskiego. Stąd też aż 15 miast nie posiada formalnie wiejskiego zaplecza administracyjnego. Niektóre spośród nich nie tylko nie posiadają granicy z terenami wiejskimi (Katowice, Mysłowice, Ruda Śląska, Siemianowice Śląskie, Sosnowiec)&lt;ref&gt;Z terenami formalnie wiejskimi nie graniczy także miasto Czeladź w powiecie będzińskim. &lt;/ref&gt;, ale nawet nie stykają się z powiatami ziemskimi w tym także ze zlokalizowanymi w ich obrębie gminami miejskimi (Chorzów, Świętochłowice). Liczne są także miasta różnej wielkości nie stanowiące siedziby gminy dla otaczającego je obszaru, a więc gminy wyłącznie miejskie. Poza 19 miastami na prawach powiatu województwie śląskim to kryterium spełnia dodatkowo aż 30 innych gmin miejskich. Specyfika ta jest pochodną trzech nakładających się zjawisk:<br /> *silnego zagęszczenia miast,<br /> *specyfiki lokalnych układów osadniczych integrujących wiele dużych wsi mogących spełniać kryteria ośrodka gminnego,<br /> *silnego rozdrobnienia układu administracyjnego województwa&lt;ref&gt;Województwo Śląskie…, 2008. &lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Istotą współczesnych procesów rozwoju miast województwa śląskiego jest proces wieloaspektowego kurczenia się większości z nich. Przejawia się on przede wszystkim w zjawisku depopulacji oraz zmian ekonomiczno-społecznych.<br /> <br /> Depopulacja lub stagnacja liczby ludności niektórych miast województwa śląskiego rozpoczęła się już w latach 80. XX wieku. W kolejnej dekadzie stała się zjawiskiem powszechnym, by w 2013 r. objąć bezwzględnie przeważającą część ośrodków miejskich. Depopulacja dotyczy zarówno miast dużych, ze szczególnym uwzględnieniem Katowic, jak i bardzo małych miast, takich jak Toszek (tab. 7). W części przypadków ubytek ludności spowodowany był utratą terytorium miejskiego. W większości przypadków stały za tym jednak różne procesy i zjawiska społeczno-ekonomiczne powodujące z jednej strony ujemny bilans migracyjny, z drugiej ujemny przyrost naturalny. W wielu przypadkach oba elementy niekorzystnie nałożyły się na siebie. W kilku przypadkach negatywne zjawiska gospodarczo-społeczne mające miejsce w większych miastach wzmocniły tendencje separatystyczne i wydzielenie się nowych miast.<br /> <br /> <br /> Autor:[[dr Robert Krzysztofik]]<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Kantor-Pietraga Iwona, Krzysztofik Robert, Rozwój demograficzny miast na obszarze województwa śląskiego od XIII do XXI wieku, Sosnowiec, 2009. <br /> #Krzysztofik Robert, Szmytkie Robert, Studia na procesami i strukturami osadniczymi sieci miast Polski Południowej, Sosnowiec, 2011. <br /> #Krzysztofik Robert, Lokacje miejskie na obszarze Polski, Katowice. 2007,<br /> #Krzysztofik Robert, Umiastowienie obszaru Polski od XIII do XXI wieku. Interpretacja geograficzno-historyczna, Katowice, 2012. <br /> #Spórna Tomasz, Modele przemian urbanizacyjnych w województwie śląskim, Sosnowiec, 2012. <br /> #Województwo Śląskie. Zarys geograficzno-ekonomiczny, red. M. Tkocz, Sosnowiec, 2008.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> ŚBC<br /> <br /> [http://www.stat.gov.pl/vademecum/vademecum_slaskie/portret_obszaru_metropolitalnego/gornoslaski_zwiazek_metropolitalny.pdf Górnośląski Związek Metropolitalny, Statystyczne Vademecum Samorządowca 2012, Katowice 2012; dostęp: 25.09.2013.]<br /> <br /> [http://www.stat.gov.pl Górnośląski Związek Metropolitalny. Statystyczne Vademecum Samorządowca, Katowice 2012; dostęp 23.09.2013. ]<br /> <br /> <br /> RCIN<br /> <br /> [http://rcin.org.pl/publication/37616 Krzysztof Gwosdz, Agnieszka Sobala-Gwosdz, Struktura funkcjonalna i powiązania miast konurbacji katowickiej po dwu dekadach restrukturyzacji = Functional structure and linkages between towns and cities of the Katowice Conurbation after two decades of post-socialist transition,Przegląd Geograficzny T. 84 z. 4 (2012) ]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Metropolia_g%C3%B3rno%C5%9Bl%C4%85ska&diff=2499 2014-12-08T06:56:54Z

<p>Kaczmarekr: /* Przypisy */</p> <hr /> <div>[[Kategoria:Wyznania i religie]]<br /> [[Kategoria:Historia]]<br /> <br /> Metropolia katowicka zwana najczęściej „górnośląską” jest jedną z 14 metropolii Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce. W jej skład wchodzą: [[Archidiecezja katowicka|archidiecezja katowicka]], [[Diecezja gliwicka|diecezja gliwicka]], [[Diecezja opolska|diecezja opolska]].<br /> Organizacja Kościoła katolickiego w Polsce po [[Druga wojna światowa|II wojnie światowej]], biorąc pod uwagę zmiany granic politycznych, została w poważnym stopniu zakłócona na ziemiach, które zostały włączone w granice republik sowieckich. Natomiast w wyniku ustaleń w Jałcie i Poczdamie w granice Polski zostały włączone [[Ziemie Zachodnie]] i [[Ziemie Północne|Północne]], które kościelne dotychczas należały do Kościoła niemieckiego. Stan tymczasowości na Ziemiach Północnych i Zachodnich trwał do 1970 roku, a na ziemiach wschodnich Polski aż do 1992 roku. Okolicznością sprzyjającą uporządkowaniu organizacji terytorialnej Kościoła było umowa, między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec o podstawach normalizacji wzajemnych stosunków, podpisana w Warszawie 7 grudnia 1970 roku oraz ustawa z 17 maja 1989 roku regulująca status Kościoła w Polsce, w tym także przywrócenie hierarchii kościelnej w dawnych republikach sowieckich oraz powstanie diecezji w Białymstoku. Oficjalnie proces reorganizacji rozpoczął się pod koniec 1991 roku.<br /> Papież Jan Paweł II w liście do prymasa Polski kard. Józefa Glempa (4 października 1991) postulował tworzenie nowych diecezji; w mniejszym stopniu brano pod uwagę granice historyczne, a w większym kryterium ilościowe. <br /> Idea podziału, zakładająca w najbardziej ogólnym zarysie podział dużych diecezji, zarówno pod względem terytorialnym jak i ludnościowym, mieściła się w nauce soboru watykańskiego II. Celem zmian było „pełniejsze dostosowanie misji Kościoła — czyli wszechstronnie pojętej ewangelizacji — do warunków i wymagań, jakie stawiają czasy, w których żyjemy, i w których wypadnie żyć następnym pokoleniom na naszej ojczystej ziemi&quot;&lt;ref&gt;Piotr Libera, Prawno-organizacyjne aspekty utworzenia metropolii katowickiej, [w:] Metropolia Katowicko-Górnośląska. [...], red. W. Świątkiewicz, J. Wycisło, Katowice 1994, s. 22-29 &lt;/ref&gt;. <br /> 10 października 1991 roku Konferencja Episkopatu Polski powołała Komisję do Spraw Podziału Administracyjnego Kościoła w Polsce pod przewodnictwem kardynała Franciszka Macharskiego. 30 października 1991 roku w czasie rozmów na temat reorganizacji Kościoła padła propozycja, aby [[Górny Śląsk]] otrzymał metropolię. W [[Kuria katowicka|kurii katowickiej]] opracowano założenia nowej organizacji terytorialnej Kościoła na Górnym Śląsku, zakładające podział diecezji katowickiej i powstanie dwóch nowych: gliwickiej i bielskiej. Projektowane zmiany były zbieżne z programem regionalizacji opracowanym w odniesieniu do Górnego Śląska przez Urząd Wojewódzki w Katowicach, a także konsultowane z władzami państwowymi. Ludność - ok. 4 mln.<br /> Papież Jan Paweł II bullą Totus Tuus Poloniae Populus z 25 marca 1992 zreorganizował dotychczas istniejącą strukturę metropolitalną, do 5 istniejących metropolii doszło 9 nowych, w tym katowicka zwaną też metropolią górnośląską. W skład metropolii katowickiej jako sufraganie weszły diecezje: opolska i gliwicka. Podniósł jednocześnie do godności arcybiskupa metropolity katowickiego biskupa [[Damian Zimoń|Damiana Zimonia]].<br /> <br /> ===Archidiecezja katowicka===<br /> <br /> Zgodnie z ideą kierującą zmianami w Kościele polskim, z liczebnie dużej diecezji katowickiej (patrz archidiecezja katowicka) wyłączono 13 dekanatów. Dekanaty: Lubliniec, Woźniki, Sadów, Tarnowskie Góry-Centrum, Tarnowskie Góry-Zachód i część dekanatu piekarskiego (parafie: N. Chechło, Świerklaniec, Orzech i Sucha Góra) weszły w skład nowo utworzonej diecezji gliwickiej. W sumie, diecezja katowicka oddała diecezji gliwickiej 48 parafii z ok. 200 tys. wiernych, ok. 800 km kw. czyli blisko 1/4 obszaru diecezji. W ramach archidiecezji katowickiej pozostały Piekary, centrum pielgrzymkowe przemysłowego Śląska.<br /> Dalsze 8 dekanatów: Bielsko-Centrum, Bielsko-Zachód, Cieszyn, Czechowice, Istebna, Skoczów, Strumień, Wisła weszło w skład innej, nowo utworzonej diecezji na południu Polski - diecezji bielsko-żywieckiej. Diecezji bielsko-żywieckiej diecezja katowicka oddała 84 parafie, ok. 1000 km. kw., z 350 tyś. wiernych. Stanowi to pod względem terytorialnym ok. 1/4 dotychczasowego obszaru diecezji katowickiej. Obecnie na terenie archidiecezji katowickiej podzielonej na 30 dekanatów mieszka ok. 1450 tys. wiernych. Terytorialnie, prócz kilku dekanatów południowo - zachodnich, archidiecezja katowicka obejmuje przede wszystkim obszar przemysłowego Śląska.<br /> <br /> ===Diecezja opolska===<br /> <br /> Konferencja w Poczdamie (17 lipca- 2 sierpnia 1945) ustaliła granice Polski. Nowe granice państwowe pozostawiły po stronie polskiej całą diecezję gdańską i wolną prałaturę w Pile, diecezję warmińską, prawie całą archidiecezję wrocławską, dużą część diecezji berlińskiej, a także niewielką część archidiecezji praskiej (okręg Kłodzka), ołomunieckiej (okręg Głubczyc) i skrawek diecezji miśnieńskiej (okręg Bogatyni). Z kolei po stronie czeskiej diecezja wrocławska pozostawiała Zaolzie a po stronie niemieckiej niewielki obszar w okolicach Görlitz - Zgorzelec.<br /> Posługując specjalnymi pełnomocnictwami udzielonymi przez Stolice Apostolską w dniu 8 lipca 1945 roku , kard. August Hlond dekretem z dnia 15 sierpnia 1945 roku ustanowił nowe jednostki terytorialne – administratury apostolskie i zamianował ich rządców. We Wrocławiu – administratorem apostolskim został ustanowiony ks. dr Karol Milik, dla okręgu opolskiego – ks. dr Bolesław Kominek, w Gorzowie Wlkp. - ks. dr Edmund Nowicki. Wszyscy administratorzy otrzymali uprawnienia jurysdykcyjne biskupów rezydencjalnych.<br /> Decyzją władz politycznych 26 stycznia 1951 zostali usunięci administratorzy apostolscy mianowani przez kard. Hlonda. Powołując się na punkt 3 porozumienia między Rządem a Episkopatem z 14 kwietnia 1950 rząd zarządził likwidację &quot;stanu tymczasowości&quot; w administracji kościelnej na Ziemiach Zachodnich w postaci administratur apostolskich i polecił usunięcie dotychczasowych rządców a na ich miejsce nakazał wybrać wikariuszy kapitulnych. 6 lutego prymas Stefan Wyszyński zmuszony sytuacją polityczną udzielił jurysdykcji kanonicznej wskazanemu przez konsultorów diecezjalnych w Opolu - ks. Emilowi Kobierzyckiemu.<br /> Wynik wyborów do Bundestagu 1969 roku zmienił sytuację polityczną w samych Zachodnich Niemczech, a pośrednio wpłynął na zmianę stosunków polsko- niemieckich. Mimo, że Polska nie graniczyła z Niemcami zachodnimi, to jednak rządowi polskiemu zależało na uregulowaniu granic z obydwa pastwami niemieckimi. 20 listopada 1970 parafowano, a 8 grudnia 1970 w Warszawie podpisane zostało porozumienie potwierdzające zachodnie granice Polski. To porozumienie z kolei umożliwiało uregulowanie także statusu organizacji kościelnej na Ziemiach Zachodnich i Północnych<br /> Papież Paweł VI bullą „Episcoporum Poloniae” z 28 czerwca 1972, ustanowił na Ziemiach Zachodnich nowe diecezje. Poza określeniem nowych granic archidiecezji wrocławskiej powstały nowe: Szczecińsko-Kamieńska z siedzibą w Szczecinie, Gorzowska z siedzibą w Gorzowie Wlkp., Koszalińsko-Kołobrzeska z siedzibą w Koszalinie i diecezja Opolska z siedzibą w Opolu.<br /> Erygowana przez papieża Pawła VI diecezja opolska początkowo wchodziła w skład metropolii wrocławskiej. Od 1992 roku wraz z diecezją gliwicką i archidiecezją katowicką wchodzi w skład metropolii górnośląskiej. <br /> Obszar diecezji opolskiej liczy 8033 km kwadratowych. Mieszka na nim : 888 000 ludności, w tym 848000 katolików. Diecezja składa się z 398 parafii, ujętych w 36 dekanatów. <br /> <br /> <br /> Diecezja opolska, statystyka (stan 2013 r.)<br /> <br /> {|class=&quot;wikitable&quot;<br /> |Powierzchnia diecezji <br /> |8033 km2<br /> |-<br /> |Liczba mieszkańców<br /> |900 000<br /> |-<br /> |Liczba katolików <br /> Liczba kościołów i kaplic parafialnych<br /> |860 000<br /> 398<br /> |-<br /> |Liczba kościołów nieparafialnych<br /> |209<br /> |-<br /> |Liczba dekanatów<br /> |36<br /> |-<br /> |Liczba parafii<br /> |398<br /> |-<br /> |Liczba księży diecezjalnych <br /> |704<br /> |-<br /> |Zgromadzeń zakonnych męskich <br /> |15<br /> |-<br /> |Zgromadzeń zakonnych żeńskich <br /> |20<br /> |}<br /> <br /> W duszpasterstwie zaangażowanych jest 707 księży diecezjalnych i 137 – zakonnych. Diecezja opolska dotychczas kierowali Franciszek Jop (1972–1976), a po jego śmierci bp Alfons Nossol (1976–2009). Obecnie od 2009 roku diecezją kieruje bp Andrzej Czaja. <br /> W 1994 roku powstał w Opolu z Wydziałem Teologicznym, w którego struktury weszło również Wyższe Seminarium Duchowne, które z dniem 15 VIII 1997 r. przeniesione zostało z Nysy do Opola. W latach 2002 – 2005 obradował w diecezji I Synod Diecezji Opolskiej. Na terenie diecezji znajduje się Góra św. Anny oraz Sanktuarium św. Jacka w Kamieniu Śląskim. W 1994 roku powstał Wydział Teologiczny wchodzący w skład państwowego uniwersytetu, z tej racji w 1997 roku z Nysy do Opola zostało przeniesione Seminarium Duchowne, w którym studiują zarówno klerycy z diecezji opolskiej, jak i gliwickiej. W seminarium duchownym studiuje 73 alumnów, którzy studia filozoficzne i teologiczne odbywają na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Opolskiego. <br /> Diecezja posiada diecezjalne radio &quot;Góra św. Anny” - aktualna nazwa: Radio PLUS Opole. Diecezja posiada własne wydawnictwo i drukarnię św. Krzyża, a na terenie diecezji kolportowany jest Gość Niedzielny (tzw. wersja opolska).<br /> Caritas Diecezji Opolskiej uruchomił Centrum Opieki Paliatywnej w ramach, którego działa: Hospicjum Stacjonarne; Oddział Medycyny Paliatywnej; Poradnia Opieki Paliatywnej; Zakład Opiekuńczo-Leczniczy dla Pacjentów w Stanie Wegetatywno-Apalicznym. Ponadto Caritas prowadzi Warsztaty Terapii Zajęciowej; Ośrodek Formacyjno-Rehabilitacyjno-Wypoczynkowy „Skowronek” oraz Centrum Rehabilitacji dla Dzieci z Porażeniem Mózgowym im. Ks. Bpa Józefa Nathana. W Kamieniu Ślaskim otwarto zespół Turystyczno-Wypoczynkowo-Rehabilitacyjny &lt;ref&gt;Rocznik Diecezji Opolskiej 2006, s. 48-54&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ===Diecezja gliwicka===<br /> <br /> Przy tworzeniu diecezji papież Jan Paweł II kierował się ideą „ aby w każdej diecezji istota Kościoła stała się bardzo przejrzysta, a także by biskup mógł stosownie i skutecznie wypełniać wszystkie swoje obowiązki, jak tego coraz bardziej wymagają potrzeby religijne, duchowe i moralne oraz zmiany społeczne i kulturalne, dokonujące się w dzisiejszych czasach.”<br /> Utworzenie diecezji dokonało się poprzez terytorialne wydzielenie jej z Diecezji Opolskiej i przyłączenie dodatkowo pięciu dekanatów z Diecezji Katowickiej. Do diecezji gliwickiej włączono także miejscowość Herby Polskie z Diecezji Częstochowskiej. Te trzy diecezje tworzą dziś metropolię górnośląską z abpem metropolitą Wiktorem Skworcem na czele. Na mocy breve apostolskiego z 7 października 1993 patronami nowej diecezji zostali święci Piotr i Paweł – równocześnie są oni patronami gliwickiej katedry; NMP Matka Sprawiedliwości i Miłości Społecznej oraz święta Anna. Pierwszym biskupem na mocy tej samej bulli mianowany został ks. bp Jan Wieczorek.<br /> W chwili utworzenia diecezji, liczyła ona 18 dekanatów – 147 parafii. Wśród nich do największych należą dekanaty gliwickie i bytomskie. Na terenie Gliwic znajduje się również parafia obrządku ormiańskiego przy kościele św. Trójcy oraz parafia wojskowa św. Barbary. Na terenie diecezji swoje placówki posiada obecnie 11 zakonów i zgromadzeń zakonnych - męskich oraz 18 zakonów i zgromadzeń zakonnych – żeńskich <br /> Na siedzibę kurii zostały wybrany dawny gmach konwiktu biskupiego „Albertinum”&lt;ref&gt;Bonczol, Stosunki wyznaniowe, s. 535-541&lt;/ref&gt;. <br /> Od 29 grudnia 2011 roku diecezją biskup Jan Kopiec, dotychczasowy biskup pomocniczy diecezji opolskiej i jest po biskupie Janie Wieczorku (1992-2011) drugim biskupem gliwickim. Ingres do katedry Św. Apostołów Piotra i Pawła w Gliwicach odbył się 28 stycznia 2012 roku. <br /> Diecezja gliwicka obejmuje obszar 2 250 km2, z którego 60,6 proc. należało wcześniej do diecezji opolskiej, a 39,4 proc. do diecezji katowickiej. Według danych z 2010 roku diecezję zamieszkuje 714 855 mieszkańców, w tym 637 584 katolików. Stanowiło to około 89 proc. ogółu ludności diecezji.<br /> <br /> <br /> Diecezja gliwicka, statystyka (stan 2013 r.)<br /> {|class=&quot;wikitable&quot;<br /> |Liczba mieszkańców <br /> |style=&quot;text-align:right&quot;|697 753<br /> |-<br /> |Liczba wiernych<br /> |style=&quot;text-align:right&quot;|636 195<br /> |-<br /> |Dekanaty<br /> |style=&quot;text-align:right&quot;|18<br /> |-<br /> |Parafie<br /> |style=&quot;text-align:right&quot;|155<br /> |-<br /> |Kościoły parafialne<br /> |style=&quot;text-align:right&quot;|155<br /> |-<br /> |Kościoły filialne<br /> |style=&quot;text-align:right&quot;|21<br /> |-<br /> |Kościoły w budowie<br /> |style=&quot;text-align:right&quot;|3<br /> |-<br /> |Kaplice publiczne i półpubliczne <br /> |style=&quot;text-align:right&quot;|56<br /> |-<br /> |Księża diecezjalni <br /> |style=&quot;text-align:right&quot;|388<br /> |-<br /> |Duchowieństwo zakonne<br /> |style=&quot;text-align:right&quot;|153<br /> |-<br /> |Zgromadzenia zakonne, żeńskie<br /> |style=&quot;text-align:right&quot;|38<br /> |-<br /> |Siostry zakonne<br /> |style=&quot;text-align:right&quot;|210<br /> |}<br /> <br /> Po powstaniu wydziału teologicznego w uniwersytecie opolskim i klerycy przygotowujący się do kapłaństwa a pochodzący z diecezji gliwickiej ( 54) mieszkają w Wyższym Międzydiecezjalnym Seminarium Duchownym w Opolu, a swoje studia teologiczne odbywają na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Opolskiego.<br /> Głównym sanktuarium diecezji są Rudy Raciborskie, gdzie znajduje się obraz Matki Bożej Pokornej. <br /> Działalność charytatywną w diecezji gliwickiej realizuje Caritas Diecezji Gliwickiej, powołana do życia 9 lipca 1992 roku. Caritas Diecezji Gliwickiej prowadzi 18 stacji Stacji Opieki. Jednym z najbardziej znanych jest Ośrodek Rehabilitacyjno – Edukacyjny dla Dzieci i Młodzieży w Rusinowicach, Dom Pomocy Społecznej w Wiśniczach, Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej. Ponadto w zakres działalności Caritas wchodzą warsztaty terapii zajęciowej, kuchnie, jadłodajnie oraz świetlice środowiskowe.<br /> Na terenie diecezji działa od 1994 roku Katolickie Centrum Edukacji Młodzieży KANA. Podnosi kwalifikacje zawodowe wielu tysięcy młodych ludzi, których nie stać na odpłatne szkolenia&lt;ref&gt;Rocznik Diecezji Gliwickiej 2010, s. 36-41&lt;/ref&gt; . Młodzież pozaszkolna stoi w centrum zainteresowania Centrum Kształcenia i Dialogu „Theotokos” prowadzonego przez jezuitów. Natomiast Centrum Informatyki Diecezji Gliwickiej zajmuję się prowadzeniem Centrum zajmuje się m.in. obsługą kościelnego sprzętu komputerowego i oprogramowania, koordynowaniem prac zespołów, które tworzą nowe oprogramowania służące celom religijnym. Prowadzi też stronę www diecezji gliwickiej. W Gliwicach opracowano bazę danych dla kurii, obecnie wykorzystywaną w kilku diecezjach polskich.<br /> <br /> <br /> Autor: [[ks.prof.dr hab. Jerzy Myszor]]<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Piotr Libera, Prawno-organizacyjne aspekty utworzenia metropolii katowickiej, [w:] Metropolia Katowicko-Górnośląska. [...], red. W. Świątkiewicz, J. Wycisło, Katowice 1994, s. 22-29.<br /> #Jan Paweł II, Bulla „Totus Tuus Poloniae populus”, Wiadomości Archidiecezjalne (katowickie) 1992, nr 6, s. 233-244,<br /> #J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999, s. 599-602.<br /> #[http://www.episkopat.pl/diecezje/dane_diecezji/9.1,diecezja.html Diecezja gliwicka](dostęp 2.10.2013) <br /> #[http://www.episkopat.pl/diecezje/dane_diecezji/21.1,diecezja.html Diecezja opolska] (dostęp 2.10.2013) <br /> #[http://www.kuria.gliwice.pl/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=75&amp;Itemid=475 Diecezja gliwicka]<br /> #Informator Diecezjalny Diecezji Gliwickiej 1993; <br /> #Rocznik Diecezji Gliwickiej 2006, 2010.<br /> #Rocznik diecezjalny Diecezji Gliwickiej 1992<br /> #Biskup gliwicki Jan Wieczorek o swojej diecezji, [w:] Leksykon Kościoła Katolickiego w Polsce, red. M. Igielski, Warszawa 2003, s. 55. <br /> #Wiadomości KAI (25 III 2012).<br /> #J. Kopiec, Diecezja Gliwicka: dzieje i współczesność, Gliwice 1999.<br /> #Józef Bonczol, Stosunki wyznaniowe, [w:] Historia Gliwic, pr. zb. Pod red. Jana Drabiny, Gliwice 1995, s. 525-539.<br /> <br /> == Przypisy ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/1226 &quot;Gość Niedzielny&quot;. Tygodnik dla Ludu Katolickiego Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego 1923-1925]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Archidiecezja_katowicka&diff=2498 2014-12-08T06:55:26Z

<p>Kaczmarekr: /* Źródła on-line */</p> <hr /> <div>[[Kategoria:Wyznania i religie]]<br /> [[Kategoria:Historia]]<br /> <br /> ==Archi(diecezja) katowicka==<br /> <br /> ===Terytorium i ludność===<br /> [[Plik:Katedra-Chrystusa-Króla-w-Katowicach.png|200px|thumb|right|Katedra Chrystusa Króla w Katowicach]]<br /> <br /> Po zakończeniu [[Pierwsza wojna światowa|I wojny światowej]] mieszkańcy [[Górny Śląsk|Górnego Śląska]] w [[Plebiscyt|plebiscycie]] mieli zadecydować o przynależności politycznej swego regionu. Wyniki plebiscytu i ich zakwestionowanie przez [[Powstania śląskie|III powstanie śląskie]] stały się podstawą do ostatecznego podziału Górnego Śląska, dokonanego przez [[Konferencja Ambasadorów|Konferencję Ambasadorów]] 20 października 1921 roku. Problemy narodowościowe miało rozwiązać specjalne porozumienie tzw. [[Konwencja genewska|konwencja genewska]] podpisana 15 maja 1922 roku. Formalna zmiana przynależności państwem spornych terenów nastąpiła 15 czerwca 1922 roku&lt;ref&gt;E. Długajczyk, Podział Górnego Śląska w 1922 roku, Katowice 2002, s. 14-15&lt;/ref&gt;.<br /> Na mocy dekretu papieża Piusa XI &quot;Sanctissimus Dominus noster&quot; z dnia 7 listopada 1922 roku przydzielona Polsce część Górnego Śląska, podlegająca kościelnie biskupowi wrocławskiemu, miała stanowić samoistną i zależną &quot;bezpośrednio od Stolicy Apostolskiej administraturę&quot;. Jej kierownictwo Stolica Apostolska powierzyła salezjaninowi pochodzącemu ze Śląska, ale wychowanemu w Turynie - ks. [[August Hlond|Augustowi Hlondowi]]. Do pełnego usamodzielnia tej części Śląska pod względem kościelnym doszło w wyniku porozumienia Stolicy Apostolskiej i Państwa Polskiego na gruncie konkordatu z 1925 roku. Nowa jednostka organizacyjna Kościoła, katolicka - diecezja katowicka zwana również śląską, powołana została do życia bullą papieża Piusa XI “Vixdum Poloniae unitas&quot; z 28 października 1925 roku i weszła jako sufragania w skład metropolii krakowskiej. Okoliczności powstania diecezji katowickiej wskazują na ścisły związek problemów kościelnych z aspiracjami narodowymi i politycznymi regionu śląskiego, który stał się częścią składową odrodzonej Rzeczypospolitej Polskiej&lt;ref&gt;W. Musialik, Postawa duchowieństwa górnośląskiego w okresie plebiscytu, [w:] Rola i miejsce Górnego Śląska w Drugiej Rzeczypospolitej. Materiały z sesji naukowej [...], red. M. W. Wanatowicz, Bytom-Katowice 1995, s. 264-269&lt;/ref&gt;.<br /> Jej obszar powstał z połączenia dwóch różniących się geograficznie i historycznie części: dawnego [[Wikariat generalny w Cieszynie|Wikariatu Cieszyńskiego]] (do końca I wojny światowej był częścią Austro-Węgier) oraz Górnego Śląska, który od 1742 roku należał do Prus.<br /> Granice diecezji, liczącej 4225 km kw., pokrywały się prawie w całości z granicami województwa śląskiego. W 1938 roku, na krótko, biskupowi katowickiemu przekazano pod zarząd jeszcze jeden fragment diecezji wrocławskiej, leżącej na terytorium Czechosłowacji, tzw. [[Zaolzie]], w sumie trzy dekanaty: [[Dekanat frysztacki|Frysztat]], [[Dekanat jabłonkowski|Jabłonków]] i [[Dekanat karwiński|Karwina]]. Dodatkowo 13 stycznia 1939 roku bp [[Stanisław Adamski]] przejął zarząd nad skrawkiem [[Diecezja nitrzańska|diecezji nitrzańskiej]] w okręgu czadeckim ( dwie parafie: Czerne i Skalite). Z dniem 1 stycznia 1940 roku Zaolzie powróciło pod jurysdykcję biskupa wrocławskiego&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999, s. 87-93&lt;/ref&gt;.<br /> W 1992 roku po kilku latach przygotowań, papież Jan Paweł II bullą „Totus Tuus Poloniae Populus” z dnia 25 marca 1992 roku dokonał reorganizacji terytorialnej Kościoła w Polsce. Powstało 13 nowych diecezji, w tym [[Diecezja gliwicka|gliwicka]] i [[Diecezja bielsko-żywiecka|bielsko-żywiecka]], które przejęły niektóre dekanaty należące do diecezji katowickiej.<br /> Diecezja katowicka została podniesiona do rangi archidiecezji i wraz z diecezjami gliwicką i [[Diecezja opolska|opolską]], stanowi metropolię katowicką (zwaną też [[Metropolia górnośląska|metropolią górnośląską]]). Głównymi patronami archidiecezji są [[Matka Boża Piekarska]] oraz [[św. Jacek]]&lt;ref&gt;J. Myszor, Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2010, s. 97&lt;/ref&gt;.<br /> W latach 1925- 1954 głównym kościołem diecezji (katedra) był [[Kościół św. Piotra i Pawła w Katowicach|kościół p.w. św. Piotra i Pawła w Katowicach]], a po ukończeniu budowy, jego rolę przejęła budowana od 1930 roku [[Katedra Chrystusa Króla w Katowicach|katedra p. w. Chrystusa Króla w Katowicach]], poświęcona 30 października 1955 roku przez biskupa [[Zdzisław Goliński|Zdzisława Golińskiego]]&lt;ref&gt;J. Myszor, Duszpasterstwo w katedrze Chrystusa Króla i parafii katedralnej, [w:] Katedra Chrystusa Króla w Katowicach, pod red. S. Puchały i A. Liskowackiej, Katowice 2000, s. 131-137&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ===Katolicy, sieć dekanalna===<br /> <br /> Nowa diecezja w 1925 roku liczyła ok. 915 tyś. wiernych, w 1938 - 1305 tys., 1986 - 2357 tys. wiernych. Statystyka diecezji katowickiej z 1938 roku podaje, że na terenie diecezji przebywało także 111 grekokatolików, 67685 ewangelików, 19124 Żydów, 53 prawosławnych, 1401 członków innych wyznań oraz 399 ateistów. Dane statystyczne z 1927 roku wykazują, że na Górnym Śląsku wśród wyznań protestanckich najliczniej był reprezentowany [[Kościół ewangelicko-augsburski i helweckiego wyznania|Kościół Ewangelicko-Augsburski i Helweckiego Wyznania]]. Większość z nich przyznawała się do narodowości niemieckiej. Na Górnym Śląsku mieszkało ok. 61 tys. jego członków, czyli 6,2% ogółu mieszkańców, na Śląsku Cieszyńskim 45 tys. -32% ogółu mieszkańców. Prócz tego największego Kościoła ewangelickiego, w górnośląskiej części województwa śląskiego istniał [[Kościół ewangelicko-unijny|Ewangelicki Kościół Unijny]] (część Kościoła staropruskiej unii ewangelickiej; wynik zjednoczenia wyznań kalwińskiego i luterskiego). Poza tymi Kościołami na Śląsku funkcjonował [[Żydowski Związek na Śląsku|Żydowski Związek]] w postaci niezależnych od siebie gmin synagogalnych oraz kilka mniejszych grup wyznaniowych i sekt&lt;ref&gt;J. Myszor, Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2010, s. 47&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Na Górnym Śląsku na początku lat trzydziestych XX wieku żyło ponad 100 tys. ludzi używających języka niemieckiego. W duszpasterstwie władze diecezji katowickiej zakładały jednak, że w diecezji istnieje, większe niż podawały państwowe statystyki, zapotrzebowanie na język niemiecki. Według obliczeń kurialnych w 1933 roku diecezja liczyła 1195 395 katolików, z tego 149153 byli to katolicy narodowości niemieckiej, czyli 12,4%, co by oznaczało, że różnica między danymi państwowymi a kościelnymi wynosiła ok. 5%. Mieli oni możliwość uczestniczenia we mszach św. i nabożeństwach sprawowanych w języku niemieckim. Liczba Niemców w diecezji w okresie dwudziestolecia międzywojennego systematycznie cofała się (spowodowane to było licznymi wyjazdami do Niemiec). Znaczna część ludności narodowości niemieckiej została wysiedlona po zakończeniu [[Druga wojna światowa|II wojny światowej]]. <br /> W chwili tworzenia diecezji katowickiej, jej strukturę terytorialną tworzyło 18 dekanatów i 179 parafii i stacji duszpasterskich. Bardzo szybko przybywało nowych kościołów i parafii. W minionym okresie kilkakrotnie dochodziło do podziału diecezji na nowe dekanaty&lt;ref&gt; J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999, s. 93-95&lt;/ref&gt;. Jeszcze za rządów wikariusza kapitulnego J. Piskorza, 13 V 1955 r. powołano do życia 8 nowych dekanatów, przez co ich liczba wzrosła do 27. W 1958 r. dokonany został nowy podział dekanatów - przybyło 5. W 1988 roku diecezja katowicka składała się z 42 dekanatów, 398 parafii, przy 2,5 mln liczbie wiernych. W 1992 roku w wyniku nowego podziału administracyjnego Kościoła w Polsce uszczuplone zostało terytorium diecezji katowickiej: diecezji gliwickiej przekazano 6 dekanatów (200 tys. wiernych), a diecezji bielsko-żywieckiej – 8 dekanatów (350 tys. wiernych). W skład nowo ukształtowanej archidiecezji wchodzą 34 dekanaty podzielone na 319 parafii (stan 2013). Obecnie archidiecezję katowicką zamieszkuje ok. 1496 tys. mieszkańców, w tym ok. 1400 tys. deklaruje się jako katolicy. <br /> W latach 1945-1956 w diecezji, mimo wielkich przeszkód czynionych przez władze polityczne i administracyjne, zostało wybudowanych 28 nowych kościołów, niektóre tylko w formie tymczasowych kaplic. Wiele obiektów sakralnych zostało mocno uszkodzonych podczas działań wojennych, a kilka drewnianych kościołów całkowicie spłonęło. W latach 1945-1989, mimo szczególnie niesprzyjających warunków politycznych, wybudowano ponad 150 nowych kościołów. Następnych kilkadziesiąt powstało po 1989 roku&lt;ref&gt;W. Skworc, Budownictwo kościołów w diecezji katowickiej w latach 1945-1989, Katowice 1996, s. 112&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ===Biskupi diecezjalni i biskupi pomocniczy===<br /> [[Plik:Ks.Emil Szramek.png|200px|thumb|right|Bł. ks.Emil Szramek]]<br /> [[Plik:Prymas-August-Hlond.png|200px|thumb|right|Prymas August Hlond]]<br /> [[Plik:Matka Boska Piekarska.png|200px|thumb|right|Obraz Matki Boskiej Piekarskiej]]<br /> Administracją Apostolską Śląska Polskiego, powołaną do życia w listopadzie 1922 roku kierował ks. August Hlond. Po utworzeniu diecezji katowickiej (śląskiej) został jej pierwszym biskupem. Po jego przejściu na stolicę prymasowską w Gnieźnie (1926 rok), ordynariuszem katowickim został pochodzący z diecezji poznańskiej ks. [[Arkadiusz Lisiecki]]. Rządził diecezją tylko cztery lata. Po jego śmierci, w 1930 roku, kolejnym rządcą diecezji został ks. Stanisław Adamski (również z Poznania). Swój urząd sprawował długo, bo aż 37 lat, z tym jednak, że w 1950 r. ze względu na stan zdrowia, otrzymał biskupa koadiutora w osobie ks. [[Herbert Bednorz|Herberta Bednorza]]. Kierował on diecezją wpierw jako biskup koadiutor, a po śmierci bpa Stanisława Adamskiego (12 XI 1967) jako samodzielny biskup. W 1985 roku przeszedł na emeryturę, a piątym ordynariuszem katowickim został ks. dr [[Damian Zimoń]] (od 1992 roku arcybiskup metropolita). Po przejściu na emeryturę, jego następcą został 20 października 2011 roku ks. dr [[Wiktor Skworc]]. <br /> Przez kilka lat swego istnienia diecezją kierował tylko jeden biskup, który w 1935 roku otrzymał biskupa pomocniczego (sufragana) – [[Teofil Bromboszcz|Teofila Bromboszcza]] (1934-1937). Po nim biskupami pomocniczymi byli: bp [[Juliusz Bieniek]] (1937-1978) , bp [[Józef Kurpas]] (1963-1992) , bp [[Czesław Domin]] (1970-1992) , bp [[Janusz Zimniak]] (1980-1992) , bp [[Gerard Bernacki]] (1988-2012) , bp [[Piotr Libera]] (1996-1998), bp [[Stefan Cichy]] (1998-2005) oraz bp [[Józef Kupny]] (2005-2013)&lt;ref&gt;J. Myszor, Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2010, s. 50-56&lt;/ref&gt;.<br /> Podczas okupacji, gdy biskupi zostali internowani, a następnie wygnani, diecezją kierował w randze wikariusza generalnego za zgodą ordynariusza wpierw ks. [[Franciszek Strzyż]], a po jego śmierci, ks. [[Franciszek Woźnica]]. W 1952 roku na tle sporu o katechizację w szkole, biskupi katowiccy ponownie zostali wygnani z diecezji, a na ich miejsce kapituła katedralna pod przymusem wybrała posłusznych władzom komunistycznym wikariuszy kapitulnych: ks. [[Filip Bednorz|Filipa Bednorza]], a po jego śmierci ks. [[Jan Piskorz|Jana Piskorza]] (wybrany 13 stycznia 1954 roku).<br /> <br /> ===Duchowieństwo diecezjalne===<br /> <br /> Duchowieństwo powstałej w 1925 roku diecezji rekrutowało się z kleru wrocławskiego, wychowanego i wykształconego w seminariach duchownych we Wrocławiu i Widnawie. Po plebiscycie, wobec perspektywy powstania w polskiej części Śląska nowej diecezji, część księży postanowiła pozostać po stronie niemieckiej, gdy tymczasem inna grupa przeniosła się na stronę polską w obawie przed prześladowaniami za swoje przekonania narodowe. <br /> Diecezja rozpoczynała swe istnienie mając do dyspozycji ok. 300 księży. Spośród nich: 64 uważało się za Niemców, a 4 z nich posiadało obywatelstwo niemieckie. W 1922 roku Administrator Apostolski ks. August Hlond przyjął również do pracy w diecezji grupę księży z innych diecezji, w tym kilku spoza granic odrodzonej Polski. Problemy narodowościowe diecezji katowickiej oraz brak odpowiedniej liczby wykładowców z zakresu teologii skłoniły bpa Augusta Hlonda do podjęcia decyzji o założeniu seminarium duchownego w Krakowie, mimo że papież Pius XI doradzał założenie seminarium w Katowicach. W okresie międzywojennym na jednego duchownego przypadło w diecezji 3385 wiernych. W tym okresie śląskie seminarium duchowne w Krakowie cieszyło się napływem dużej liczby kandydatów do kapłaństwa; w seminarium duchownym w Krakowie kształciło się w 1935 roku 159 alumnów&lt;ref&gt;M. Zyzak, Dzieje Wyższego Śląskiego Seminarium Duchownego po II wojnie światowej, [w:] Wyższe Śląskie Seminarium Duchowne 1924-2004, Katowice 2004, s. 51-78&lt;/ref&gt;.<br /> W 1939 roku diecezja katowicka liczyła ok. 500 księży. Ponadto w diecezji zatrudnionych było w duszpasterstwie lub tylko przebywało na jej terenie 65 zakonników. W okresie między wrześniem 1939 a styczniem 1940 roku do opuszczenia diecezji zmuszonych zostało 31 księży, których przyjęły sąsiednie diecezje: archidiecezja krakowska, tarnowska, kielecka, częstochowska oraz sandomierska. W wojsku polskim jako kapelani służyło 24 księży wywodzących się z diecezji katowickiej, 10 z nich zostało zmobilizowanych w ostatnich dniach sierpnia 1939 roku i podzieliło losy swoich jednostek wojskowych. W czasie II wojny światowej do służby w niemieckim wojsku zostało powołanych z terenu diecezji katowickiej ponad 50 księży diecezjalnych i 22 zakonników. W czasie okupacji duchowieństwo katowickie spotkały liczne represje. Najczęstszymi powodami prześladowań był udział księży w powstaniach śląskich i plebiscycie, wybitne zasługi dla kultury polskiej w okresie międzywojennym, działalność podziemna w nielegalnym ruchu charytatywnym i zbrojnym ruchu oporu AK, szczególne zasługi dla duszpasterstwa, czy też niestosowanie się do zakazów władz okupacyjnych w zakresie duszpasterstwa. W sumie 157 księży zostało dotkniętych różnego rodzaju represjami (45 księży i kleryków poniosło śmierć). Dwóch duchownych zmęczonych w obozach koncentracyjnych zostało ogłoszonych w 1999 roku błogosławionymi: ks. [[Emil Szramek]] i ks. [[Józef Czempiel]]&lt;ref&gt;J. Myszor, Stosunki Kościół - państwo okupacyjne w diecezji katowickiej 1939 -1945, Katowice 1992, 2 wyd. 2010 s. 158-181; H. Olszar, Straty śląskiego duchowieństwa wojskowego i cywilnego (1939-1945). Przyczynek do strat inteligencji śląskiej, [w:] Wojskowa służba śląskich duchownych 1918–1980, pod red. Z. Kapały i J. Myszora, Katowice 1999, s. 138–148&lt;/ref&gt;.<br /> Po zakończeniu wojny, więzienia, obozy koncentracyjne, wyroki śmierci, ale także migracja duchownych (kapelani w wojsku na Zachodzie) oraz naturalne zgony spowodowały poważne zmniejszenie się liczby duchowieństwa. W 1947 roku liczba księży spadła z 570 w 1940 roku do 540 w 1947. Pewna, bliżej nieokreślona liczba duchownych związana z duszpasterstwem wojskowym pozostała na Zachodzie i z powodów politycznych nie wyrażała ochoty na powrót. W pierwszych dniach po zakończeniu okupacji, diecezja przyjęła duszpasterstwa na okres przejściowy lub stały kilkunastu księży obcych diecezji&lt;ref&gt;J. Krętosz, Duchowieństwo Archidiecezji Lwowskiej na terenie Diecezji Katowickiej po 1945 r. SSHT 2004, t. 37, z. 2, s. 203-219&lt;/ref&gt;.<br /> Ówczesne władze usiłowały także podzielić wewnętrznie duchowieństwo przez propagowanie tzw. [[Ruch księży patriotów|ruchu księży patriotów]]. Do tego ruchu koncesjonowanego przez władze polityczne Polski Ludowej włączyło się czynnie ok . 20-30 duchownych. Część z nich została wykorzystana przez władze bezpieczeństwa jako tzw. tajni informatorzy&lt;ref&gt;J. Żurek, Ruch „księży patriotów” w województwie katowickim w latach 1949-1956, Warszawa-Katowice 2008, s. 335&lt;/ref&gt;.<br /> Po wojnie liczba duchownych systematycznie wzrastała. Aż do 1980 roku śląskie seminarium mieściło się w Krakowie. Od czasu usunięcia Wydziału Teologicznego z Uniwersytetu Jagiellońskiego, klerycy odbywali studia teologiczne w ramach studium domowego. Dzięki staraniom bpa H. Bednorza 3 listopada 1980 roku siedziba [[Wyższe Śląskie Seminarium Duchowne w Katowicach|Wyższego Śląskiego Seminarium Duchownego]] z Krakowa została przeniesiona do Katowic i znalazła miejsce w gmachu dawnego gimnazjum św. Jacka przy ul. Wita Stwosza. Obecnie alumni studiują na [[Wydział Teologiczny Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach|Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach]] powstałym w 2001 roku, a formację duchową otrzymują w seminarium duchownym&lt;ref&gt;W. Myszor, Wyższe Śląskie Seminarium Duchowne i Wydział Teologiczny Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, [w:] Wyższe Śląskie Seminarium Duchowne 1924-2004, Katowice 2004, s. 79-86&lt;/ref&gt;.<br /> Duchowieństwo diecezji katowickiej liczy dziś prawie 1078 księży. Kilkudziesięciu z nich pracuje na misjach oraz w krajach, gdzie brakuje miejscowych duchownych. W 1997 roku oddano do użytku [[Dom Księży Emerytów]]. Biskupa diecezjalnego w kierowaniu Kościołem lokalnym wspierają liczne wydziały kurialne i instytucje odpowiedzialne za poszczególne sektory życia duszpasterskiego.<br /> <br /> ===Zakony i zgromadzenia===<br /> <br /> Na terenie diecezji katowickiej powstało również wiele domów zakonnych męskich i żeńskich. Z chwilą powstania diecezji katowickiej, na jej terenie znalazły się niektóre stare zakony i zgromadzenia: franciszkanie, bonifratrzy i jezuici lub przybyły nowe: kamilianie, oblaci, salezjanie i werbiści. Bonifratrzy w okresie międzywojennym posiadali na terenie diecezji katowickiej dwa ośrodki: w [[Cieszyn|Cieszynie]] (zał. 1694) i w [[Bogucice|Bogucicach]] (zał. 1874); zajmowali się opieką przede wszystkim chorymi w szpitalach przez siebie założonych. W 1902 roku [[Panewniki|Panewnikach]] w pobliżu Katowic osiedlili się franciszkanie, którzy doprowadzili do powstania największego założenia klasztornego na Górnym Śląsku&lt;ref&gt;Schematyzm archidiecezji katowickiej 2013, s. 573-579&lt;/ref&gt;.<br /> Po zakończeniu II wojny światowej obecność męskich zgromadzeń zakonnych w zasadzie nie uległa większym zmianom. Zmienił się natomiast charakter ich obecności w diecezji. Po likwidacji Niższych Seminariów Duchownych, większość zakonów i zgromadzeń zakonnych zajęła się duszpasterstwem parafialnym. Utrzymało się tylko Wyższe Seminarium Duchowne Ojców Franciszkanów w Katowicach Panewnikach. Po reorganizacji diecezji i powstaniu metropolii górnośląskiej, zakony i zgromadzenia zakonne zajmują się głównie duszpasterstwem parafialnym: franciszkanie (6 parafii), oblaci (1), salezjanie (3), salwatorianie (2) werbiści (1), dominikanie (1)&lt;ref&gt;Ch. Kurek, Działalność zakonów i zgromadzeń zakonnych męskich na terenie diecezji katowickiej w latach 1925-1973, Nasza Przeszłość 44 (1975), s. 185-208; Schematyzm archidiecezji katowickiej 2013, s. 573-579&lt;/ref&gt;.<br /> W spuściźnie po diecezji wrocławskiej diecezja katowicka przejęła kilka żeńskich zgromadzeń zakonnych, z których najliczniejsze były dwa: boromeuszki i służebniczki. Pierwsze zostały sprowadzone do parafii górnośląskich przez duszpasterzy z uwagi na swoje zaangażowanie w służbie chorym w szpitalach oraz w ramach tzw. ambulatoryjnej opieki prowadzonej na terenie parafii. W 1923 roku boromeuszki na Śląsku posiadały trzy prowincję, w tym jedna obejmująca teren diecezji katowickiej, z domem macierzystym w Cieszynie. <br /> W chwili „otwarcia&quot;, na terenie diecezji katowickiej boromeuszki posiadały 52 placówki, w których przeciętnie pracowało na różnych stanowiskach (opiekunki chorych, pielęgniarki, opiekunki dzieci) od 5 do 15 sióstr. Najwięcej sióstr przebywało w domu macierzystym Cieszynie (80 sióstr, 33 nowicjuszki, 25 kandydatki). <br /> W 1939 roku dom prowincjalny z Cieszyna został przeniesiony do [[Rybnik|Rybnika]], a po zakończeniu wojny z dniem 1 lipca 1945 klasztor w [[Mikołów|Mikołowie]] stał się Domem Generalnym wydzielonej gałęzi ss. Boromeuszek. Drugim równie licznym zgromadzeniem żeńskim obecnym w diecezji katowickiej były służebniczki. Zajmowały się głównie prowadzeniem ochronek dla dzieci dla dzieci, ale również pracują jako pielęgniarki (Panewniki), pielęgniarki ambulatoryjne posługując osobom samotnym, starszym i potrzebującym pomocy medycznej. W 1928 roku na terenie w ówczesnej diecezji katowickiej służebniczki z gałęzi śląskiej (Leśnickiej) posiadały 30 placówek, z których najstarszym był dom w [[Skrzyszów|Skrzyszowie]]. Po zakończeniu wojny liczba placówek wynosiła 45, z tym, że zmianie uległ główny cel posługi. Z biegiem czasu, między innymi zgodnie z reformą oświaty forsowaną przez władze komunistyczne, siostry służebniczki pozbawiono wpływu na dzieci przez upaństwowienie wszystkich dotychczasowych ochronek prowadzonych przez siostry. <br /> Mniej placówek, chociaż równie zasłużone dla społeczności katolickiej, posiadały elżbietanki pracujące głównie w szpitalach (1928 – 7 placówek, 4 szpitale), jadwiżanki (5 placówek, w tym zakład wychowawczy w Bogucicach – 33 sióstr). Po reorganizacji sieci diecezjalnej i okrojeniu obszaru diecezji, w 1993 roku najwięcej placówek w archidiecezji katowickiej posiadają boromeuszki - 34 placówki, służebniczki - 30, elżbietanki - 14, jadwiżanki - 9. W sumie na terenie archidiecezji jest obecnie 30 zakonów, zgromadzeń i instytutów zakonnych oraz 2 zakony rycerskie. Większość z nich realizuje postawione sobie zadania w zgromadzeniach czynnych, angażując się w pracy o charakterze duszpasterskim jako katechetki. Prowadzą ochronki i sierocińce, kierują szpitalami lub wchodzą w skład personelu szpitalnego. Niektóre z nich z nich zajmują się kobietami zagrożonymi prostytucją, bezdomnością, prowadzą kuchnie dla bezdomnych, domy samotnej matki itp. Kontemplacyjne życie prowadzą siostry karmelitanki ([[Katowice]]) i wizytki (Rybnik)&lt;ref&gt;T. Kasperek, Rozwój i działalność żeńskich zgromadzeń zakonnych w diecezji katowickiej, Nasza Przeszłość 44 (1975), s. 209-228; Schematyzm archidiecezji katowickiej 2013, s. 579-594&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ===Duszpasterstwo===<br /> <br /> Duszpasterstwo diecezji katowickiej kontynuuje tradycje wrocławskie, jednocześnie wypracowało własne, które stały się odpowiedzią na nowe potrzeby wywołane zmianą przynależności politycznej tego regionu. Poza tradycyjnym podziałem najważniejszych obszarów duszpasterstwa: posługa sakramentalna, kaznodziejstwo i katechizacja oraz opieka społeczna (caritas) do specyficznych form duszpasterstwa jest zaangażowanie świeckich w bractwach, zgromadzeniach oraz ruchach kościelnych oraz ruch pielgrzymkowy ([[Bazylika Najświętszej Maryi Panny w Piekarach Śląskich|sanktuarium w Piekarach]]). <br /> Powstająca diecezja katowicka przejęła w spadku po diecezji wrocławskiej bardzo dobrze zorganizowaną sieć parafialnych stowarzyszeń o celach dewocyjnych i społeczno-kulturalnych. W 1934 roku staraniem bpa Stanisława Adamskiego nastąpiła centralizacja wszystkich stowarzyszeń społeczno-kulturalnych w diecezji w ramach [[Akcja Katolicka|Akcji Katolickiej]]. Natomiast bractwa i stowarzyszenia kościelne skupione zostały ramach [[Mija Wewnętrzna|Misji Wewnętrznej]]. Na specjalnych prawach funkcjonowały Związki Abstynenckie i Związek „Caritas”. Prawie 1/4 wiernych diecezji skupiona była w różnych organizacjach kościelnych. W 1950 roku władze polityczne doprowadziły do przejęcia ośrodków Caritas prowadzonych przez diecezję katowicka. Odtąd działalność charytatywna przeszła na poziom parafialny. Po wojnie, przez jakiś okres czasu, usiłowano w diecezji wskrzesić organizacje kościelne, ale po 1948 roku wskutek szykan, procesów i ostatecznie zakazu działalności wszystkie stowarzyszenia kościelne zawiesiły swoją działalność. Z biegiem lat świeccy katolicy zaczęli się zrzeszać w ramach coraz liczniej powstających ruchów kościelnych: [[Krucjata Wstrzemięźliwości]], [[Ruch Światło-Życie]], [[Ruch Dzieci Maryi]], [[Katolicka Odnowa w Duchu Świętym]], [[Legion Maryi]], [[Focolari]], [[Neokatechumenat]] i inne. Po 1989 roku możliwe stało się także zakładanie stowarzyszeń katolickich, takich jak: [[Akcja Katolicka]], czy [[Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży]]&lt;ref&gt;D. Bednarski, Bractwa pobożne, stowarzyszenia i ruchy kościelne w diecezji katowickiej (1945-1989), Katowice 2011&lt;/ref&gt;. Jeszcze czasach PRL-u specjalny status otrzymały: [[Duszpasterstwo Akademickie]], [[Duszpasterstwo Ludzi Pracy]], [[Duszpasterstwo Środowisk Twórczych]] oraz inne duszpasterstwa stanowe.<br /> Ważnymi wydarzeniami w powojennej historii diecezji katowickiej stały się: peregrynacja kopii obrazu Matki Bożej Jasnogórskiej w 1966 roku (właściwie to pielgrzymowała po parafiach sama rama, gdyż obraz został „aresztowany” w drodze do Katowic), Synod Diecezjalny, który odbywał się w latach 1972-1975, wizyta Ojca Świętego Jana Pawła II w Katowicach (20 czerwca 1983) oraz powstanie Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach (2000).<br /> W diecezji katowickiej funkcjonuje kilka sanktuariów, z których najbardziej znane są Piekary Śląskie. Co roku odbywają się tam pielgrzymki stanowe mężczyzn i młodzieńców oraz kobiet i dziewcząt. Przez wiele lat uczestniczył w nich jako metropolita krakowski kard. Karol Wojtyła. Diecezja posiada domy rekolekcyjne w [[Kokoszyce|Kokoszycach]] i [[Brenna|Brennej]], w których organizowane są liczne spotkania formacyjne oraz dni skupienia dla świeckich i duchownych.<br /> Dziełem charytatywnym zajmuje się Caritas Archidiecezji Katowickiej reaktywowana w 1989 roku. <br /> Znaczące miejsce w duszpasterstwie zajmują media katolickie związane z diecezją katowicką: tygodnik „[[Gość Niedzielny]]&quot; (powstał w 1925 roku), Księgarnia i Drukarnia św. Jacka (powołane do życia w 1925 roku), [[Radio eM|radio eM]] (diecezjalne radio funkcjonujące od 1994 roku), a także rozwijający się od kilku lat portal internetowy „Wiara.pl”.<br /> <br /> <br /> Autor:[[ ks.prof.dr hab. Jerzy Myszor]]<br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #Schematyzm archidiecezji katowickiej 2013.<br /> #E. Długajczyk, Podział Górnego Śląska w 1922 roku, Katowice 2002, s. 14-15.<br /> #W. Musialik, Postawa duchowieństwa górnośląskiego w okresie plebiscytu, [w:] Rola i miejsce Górnego Śląska w Drugiej Rzeczypospolitej. Materiały z sesji naukowej [...], red. M. W. Wanatowicz, Bytom-Katowice 1995, s. 264-269.<br /> #J. Myszor, Duszpasterstwo w katedrze Chrystusa Króla i parafii katedralnej, [w:] Katedra Chrystusa Króla w Katowicach, pod red. S. Puchały i A. Liskowackiej, Katowice 2000, s. 131-137. <br /> #J. Myszor, Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2010.<br /> #J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999, s. 93-95.<br /> #W. Skworc, Budownictwo kościołów w diecezji katowickiej w latach 1945-1989, Katowice 1996.<br /> #M. Zyzak, Dzieje Wyższego Śląskiego Seminarium Duchownego po II wojnie światowej, [w:] Wyższe Śląskie Seminarium Duchowne 1924-2004, Katowice 2004, s. 51-78.<br /> #J. Myszor, Stosunki Kościół - państwo okupacyjne w diecezji katowickiej 1939 -1945, Katowice 1992, 2 wyd. 2010.<br /> #H. Olszar, Straty śląskiego duchowieństwa wojskowego i cywilnego (1939-1945). Przyczynek do strat inteligencji śląskiej, [w:] Wojskowa służba śląskich duchownych 1918–1980, pod red. Z. Kapały i J. Myszora, Katowice 1999, s. 138–148.<br /> #J. Krętosz, Duchowieństwo Archidiecezji Lwowskiej na terenie Diecezji Katowickiej po 1945 r. SSHT 2004, t. 37, z. 2, s. 203-219. <br /> #J. Żurek, Ruch „księży patriotów” w województwie katowickim w latach 1949-1956, Warszawa-Katowice 2008.<br /> #W. Myszor, Wyższe Śląskie Seminarium Duchowne i Wydział Teologiczny Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, [w:] Wyższe Śląskie Seminarium Duchowne 1924-2004, Katowice 2004, s. 79-86.<br /> #Ch. Kurek, Działalność zakonów i zgromadzeń zakonnych męskich na terenie diecezji katowickiej w latach 1925-1973, Nasza Przeszłość 44 (1975), s. 185-208; Schematyzm archidiecezji katowickiej 2013, s. 573-579.<br /> #D. Bednarski, Bractwa pobożne, stowarzyszenia i ruchy kościelne w diecezji katowickiej (1945-1989), Katowice 2011.<br /> <br /> == Przypisy ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> ŚBC:<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/dlibra/doccontent?id=17585&amp;from=FBC Schematyzm Diecezji Śląskiej, Katowice 1927]<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/dlibra/publication?id=78477&amp;from=&amp;dirids=1&amp;tab=1&amp;lp=3&amp;QI= Rocznik Diecezji Śląskiej (Katowickiej), Katowice 1928-1932, 1938]<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/1226 &quot;Gość Niedzielny&quot;. Tygodnik dla Ludu Katolickiego Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Administracja_Apostolska_dla_%C5%9Al%C4%85ska_G%C3%B3rnego&diff=2497 2014-12-08T06:53:57Z

<p>Kaczmarekr: /* Źródła on-line */</p> <hr /> <div>[[Kategoria:Wyznania i religie]]<br /> [[Kategoria:Historia]]<br /> <br /> Obszar Górnego Śląska, który w 1922 roku wszedł w skład odrodzonej Rzeczypospolitej, w przeszłości, datowanej od państwa pierwszych Piastów, należał do dwóch stolic biskupich, wrocławskiej i krakowskiej. W wyniku wzrostu populacji ludności następował tutaj systematyczny rozwoju sieci parafialnej i dekanalnej. Zwłaszcza dwa z nich, dekanat bytomski i pszczyński, należały do diecezji krakowskiej i jednocześnie, przez kilka stuleci, wchodziły w skład państwa czeskiego, następnie austriackiego i wreszcie monarchii pruskiej. Scalenie obszaru górnośląskiego pod względem kościelnym nastąpiło definitywnie w 1821 roku na mocy bulli papieża Piusa VII De salute animarum. Tym sposobem cały Górny Śląsk na jedno stulecie został włączony do diecezji wrocławskiej&lt;ref&gt;F. Maroń, Rozwój sieci parafialnej w diecezji katowickiej aż do końca XV w., SSHT 1969, t. 2, s. 101-167; Tenże, Proces kształtowania wschodniej granicy biskupstwa wrocławskiego na tle wydarzeń politycznych przełomu XVIII i XIX wieku. Przyczynek do genezy ustaleń bulli „De salute animarum”, SSHT 1971, t. 4, s. 187-248&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Geneza==<br /> <br /> Problematyka górnośląska była obecna w kołach politycznych i kościelnych od momentu zakończenia wojny. Już 30 grudnia 1918 roku Centralna Rada Ludowa dla Śląska, mająca swoją siedzibę we Wrocławiu, podsunęła pomysł kard. Adolfowi Bertramowi utworzenia Delegatury książęco - biskupiej dla Górnego Śląska. Biskup wrocławski nie podjął tej inicjatywy uważając, że należy zaczekać na ostateczne rozstrzygnięcia graniczne. W zamyśle Rady chodziło o niedopuszczenie do utworzenia odrębnego biskupstwa oraz zdezorientowanie polskich sił politycznych&lt;ref&gt;F. Maroń, Historia diecezji katowickiej, „Nasza Przeszłość” 1975, t. 44, s. 10-11; J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999, s. 15-16&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Kwestia administracji kościelnej na Górnym Śląsku nabrała rozpędu po okresie Powstań śląskich oraz Plebiscytu górnośląskiego z 20 marca 1921 roku. Działania w tym względzie podjęły niemal jednocześnie obie strony konfliktu. Ze strony polskiej, 13 października 1921 roku, ks. Michał Lewek oraz Józef Rymer w imieniu Naczelnej Rady Ludowej wystosowali petycję do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego życząc sobie w imieniu „ludu śląskiego” i „kleru polskiego” jak najszybszego odłączenia spod jurysdykcji biskupa wrocławskiego i utworzenia oddzielnej, niezależnej Administracji Apostolskiej. Autorzy zamierzali wpłynąć na polską dyplomację w Watykanie i liczyli, że mimo nierozstrzygniętych kwestii granicznych, Stolica Apostolska uczyni wyjątek. Tak więc ks. Lewek oraz J. Rymer proponowali ominąć inne pośrednie formy administrowania tym terytorium. Jednak urzędnicy ministerialni skłaniali się bardziej ku Wikariatowi generalnemu, czyli formy rządów zależnych nadal od biskupstwa wrocławskiego&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 16&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Również kard. Bertram zaczął energicznie działać na rzecz pozostawienia ziem górnośląskich pod swoją jurysdykcją. 18 października 1921 roku wyjawił w rozmowie ks. Janowi Kapicy, iż zamierza ustanowić swojego delegata, księdza – Polaka, na tej części Górnego Śląska, która zostanie przydzielona Polsce. Kilka dni później, podczas kolejnego spotkania, 21 października, biskup wrocławski wręczył ks. Kapicy dekret nominacyjny na stanowisko delegata biskupiego. Stało się to w dzień po wyznaczeniu granic na spornym obszarze przez Radę Ambasadorów. Dokument zrównywał prawa delegata z uprawnieniami wikariusza generalnego, ale jednocześnie nie precyzował wielu kwestii w zakresie kompetencji ks. Kapicy. Sprawy te miały być rozstrzygnięte w przyszłości. Delegatura Biskupia na Śląsku obejmowała część górnośląską przyszłego województwa śląskiego z 111 pełnoprawnymi parafiami oraz 16 innymi jednostkami administracyjnymi Kościoła, czyli lokaliami i kuracjami&lt;ref&gt;Tamże, s. 17&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Początkowa reakcja kół polskich, zwłaszcza ks. Lewka i ks. Teodora Kubiny, była pozytywna. Zaakceptowali drogę do usamodzielnienia metodą małych kroków. Jednak dość szybko, końcem listopada 1921 roku, ks. Lewek ocenił utworzenie Delegatury jako zręczny wybieg kard. Bertrama. Ks. Kapica nie posiadał władzy w sprawach personalnych: mianowanie proboszczów, pozwolenia na budowę obiektów kościelnych, nakładanie kar. Dodatkowo Delegatura była niemal pozbawiona środków finansowych na prowadzenie bieżącej pracy administracyjno – biurowej. Utrata złudzeń w kwestii pomocy biskupa wrocławskiego do usamodzielnienia polskiego Śląska pod względem kościelnym sprawiła, że 27 lutego 1922 roku Naczelna Rada Ludowa powróciła do idei natychmiastowego odłączenia się spod jurysdykcji Wrocławia. Początkiem marca zostały opublikowane dwa memoriały przygotowane przez ks. Lewka i ks. Kubinę. Pierwszy z nich był przeznaczony dla delegacji polskiej w Genewie, a akcenty w nim położone dotyczyły okoliczności powstania Delegatury i braków kompetencyjnych samego księdza delegata. Drugi przesłano do Watykanu. Kładziono w nim nacisk na sprawy duszpasterskie, specyfikę regiony, jego znaczenie gospodarcze i aspekty społeczne. Niemniej oba teksty miały wywrzeć nacisk na gremia decydujące w sprawach śląskich, a jego skutkiem miało być powstanie diecezji śląskiej&lt;ref&gt;Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 8; J. Myszor, Historia…, s. 22-28&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Aktem prawnym przełomowym dla kolejnych etapów usamodzielniania się polskiego Śląska od diecezji wrocławskiej była Polsko – Niemiecka Konwencja Górnośląska zawarta w Genewie 15 maja 1922 roku. Artykuły 84 – 96 odnosiły się do mniejszości wyznaniowych gwarantując im ochronę. Kluczowy w tej kwestii był art. 93, ustępy 2 i 3, gdzie nakazano związkom wyznaniowym dostosowanie swych struktur do zmian wynikających z innej przynależności państwowej. Termin owego dostosowana upływał 1 lipca 1923 roku. Mimo że Kościół katolicki nie był obowiązany, to z pewnością sytuacja ta ułatwiła powołanie w kilka miesięcy później Administracji Apostolskiej dla Śląska Górnego&lt;ref&gt;A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929, s. 106-107&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Wizja zmian jakie rysowały się przed Kościołem na Górnym Śląsku w świetle Konwencji genewskiej i przejęcia jego części przez Polskę do 15 lipca 1922 roku, doprowadziła m.in. do korespondencji między pierwszym wojewodą śląskim Józefem Rymerem a biskupem wrocławskim kard. Bertramem. Ideą pierwszego listu wojewody było przekonanie kardynała do utworzenia samodzielnej diecezji lub przynajmniej wikariatu złożonych z części górnośląskiej i cieszyńskiej nowego województwa. Jako argumenty wysunął wolę mieszkańców województwa oraz, przede wszystkim, niemożność sprawowania funkcji duszpasterskich przez biskupa wrocławskiego wobec diecezjan na terenie Polski, której obywatelstwa nie posiadał. Kard. Bertram odrzucił argument braku obywatelstwa i powoływał się na przypadek rządu krajowego w Opawie, który takich trudności nie robił. Dodatkowo biskup dał do zrozumienia Rymerowi, iż o sprawach podziału diecezji i tworzenia nowych struktur nie będzie dyskutował z władzami samorządowymi, a jednocześnie był gotów na rozmowy w sprawie rozszerzenia i sprecyzowania kompetencji delegata biskupiego na Górnym Śląsku&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 32-34&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Stanowcze odpowiedzi kard. Bertrama i jednoczesna gotowość do rozmów na temat kompetencji ks. Kapicy świadczyły o chęci utrzymania Śląska polskiego w granicach diecezji wrocławskiej. Jednak sprawy przybrały inny obrót. Po przejęciu Górnego Śląska przez polską administrację państwową zaszło wiele faktów wyrażających chęć uniezależnienia tego terenu do Wrocławia. M.in. w sierpniu przybył na Śląsk marszałek Józef Piłsudski, który po powrocie do Warszawy na posiedzeniu Rady Gabinetowej proponował poczynić kroki w celu uniezależnienia górnośląskich polskich duchownych od biskupa wrocławskiego. Także uchwała powzięta podczas „Dnia Katolickiego” w Katowicach 10 września 1922 roku wzywała władze kościelne i państwowe „do rychłego utworzenia samodzielnej diecezji górnośląskiej”. Skoro jednak utrzymanie Delegatury było niemożliwe, co uświadomił sobie kard. Bertram, próbował przynajmniej podsunąć na stanowisko administratora własnego kandydata, czyli ks. Kapicę lub ks. Józefa Kubisa. Zdecydowanie zaś był przeciwny kandydaturze ks. Teodora Kubiny, mającego w oczach przedstawicieli Watykanu spore szanse na objęcie funkcji rządcy nowej jednostki kościelnej.<br /> <br /> Ostateczny wybór papieża Piusa XI padł na salezjanina, wówczas inspektora Inspektorii austriacko – węgiersko – niemieckiej, przebywającego w Wiedniu, ks. Augusta Hlonda. Podczas wizyty w Rzymie został zaproszony na audiencję, 7 listopada 1922 roku, podczas której Ojciec Święty wręczył mu dekret Sanctissimus Dominus noster powołujący do życia Administrację Apostolską dla Śląska Górnego oraz mianował go administratorem. Tym samym Kościół katolicki na Górnym Śląsku został wyłączony spod jurysdykcji Wrocławia i poddany bezpośrednio Stolicy Apostolskiej. Skromny ingres nowego rządcy Administracji Apostolskiej odbył się 17 grudnia 1922 roku, czyli nazajutrz po zabójstwie prezydenta Gabriela Narutowicza&lt;ref&gt;S. Kosiński, op. cit., s. 8-11&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Budowa struktury administracyjnej nowej jednostki Kościoła==<br /> <br /> Jak wspominał bp Józef Gawlina „trudne były początki”, a ksiądz administrator „nie miał ani mieszkania, ani biura, ani fachowych współpracowników”. Należało zatem wszystko zbudować od zera funkcjonując w ramach prawa państwa polskiego oraz autonomicznego województwa śląskiego. Pierwsze rozczarowanie nastąpiło dość szybko i dotyczyło pomocy finansowej dla nowo tworzonej Administracji. Jeszcze podczas wręczania nominacji w Watykanie, przedstawiciele rządu Rzeczypospolitej zapewnili ks. Hlonda o pomocy materialnej w celu zorganizowania nowej struktury. Jednak szybko władze centralne wycofały się z tego powołując się na memoriał NRL z 27 lutego 1922 roku, gdzie jego autorzy deklarowali pokrycie kosztów ze środków władz wojewódzkich. Stąd finansowanie Administracji Apostolskiej, wyłączając źródła kościelne, odbywało się z kasy samorządowej&lt;ref&gt;J. Gawlina, Ks. Prymas Hlond jako Biskup śląski, „Duszpasterz Polski Zagranicą” 1952, t. 3&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Budowę struktur administracyjnych rozpoczęto od powołania do życia kurii. Jej pomieszczenia w pierwszym etapie znajdowały w tymczasowym mieszkaniu narożnego domu przy ulicach Warszawskiej i Francuskiej. Ale przede wszystkim powołane do niej osoby nie miały doświadczenia urzędniczego. Pierwszym kanclerzem kurii został wyznaczony ks. Emil Szramek, który za namową ks. Hlonda i zgodą prymasa Edmunda Dalbora, wyjechał do Poznania w celu przyjrzenia się tamtejszej pracy kurialnej. Notariuszami zostali mianowani ks. Jan Jarczyk i ks. Stanisław Maśliński, a wikariuszem generalnym został ustanowiony ks. Teofil Bromboszcz, proboszcz z Ornontowic. Następnie, 5 stycznia 1923 roku, wybrano jedenastu księży do grona konsultorów diecezjalnych. Na ich czele stanął ks. Jan Kapica. I wreszcie 1 lutego ks. Hlond powołał do życia Sąd kościelny pierwszej instancji. Nad publikacją oficjalnych dokumentów kurialnych miał czuwać ks. Bromboszcz jako redaktor organu urzędowego „Rozporządzenia Administracji Apostolskiej”. Ich pierwszy numer ukazał się 6 marca 1923 roku&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 44 nn&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> O ile budowa struktur kurialnych była prowadzona od podstaw o tyle nowy administrator otrzymał pod swoją jurysdykcję sieć parafialną i dekanalną z czasów wrocławskich. Co ważne w skład terytorialny Administracji Apostolskiej nie wchodził obszar Śląska Cieszyńskiego. Zatem końcem 1922 roku były tutaj następujące dekanaty: dębieński, królewsko – hucki, lubliniecki, mikołowski, mysłowicki, pszczyński, pogrzebieński, tarnogórski, rudzki, wodzisławski i żorski. Już 1 marca 1923 roku ks. Hlond utworzył dekanat katowicki i piekarski, a w kwietniu następnego roku utworzył dekanat rybnicki, zniósł pogrzebieński, zamiast niego tworząc dekanat pszowski oraz dokonał pewnych korekt i reorganizacji w dekanatach: wodzisławskim, żorskim, mysłowickim i mikołowskim. Aktywność księdza administratora na tym polu sprawiła, że końcem 1924 roku na tym terytorium było 14 dekanatów, 116 parafii, 7 kuracji i 17 lokalii. Poważnym problemem z racji duszpasterskich był podział parafii i dekanatów przygranicznych. U części z tych placówek kościół i probostwo znajdowało się po stronie polskiej, a w innych przypadkach po niemieckiej. Sprawę tych terenów i mieszkających tam ludzi rozstrzygnięto na dwa sposoby. Obszary bez kościoła parafialnego przydzielono do pobliskich parafii po stronie polskiej, a parafie okrojone terytorialnie z kościołem, którym groził brak możliwości utrzymania, zapewniono o wsparciu z kasy Administracji i województwa. Zatem nie doszło do likwidacji parafii&lt;ref&gt;Tamże&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Okres istnienia Administracji Apostolskiej to w głównej mierze zabiegi ks. Augusta Hlonda mające na celu podniesienie liczby kleru oraz jego formację. Domagała się tego zwłaszcza liczba katolików, których z chwilą powstania Administracji było 790520. Liczba księży wynosiła 263 w początkowej fazie i 294 w 1923 roku. Na pierwszy plan wysunęła się sprawa proboszczów. Na podstawie art. 94 Konwencji genewskiej proboszczowie obszaru plebiscytowego mogli zachować dotychczasowe parafie lub wymienić się beneficjami zgodnie z prawem kanonicznym. Takich zamian beneficjów było 19, a tylko 7 odbyło się w myśl postanowień Konwencji. Skorzystali z niego proboszczowie z Leszczyn, Hajduk, Świętochłowic, Lublińca, Pawonkowa, Starych Rept i Starych Tarnowic&lt;ref&gt;A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929, s. 106-107&lt;/ref&gt;. Kształcenie i formacja nowych powołań wiązała się z wyborem tworzenia ośrodka naukowego od podstaw na Górnym Śląsku lub wyborem istniejącego, uznanego uniwersytetu i umieszczeniem przy nim seminarium duchownego. Przed podziałem Górnego Śląska grupa alumnów studiujących dotąd we Wrocławiu zapisała się na Wydział Teologiczny Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie znajdując mieszkanie w Kolegium Jezuitów. Lecz problem umiejscowienia Śląskiego Seminarium Duchownego został ostatecznie rozstrzygnięty, gdy istniała już diecezja katowicka&lt;ref&gt;F. Żebrok, Dzieje Śląskiego Seminarium Duchownego. Narodziny i pierwsze lata, &quot;Nasza Przeszłość&quot; 1975, t. 44, s. 90&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Mimo, że Administracje nie była jeszcze samodzielną diecezją, to ks. Hlond rozpoczął starania o wybudowanie katedry. Spośród 37 projektów został wybrany ten autorstwa inż. Zygmunta Gawlika. Wcześniej zaś, w 1924 roku, został zakupiony grunt pod budowę, na którym miały znajdować się również inne gmachy kościelne&lt;ref&gt;S. Kosiński, op. cit., s. 13&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Duszpasterstwo==<br /> <br /> Działania duszpasterskie miały w okresie międzywojennym szczególne znamię w porównaniu do całości II Rzeczypospolitej. Z jednej strony były to zaszłości historyczne, a z drugiej postanowienia Konwencji genewskiej chroniącej prawa mniejszości narodowych współżyjących na tzw. obszarze plebiscytowym. Dlatego zarówno administrator ks. August Hlond, jego najbliżsi współpracownicy oraz ogół księży musieli to brać pod uwagę. Ważną sprawą było określenie się księży narodowości niemieckiej do nowej rzeczywistości państwowej i kościelnej. Grupa duchownych, którzy nie zamierzali i w efekcie nie opuścili polskiego Śląska zebrała się już 31 maja 1922 roku na probostwie w Załężu. Księża ci, wraz z gospodarzem ks. Józefem Kubisem, ustalili, iż jako duchowni powinni kierować się posłuszeństwem względem nowych władz kościelnych na tym terenie, powstrzymać się o zaangażowania politycznego oraz skupić się na pracy duszpasterskiej zarówno względem Polaków jak i Niemców&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 30&lt;/ref&gt;.Mimo to relacje polsko – niemieckie były powodem napięć i konfliktów oraz wzajemnych oskarżeń. Działo się to zarówno na poziomie parafii jak i większych, organizowanych przez Administrację Apostolską, wydarzeń: II i III Zjazd Katolicki, wspólna pielgrzymka Ślązaków do Rzymu. Niemniej na terenie Administracji, a następnie diecezji katowickiej, w 69 parafiach było prowadzone duszpasterstwo dla ludności niemieckiej. W większości z nich była to coniedzielna msza św. z kazaniem, w niektórych nabożeństwa w języku narodowym odbywały się 2 lub 1 raz w miesiącu. Podobny podział na poziomie parafii dotyczył działających przy nich bractwach i stowarzyszeniach, zarówno o charakterze dewocyjnym, społecznym jak i kulturalnym. Istnienie dwóch grup danego stowarzyszenia było wyborem ich członków&lt;ref&gt;J. Myszor, Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2009, s. 64-65; L. Krzyżanowski, Kościół katolicki i inne związki wyznaniowe, [w:] Województwo śląskie (1922 – 1939). Zarys monograficzny, pod red. F. Serafina, Katowice 1996, s. 123&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Pomimo jednak istniejących antagonizmów wizja duszpasterska ks. Hlonda obejmowała wszystkich katolików Administracji. Jego plan duszpasterski wygłoszony na II i III Zjeździe Katolickim wskazywał na konieczność budowania przyszłości Śląska na gruncie katolickim, a zaproszeni do tego byli wszyscy wierni. Apel administratora wybiegał w przyszłość i jednocześnie miał na celu skonsolidowanie wiernych wokół walki z niebezpiecznymi ideami politycznymi jak i duchowymi, które zwłaszcza zagrażały rodzinie. Dodatkowo szeroka współpraca katolików była konieczna w celu zatarcia antagonizmów będących skutkiem ostatnich lat przed przyłączeniem części Górnego Śląska do Polski&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, 136-137&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Niewątpliwym sukcesem ks. Hlonda było powołanie do życia pisma diecezjalnego „Gość Niedzielny”, którego pierwszy numer ukazał się 9 września 1923 roku. Jego pierwszym redaktorem naczelnym został ustanowiony ks. Teodor Kubina&lt;ref&gt;„Gość Niedzielny” 1923, nr 1&lt;/ref&gt;. W dwa lata później, 5 lipca 1925 roku, ukazał się „Der Sonntagsbote-Wochenschrift für das kathol. Volk der Apostol. Administration Polnisch-Schlesiens” („Posłaniec Niedzielny” – Tygodnik dla ludu katolickiego Apostolskiej Administracji Polskiego Śląska), którego pierwszym redaktorem został ks. Maksymilian Wojtas&lt;ref&gt;„Der Sonntagsbote” 1925, nr 1&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Ważnym przedsięwzięciem konsolidującym katolików wokół planu duszpasterskiego administratora było powołanie przez niego Śląskiej Ligi Katolickiej 7 lipca 1924 roku, na której czele stanął ks. Józef Gawlina. Liga miała być etapem do utworzenia w przyszłości Akcji Katolickiej, ale przede wszystkim miała zachęcać do współpracy inne stowarzyszenia nie naruszając ich struktur wewnętrznych. Była ona podzielona na cztery oddziały: mężczyzn, kobiet, młodzieży męskiej i żeńskiej&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, 161-163&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Również w sferze dobroczynności chrześcijańskiej zaczęto tworzyć struktury ujęte w ramach działalności całej Administracji Apostolskiej. Podwalinami dla przyszłego Związku Caritas Diecezji Katowickiej było utworzenie 27 lipca 1924 roku Sekretariatu Dobroczynności, a następnie Śląskiego Komitetu Ratunkowego. Poszczególne komórki przyparafialne tego drugiego miały za zadanie opiekę nad najuboższymi. W tym celu otwierano kuchnie ludowe, organizowano zbiórki i kwesty w celu zebrania żywności lub środków na zakup najpotrzebniejszych rzeczy dla osób i rodzin biednych. Na czele Komitetu został postawiony ks. Maksymilian Wojtas&lt;ref&gt;S. Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 18-19&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Konsolidującymi przedsięwzięciami na skalę całej Administracji miały być, wymienione już, Zjazdy Katolickie. II (1923 rok) i III (1924 rok) zjazd odbyły się w nowej jednostce kościelnej. Ich cel, jedność katolików i zmniejszanie napięć narodowościowych, był bardzo trudny do osiągnięcia. Może o tym świadczyć chociażby bojkot II Zjazdu przez Niemców. Ważnymi wydarzeniami były również Pielgrzymka Jubileuszowa Ślązaków do Rzymu z 1925 roku, którą zorganizował ks. Gawlina oraz koronacja koronami papieskimi obrazu Matki Bożej Piekarskiej. Aktu tego dokonał nuncjusz apostolski abp Wawrzyniec Lauri 15 sierpnia 1925 roku&lt;ref&gt;„Rozporządzenia Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego” 1925, s. 139 i 147&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> <br /> Autor:[[Krzysztof Kanclerz]]<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #„Gość Niedzielny” 1923-1925.<br /> #„Rozporządzenia Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego” 1923-1925.<br /> #J. Gawlina, Ks. Prymas Hlond jako Biskup śląski, „Duszpasterz Polski Zagranicą” 1952, t. 3. <br /> #S. Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 7-25.<br /> #L. Krzyżanowski, Kościół katolicki wobec mniejszości niemieckiej na Górnym Śląsku w latach 1922-1930, Katowice 2000.<br /> #L. Krzyżanowski, Kościół katolicki i inne związki wyznaniowe, [w:] Województwo śląskie (1922 – 1939). Zarys monograficzny, pod red. F. Serafina, Katowice 1996.<br /> #M. Lewek, Górnośląski plebiscyt z roku 1921 oraz udział w nim duchowieństwa katolickiego (reprint), Chorzów 1991.<br /> #F. Maroń, Rozwój sieci parafialnej w diecezji katowickiej aż do końca XV w., SSHT 1969, t. 2.<br /> #F. Maroń, Proces kształtowania wschodniej granicy biskupstwa wrocławskiego na tle wydarzeń politycznych przełomu XVIII i XIX wieku. Przyczynek do genezy ustaleń bulli „De salute animarum”, SSHT 1971, t. 4.<br /> #F. Maroń, Historia diecezji katowickiej, „Nasza Przeszłość” 1975, t. 44, s. 9-87; <br /> #J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999. <br /> #J. Myszor, Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2009. <br /> #H. Olszar, Duchowieństwo katolickie diecezji śląskiej (katowickiej) w Drugiej Rzeczpospolitej, Katowice 2000. <br /> #A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929. <br /> #F. Żebrok, Dzieje Śląskiego Seminarium Duchownego. Narodziny i pierwsze lata, &quot;Nasza Przeszłość&quot; 1975, t. 44.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> ŚBC<br /> <br /> [http://www.sbc.org.pl/publication/1226 &quot;Gość Niedzielny&quot;. Tygodnik dla Ludu Katolickiego Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego 1923-1925]<br /> <br /> BC KUL<br /> <br /> [http://dlibra.kul.pl/publication/16432 Przegląd Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Administracja_Apostolska_dla_%C5%9Al%C4%85ska_G%C3%B3rnego&diff=2496 2014-12-08T06:46:51Z

<p>Kaczmarekr: /* Źródła on-line */</p> <hr /> <div>[[Kategoria:Wyznania i religie]]<br /> [[Kategoria:Historia]]<br /> <br /> Obszar Górnego Śląska, który w 1922 roku wszedł w skład odrodzonej Rzeczypospolitej, w przeszłości, datowanej od państwa pierwszych Piastów, należał do dwóch stolic biskupich, wrocławskiej i krakowskiej. W wyniku wzrostu populacji ludności następował tutaj systematyczny rozwoju sieci parafialnej i dekanalnej. Zwłaszcza dwa z nich, dekanat bytomski i pszczyński, należały do diecezji krakowskiej i jednocześnie, przez kilka stuleci, wchodziły w skład państwa czeskiego, następnie austriackiego i wreszcie monarchii pruskiej. Scalenie obszaru górnośląskiego pod względem kościelnym nastąpiło definitywnie w 1821 roku na mocy bulli papieża Piusa VII De salute animarum. Tym sposobem cały Górny Śląsk na jedno stulecie został włączony do diecezji wrocławskiej&lt;ref&gt;F. Maroń, Rozwój sieci parafialnej w diecezji katowickiej aż do końca XV w., SSHT 1969, t. 2, s. 101-167; Tenże, Proces kształtowania wschodniej granicy biskupstwa wrocławskiego na tle wydarzeń politycznych przełomu XVIII i XIX wieku. Przyczynek do genezy ustaleń bulli „De salute animarum”, SSHT 1971, t. 4, s. 187-248&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Geneza==<br /> <br /> Problematyka górnośląska była obecna w kołach politycznych i kościelnych od momentu zakończenia wojny. Już 30 grudnia 1918 roku Centralna Rada Ludowa dla Śląska, mająca swoją siedzibę we Wrocławiu, podsunęła pomysł kard. Adolfowi Bertramowi utworzenia Delegatury książęco - biskupiej dla Górnego Śląska. Biskup wrocławski nie podjął tej inicjatywy uważając, że należy zaczekać na ostateczne rozstrzygnięcia graniczne. W zamyśle Rady chodziło o niedopuszczenie do utworzenia odrębnego biskupstwa oraz zdezorientowanie polskich sił politycznych&lt;ref&gt;F. Maroń, Historia diecezji katowickiej, „Nasza Przeszłość” 1975, t. 44, s. 10-11; J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999, s. 15-16&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Kwestia administracji kościelnej na Górnym Śląsku nabrała rozpędu po okresie Powstań śląskich oraz Plebiscytu górnośląskiego z 20 marca 1921 roku. Działania w tym względzie podjęły niemal jednocześnie obie strony konfliktu. Ze strony polskiej, 13 października 1921 roku, ks. Michał Lewek oraz Józef Rymer w imieniu Naczelnej Rady Ludowej wystosowali petycję do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego życząc sobie w imieniu „ludu śląskiego” i „kleru polskiego” jak najszybszego odłączenia spod jurysdykcji biskupa wrocławskiego i utworzenia oddzielnej, niezależnej Administracji Apostolskiej. Autorzy zamierzali wpłynąć na polską dyplomację w Watykanie i liczyli, że mimo nierozstrzygniętych kwestii granicznych, Stolica Apostolska uczyni wyjątek. Tak więc ks. Lewek oraz J. Rymer proponowali ominąć inne pośrednie formy administrowania tym terytorium. Jednak urzędnicy ministerialni skłaniali się bardziej ku Wikariatowi generalnemu, czyli formy rządów zależnych nadal od biskupstwa wrocławskiego&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 16&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Również kard. Bertram zaczął energicznie działać na rzecz pozostawienia ziem górnośląskich pod swoją jurysdykcją. 18 października 1921 roku wyjawił w rozmowie ks. Janowi Kapicy, iż zamierza ustanowić swojego delegata, księdza – Polaka, na tej części Górnego Śląska, która zostanie przydzielona Polsce. Kilka dni później, podczas kolejnego spotkania, 21 października, biskup wrocławski wręczył ks. Kapicy dekret nominacyjny na stanowisko delegata biskupiego. Stało się to w dzień po wyznaczeniu granic na spornym obszarze przez Radę Ambasadorów. Dokument zrównywał prawa delegata z uprawnieniami wikariusza generalnego, ale jednocześnie nie precyzował wielu kwestii w zakresie kompetencji ks. Kapicy. Sprawy te miały być rozstrzygnięte w przyszłości. Delegatura Biskupia na Śląsku obejmowała część górnośląską przyszłego województwa śląskiego z 111 pełnoprawnymi parafiami oraz 16 innymi jednostkami administracyjnymi Kościoła, czyli lokaliami i kuracjami&lt;ref&gt;Tamże, s. 17&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Początkowa reakcja kół polskich, zwłaszcza ks. Lewka i ks. Teodora Kubiny, była pozytywna. Zaakceptowali drogę do usamodzielnienia metodą małych kroków. Jednak dość szybko, końcem listopada 1921 roku, ks. Lewek ocenił utworzenie Delegatury jako zręczny wybieg kard. Bertrama. Ks. Kapica nie posiadał władzy w sprawach personalnych: mianowanie proboszczów, pozwolenia na budowę obiektów kościelnych, nakładanie kar. Dodatkowo Delegatura była niemal pozbawiona środków finansowych na prowadzenie bieżącej pracy administracyjno – biurowej. Utrata złudzeń w kwestii pomocy biskupa wrocławskiego do usamodzielnienia polskiego Śląska pod względem kościelnym sprawiła, że 27 lutego 1922 roku Naczelna Rada Ludowa powróciła do idei natychmiastowego odłączenia się spod jurysdykcji Wrocławia. Początkiem marca zostały opublikowane dwa memoriały przygotowane przez ks. Lewka i ks. Kubinę. Pierwszy z nich był przeznaczony dla delegacji polskiej w Genewie, a akcenty w nim położone dotyczyły okoliczności powstania Delegatury i braków kompetencyjnych samego księdza delegata. Drugi przesłano do Watykanu. Kładziono w nim nacisk na sprawy duszpasterskie, specyfikę regiony, jego znaczenie gospodarcze i aspekty społeczne. Niemniej oba teksty miały wywrzeć nacisk na gremia decydujące w sprawach śląskich, a jego skutkiem miało być powstanie diecezji śląskiej&lt;ref&gt;Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 8; J. Myszor, Historia…, s. 22-28&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Aktem prawnym przełomowym dla kolejnych etapów usamodzielniania się polskiego Śląska od diecezji wrocławskiej była Polsko – Niemiecka Konwencja Górnośląska zawarta w Genewie 15 maja 1922 roku. Artykuły 84 – 96 odnosiły się do mniejszości wyznaniowych gwarantując im ochronę. Kluczowy w tej kwestii był art. 93, ustępy 2 i 3, gdzie nakazano związkom wyznaniowym dostosowanie swych struktur do zmian wynikających z innej przynależności państwowej. Termin owego dostosowana upływał 1 lipca 1923 roku. Mimo że Kościół katolicki nie był obowiązany, to z pewnością sytuacja ta ułatwiła powołanie w kilka miesięcy później Administracji Apostolskiej dla Śląska Górnego&lt;ref&gt;A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929, s. 106-107&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Wizja zmian jakie rysowały się przed Kościołem na Górnym Śląsku w świetle Konwencji genewskiej i przejęcia jego części przez Polskę do 15 lipca 1922 roku, doprowadziła m.in. do korespondencji między pierwszym wojewodą śląskim Józefem Rymerem a biskupem wrocławskim kard. Bertramem. Ideą pierwszego listu wojewody było przekonanie kardynała do utworzenia samodzielnej diecezji lub przynajmniej wikariatu złożonych z części górnośląskiej i cieszyńskiej nowego województwa. Jako argumenty wysunął wolę mieszkańców województwa oraz, przede wszystkim, niemożność sprawowania funkcji duszpasterskich przez biskupa wrocławskiego wobec diecezjan na terenie Polski, której obywatelstwa nie posiadał. Kard. Bertram odrzucił argument braku obywatelstwa i powoływał się na przypadek rządu krajowego w Opawie, który takich trudności nie robił. Dodatkowo biskup dał do zrozumienia Rymerowi, iż o sprawach podziału diecezji i tworzenia nowych struktur nie będzie dyskutował z władzami samorządowymi, a jednocześnie był gotów na rozmowy w sprawie rozszerzenia i sprecyzowania kompetencji delegata biskupiego na Górnym Śląsku&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 32-34&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Stanowcze odpowiedzi kard. Bertrama i jednoczesna gotowość do rozmów na temat kompetencji ks. Kapicy świadczyły o chęci utrzymania Śląska polskiego w granicach diecezji wrocławskiej. Jednak sprawy przybrały inny obrót. Po przejęciu Górnego Śląska przez polską administrację państwową zaszło wiele faktów wyrażających chęć uniezależnienia tego terenu do Wrocławia. M.in. w sierpniu przybył na Śląsk marszałek Józef Piłsudski, który po powrocie do Warszawy na posiedzeniu Rady Gabinetowej proponował poczynić kroki w celu uniezależnienia górnośląskich polskich duchownych od biskupa wrocławskiego. Także uchwała powzięta podczas „Dnia Katolickiego” w Katowicach 10 września 1922 roku wzywała władze kościelne i państwowe „do rychłego utworzenia samodzielnej diecezji górnośląskiej”. Skoro jednak utrzymanie Delegatury było niemożliwe, co uświadomił sobie kard. Bertram, próbował przynajmniej podsunąć na stanowisko administratora własnego kandydata, czyli ks. Kapicę lub ks. Józefa Kubisa. Zdecydowanie zaś był przeciwny kandydaturze ks. Teodora Kubiny, mającego w oczach przedstawicieli Watykanu spore szanse na objęcie funkcji rządcy nowej jednostki kościelnej.<br /> <br /> Ostateczny wybór papieża Piusa XI padł na salezjanina, wówczas inspektora Inspektorii austriacko – węgiersko – niemieckiej, przebywającego w Wiedniu, ks. Augusta Hlonda. Podczas wizyty w Rzymie został zaproszony na audiencję, 7 listopada 1922 roku, podczas której Ojciec Święty wręczył mu dekret Sanctissimus Dominus noster powołujący do życia Administrację Apostolską dla Śląska Górnego oraz mianował go administratorem. Tym samym Kościół katolicki na Górnym Śląsku został wyłączony spod jurysdykcji Wrocławia i poddany bezpośrednio Stolicy Apostolskiej. Skromny ingres nowego rządcy Administracji Apostolskiej odbył się 17 grudnia 1922 roku, czyli nazajutrz po zabójstwie prezydenta Gabriela Narutowicza&lt;ref&gt;S. Kosiński, op. cit., s. 8-11&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Budowa struktury administracyjnej nowej jednostki Kościoła==<br /> <br /> Jak wspominał bp Józef Gawlina „trudne były początki”, a ksiądz administrator „nie miał ani mieszkania, ani biura, ani fachowych współpracowników”. Należało zatem wszystko zbudować od zera funkcjonując w ramach prawa państwa polskiego oraz autonomicznego województwa śląskiego. Pierwsze rozczarowanie nastąpiło dość szybko i dotyczyło pomocy finansowej dla nowo tworzonej Administracji. Jeszcze podczas wręczania nominacji w Watykanie, przedstawiciele rządu Rzeczypospolitej zapewnili ks. Hlonda o pomocy materialnej w celu zorganizowania nowej struktury. Jednak szybko władze centralne wycofały się z tego powołując się na memoriał NRL z 27 lutego 1922 roku, gdzie jego autorzy deklarowali pokrycie kosztów ze środków władz wojewódzkich. Stąd finansowanie Administracji Apostolskiej, wyłączając źródła kościelne, odbywało się z kasy samorządowej&lt;ref&gt;J. Gawlina, Ks. Prymas Hlond jako Biskup śląski, „Duszpasterz Polski Zagranicą” 1952, t. 3&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Budowę struktur administracyjnych rozpoczęto od powołania do życia kurii. Jej pomieszczenia w pierwszym etapie znajdowały w tymczasowym mieszkaniu narożnego domu przy ulicach Warszawskiej i Francuskiej. Ale przede wszystkim powołane do niej osoby nie miały doświadczenia urzędniczego. Pierwszym kanclerzem kurii został wyznaczony ks. Emil Szramek, który za namową ks. Hlonda i zgodą prymasa Edmunda Dalbora, wyjechał do Poznania w celu przyjrzenia się tamtejszej pracy kurialnej. Notariuszami zostali mianowani ks. Jan Jarczyk i ks. Stanisław Maśliński, a wikariuszem generalnym został ustanowiony ks. Teofil Bromboszcz, proboszcz z Ornontowic. Następnie, 5 stycznia 1923 roku, wybrano jedenastu księży do grona konsultorów diecezjalnych. Na ich czele stanął ks. Jan Kapica. I wreszcie 1 lutego ks. Hlond powołał do życia Sąd kościelny pierwszej instancji. Nad publikacją oficjalnych dokumentów kurialnych miał czuwać ks. Bromboszcz jako redaktor organu urzędowego „Rozporządzenia Administracji Apostolskiej”. Ich pierwszy numer ukazał się 6 marca 1923 roku&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 44 nn&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> O ile budowa struktur kurialnych była prowadzona od podstaw o tyle nowy administrator otrzymał pod swoją jurysdykcję sieć parafialną i dekanalną z czasów wrocławskich. Co ważne w skład terytorialny Administracji Apostolskiej nie wchodził obszar Śląska Cieszyńskiego. Zatem końcem 1922 roku były tutaj następujące dekanaty: dębieński, królewsko – hucki, lubliniecki, mikołowski, mysłowicki, pszczyński, pogrzebieński, tarnogórski, rudzki, wodzisławski i żorski. Już 1 marca 1923 roku ks. Hlond utworzył dekanat katowicki i piekarski, a w kwietniu następnego roku utworzył dekanat rybnicki, zniósł pogrzebieński, zamiast niego tworząc dekanat pszowski oraz dokonał pewnych korekt i reorganizacji w dekanatach: wodzisławskim, żorskim, mysłowickim i mikołowskim. Aktywność księdza administratora na tym polu sprawiła, że końcem 1924 roku na tym terytorium było 14 dekanatów, 116 parafii, 7 kuracji i 17 lokalii. Poważnym problemem z racji duszpasterskich był podział parafii i dekanatów przygranicznych. U części z tych placówek kościół i probostwo znajdowało się po stronie polskiej, a w innych przypadkach po niemieckiej. Sprawę tych terenów i mieszkających tam ludzi rozstrzygnięto na dwa sposoby. Obszary bez kościoła parafialnego przydzielono do pobliskich parafii po stronie polskiej, a parafie okrojone terytorialnie z kościołem, którym groził brak możliwości utrzymania, zapewniono o wsparciu z kasy Administracji i województwa. Zatem nie doszło do likwidacji parafii&lt;ref&gt;Tamże&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Okres istnienia Administracji Apostolskiej to w głównej mierze zabiegi ks. Augusta Hlonda mające na celu podniesienie liczby kleru oraz jego formację. Domagała się tego zwłaszcza liczba katolików, których z chwilą powstania Administracji było 790520. Liczba księży wynosiła 263 w początkowej fazie i 294 w 1923 roku. Na pierwszy plan wysunęła się sprawa proboszczów. Na podstawie art. 94 Konwencji genewskiej proboszczowie obszaru plebiscytowego mogli zachować dotychczasowe parafie lub wymienić się beneficjami zgodnie z prawem kanonicznym. Takich zamian beneficjów było 19, a tylko 7 odbyło się w myśl postanowień Konwencji. Skorzystali z niego proboszczowie z Leszczyn, Hajduk, Świętochłowic, Lublińca, Pawonkowa, Starych Rept i Starych Tarnowic&lt;ref&gt;A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929, s. 106-107&lt;/ref&gt;. Kształcenie i formacja nowych powołań wiązała się z wyborem tworzenia ośrodka naukowego od podstaw na Górnym Śląsku lub wyborem istniejącego, uznanego uniwersytetu i umieszczeniem przy nim seminarium duchownego. Przed podziałem Górnego Śląska grupa alumnów studiujących dotąd we Wrocławiu zapisała się na Wydział Teologiczny Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie znajdując mieszkanie w Kolegium Jezuitów. Lecz problem umiejscowienia Śląskiego Seminarium Duchownego został ostatecznie rozstrzygnięty, gdy istniała już diecezja katowicka&lt;ref&gt;F. Żebrok, Dzieje Śląskiego Seminarium Duchownego. Narodziny i pierwsze lata, &quot;Nasza Przeszłość&quot; 1975, t. 44, s. 90&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Mimo, że Administracje nie była jeszcze samodzielną diecezją, to ks. Hlond rozpoczął starania o wybudowanie katedry. Spośród 37 projektów został wybrany ten autorstwa inż. Zygmunta Gawlika. Wcześniej zaś, w 1924 roku, został zakupiony grunt pod budowę, na którym miały znajdować się również inne gmachy kościelne&lt;ref&gt;S. Kosiński, op. cit., s. 13&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Duszpasterstwo==<br /> <br /> Działania duszpasterskie miały w okresie międzywojennym szczególne znamię w porównaniu do całości II Rzeczypospolitej. Z jednej strony były to zaszłości historyczne, a z drugiej postanowienia Konwencji genewskiej chroniącej prawa mniejszości narodowych współżyjących na tzw. obszarze plebiscytowym. Dlatego zarówno administrator ks. August Hlond, jego najbliżsi współpracownicy oraz ogół księży musieli to brać pod uwagę. Ważną sprawą było określenie się księży narodowości niemieckiej do nowej rzeczywistości państwowej i kościelnej. Grupa duchownych, którzy nie zamierzali i w efekcie nie opuścili polskiego Śląska zebrała się już 31 maja 1922 roku na probostwie w Załężu. Księża ci, wraz z gospodarzem ks. Józefem Kubisem, ustalili, iż jako duchowni powinni kierować się posłuszeństwem względem nowych władz kościelnych na tym terenie, powstrzymać się o zaangażowania politycznego oraz skupić się na pracy duszpasterskiej zarówno względem Polaków jak i Niemców&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 30&lt;/ref&gt;.Mimo to relacje polsko – niemieckie były powodem napięć i konfliktów oraz wzajemnych oskarżeń. Działo się to zarówno na poziomie parafii jak i większych, organizowanych przez Administrację Apostolską, wydarzeń: II i III Zjazd Katolicki, wspólna pielgrzymka Ślązaków do Rzymu. Niemniej na terenie Administracji, a następnie diecezji katowickiej, w 69 parafiach było prowadzone duszpasterstwo dla ludności niemieckiej. W większości z nich była to coniedzielna msza św. z kazaniem, w niektórych nabożeństwa w języku narodowym odbywały się 2 lub 1 raz w miesiącu. Podobny podział na poziomie parafii dotyczył działających przy nich bractwach i stowarzyszeniach, zarówno o charakterze dewocyjnym, społecznym jak i kulturalnym. Istnienie dwóch grup danego stowarzyszenia było wyborem ich członków&lt;ref&gt;J. Myszor, Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2009, s. 64-65; L. Krzyżanowski, Kościół katolicki i inne związki wyznaniowe, [w:] Województwo śląskie (1922 – 1939). Zarys monograficzny, pod red. F. Serafina, Katowice 1996, s. 123&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Pomimo jednak istniejących antagonizmów wizja duszpasterska ks. Hlonda obejmowała wszystkich katolików Administracji. Jego plan duszpasterski wygłoszony na II i III Zjeździe Katolickim wskazywał na konieczność budowania przyszłości Śląska na gruncie katolickim, a zaproszeni do tego byli wszyscy wierni. Apel administratora wybiegał w przyszłość i jednocześnie miał na celu skonsolidowanie wiernych wokół walki z niebezpiecznymi ideami politycznymi jak i duchowymi, które zwłaszcza zagrażały rodzinie. Dodatkowo szeroka współpraca katolików była konieczna w celu zatarcia antagonizmów będących skutkiem ostatnich lat przed przyłączeniem części Górnego Śląska do Polski&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, 136-137&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Niewątpliwym sukcesem ks. Hlonda było powołanie do życia pisma diecezjalnego „Gość Niedzielny”, którego pierwszy numer ukazał się 9 września 1923 roku. Jego pierwszym redaktorem naczelnym został ustanowiony ks. Teodor Kubina&lt;ref&gt;„Gość Niedzielny” 1923, nr 1&lt;/ref&gt;. W dwa lata później, 5 lipca 1925 roku, ukazał się „Der Sonntagsbote-Wochenschrift für das kathol. Volk der Apostol. Administration Polnisch-Schlesiens” („Posłaniec Niedzielny” – Tygodnik dla ludu katolickiego Apostolskiej Administracji Polskiego Śląska), którego pierwszym redaktorem został ks. Maksymilian Wojtas&lt;ref&gt;„Der Sonntagsbote” 1925, nr 1&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Ważnym przedsięwzięciem konsolidującym katolików wokół planu duszpasterskiego administratora było powołanie przez niego Śląskiej Ligi Katolickiej 7 lipca 1924 roku, na której czele stanął ks. Józef Gawlina. Liga miała być etapem do utworzenia w przyszłości Akcji Katolickiej, ale przede wszystkim miała zachęcać do współpracy inne stowarzyszenia nie naruszając ich struktur wewnętrznych. Była ona podzielona na cztery oddziały: mężczyzn, kobiet, młodzieży męskiej i żeńskiej&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, 161-163&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Również w sferze dobroczynności chrześcijańskiej zaczęto tworzyć struktury ujęte w ramach działalności całej Administracji Apostolskiej. Podwalinami dla przyszłego Związku Caritas Diecezji Katowickiej było utworzenie 27 lipca 1924 roku Sekretariatu Dobroczynności, a następnie Śląskiego Komitetu Ratunkowego. Poszczególne komórki przyparafialne tego drugiego miały za zadanie opiekę nad najuboższymi. W tym celu otwierano kuchnie ludowe, organizowano zbiórki i kwesty w celu zebrania żywności lub środków na zakup najpotrzebniejszych rzeczy dla osób i rodzin biednych. Na czele Komitetu został postawiony ks. Maksymilian Wojtas&lt;ref&gt;S. Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 18-19&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Konsolidującymi przedsięwzięciami na skalę całej Administracji miały być, wymienione już, Zjazdy Katolickie. II (1923 rok) i III (1924 rok) zjazd odbyły się w nowej jednostce kościelnej. Ich cel, jedność katolików i zmniejszanie napięć narodowościowych, był bardzo trudny do osiągnięcia. Może o tym świadczyć chociażby bojkot II Zjazdu przez Niemców. Ważnymi wydarzeniami były również Pielgrzymka Jubileuszowa Ślązaków do Rzymu z 1925 roku, którą zorganizował ks. Gawlina oraz koronacja koronami papieskimi obrazu Matki Bożej Piekarskiej. Aktu tego dokonał nuncjusz apostolski abp Wawrzyniec Lauri 15 sierpnia 1925 roku&lt;ref&gt;„Rozporządzenia Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego” 1925, s. 139 i 147&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> <br /> Autor:[[Krzysztof Kanclerz]]<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #„Gość Niedzielny” 1923-1925.<br /> #„Rozporządzenia Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego” 1923-1925.<br /> #J. Gawlina, Ks. Prymas Hlond jako Biskup śląski, „Duszpasterz Polski Zagranicą” 1952, t. 3. <br /> #S. Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 7-25.<br /> #L. Krzyżanowski, Kościół katolicki wobec mniejszości niemieckiej na Górnym Śląsku w latach 1922-1930, Katowice 2000.<br /> #L. Krzyżanowski, Kościół katolicki i inne związki wyznaniowe, [w:] Województwo śląskie (1922 – 1939). Zarys monograficzny, pod red. F. Serafina, Katowice 1996.<br /> #M. Lewek, Górnośląski plebiscyt z roku 1921 oraz udział w nim duchowieństwa katolickiego (reprint), Chorzów 1991.<br /> #F. Maroń, Rozwój sieci parafialnej w diecezji katowickiej aż do końca XV w., SSHT 1969, t. 2.<br /> #F. Maroń, Proces kształtowania wschodniej granicy biskupstwa wrocławskiego na tle wydarzeń politycznych przełomu XVIII i XIX wieku. Przyczynek do genezy ustaleń bulli „De salute animarum”, SSHT 1971, t. 4.<br /> #F. Maroń, Historia diecezji katowickiej, „Nasza Przeszłość” 1975, t. 44, s. 9-87; <br /> #J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999. <br /> #J. Myszor, Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2009. <br /> #H. Olszar, Duchowieństwo katolickie diecezji śląskiej (katowickiej) w Drugiej Rzeczpospolitej, Katowice 2000. <br /> #A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929. <br /> #F. Żebrok, Dzieje Śląskiego Seminarium Duchownego. Narodziny i pierwsze lata, &quot;Nasza Przeszłość&quot; 1975, t. 44.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> ŚBC<br /> <br /> <br /> <br /> BC KUL<br /> <br /> [http://dlibra.kul.pl/publication/16432 Przegląd Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Administracja_Apostolska_dla_%C5%9Al%C4%85ska_G%C3%B3rnego&diff=2495 2014-12-08T06:45:51Z

<p>Kaczmarekr: /* Źródła on-line */</p> <hr /> <div>[[Kategoria:Wyznania i religie]]<br /> [[Kategoria:Historia]]<br /> <br /> Obszar Górnego Śląska, który w 1922 roku wszedł w skład odrodzonej Rzeczypospolitej, w przeszłości, datowanej od państwa pierwszych Piastów, należał do dwóch stolic biskupich, wrocławskiej i krakowskiej. W wyniku wzrostu populacji ludności następował tutaj systematyczny rozwoju sieci parafialnej i dekanalnej. Zwłaszcza dwa z nich, dekanat bytomski i pszczyński, należały do diecezji krakowskiej i jednocześnie, przez kilka stuleci, wchodziły w skład państwa czeskiego, następnie austriackiego i wreszcie monarchii pruskiej. Scalenie obszaru górnośląskiego pod względem kościelnym nastąpiło definitywnie w 1821 roku na mocy bulli papieża Piusa VII De salute animarum. Tym sposobem cały Górny Śląsk na jedno stulecie został włączony do diecezji wrocławskiej&lt;ref&gt;F. Maroń, Rozwój sieci parafialnej w diecezji katowickiej aż do końca XV w., SSHT 1969, t. 2, s. 101-167; Tenże, Proces kształtowania wschodniej granicy biskupstwa wrocławskiego na tle wydarzeń politycznych przełomu XVIII i XIX wieku. Przyczynek do genezy ustaleń bulli „De salute animarum”, SSHT 1971, t. 4, s. 187-248&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Geneza==<br /> <br /> Problematyka górnośląska była obecna w kołach politycznych i kościelnych od momentu zakończenia wojny. Już 30 grudnia 1918 roku Centralna Rada Ludowa dla Śląska, mająca swoją siedzibę we Wrocławiu, podsunęła pomysł kard. Adolfowi Bertramowi utworzenia Delegatury książęco - biskupiej dla Górnego Śląska. Biskup wrocławski nie podjął tej inicjatywy uważając, że należy zaczekać na ostateczne rozstrzygnięcia graniczne. W zamyśle Rady chodziło o niedopuszczenie do utworzenia odrębnego biskupstwa oraz zdezorientowanie polskich sił politycznych&lt;ref&gt;F. Maroń, Historia diecezji katowickiej, „Nasza Przeszłość” 1975, t. 44, s. 10-11; J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999, s. 15-16&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Kwestia administracji kościelnej na Górnym Śląsku nabrała rozpędu po okresie Powstań śląskich oraz Plebiscytu górnośląskiego z 20 marca 1921 roku. Działania w tym względzie podjęły niemal jednocześnie obie strony konfliktu. Ze strony polskiej, 13 października 1921 roku, ks. Michał Lewek oraz Józef Rymer w imieniu Naczelnej Rady Ludowej wystosowali petycję do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego życząc sobie w imieniu „ludu śląskiego” i „kleru polskiego” jak najszybszego odłączenia spod jurysdykcji biskupa wrocławskiego i utworzenia oddzielnej, niezależnej Administracji Apostolskiej. Autorzy zamierzali wpłynąć na polską dyplomację w Watykanie i liczyli, że mimo nierozstrzygniętych kwestii granicznych, Stolica Apostolska uczyni wyjątek. Tak więc ks. Lewek oraz J. Rymer proponowali ominąć inne pośrednie formy administrowania tym terytorium. Jednak urzędnicy ministerialni skłaniali się bardziej ku Wikariatowi generalnemu, czyli formy rządów zależnych nadal od biskupstwa wrocławskiego&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 16&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Również kard. Bertram zaczął energicznie działać na rzecz pozostawienia ziem górnośląskich pod swoją jurysdykcją. 18 października 1921 roku wyjawił w rozmowie ks. Janowi Kapicy, iż zamierza ustanowić swojego delegata, księdza – Polaka, na tej części Górnego Śląska, która zostanie przydzielona Polsce. Kilka dni później, podczas kolejnego spotkania, 21 października, biskup wrocławski wręczył ks. Kapicy dekret nominacyjny na stanowisko delegata biskupiego. Stało się to w dzień po wyznaczeniu granic na spornym obszarze przez Radę Ambasadorów. Dokument zrównywał prawa delegata z uprawnieniami wikariusza generalnego, ale jednocześnie nie precyzował wielu kwestii w zakresie kompetencji ks. Kapicy. Sprawy te miały być rozstrzygnięte w przyszłości. Delegatura Biskupia na Śląsku obejmowała część górnośląską przyszłego województwa śląskiego z 111 pełnoprawnymi parafiami oraz 16 innymi jednostkami administracyjnymi Kościoła, czyli lokaliami i kuracjami&lt;ref&gt;Tamże, s. 17&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Początkowa reakcja kół polskich, zwłaszcza ks. Lewka i ks. Teodora Kubiny, była pozytywna. Zaakceptowali drogę do usamodzielnienia metodą małych kroków. Jednak dość szybko, końcem listopada 1921 roku, ks. Lewek ocenił utworzenie Delegatury jako zręczny wybieg kard. Bertrama. Ks. Kapica nie posiadał władzy w sprawach personalnych: mianowanie proboszczów, pozwolenia na budowę obiektów kościelnych, nakładanie kar. Dodatkowo Delegatura była niemal pozbawiona środków finansowych na prowadzenie bieżącej pracy administracyjno – biurowej. Utrata złudzeń w kwestii pomocy biskupa wrocławskiego do usamodzielnienia polskiego Śląska pod względem kościelnym sprawiła, że 27 lutego 1922 roku Naczelna Rada Ludowa powróciła do idei natychmiastowego odłączenia się spod jurysdykcji Wrocławia. Początkiem marca zostały opublikowane dwa memoriały przygotowane przez ks. Lewka i ks. Kubinę. Pierwszy z nich był przeznaczony dla delegacji polskiej w Genewie, a akcenty w nim położone dotyczyły okoliczności powstania Delegatury i braków kompetencyjnych samego księdza delegata. Drugi przesłano do Watykanu. Kładziono w nim nacisk na sprawy duszpasterskie, specyfikę regiony, jego znaczenie gospodarcze i aspekty społeczne. Niemniej oba teksty miały wywrzeć nacisk na gremia decydujące w sprawach śląskich, a jego skutkiem miało być powstanie diecezji śląskiej&lt;ref&gt;Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 8; J. Myszor, Historia…, s. 22-28&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Aktem prawnym przełomowym dla kolejnych etapów usamodzielniania się polskiego Śląska od diecezji wrocławskiej była Polsko – Niemiecka Konwencja Górnośląska zawarta w Genewie 15 maja 1922 roku. Artykuły 84 – 96 odnosiły się do mniejszości wyznaniowych gwarantując im ochronę. Kluczowy w tej kwestii był art. 93, ustępy 2 i 3, gdzie nakazano związkom wyznaniowym dostosowanie swych struktur do zmian wynikających z innej przynależności państwowej. Termin owego dostosowana upływał 1 lipca 1923 roku. Mimo że Kościół katolicki nie był obowiązany, to z pewnością sytuacja ta ułatwiła powołanie w kilka miesięcy później Administracji Apostolskiej dla Śląska Górnego&lt;ref&gt;A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929, s. 106-107&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Wizja zmian jakie rysowały się przed Kościołem na Górnym Śląsku w świetle Konwencji genewskiej i przejęcia jego części przez Polskę do 15 lipca 1922 roku, doprowadziła m.in. do korespondencji między pierwszym wojewodą śląskim Józefem Rymerem a biskupem wrocławskim kard. Bertramem. Ideą pierwszego listu wojewody było przekonanie kardynała do utworzenia samodzielnej diecezji lub przynajmniej wikariatu złożonych z części górnośląskiej i cieszyńskiej nowego województwa. Jako argumenty wysunął wolę mieszkańców województwa oraz, przede wszystkim, niemożność sprawowania funkcji duszpasterskich przez biskupa wrocławskiego wobec diecezjan na terenie Polski, której obywatelstwa nie posiadał. Kard. Bertram odrzucił argument braku obywatelstwa i powoływał się na przypadek rządu krajowego w Opawie, który takich trudności nie robił. Dodatkowo biskup dał do zrozumienia Rymerowi, iż o sprawach podziału diecezji i tworzenia nowych struktur nie będzie dyskutował z władzami samorządowymi, a jednocześnie był gotów na rozmowy w sprawie rozszerzenia i sprecyzowania kompetencji delegata biskupiego na Górnym Śląsku&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 32-34&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Stanowcze odpowiedzi kard. Bertrama i jednoczesna gotowość do rozmów na temat kompetencji ks. Kapicy świadczyły o chęci utrzymania Śląska polskiego w granicach diecezji wrocławskiej. Jednak sprawy przybrały inny obrót. Po przejęciu Górnego Śląska przez polską administrację państwową zaszło wiele faktów wyrażających chęć uniezależnienia tego terenu do Wrocławia. M.in. w sierpniu przybył na Śląsk marszałek Józef Piłsudski, który po powrocie do Warszawy na posiedzeniu Rady Gabinetowej proponował poczynić kroki w celu uniezależnienia górnośląskich polskich duchownych od biskupa wrocławskiego. Także uchwała powzięta podczas „Dnia Katolickiego” w Katowicach 10 września 1922 roku wzywała władze kościelne i państwowe „do rychłego utworzenia samodzielnej diecezji górnośląskiej”. Skoro jednak utrzymanie Delegatury było niemożliwe, co uświadomił sobie kard. Bertram, próbował przynajmniej podsunąć na stanowisko administratora własnego kandydata, czyli ks. Kapicę lub ks. Józefa Kubisa. Zdecydowanie zaś był przeciwny kandydaturze ks. Teodora Kubiny, mającego w oczach przedstawicieli Watykanu spore szanse na objęcie funkcji rządcy nowej jednostki kościelnej.<br /> <br /> Ostateczny wybór papieża Piusa XI padł na salezjanina, wówczas inspektora Inspektorii austriacko – węgiersko – niemieckiej, przebywającego w Wiedniu, ks. Augusta Hlonda. Podczas wizyty w Rzymie został zaproszony na audiencję, 7 listopada 1922 roku, podczas której Ojciec Święty wręczył mu dekret Sanctissimus Dominus noster powołujący do życia Administrację Apostolską dla Śląska Górnego oraz mianował go administratorem. Tym samym Kościół katolicki na Górnym Śląsku został wyłączony spod jurysdykcji Wrocławia i poddany bezpośrednio Stolicy Apostolskiej. Skromny ingres nowego rządcy Administracji Apostolskiej odbył się 17 grudnia 1922 roku, czyli nazajutrz po zabójstwie prezydenta Gabriela Narutowicza&lt;ref&gt;S. Kosiński, op. cit., s. 8-11&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Budowa struktury administracyjnej nowej jednostki Kościoła==<br /> <br /> Jak wspominał bp Józef Gawlina „trudne były początki”, a ksiądz administrator „nie miał ani mieszkania, ani biura, ani fachowych współpracowników”. Należało zatem wszystko zbudować od zera funkcjonując w ramach prawa państwa polskiego oraz autonomicznego województwa śląskiego. Pierwsze rozczarowanie nastąpiło dość szybko i dotyczyło pomocy finansowej dla nowo tworzonej Administracji. Jeszcze podczas wręczania nominacji w Watykanie, przedstawiciele rządu Rzeczypospolitej zapewnili ks. Hlonda o pomocy materialnej w celu zorganizowania nowej struktury. Jednak szybko władze centralne wycofały się z tego powołując się na memoriał NRL z 27 lutego 1922 roku, gdzie jego autorzy deklarowali pokrycie kosztów ze środków władz wojewódzkich. Stąd finansowanie Administracji Apostolskiej, wyłączając źródła kościelne, odbywało się z kasy samorządowej&lt;ref&gt;J. Gawlina, Ks. Prymas Hlond jako Biskup śląski, „Duszpasterz Polski Zagranicą” 1952, t. 3&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Budowę struktur administracyjnych rozpoczęto od powołania do życia kurii. Jej pomieszczenia w pierwszym etapie znajdowały w tymczasowym mieszkaniu narożnego domu przy ulicach Warszawskiej i Francuskiej. Ale przede wszystkim powołane do niej osoby nie miały doświadczenia urzędniczego. Pierwszym kanclerzem kurii został wyznaczony ks. Emil Szramek, który za namową ks. Hlonda i zgodą prymasa Edmunda Dalbora, wyjechał do Poznania w celu przyjrzenia się tamtejszej pracy kurialnej. Notariuszami zostali mianowani ks. Jan Jarczyk i ks. Stanisław Maśliński, a wikariuszem generalnym został ustanowiony ks. Teofil Bromboszcz, proboszcz z Ornontowic. Następnie, 5 stycznia 1923 roku, wybrano jedenastu księży do grona konsultorów diecezjalnych. Na ich czele stanął ks. Jan Kapica. I wreszcie 1 lutego ks. Hlond powołał do życia Sąd kościelny pierwszej instancji. Nad publikacją oficjalnych dokumentów kurialnych miał czuwać ks. Bromboszcz jako redaktor organu urzędowego „Rozporządzenia Administracji Apostolskiej”. Ich pierwszy numer ukazał się 6 marca 1923 roku&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 44 nn&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> O ile budowa struktur kurialnych była prowadzona od podstaw o tyle nowy administrator otrzymał pod swoją jurysdykcję sieć parafialną i dekanalną z czasów wrocławskich. Co ważne w skład terytorialny Administracji Apostolskiej nie wchodził obszar Śląska Cieszyńskiego. Zatem końcem 1922 roku były tutaj następujące dekanaty: dębieński, królewsko – hucki, lubliniecki, mikołowski, mysłowicki, pszczyński, pogrzebieński, tarnogórski, rudzki, wodzisławski i żorski. Już 1 marca 1923 roku ks. Hlond utworzył dekanat katowicki i piekarski, a w kwietniu następnego roku utworzył dekanat rybnicki, zniósł pogrzebieński, zamiast niego tworząc dekanat pszowski oraz dokonał pewnych korekt i reorganizacji w dekanatach: wodzisławskim, żorskim, mysłowickim i mikołowskim. Aktywność księdza administratora na tym polu sprawiła, że końcem 1924 roku na tym terytorium było 14 dekanatów, 116 parafii, 7 kuracji i 17 lokalii. Poważnym problemem z racji duszpasterskich był podział parafii i dekanatów przygranicznych. U części z tych placówek kościół i probostwo znajdowało się po stronie polskiej, a w innych przypadkach po niemieckiej. Sprawę tych terenów i mieszkających tam ludzi rozstrzygnięto na dwa sposoby. Obszary bez kościoła parafialnego przydzielono do pobliskich parafii po stronie polskiej, a parafie okrojone terytorialnie z kościołem, którym groził brak możliwości utrzymania, zapewniono o wsparciu z kasy Administracji i województwa. Zatem nie doszło do likwidacji parafii&lt;ref&gt;Tamże&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Okres istnienia Administracji Apostolskiej to w głównej mierze zabiegi ks. Augusta Hlonda mające na celu podniesienie liczby kleru oraz jego formację. Domagała się tego zwłaszcza liczba katolików, których z chwilą powstania Administracji było 790520. Liczba księży wynosiła 263 w początkowej fazie i 294 w 1923 roku. Na pierwszy plan wysunęła się sprawa proboszczów. Na podstawie art. 94 Konwencji genewskiej proboszczowie obszaru plebiscytowego mogli zachować dotychczasowe parafie lub wymienić się beneficjami zgodnie z prawem kanonicznym. Takich zamian beneficjów było 19, a tylko 7 odbyło się w myśl postanowień Konwencji. Skorzystali z niego proboszczowie z Leszczyn, Hajduk, Świętochłowic, Lublińca, Pawonkowa, Starych Rept i Starych Tarnowic&lt;ref&gt;A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929, s. 106-107&lt;/ref&gt;. Kształcenie i formacja nowych powołań wiązała się z wyborem tworzenia ośrodka naukowego od podstaw na Górnym Śląsku lub wyborem istniejącego, uznanego uniwersytetu i umieszczeniem przy nim seminarium duchownego. Przed podziałem Górnego Śląska grupa alumnów studiujących dotąd we Wrocławiu zapisała się na Wydział Teologiczny Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie znajdując mieszkanie w Kolegium Jezuitów. Lecz problem umiejscowienia Śląskiego Seminarium Duchownego został ostatecznie rozstrzygnięty, gdy istniała już diecezja katowicka&lt;ref&gt;F. Żebrok, Dzieje Śląskiego Seminarium Duchownego. Narodziny i pierwsze lata, &quot;Nasza Przeszłość&quot; 1975, t. 44, s. 90&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Mimo, że Administracje nie była jeszcze samodzielną diecezją, to ks. Hlond rozpoczął starania o wybudowanie katedry. Spośród 37 projektów został wybrany ten autorstwa inż. Zygmunta Gawlika. Wcześniej zaś, w 1924 roku, został zakupiony grunt pod budowę, na którym miały znajdować się również inne gmachy kościelne&lt;ref&gt;S. Kosiński, op. cit., s. 13&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Duszpasterstwo==<br /> <br /> Działania duszpasterskie miały w okresie międzywojennym szczególne znamię w porównaniu do całości II Rzeczypospolitej. Z jednej strony były to zaszłości historyczne, a z drugiej postanowienia Konwencji genewskiej chroniącej prawa mniejszości narodowych współżyjących na tzw. obszarze plebiscytowym. Dlatego zarówno administrator ks. August Hlond, jego najbliżsi współpracownicy oraz ogół księży musieli to brać pod uwagę. Ważną sprawą było określenie się księży narodowości niemieckiej do nowej rzeczywistości państwowej i kościelnej. Grupa duchownych, którzy nie zamierzali i w efekcie nie opuścili polskiego Śląska zebrała się już 31 maja 1922 roku na probostwie w Załężu. Księża ci, wraz z gospodarzem ks. Józefem Kubisem, ustalili, iż jako duchowni powinni kierować się posłuszeństwem względem nowych władz kościelnych na tym terenie, powstrzymać się o zaangażowania politycznego oraz skupić się na pracy duszpasterskiej zarówno względem Polaków jak i Niemców&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 30&lt;/ref&gt;.Mimo to relacje polsko – niemieckie były powodem napięć i konfliktów oraz wzajemnych oskarżeń. Działo się to zarówno na poziomie parafii jak i większych, organizowanych przez Administrację Apostolską, wydarzeń: II i III Zjazd Katolicki, wspólna pielgrzymka Ślązaków do Rzymu. Niemniej na terenie Administracji, a następnie diecezji katowickiej, w 69 parafiach było prowadzone duszpasterstwo dla ludności niemieckiej. W większości z nich była to coniedzielna msza św. z kazaniem, w niektórych nabożeństwa w języku narodowym odbywały się 2 lub 1 raz w miesiącu. Podobny podział na poziomie parafii dotyczył działających przy nich bractwach i stowarzyszeniach, zarówno o charakterze dewocyjnym, społecznym jak i kulturalnym. Istnienie dwóch grup danego stowarzyszenia było wyborem ich członków&lt;ref&gt;J. Myszor, Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2009, s. 64-65; L. Krzyżanowski, Kościół katolicki i inne związki wyznaniowe, [w:] Województwo śląskie (1922 – 1939). Zarys monograficzny, pod red. F. Serafina, Katowice 1996, s. 123&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Pomimo jednak istniejących antagonizmów wizja duszpasterska ks. Hlonda obejmowała wszystkich katolików Administracji. Jego plan duszpasterski wygłoszony na II i III Zjeździe Katolickim wskazywał na konieczność budowania przyszłości Śląska na gruncie katolickim, a zaproszeni do tego byli wszyscy wierni. Apel administratora wybiegał w przyszłość i jednocześnie miał na celu skonsolidowanie wiernych wokół walki z niebezpiecznymi ideami politycznymi jak i duchowymi, które zwłaszcza zagrażały rodzinie. Dodatkowo szeroka współpraca katolików była konieczna w celu zatarcia antagonizmów będących skutkiem ostatnich lat przed przyłączeniem części Górnego Śląska do Polski&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, 136-137&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Niewątpliwym sukcesem ks. Hlonda było powołanie do życia pisma diecezjalnego „Gość Niedzielny”, którego pierwszy numer ukazał się 9 września 1923 roku. Jego pierwszym redaktorem naczelnym został ustanowiony ks. Teodor Kubina&lt;ref&gt;„Gość Niedzielny” 1923, nr 1&lt;/ref&gt;. W dwa lata później, 5 lipca 1925 roku, ukazał się „Der Sonntagsbote-Wochenschrift für das kathol. Volk der Apostol. Administration Polnisch-Schlesiens” („Posłaniec Niedzielny” – Tygodnik dla ludu katolickiego Apostolskiej Administracji Polskiego Śląska), którego pierwszym redaktorem został ks. Maksymilian Wojtas&lt;ref&gt;„Der Sonntagsbote” 1925, nr 1&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Ważnym przedsięwzięciem konsolidującym katolików wokół planu duszpasterskiego administratora było powołanie przez niego Śląskiej Ligi Katolickiej 7 lipca 1924 roku, na której czele stanął ks. Józef Gawlina. Liga miała być etapem do utworzenia w przyszłości Akcji Katolickiej, ale przede wszystkim miała zachęcać do współpracy inne stowarzyszenia nie naruszając ich struktur wewnętrznych. Była ona podzielona na cztery oddziały: mężczyzn, kobiet, młodzieży męskiej i żeńskiej&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, 161-163&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Również w sferze dobroczynności chrześcijańskiej zaczęto tworzyć struktury ujęte w ramach działalności całej Administracji Apostolskiej. Podwalinami dla przyszłego Związku Caritas Diecezji Katowickiej było utworzenie 27 lipca 1924 roku Sekretariatu Dobroczynności, a następnie Śląskiego Komitetu Ratunkowego. Poszczególne komórki przyparafialne tego drugiego miały za zadanie opiekę nad najuboższymi. W tym celu otwierano kuchnie ludowe, organizowano zbiórki i kwesty w celu zebrania żywności lub środków na zakup najpotrzebniejszych rzeczy dla osób i rodzin biednych. Na czele Komitetu został postawiony ks. Maksymilian Wojtas&lt;ref&gt;S. Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 18-19&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Konsolidującymi przedsięwzięciami na skalę całej Administracji miały być, wymienione już, Zjazdy Katolickie. II (1923 rok) i III (1924 rok) zjazd odbyły się w nowej jednostce kościelnej. Ich cel, jedność katolików i zmniejszanie napięć narodowościowych, był bardzo trudny do osiągnięcia. Może o tym świadczyć chociażby bojkot II Zjazdu przez Niemców. Ważnymi wydarzeniami były również Pielgrzymka Jubileuszowa Ślązaków do Rzymu z 1925 roku, którą zorganizował ks. Gawlina oraz koronacja koronami papieskimi obrazu Matki Bożej Piekarskiej. Aktu tego dokonał nuncjusz apostolski abp Wawrzyniec Lauri 15 sierpnia 1925 roku&lt;ref&gt;„Rozporządzenia Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego” 1925, s. 139 i 147&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> <br /> Autor:[[Krzysztof Kanclerz]]<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #„Gość Niedzielny” 1923-1925.<br /> #„Rozporządzenia Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego” 1923-1925.<br /> #J. Gawlina, Ks. Prymas Hlond jako Biskup śląski, „Duszpasterz Polski Zagranicą” 1952, t. 3. <br /> #S. Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 7-25.<br /> #L. Krzyżanowski, Kościół katolicki wobec mniejszości niemieckiej na Górnym Śląsku w latach 1922-1930, Katowice 2000.<br /> #L. Krzyżanowski, Kościół katolicki i inne związki wyznaniowe, [w:] Województwo śląskie (1922 – 1939). Zarys monograficzny, pod red. F. Serafina, Katowice 1996.<br /> #M. Lewek, Górnośląski plebiscyt z roku 1921 oraz udział w nim duchowieństwa katolickiego (reprint), Chorzów 1991.<br /> #F. Maroń, Rozwój sieci parafialnej w diecezji katowickiej aż do końca XV w., SSHT 1969, t. 2.<br /> #F. Maroń, Proces kształtowania wschodniej granicy biskupstwa wrocławskiego na tle wydarzeń politycznych przełomu XVIII i XIX wieku. Przyczynek do genezy ustaleń bulli „De salute animarum”, SSHT 1971, t. 4.<br /> #F. Maroń, Historia diecezji katowickiej, „Nasza Przeszłość” 1975, t. 44, s. 9-87; <br /> #J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999. <br /> #J. Myszor, Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2009. <br /> #H. Olszar, Duchowieństwo katolickie diecezji śląskiej (katowickiej) w Drugiej Rzeczpospolitej, Katowice 2000. <br /> #A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929. <br /> #F. Żebrok, Dzieje Śląskiego Seminarium Duchownego. Narodziny i pierwsze lata, &quot;Nasza Przeszłość&quot; 1975, t. 44.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> BC KUL<br /> <br /> [[Przegląd Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego Przegląd Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego]]</div>

Kaczmarekr https://ibrbs.pl/index.php?title=Administracja_Apostolska_dla_%C5%9Al%C4%85ska_G%C3%B3rnego&diff=2494 2014-12-08T06:45:35Z

<p>Kaczmarekr: /* Przypisy */</p> <hr /> <div>[[Kategoria:Wyznania i religie]]<br /> [[Kategoria:Historia]]<br /> <br /> Obszar Górnego Śląska, który w 1922 roku wszedł w skład odrodzonej Rzeczypospolitej, w przeszłości, datowanej od państwa pierwszych Piastów, należał do dwóch stolic biskupich, wrocławskiej i krakowskiej. W wyniku wzrostu populacji ludności następował tutaj systematyczny rozwoju sieci parafialnej i dekanalnej. Zwłaszcza dwa z nich, dekanat bytomski i pszczyński, należały do diecezji krakowskiej i jednocześnie, przez kilka stuleci, wchodziły w skład państwa czeskiego, następnie austriackiego i wreszcie monarchii pruskiej. Scalenie obszaru górnośląskiego pod względem kościelnym nastąpiło definitywnie w 1821 roku na mocy bulli papieża Piusa VII De salute animarum. Tym sposobem cały Górny Śląsk na jedno stulecie został włączony do diecezji wrocławskiej&lt;ref&gt;F. Maroń, Rozwój sieci parafialnej w diecezji katowickiej aż do końca XV w., SSHT 1969, t. 2, s. 101-167; Tenże, Proces kształtowania wschodniej granicy biskupstwa wrocławskiego na tle wydarzeń politycznych przełomu XVIII i XIX wieku. Przyczynek do genezy ustaleń bulli „De salute animarum”, SSHT 1971, t. 4, s. 187-248&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Geneza==<br /> <br /> Problematyka górnośląska była obecna w kołach politycznych i kościelnych od momentu zakończenia wojny. Już 30 grudnia 1918 roku Centralna Rada Ludowa dla Śląska, mająca swoją siedzibę we Wrocławiu, podsunęła pomysł kard. Adolfowi Bertramowi utworzenia Delegatury książęco - biskupiej dla Górnego Śląska. Biskup wrocławski nie podjął tej inicjatywy uważając, że należy zaczekać na ostateczne rozstrzygnięcia graniczne. W zamyśle Rady chodziło o niedopuszczenie do utworzenia odrębnego biskupstwa oraz zdezorientowanie polskich sił politycznych&lt;ref&gt;F. Maroń, Historia diecezji katowickiej, „Nasza Przeszłość” 1975, t. 44, s. 10-11; J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999, s. 15-16&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Kwestia administracji kościelnej na Górnym Śląsku nabrała rozpędu po okresie Powstań śląskich oraz Plebiscytu górnośląskiego z 20 marca 1921 roku. Działania w tym względzie podjęły niemal jednocześnie obie strony konfliktu. Ze strony polskiej, 13 października 1921 roku, ks. Michał Lewek oraz Józef Rymer w imieniu Naczelnej Rady Ludowej wystosowali petycję do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego życząc sobie w imieniu „ludu śląskiego” i „kleru polskiego” jak najszybszego odłączenia spod jurysdykcji biskupa wrocławskiego i utworzenia oddzielnej, niezależnej Administracji Apostolskiej. Autorzy zamierzali wpłynąć na polską dyplomację w Watykanie i liczyli, że mimo nierozstrzygniętych kwestii granicznych, Stolica Apostolska uczyni wyjątek. Tak więc ks. Lewek oraz J. Rymer proponowali ominąć inne pośrednie formy administrowania tym terytorium. Jednak urzędnicy ministerialni skłaniali się bardziej ku Wikariatowi generalnemu, czyli formy rządów zależnych nadal od biskupstwa wrocławskiego&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 16&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Również kard. Bertram zaczął energicznie działać na rzecz pozostawienia ziem górnośląskich pod swoją jurysdykcją. 18 października 1921 roku wyjawił w rozmowie ks. Janowi Kapicy, iż zamierza ustanowić swojego delegata, księdza – Polaka, na tej części Górnego Śląska, która zostanie przydzielona Polsce. Kilka dni później, podczas kolejnego spotkania, 21 października, biskup wrocławski wręczył ks. Kapicy dekret nominacyjny na stanowisko delegata biskupiego. Stało się to w dzień po wyznaczeniu granic na spornym obszarze przez Radę Ambasadorów. Dokument zrównywał prawa delegata z uprawnieniami wikariusza generalnego, ale jednocześnie nie precyzował wielu kwestii w zakresie kompetencji ks. Kapicy. Sprawy te miały być rozstrzygnięte w przyszłości. Delegatura Biskupia na Śląsku obejmowała część górnośląską przyszłego województwa śląskiego z 111 pełnoprawnymi parafiami oraz 16 innymi jednostkami administracyjnymi Kościoła, czyli lokaliami i kuracjami&lt;ref&gt;Tamże, s. 17&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Początkowa reakcja kół polskich, zwłaszcza ks. Lewka i ks. Teodora Kubiny, była pozytywna. Zaakceptowali drogę do usamodzielnienia metodą małych kroków. Jednak dość szybko, końcem listopada 1921 roku, ks. Lewek ocenił utworzenie Delegatury jako zręczny wybieg kard. Bertrama. Ks. Kapica nie posiadał władzy w sprawach personalnych: mianowanie proboszczów, pozwolenia na budowę obiektów kościelnych, nakładanie kar. Dodatkowo Delegatura była niemal pozbawiona środków finansowych na prowadzenie bieżącej pracy administracyjno – biurowej. Utrata złudzeń w kwestii pomocy biskupa wrocławskiego do usamodzielnienia polskiego Śląska pod względem kościelnym sprawiła, że 27 lutego 1922 roku Naczelna Rada Ludowa powróciła do idei natychmiastowego odłączenia się spod jurysdykcji Wrocławia. Początkiem marca zostały opublikowane dwa memoriały przygotowane przez ks. Lewka i ks. Kubinę. Pierwszy z nich był przeznaczony dla delegacji polskiej w Genewie, a akcenty w nim położone dotyczyły okoliczności powstania Delegatury i braków kompetencyjnych samego księdza delegata. Drugi przesłano do Watykanu. Kładziono w nim nacisk na sprawy duszpasterskie, specyfikę regiony, jego znaczenie gospodarcze i aspekty społeczne. Niemniej oba teksty miały wywrzeć nacisk na gremia decydujące w sprawach śląskich, a jego skutkiem miało być powstanie diecezji śląskiej&lt;ref&gt;Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 8; J. Myszor, Historia…, s. 22-28&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Aktem prawnym przełomowym dla kolejnych etapów usamodzielniania się polskiego Śląska od diecezji wrocławskiej była Polsko – Niemiecka Konwencja Górnośląska zawarta w Genewie 15 maja 1922 roku. Artykuły 84 – 96 odnosiły się do mniejszości wyznaniowych gwarantując im ochronę. Kluczowy w tej kwestii był art. 93, ustępy 2 i 3, gdzie nakazano związkom wyznaniowym dostosowanie swych struktur do zmian wynikających z innej przynależności państwowej. Termin owego dostosowana upływał 1 lipca 1923 roku. Mimo że Kościół katolicki nie był obowiązany, to z pewnością sytuacja ta ułatwiła powołanie w kilka miesięcy później Administracji Apostolskiej dla Śląska Górnego&lt;ref&gt;A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929, s. 106-107&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Wizja zmian jakie rysowały się przed Kościołem na Górnym Śląsku w świetle Konwencji genewskiej i przejęcia jego części przez Polskę do 15 lipca 1922 roku, doprowadziła m.in. do korespondencji między pierwszym wojewodą śląskim Józefem Rymerem a biskupem wrocławskim kard. Bertramem. Ideą pierwszego listu wojewody było przekonanie kardynała do utworzenia samodzielnej diecezji lub przynajmniej wikariatu złożonych z części górnośląskiej i cieszyńskiej nowego województwa. Jako argumenty wysunął wolę mieszkańców województwa oraz, przede wszystkim, niemożność sprawowania funkcji duszpasterskich przez biskupa wrocławskiego wobec diecezjan na terenie Polski, której obywatelstwa nie posiadał. Kard. Bertram odrzucił argument braku obywatelstwa i powoływał się na przypadek rządu krajowego w Opawie, który takich trudności nie robił. Dodatkowo biskup dał do zrozumienia Rymerowi, iż o sprawach podziału diecezji i tworzenia nowych struktur nie będzie dyskutował z władzami samorządowymi, a jednocześnie był gotów na rozmowy w sprawie rozszerzenia i sprecyzowania kompetencji delegata biskupiego na Górnym Śląsku&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 32-34&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Stanowcze odpowiedzi kard. Bertrama i jednoczesna gotowość do rozmów na temat kompetencji ks. Kapicy świadczyły o chęci utrzymania Śląska polskiego w granicach diecezji wrocławskiej. Jednak sprawy przybrały inny obrót. Po przejęciu Górnego Śląska przez polską administrację państwową zaszło wiele faktów wyrażających chęć uniezależnienia tego terenu do Wrocławia. M.in. w sierpniu przybył na Śląsk marszałek Józef Piłsudski, który po powrocie do Warszawy na posiedzeniu Rady Gabinetowej proponował poczynić kroki w celu uniezależnienia górnośląskich polskich duchownych od biskupa wrocławskiego. Także uchwała powzięta podczas „Dnia Katolickiego” w Katowicach 10 września 1922 roku wzywała władze kościelne i państwowe „do rychłego utworzenia samodzielnej diecezji górnośląskiej”. Skoro jednak utrzymanie Delegatury było niemożliwe, co uświadomił sobie kard. Bertram, próbował przynajmniej podsunąć na stanowisko administratora własnego kandydata, czyli ks. Kapicę lub ks. Józefa Kubisa. Zdecydowanie zaś był przeciwny kandydaturze ks. Teodora Kubiny, mającego w oczach przedstawicieli Watykanu spore szanse na objęcie funkcji rządcy nowej jednostki kościelnej.<br /> <br /> Ostateczny wybór papieża Piusa XI padł na salezjanina, wówczas inspektora Inspektorii austriacko – węgiersko – niemieckiej, przebywającego w Wiedniu, ks. Augusta Hlonda. Podczas wizyty w Rzymie został zaproszony na audiencję, 7 listopada 1922 roku, podczas której Ojciec Święty wręczył mu dekret Sanctissimus Dominus noster powołujący do życia Administrację Apostolską dla Śląska Górnego oraz mianował go administratorem. Tym samym Kościół katolicki na Górnym Śląsku został wyłączony spod jurysdykcji Wrocławia i poddany bezpośrednio Stolicy Apostolskiej. Skromny ingres nowego rządcy Administracji Apostolskiej odbył się 17 grudnia 1922 roku, czyli nazajutrz po zabójstwie prezydenta Gabriela Narutowicza&lt;ref&gt;S. Kosiński, op. cit., s. 8-11&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> ==Budowa struktury administracyjnej nowej jednostki Kościoła==<br /> <br /> Jak wspominał bp Józef Gawlina „trudne były początki”, a ksiądz administrator „nie miał ani mieszkania, ani biura, ani fachowych współpracowników”. Należało zatem wszystko zbudować od zera funkcjonując w ramach prawa państwa polskiego oraz autonomicznego województwa śląskiego. Pierwsze rozczarowanie nastąpiło dość szybko i dotyczyło pomocy finansowej dla nowo tworzonej Administracji. Jeszcze podczas wręczania nominacji w Watykanie, przedstawiciele rządu Rzeczypospolitej zapewnili ks. Hlonda o pomocy materialnej w celu zorganizowania nowej struktury. Jednak szybko władze centralne wycofały się z tego powołując się na memoriał NRL z 27 lutego 1922 roku, gdzie jego autorzy deklarowali pokrycie kosztów ze środków władz wojewódzkich. Stąd finansowanie Administracji Apostolskiej, wyłączając źródła kościelne, odbywało się z kasy samorządowej&lt;ref&gt;J. Gawlina, Ks. Prymas Hlond jako Biskup śląski, „Duszpasterz Polski Zagranicą” 1952, t. 3&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Budowę struktur administracyjnych rozpoczęto od powołania do życia kurii. Jej pomieszczenia w pierwszym etapie znajdowały w tymczasowym mieszkaniu narożnego domu przy ulicach Warszawskiej i Francuskiej. Ale przede wszystkim powołane do niej osoby nie miały doświadczenia urzędniczego. Pierwszym kanclerzem kurii został wyznaczony ks. Emil Szramek, który za namową ks. Hlonda i zgodą prymasa Edmunda Dalbora, wyjechał do Poznania w celu przyjrzenia się tamtejszej pracy kurialnej. Notariuszami zostali mianowani ks. Jan Jarczyk i ks. Stanisław Maśliński, a wikariuszem generalnym został ustanowiony ks. Teofil Bromboszcz, proboszcz z Ornontowic. Następnie, 5 stycznia 1923 roku, wybrano jedenastu księży do grona konsultorów diecezjalnych. Na ich czele stanął ks. Jan Kapica. I wreszcie 1 lutego ks. Hlond powołał do życia Sąd kościelny pierwszej instancji. Nad publikacją oficjalnych dokumentów kurialnych miał czuwać ks. Bromboszcz jako redaktor organu urzędowego „Rozporządzenia Administracji Apostolskiej”. Ich pierwszy numer ukazał się 6 marca 1923 roku&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 44 nn&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> O ile budowa struktur kurialnych była prowadzona od podstaw o tyle nowy administrator otrzymał pod swoją jurysdykcję sieć parafialną i dekanalną z czasów wrocławskich. Co ważne w skład terytorialny Administracji Apostolskiej nie wchodził obszar Śląska Cieszyńskiego. Zatem końcem 1922 roku były tutaj następujące dekanaty: dębieński, królewsko – hucki, lubliniecki, mikołowski, mysłowicki, pszczyński, pogrzebieński, tarnogórski, rudzki, wodzisławski i żorski. Już 1 marca 1923 roku ks. Hlond utworzył dekanat katowicki i piekarski, a w kwietniu następnego roku utworzył dekanat rybnicki, zniósł pogrzebieński, zamiast niego tworząc dekanat pszowski oraz dokonał pewnych korekt i reorganizacji w dekanatach: wodzisławskim, żorskim, mysłowickim i mikołowskim. Aktywność księdza administratora na tym polu sprawiła, że końcem 1924 roku na tym terytorium było 14 dekanatów, 116 parafii, 7 kuracji i 17 lokalii. Poważnym problemem z racji duszpasterskich był podział parafii i dekanatów przygranicznych. U części z tych placówek kościół i probostwo znajdowało się po stronie polskiej, a w innych przypadkach po niemieckiej. Sprawę tych terenów i mieszkających tam ludzi rozstrzygnięto na dwa sposoby. Obszary bez kościoła parafialnego przydzielono do pobliskich parafii po stronie polskiej, a parafie okrojone terytorialnie z kościołem, którym groził brak możliwości utrzymania, zapewniono o wsparciu z kasy Administracji i województwa. Zatem nie doszło do likwidacji parafii&lt;ref&gt;Tamże&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Okres istnienia Administracji Apostolskiej to w głównej mierze zabiegi ks. Augusta Hlonda mające na celu podniesienie liczby kleru oraz jego formację. Domagała się tego zwłaszcza liczba katolików, których z chwilą powstania Administracji było 790520. Liczba księży wynosiła 263 w początkowej fazie i 294 w 1923 roku. Na pierwszy plan wysunęła się sprawa proboszczów. Na podstawie art. 94 Konwencji genewskiej proboszczowie obszaru plebiscytowego mogli zachować dotychczasowe parafie lub wymienić się beneficjami zgodnie z prawem kanonicznym. Takich zamian beneficjów było 19, a tylko 7 odbyło się w myśl postanowień Konwencji. Skorzystali z niego proboszczowie z Leszczyn, Hajduk, Świętochłowic, Lublińca, Pawonkowa, Starych Rept i Starych Tarnowic&lt;ref&gt;A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929, s. 106-107&lt;/ref&gt;. Kształcenie i formacja nowych powołań wiązała się z wyborem tworzenia ośrodka naukowego od podstaw na Górnym Śląsku lub wyborem istniejącego, uznanego uniwersytetu i umieszczeniem przy nim seminarium duchownego. Przed podziałem Górnego Śląska grupa alumnów studiujących dotąd we Wrocławiu zapisała się na Wydział Teologiczny Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie znajdując mieszkanie w Kolegium Jezuitów. Lecz problem umiejscowienia Śląskiego Seminarium Duchownego został ostatecznie rozstrzygnięty, gdy istniała już diecezja katowicka&lt;ref&gt;F. Żebrok, Dzieje Śląskiego Seminarium Duchownego. Narodziny i pierwsze lata, &quot;Nasza Przeszłość&quot; 1975, t. 44, s. 90&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Mimo, że Administracje nie była jeszcze samodzielną diecezją, to ks. Hlond rozpoczął starania o wybudowanie katedry. Spośród 37 projektów został wybrany ten autorstwa inż. Zygmunta Gawlika. Wcześniej zaś, w 1924 roku, został zakupiony grunt pod budowę, na którym miały znajdować się również inne gmachy kościelne&lt;ref&gt;S. Kosiński, op. cit., s. 13&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> ==Duszpasterstwo==<br /> <br /> Działania duszpasterskie miały w okresie międzywojennym szczególne znamię w porównaniu do całości II Rzeczypospolitej. Z jednej strony były to zaszłości historyczne, a z drugiej postanowienia Konwencji genewskiej chroniącej prawa mniejszości narodowych współżyjących na tzw. obszarze plebiscytowym. Dlatego zarówno administrator ks. August Hlond, jego najbliżsi współpracownicy oraz ogół księży musieli to brać pod uwagę. Ważną sprawą było określenie się księży narodowości niemieckiej do nowej rzeczywistości państwowej i kościelnej. Grupa duchownych, którzy nie zamierzali i w efekcie nie opuścili polskiego Śląska zebrała się już 31 maja 1922 roku na probostwie w Załężu. Księża ci, wraz z gospodarzem ks. Józefem Kubisem, ustalili, iż jako duchowni powinni kierować się posłuszeństwem względem nowych władz kościelnych na tym terenie, powstrzymać się o zaangażowania politycznego oraz skupić się na pracy duszpasterskiej zarówno względem Polaków jak i Niemców&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, s. 30&lt;/ref&gt;.Mimo to relacje polsko – niemieckie były powodem napięć i konfliktów oraz wzajemnych oskarżeń. Działo się to zarówno na poziomie parafii jak i większych, organizowanych przez Administrację Apostolską, wydarzeń: II i III Zjazd Katolicki, wspólna pielgrzymka Ślązaków do Rzymu. Niemniej na terenie Administracji, a następnie diecezji katowickiej, w 69 parafiach było prowadzone duszpasterstwo dla ludności niemieckiej. W większości z nich była to coniedzielna msza św. z kazaniem, w niektórych nabożeństwa w języku narodowym odbywały się 2 lub 1 raz w miesiącu. Podobny podział na poziomie parafii dotyczył działających przy nich bractwach i stowarzyszeniach, zarówno o charakterze dewocyjnym, społecznym jak i kulturalnym. Istnienie dwóch grup danego stowarzyszenia było wyborem ich członków&lt;ref&gt;J. Myszor, Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2009, s. 64-65; L. Krzyżanowski, Kościół katolicki i inne związki wyznaniowe, [w:] Województwo śląskie (1922 – 1939). Zarys monograficzny, pod red. F. Serafina, Katowice 1996, s. 123&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Pomimo jednak istniejących antagonizmów wizja duszpasterska ks. Hlonda obejmowała wszystkich katolików Administracji. Jego plan duszpasterski wygłoszony na II i III Zjeździe Katolickim wskazywał na konieczność budowania przyszłości Śląska na gruncie katolickim, a zaproszeni do tego byli wszyscy wierni. Apel administratora wybiegał w przyszłość i jednocześnie miał na celu skonsolidowanie wiernych wokół walki z niebezpiecznymi ideami politycznymi jak i duchowymi, które zwłaszcza zagrażały rodzinie. Dodatkowo szeroka współpraca katolików była konieczna w celu zatarcia antagonizmów będących skutkiem ostatnich lat przed przyłączeniem części Górnego Śląska do Polski&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, 136-137&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Niewątpliwym sukcesem ks. Hlonda było powołanie do życia pisma diecezjalnego „Gość Niedzielny”, którego pierwszy numer ukazał się 9 września 1923 roku. Jego pierwszym redaktorem naczelnym został ustanowiony ks. Teodor Kubina&lt;ref&gt;„Gość Niedzielny” 1923, nr 1&lt;/ref&gt;. W dwa lata później, 5 lipca 1925 roku, ukazał się „Der Sonntagsbote-Wochenschrift für das kathol. Volk der Apostol. Administration Polnisch-Schlesiens” („Posłaniec Niedzielny” – Tygodnik dla ludu katolickiego Apostolskiej Administracji Polskiego Śląska), którego pierwszym redaktorem został ks. Maksymilian Wojtas&lt;ref&gt;„Der Sonntagsbote” 1925, nr 1&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Ważnym przedsięwzięciem konsolidującym katolików wokół planu duszpasterskiego administratora było powołanie przez niego Śląskiej Ligi Katolickiej 7 lipca 1924 roku, na której czele stanął ks. Józef Gawlina. Liga miała być etapem do utworzenia w przyszłości Akcji Katolickiej, ale przede wszystkim miała zachęcać do współpracy inne stowarzyszenia nie naruszając ich struktur wewnętrznych. Była ona podzielona na cztery oddziały: mężczyzn, kobiet, młodzieży męskiej i żeńskiej&lt;ref&gt;J. Myszor, Historia…, 161-163&lt;/ref&gt;. <br /> <br /> Również w sferze dobroczynności chrześcijańskiej zaczęto tworzyć struktury ujęte w ramach działalności całej Administracji Apostolskiej. Podwalinami dla przyszłego Związku Caritas Diecezji Katowickiej było utworzenie 27 lipca 1924 roku Sekretariatu Dobroczynności, a następnie Śląskiego Komitetu Ratunkowego. Poszczególne komórki przyparafialne tego drugiego miały za zadanie opiekę nad najuboższymi. W tym celu otwierano kuchnie ludowe, organizowano zbiórki i kwesty w celu zebrania żywności lub środków na zakup najpotrzebniejszych rzeczy dla osób i rodzin biednych. Na czele Komitetu został postawiony ks. Maksymilian Wojtas&lt;ref&gt;S. Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 18-19&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> Konsolidującymi przedsięwzięciami na skalę całej Administracji miały być, wymienione już, Zjazdy Katolickie. II (1923 rok) i III (1924 rok) zjazd odbyły się w nowej jednostce kościelnej. Ich cel, jedność katolików i zmniejszanie napięć narodowościowych, był bardzo trudny do osiągnięcia. Może o tym świadczyć chociażby bojkot II Zjazdu przez Niemców. Ważnymi wydarzeniami były również Pielgrzymka Jubileuszowa Ślązaków do Rzymu z 1925 roku, którą zorganizował ks. Gawlina oraz koronacja koronami papieskimi obrazu Matki Bożej Piekarskiej. Aktu tego dokonał nuncjusz apostolski abp Wawrzyniec Lauri 15 sierpnia 1925 roku&lt;ref&gt;„Rozporządzenia Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego” 1925, s. 139 i 147&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> <br /> Autor:[[Krzysztof Kanclerz]]<br /> <br /> <br /> ==Bibliografia==<br /> <br /> #„Gość Niedzielny” 1923-1925.<br /> #„Rozporządzenia Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego” 1923-1925.<br /> #J. Gawlina, Ks. Prymas Hlond jako Biskup śląski, „Duszpasterz Polski Zagranicą” 1952, t. 3. <br /> #S. Kosiński, Ks. August Hlond na Śląsku. W 60. rocznicę erygowania diecezji katowickiej, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1985, t. 18, s. 7-25.<br /> #L. Krzyżanowski, Kościół katolicki wobec mniejszości niemieckiej na Górnym Śląsku w latach 1922-1930, Katowice 2000.<br /> #L. Krzyżanowski, Kościół katolicki i inne związki wyznaniowe, [w:] Województwo śląskie (1922 – 1939). Zarys monograficzny, pod red. F. Serafina, Katowice 1996.<br /> #M. Lewek, Górnośląski plebiscyt z roku 1921 oraz udział w nim duchowieństwa katolickiego (reprint), Chorzów 1991.<br /> #F. Maroń, Rozwój sieci parafialnej w diecezji katowickiej aż do końca XV w., SSHT 1969, t. 2.<br /> #F. Maroń, Proces kształtowania wschodniej granicy biskupstwa wrocławskiego na tle wydarzeń politycznych przełomu XVIII i XIX wieku. Przyczynek do genezy ustaleń bulli „De salute animarum”, SSHT 1971, t. 4.<br /> #F. Maroń, Historia diecezji katowickiej, „Nasza Przeszłość” 1975, t. 44, s. 9-87; <br /> #J. Myszor, Historia diecezji katowickiej, Katowice 1999. <br /> #J. Myszor, Kościół na Górnym Śląsku. Od diecezji wrocławskiej do archidiecezji katowickiej, Katowice 2009. <br /> #H. Olszar, Duchowieństwo katolickie diecezji śląskiej (katowickiej) w Drugiej Rzeczpospolitej, Katowice 2000. <br /> #A. Szczepański, Górny Śląsk w świetle wykonania Konwencji genewskiej, Warszawa 1929. <br /> #F. Żebrok, Dzieje Śląskiego Seminarium Duchownego. Narodziny i pierwsze lata, &quot;Nasza Przeszłość&quot; 1975, t. 44.<br /> <br /> ==Przypisy==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> ==Źródła on-line==<br /> <br /> BC KUL<br /> <br /> [Przegląd Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego Przegląd Administracji Apostolskiej Śląska Polskiego]</div>

Kaczmarekr