IBR wiki - Wkład użytkownika [pl]

Tragedia górnośląska

2026-01-19T06:28:52Z

Garbaczm:

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 12 (2025)]]

Autor: [[dr Sebastian Rosenbaum]]

::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 12 (2025)|TOM: 12 (2025)]]
[[Plik:Fotografia1.jpg|mały|369x369px|Dwaj radzieccy żołnierze w Katowicach po zajęciu miasta przez Armię Czerwoną w styczniu 1945 roku. Ze zbiorów Muzeum Historii Katowic, sygn. MHK/F/AW/1787.]]
Pojęcie tragedii górnośląskiej funkcjonuje od okresu przełomu politycznego z 1989 roku, przede wszystkim w kontekście zbrodni na górnośląskiej ludności cywilnej, jakich w 1945 roku dokonały formacje sowieckie oraz polski komunistyczny aparat bezpieczeństwa. W okresie PRL-u temat ten nie był poruszany i istniał jedynie w pamięci komunikatywnej ludności rodzimej. Zmiany polityczne związane z upadkiem systemu komunistycznego doprowadziły do pojawienia się tych zagadnień w przestrzeni publicznej. Zbiorcze określenia „tragedia śląska”, „tragedia [[Ślązacy|Ślązaków]]”, „tragedia górnośląska” stosowano zamiennie od 1989 roku - głównie od stycznia 1990 roku - w mediach i wystąpieniach publicznych w [[Województwo katowickie w Polsce Ludowej|województwie katowickim]] i w mniejszym stopniu w opolskim. W związku z oddolnym spontanicznym charakterem wyłonienia się pojęcia, jego pole semantyczne ewoluowało w kolejnych latach, nigdy nie mając jednolitego, normatywnie ustalonego znaczenia. O ile pierwotnie obejmowało przede wszystkim kwestię deportacji mieszkańców regionu do pracy przymusowej w ZSRR w 1945 roku, a następnie zbrodnie czerwonoarmistów na ludności cywilnej, to z czasem dołączono także m.in. problematykę obozów karnych stworzonych przez polski aparat bezpieczeństwa i szerzej represji polskich władz komunistycznych wobec ludności górnośląskiej. Ewoluowała także chronologia – czasem ograniczano się do roku 1945, niekiedy włączano do tego pojęcia również kolejne lata (zwykle do końca stalinizmu względnie do odwilży w 1956 roku). Z biegiem czasu pojęcie stało się ważnym elementem kultury pamięci społeczności województw [[Województwo śląskie|śląskiego]] (wcześniej katowickiego) i opolskiego, szczególnie środowisk regionalistycznych [[Górny Śląsk|Górnego Śląska]], poddając się pewnego rodzaju polityzacji („Marsz na Zgodę”), zarazem wzbudzając kontrowersje i spory. Jednocześnie począwszy od lat 90. XX wieku wpisywano je w politykę historyczną kreowaną przez władze regionalne województw śląskiego i opolskiego; decyzją sejmików wojewódzkich tych dwóch województw z lat 2011–2012 ostatnia niedziela stycznia została wyznaczona na dzień upamiętnienia tragedii górnośląskiej. Z inicjatywy różnych środowisk i władz lokalnych pojawiły się miejsca pamięci (pomniki, tablice) oraz instytucje (Radzionków) mające pielęgnować pamięć o tragedii górnośląskiej lub jej elementach (deportacje).

== Zakres tematyczny ==
W pierwszej fazie wyłaniania się terminu dotyczył on przede wszystkim dwóch zjawisk: zbrodni popełnionych przez żołnierzy Armii Czerwonej na górnośląskiej ludności rodzimej oraz deportacji do obozów pracy przymusowej w ZSRR. Jako swoiste epicentrum tych zjawisk początkowo wskazywano [[Bytom]], [[Zabrze]] i [[Gliwice]], a więc miejscowości przed 1939 rokiem znajdujące się w granicach Rzeszy Niemieckiej. Świadectwa dotyczące deportacji pochodziły także z przedwojennej polskiej części regionu, czyli [[Województwo śląskie 1922-1939|województwa śląskiego w II RP]], m.in. z rejonu [[Rybnik|Rybnika]]. Chociaż wcześniej podniesiono również wątki dotyczące zbrodni polskich komunistów, przede wszystkim w postaci stworzenia pod auspicjami polskiego aparatu bezpieczeństwa obozów karnych (pracy), takich jak w [[Świętochłowice|Świętochłowicach]]-Zgodzie, [[Mysłowice|Mysłowicach]] czy [[Łambinowice|Łambinowicach]], to wydaje się, że ich włączenie w kompleks tematyczny tragedii górnośląskiej nastąpiło nieco później i było głównie dziełem środowisk regionalistycznych (vide „Marsz na Zgodę”).

Jak wspomniano, od początku do treści tragedii górnośląskiej wpisywano zbrodnie na ludności cywilnej, dokonane przez żołnierzy Armii Czerwonej w trakcie wkraczania na Górny Śląsk i w kolejnych tygodniach, względnie miesiącach 1945 roku. Największe nasilenie masowych zbrodni, pacyfikacji całych miejscowości i masakr na cywilach miało miejsce w pierwszej fazie przejścia frontu, towarzysząc niejako działaniom wojennym. Masakry widoczne są szczególnie tam, gdzie dochodziło do intensywnych walk i gdzie oddziały niemieckie stawiły Sowietom zacięty i długotrwały opór, a czerwonoarmiści ponieśli znaczne straty<ref>Na temat masakr zob. m.in. ''Ofiary stalinizmu na ziemi bytomskiej w latach 1945–1956. Dokumentacja zbrodni'', pod red. J. Drabiny, Bytom 1993; P. Madajczyk, ''Przyłączenie Śląska Opolskiego do Polski'', Warszawa 1996; B. Waleński, ''Na płacz zabrakło łez'', Opole 1990 (wznowienie 2015); J. Horwat, ''Historia Przyszowic'', Przyszowice 2007; K. Augustyniak, ''Czas wojny, czas śmierci. Przyszowice w latach 1939–1945'', Gierałtowice 2025; J. Stopik, ''Beuthen-Miechowitz/Mechtal. Die Geschichte eines Ortes und dessen Bewohner im Herzen des oberschlesischen Industriegebietes bis 1946'', Dülmen 2008; T. Sanecki, ''Tragedia Miechowicka. 25–28 stycznia 1945 roku'', [Bytom] 2019; P. Górecki, ''Ofiary działań wojennych i polegli żołnierze w Zabrzu w 1945 r.'', Zabrze–Opole 2021; B. Tracz, ''Rok ostatni – rok pierwszy. Gliwice 1945'', Gliwice 2004.</ref>. Widoczna jest odmienna dynamika tych wydarzeń w części regionu przed 1939 rokiem znajdującej się w Rzeszy Niemieckiej, a inna w przedwojennym polskim województwie śląskim. Na tym drugim obszarze masakry miały incydentalny charakter i niewykluczone, że w części wynikały z błędnej interpretacji przebiegu granicy, tzn. Sowieci uważali, że są już na terenie przedwojennych Niemiec. Tak było najprawdopodobniej w Przyszowicach, gminie przygranicznej, ale leżącej po polskiej stronie regionu. Czerwonoarmiści wymordowali tu co najmniej 69 osób po dwudniowych zaciętych walkach o wieś. Do podobnych w skali zbrodni doszło w innych gminach przedwojennego województwa śląskiego – Halembie i Rogowie. Zupełnie inaczej wyglądała sytuacja na przedwojennym niemieckim Górnym Śląsku ([[rejencja opolska]] w granicach sprzed 1939 roku). Tu masakry o różnej skali były na porządku dziennym i można je zaobserwować niemal w każdej gminie, ponieważ czerwonoarmiści znaleźli się w dawnej Rzeszy Niemieckiej, a więc na terytorium wroga, tym samym upadły dotychczasowe hamulce, wynikające z pobytu na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej (a zatem sojusznika). Symboliczne są masakry w [[Miechowice|Miechowicach]] pod Bytomiem (25–28 stycznia 1945 roku), gdzie zamordowano co najmniej 380 osób, czy Boguszycach w [[Powiat opolski|powiecie opolskim]], gdzie zabito – często w bestialski sposób – około 280 cywilów. W Gliwicach z rąk czerwonoarmistów zginęło co najmniej 817 ludzi, do tego 120 w pobliskim Szywałdzie (dziś dzielnica Gliwic - Bojków), w Zabrzu (w dzisiejszych granicach) ponad 700 osób, w Bytomiu i sąsiednich gminach oraz obecnych dzielnicach miasta ponad 250. Te ludne miasta i sąsiednie gminy w momencie wkroczenia Armii Czerwonej były wciąż jeszcze pełne mieszkańców, ponieważ ewakuacja nie nastąpiła na większą skalę. Ale także mniejsze gminy, położone bardziej na zachód regionu, w części opustoszałe, dotknął podobny los. Na przykład w Ujeździe ([[powiat strzelecki]]) czerwonoarmiści zamordowali około 80 cywilnych mieszkańców, w Pokoju w powiecie opolskim – 118, w Byczynie w [[Powiat kluczborski|powiecie kluczborskim]] – 200 (mimo że większość miasteczka wcześniej ewakuowano), w Czarnowąsach – 150, w Oleśnie około 100, w Otmęcie 120, a w Chróścinie zabito 120 z 200 przebywających na miejscu mieszkańców. W wioskach parafii Kamień Śląski zginęło ogółem 300 osób<ref>W. Szyguła, ''Dzieje miejscowości i parafii Ujazd w XIX i XX wieku'', Opole 2014, s. 32–33; G. Gunter, ''Letzter Loorbeer. Vorgeschichte, Geschichte der Kämpfe in Oberschlesien von Januar bis Mai 1945'', Dülmen 1974, s. 127; A. Hanich, ''Losy ludności na Śląsku Opolskim w czasie działań wojennych i po wejściu Armii Czerwonej w 1945 roku'', „Studia Śląskie” 2012, t. 71. </ref>. W większości gmin tej części regionu zamordowano od kilku do ponad 100 mieszkańców, przy czym ofiarami byli na ogół przypadkowi cywile. Ogółem w byłej przedwojennej rejencji opolskiej, a konkretnie powiatach [[Powiat grodkowski|grodkowskim]], kluczborskim, [[Powiat kozielski|kozielskim]], [[Powiat niemodliński|niemodlińskim]], [[Powiat nyski|nyskim]], [[Powiat oleski|oleskim]], opolskim, [[Powiat prudnicki|prudnickim]], [[Powiat raciborski|raciborskim]] i strzeleckim przejście frontu kosztowało życie 66 360 osób<ref>D. Tomczyk, ''Przymusowa ewakuacja i żywiołowa ucieczka ludności ze Śląska na początku 1945 r.'', [w:] ''Polska ludność rodzima na Śląsku w okresie Polski Ludowej'', red. M. Lis, cz. 3: ''Materiały z badań w 1989 r. nad przeobrażeniami społecznymi i narodowymi na Śląsku'', z. 1, Opole 1990, s. 87.</ref>. Zestawienie to nie obejmuje powiatów [[Powiat bytomski|bytomskiego]], [[Powiat gliwicki|gliwickiego]], [[Powiat głubczycki|głubczyckiego]] i [[Powiat zabrzański|zabrzańskiego]]. Czerwonoarmiści zamordowali 39 duchownych katolickich i jednego ewangelickiego, pięciu zakonników franciszkańskich oraz 80 sióstr zakonnych<ref>A. Hanich, ''Martyrologium duchowieństwa Śląska Opolskiego w latach II wojny światowej'', Opole 2009, s. 33–34.</ref>. Wszyscy oni zginęli na przedwojennym niemieckim Górnym Śląsku, podczas gdy w części polskiej zginął jeden duchowny katolicki.
[[Plik:Fotografia2.webp|mały|369x369px|Olesno zniszczone przez wkraczającą do miasta Armię Czerwoną. Ze zbiorów Muzeum Regionalnego w Oleśnie, sygn. – ]]
Mordom na ludności cywilnej towarzyszyły gwałty, które na przedwojennym polskim Górnym Śląsku były nierzadkie, ale jednak raczej incydentalne, natomiast na niemieckim miały powszechny charakter. Ich ogromna skala, a do tego bestialstwo czerwonoarmistów urządzających łowy na kobiety w dowolnym wieku, od dzieci po staruszki, nie doczekały się dotąd opisu. W pamięci komunikatywnej rodzin gwałty były tabuizowane, jednak pojawiły się w wielu relacjach wydawanych w Niemczech Zachodnich, złożonych w tamtejszych archiwach, w ostatnich latach względnie publikowanych także w Polsce<ref>Z nowszych zob. ''Oberschlesier 1945-1946. Die Geschichte einer Familie / Górnoślązacy 1945-1946. Historia jednej rodziny'', red. A. Dawid, Opole 2020.</ref>. Jesienią 1945 roku na porządku dziennym stały się aborcje, usuwanie niechcianych ciąż, ale też nierzadko dzieci poczęte wskutek gwałtu przychodziły na świat, często stygmatyzowane potem w swoich społecznościach jako „Porusy”. Gerhard Reichling w obliczeniach statystycznych z 1992 roku szacuje, że na niemieckich terenach wschodnich (później przypadłych Polsce) ofiarami gwałtów mogło paść 1,4 mln kobiet, zaś w sowieckiej strefie okupacyjnej (później: Niemieckiej Republice Demokratycznej) kolejne około 500 tys.<ref>''BeFreier und Befreite. Krieg, Vergewaltigung, Kinder'', red. H. Sander, B. Johr, Frankfurt am Main 2005.</ref> Zapewne w przypadku górnośląskim można mówić o skali rzędu dziesiątek tysięcy przypadków. Dla analogii – w Berlinie, gdzie w kwietniu 1945 roku mieszkało około 1,4 mln kobiet, zgwałcono około 110 tys.<ref>Ibidem.</ref> Na Górnym Śląsku liczebność kobiet była zbliżona.

Przejściu frontu, a później kolejnym falom sowieckiego wojska i maruderów towarzyszył rabunek i niszczenia mienia, plądrowanie domów i mieszkań. Znaczna część zabudowy miast i gmin, która uległa zniszczeniu w kontekście przejścia Armii Czerwonej, nie poniosła strat wskutek bezpośredniego oddziaływania walk, ale wskutek umyślnych bądź przypadkowych podpaleń spowodowanych później, często przez pijanych Sowietów. Tak było np. w przypadku [[Nysa|Nysy]] i [[Racibórz|Raciborza]], które spłonęły w 80 procentach. Jednym z najbardziej zniszczonych miast regionu były [[Strzelce Opolskie]], których śródmieście unicestwiono w 90 procentach. Ogromnej destrukcji uległo też wiele wiosek, m.in. w powiecie raciborskim<ref>S. Rosenbaum, B. Tracz, ''Punkt zwrotny. Rozmowa o roku 1945 na Górnym Śląsku'', Katowice 2025, s. 159–163.</ref>. Straty materialne spowodowane przez „pofrontowy” szał zniszczenia ze strony Sowietów większe były na przedwojennym niemieckim Górnym Śląsku, aczkolwiek wskutek walk mocno też ucierpiały niektóre miejscowości przedwojennego województwa śląskiego. [[Wodzisław Śląski]] i [[Żory]] po przejściu walca frontowego doznały bardzo głębokich zniszczeń substancji architektonicznej, na pograniczu unicestwienia starówek.

Zjawiskiem również dotykającym strat materialnych jest demontaż i wysyłka do ZSRR infrastruktury przemysłowej i innej, co bardzo mocno dotknęło zachodni Górny Śląsk, natomiast w dużej mierze ominęło jego wschodnią, przed wojną polską część. W przypadku takich miast jak Bytom, Gliwice i Zabrze widać, że demontowano niemal kompletne wyposażenie elektrociepłowni czy hut. Podobnie było z zakładami o specyficznym profilu, jak kombinat benzyny syntetycznej w [[Blachownia Śląska|Blachowni Śląskiej]] koło Kędzierzyna, skąd wywieziono 168 tys. ton urządzeń i materiałów. Ale demontowano też mniejsze zakłady, takie jak rzeźnie, browary czy tartaki. Władze polskie przejmując te obszary z rąk sowieckich, często trafiały niemalże na „spaloną ziemię”<ref>A. Dziurok, S. Rosenbaum, B. Tracz, ''Armia Czerwona na Górnym Śląsku w 1945 roku. Próba bilansu'', „CzasyPismo” 2024, nr 2 (26), s. 16–17. W skali całych Niemiec Wschodnich zob. B. Musiał, ''Wojna Stalina. 1939–1945. Terror, grabież, demontaże'', Poznań 2012.</ref>.

Zniszczenia i demontaże są jednak artykułowane w temacie tragedii górnośląskiej w niskim stopniu. Przeważają bowiem w jej polu semantycznym kwestie dotyczące ofiar w ludziach, zbrodni i represji, które spadły na ludność miejscową. Dlatego obok zbrodni popełnionych przez czerwonoarmistów na cywilach do drugiego kluczowego elementu składającego się na pojęcie tragedii górnośląskiej zaliczają się internowania i deportacja do pracy przymusowej w ZSRR<ref>Najnowsza monografia: D. Węgrzyn, ''„Internirung”. Deportacja mieszkańców Górnego Śląska do ZSRS na tle wywózek niemieckiej ludności cywilnej z terenu Europy Środkowo-Wschodniej do sowieckich łagrów pod koniec II wojny światowej'', Katowice 2024. Tu literatura przedmiotu.</ref>. W ramach projektu IPN w [[Katowice|Katowicach]], realizowanego głównie przez Dariusza Węgrzyna, ustalono nazwiska 46,2 tys. zatrzymanych cywilów, spośród których co najmniej 43 tys. wywieziono do łagrów w Związku Sowieckim<ref>D. Węgrzyn, ''Księga aresztowanych, internowanych i deportowanych z Górnego Śląska do ZSRR w 1945 roku'', t. 1–3, Katowice 2021.</ref>. Nie jest to liczba ostateczna, faktycznie zapewne wywieziono kilka tysięcy więcej. Wbrew potocznym wyobrażeniom zatrzymania i wywózka nie były jednolitą akcją. Tuż po zajęciu Górnego Śląska NKWD przystąpiła do akcji tzw. oczyszczania tyłów z elementów podejrzanych w oparciu o rozkaz NKWD nr 0016 z 11 stycznia 1945 roku. Dokonano w ten sposób aresztowania i internowania około 10 tys. osób w obydwu częściach regionu, tj. przedwojennych polskiej i niemieckiej. Zgodnie z tą dyrektywą zatrzymywać miano osoby stanowiące potencjalne zagrożenie dla jednostek sowieckich – dywersantów, sabotażystów, liderów partii politycznych i innych organizacji, członków partii nazistowskiej i jej organizacji członowych, ale także polskich działaczy i osoby związane z polskim podziemiem niepodległościowym. NKWD opierała się na siatce donosicieli i zatrzymywała często przypadkowe osoby, bez konkretnych zarzutów, których zresztą internowanym (aresztowanym) nierzadko nie stawiano nigdy. Internowanie i aresztowanie w ramach oczyszczania tyłów skutkowało zwykle deportacją do pracy przymusowej w łagrach w ZSRR.
[[Plik:Fot. nr 2.jpg|mały|369x369px|Budynek obozu NKWD w Toszku (na zdjęciu widok współczesny, obecnie SP ZOZ Szpital Psychiatryczny w Toszku). Ze zbiorów prywatnych]]
Druga operacja zatrzymań dotknęła tylko przedwojenny niemiecki Górny Śląsk (incydentalnie i na zasadzie omyłki tylko część polską). Była to tzw. mobilizacja sił roboczych, opierająca się na uchwale Państwowego Komitetu Obrony ZSRR (GOKO) z 3 lutego 1945 roku o internowaniu na zapleczu frontów wszystkich Niemców (tj. obywateli niemieckich) w wieku 17 do 50 lat. W ten sposób zatrzymano na Górnym Śląsku co najmniej 36 tys. osób, z czego 33 tys. deportowano do ZSRR. W skali Europy Środkowo-Wschodniej zatrzymano w ramach tej operacji około 300 tys. obywateli niemieckich lub tzw. Niemców etnicznych. Akcja ta ruszyła 12 lutego 1945 roku, zaś wywózki zwykle miały miejsce miesiąc później. Zmobilizowanych traktowano jako „żywe reparacje” (określenie ''Ute Schmidt''), tj. rodzaj rekompensaty za zniszczenia dokonane w ZSRR przez Niemców. Deportowano ich w wagonach bydlęcych w marcu tego roku. Największa skala mobilizacji miała miejsce w miastach i powiatach: Bytom, Gliwice, Zabrze. Z tych miast w ich obecnych granicach wywieziono ogółem 23 tys. osób, w tym z Bytomia 8630, Gliwic 4900, Zabrza 9500. Wywiezieni trafiali do obozów administrowanych przez jeden z pionów NKWD – Główny Urząd ds. Jeńców Wojennych i Internowanych (GUPWI NKWD/MWD). Większość Górnoślązaków osadzano w łagrach zlokalizowanych w Zagłębiu Donieckim, gdzie kierowano ich do pracy w górnictwie bądź odbudowie zakładów przemysłowych ze zniszczeń wojennych. Jak ustalił D. Węgrzyn, co najmniej 10 tys. osób nigdy nie wróciło, ale wedle jego szacunków śmiertelność mogła wynieść więcej, bo nawet 30 procent ogółu deportowanych. Śmierć następowała wskutek fatalnych warunków bytowych, braku higieny i opieki medycznej, niedożywienia względnie złego wyżywienia, epidemii itd. Wiele osób zmarło jeszcze w drodze do ZSRR. Pozostałe na miejscu rodziny – często kobiety z wieloma dziećmi – znalazły się w skrajnie trudnej sytuacji socjalnej, nie mogąc liczyć na większą pomoc administracji. Szukały zatrudnienia m.in. w górnictwie. Część deportowanych – głównie przedwojennych obywateli polskich – zwolniono jeszcze w 1945 roku, ale wielu wracało dopiero po latach. Starania władz polskich, aby ściągnąć ich z powrotem, w związku z powszechnym brakiem rąk do pracy, nie przyniosły większych efektów ze względu na niechęć władz sowieckich do pozbycia się tanich pracowników przymusowych.

Na obszarze Górnego Śląska Sowieci zorganizowali sieć obozów i więzień NKWD, w których przetrzymywano osoby zatrzymane w ramach oczyszczania tyłów, m.in. w Raciborzu, [[Bielsko-Biała|Bielsku]], Opolu i Mysłowicach; wielu Górnoślązaków przetrzymywano też w Oświęcimiu. W wielu przypadkach przetrzymywani nie byli Górnoślązakami, ale osobami spoza regionu. Tak było w przypadku więzienia NKWD nr 2 w [[Toszek|Toszku]] w powiecie gliwickim<ref>S. Rosenbaum, B. Tracz, D. Węgrzyn, ''„Tiurma NKWD Nr 2 Tost”. Sowieckie więzienie w Toszku w 1945 roku'', Katowice–Gliwice 2021.</ref>. Otwarty w maju 1945 roku, w pomieszczeniach miejscowego szpitala psychiatrycznego, zaludnił się aresztowanymi na Dolnym Śląsku (po upadku ''Festung Breslau''), ale głównie w Saksonii i Brandenburgii, skąd w czerwcu i lipcu przyjechało ponad 3 tys. osadzonych z więzienia w Budziszynie. Miały to być, wedle sowieckich kategorii, osoby podejrzane o antykomunistyczne względnie pronazistowskie postawy. Więzienie (potocznie nazywane „obozem”) istniało do listopada 1945 roku. Osadzono w nim ok. 5 tys. osób, z czego, jak się szacuje, nawet 3 tys. zmarło i zostało pochowanych w masowych, nieoznakowanych mogiłach. Wysoka śmiertelność wynikała przede wszystkim z fatalnych warunków higieniczno-sanitarnych, niedożywienia, epidemii, ale też tortur stosowanych wobec aresztantów. To miejsce stało się wcześnie, bo tuż po 1989 roku, przedmiotem upamiętnienia ze strony obywateli Niemiec, jak również miejscowych z Toszka.
[[Plik:Fotografia.webp|mały|516x516px|Szyb kopalni w Gorłówce w Ukrainie. Ze zbiorów prywatnych, sygn. –]]
Zbrodnie i represje sowieckie stanowią jeden biegun składający się na pojęcie tragedii górnośląskiej. Drugim są represje, jakich dopuściły się wobec Górnoślązaków nowe, komunistyczne władze polskie, przede wszystkim tzw. aparat represji, czyli urzędy bezpieczeństwa publicznego. Na obszarze przedwojennego polskiego Górnego Śląska od pierwszych niemal chwil instalowania się polskiej administracji (koniec stycznia 1945 roku) powstały obozy karne, zarządzane przez UBP, w których przetrzymywano osoby podejrzane o współpracę z okupantem niemieckim bądź Niemców, których zamierzano następnie wysiedlić. Charakter tych obozów był zróżnicowany i niektóre z nich zakładane były przez władze miejskie lub starościńskie – głównie placówki, w których izolowano ludność niemiecką przed jej wysiedleniem, jak np. w Bytomiu tzw. Dzielnica Odosobnienia dla Niemców, zwana też gettem niemieckim. W pewnym zakresie podlegały one zwierzchnictwu aparatu bezpieczeństwa. Jednak najbardziej złą sławą osnute były placówki PUBP w Katowicach, Świętochłowicach-Zgodzie oraz Mysłowicach<ref>''Obozowe dzieje Świętochłowic Eintrachthütte – Zgoda'', red. A. Dziurok, Katowice–Świętochłowice 2002; ''Obóz pracy w Świętochłowicach w 1945 roku. Dokumenty, zeznania, relacje, listy'', wybór, wstęp i oprac. A. Dziurok, Warszawa 2002; W. Dubiański, ''Obóz Pracy w Mysłowicach w latach 1945–1946'', wyd. 2, Mysłowice 2015; ''Fundament systemu zniewolenia. Z działalności wojewódzkich struktur Urzędu Bezpieczeństwa w Katowicach 1945–1956'', wstęp i redakcja A. Dziurok, A. Dziuba. Katowice 2009.</ref>. Do obozów tych kierowano na podstawie dekretów wydanych przez nowe władze polskie, wymierzonych w „zdrajców narodu” i folksdojczów, czyli osoby w optyce władz splamione kolaboracją z Niemcami. Pośród osadzonych znaleźli się głownie (ale nie tylko) rdzenni Górnoślązacy, którzy w czasie okupacji posiadali I lub II kategorię Deutsche Volksliste, Niemieckiej Listy Narodowościowej, a zatem ludzie, których nowe władze konotowały albo jako po prostu Niemców, albo jako „renegatów”, „zaprzańców” i kolaborantów. Do 1 sierpnia 1945 roku w obozach i więzieniach wschodniej części województwa śląskiego a także w Centralnym Obozie Pracy w [[Jaworzno|Jaworznie]]<ref>Szerzej zob. m.in. ''Historia martyrologii więźniów obozów odosobnienia w Jaworznie, 1939-1956'', red. K. Miroszewski, Z. Woźniczka, Jaworzno 2002.</ref> oraz w obozie oświęcimskim znalazło się 14,5 tys. osób oskarżonych o podpisanie folkslisty i kolaborację, z tego aż 4,9 tys. w Mysłowicach i 3,2 tys. w Świętochłowicach. Pośród zobozowanych z pewnością pewną część stanowili ludzie skompromitowani w czasie okupacji bądź mający na sumieniu przestępstwa okupacyjne. Jednak trudno oszacować faktyczną ich winę, ponieważ osadzano bez sankcji prokuratorskiej, na podstawie wątłych materiałów zgromadzonych przez UBP bądź donosów. Z pewnością wielu zatrzymanych to osoby przypadkowe, którym trudno byłoby cokolwiek obciążającego zarzucić – widać to po późniejszych reakcjach prokuratur czy Specjalnego Sądu Karnego w Katowicach, którzy zwalniali bądź uniewinniali ludzi wcześniej osadzonych w tych miejscach<ref>A. Dziurok, ''Osądzanie przestępstw okresu II wojny światowej przez Specjalny Sąd Karny w Katowicach w latach 1945–1946'', Katowice-Warszawa 2024.</ref>. Obozy te szybko stały się „miejscami grozy” (Gerhard Gruschka)<ref>G. Gruschka, ''Zgoda – miejsce grozy. Obóz koncentracyjny w Świętochłowicach'', Gliwice 1998 (wydanie oryginalne: idem, ''Zgoda – ein Ort des Schreckens. Als Vierzehnjähriger in einem polnischen Nachkriegskonzentratonslager'', Neuried 1995, następnie 2 kolejne wydania).</ref>, gdzie bestialskie tortury, bicie, znęcanie się nad osadzonymi były na porządku dziennym, jednak większość zgonów spowodowana była fatalnymi warunkami sanitarnymi i brakiem opieki medycznej, co umożliwiło szerzenie się chorób epidemicznych. W efekcie od lutego do listopada 1945 roku w Zgodzie zginęło co najmniej 1855 zobozowanych, a w Mysłowicach – 2281 (do września 1946 roku). Faktyczne liczby są na pewno wyższe. Niezależnie od represji, jakie spadły na osadzonych, wykorzystywano ich także do pracy przymusowej w okolicznych zakładach pracy, głównie w chronicznie potrzebujących pracowników kopalniach.

Także w zachodniej części regionu nieco później UBP stworzyły sieć obozów, z których najbardziej głośny założony został z inicjatywy władz powiatu niemodlińskiego, ale administrowany był przez funkcjonariuszy UBP – w Łambinowicach<ref>E. Nowak, ''Cień Łambinowic. Próba rekonstrukcji dziejów Obozu Pracy w Łambinowicach 1945–1946'', Opole 1991. Głośna relacja: H. Esser, ''Die Hölle von Lamsdorf. Dokumentation über einem polnischen Vernichtungslager'', Bonn 1969 – pierwsze wydanie 1949.</ref>. Zmarło tam lub zostało zamordowanych między 1000 a 1500 osadzonych, mieszkańców sąsiednich wiosek, spędzonych niemal w całości do obozu, głównie kobiet i dzieci. I tu, jak w placówkach ze wschodniej części regionu, bestialstwo strażników, tolerowane i wspierane przez komendantów obozowych, było na porządku dziennym. Dodać należy, że winni śmierci więźniów komendanci – Salomon Morel ze Zgody, Tadeusz Skowyra z Mysłowic, Czesław Gęborski z Łambinowic – uniknęli odpowiedzialności karnej. Morel zbiegł do Izraela zanim postawiono go przed sądem, Gęborski zmarł w trakcie procesu, Skowyry nie można było postawić przed sądem z powodu demencji. Wspomnianych kilka placówek obozowych stanowiło zaledwie część „archipelagu obozów”, funkcjonującego w województwie śląskim i okolicznych miejscowościach, gdzie osadzano Górnoślązaków i Niemców. Ogółem funkcjonowało ich co najmniej 130, co stanowiło, wedle wyliczeń Bogusława Kopki, 65 proc. ogółu obozów tego typu czynnych w całej Polsce<ref>B. Kopka, ''Obozy pracy w Polsce 1944–1950. Przewodnik encyklopedyczny'', Warszawa 2002; idem, ''Gułag nad Wisłą. Komunistyczne obozy pracy w Polsce 1944–1956'', Kraków 2019.</ref>.

== Geneza i ewolucja pojęcia ==
Jak wspomniano, pojęcie tragedii górnośląskiej trudno uznać za jednoznaczne. Jako powstałe spontanicznie ulegało ewolucji na przestrzeni lat od swego pojawienia się, podlegając zjawisku ''concept creep'', stopniowego poszerzania zakresu znaczeniowego. Jego semantyka ewoluowała też w zależności od środowisk używających tego pojęcia bądź odnoszących się do niego w swoich wystąpieniach publicznych. Dostrzec można również konkurencyjne narracje, usiłujące dokonać delegitymizacji narracji przeciwnych. W szeregu opracowań na ten temat nie zawsze panuje zgodność co do tego, jak rozumieć i traktować to pojęcie<ref>Z opracowań zob. S. Rosenbaum, ''Tragedia Górnośląska'', [w:] ''Leksykon mitów, symboli i bohaterów Górnego Śląska XIX-XX wieku'', red. B. Linek i A. Michalczyk, Opole 2015, s. 299–303; ''Tragedia Górnośląska jako barometr współczesnych stosunków polsko-niemieckich'', Gliwice-Opole 2013; „Fabryka Silesia” 2015, nr 1 (8), tytuł okładkowy: ''Tragedia Górnośląska'' (tu szczególnie: A. Dziurok, ''Tragedia Górnośląska'', s. 3–9; ''Co znaczy Tragedia Górnośląska [R. Kaczmarek, B. Linek, P. Madajczyk, A. Sznajder, Z. Woźniczka]'', s. 10–15; S. Rosenbaum, ''Niszowa pamięć, głośne zapomnienie'', s. 44–48); A. Dziurok, ''Tragedia Górnośląska – pamięć historii i historia pamięci'', „CzasyPismo” 2024, nr 1–2 (23–24), s. 41–51; E. Michna, ''Pomiędzy odzyskiwaniem pamięcią a „odpominaniem”. II wojna światowa i Tragedia Górnośląska w narracjach dążących do emancypacji liderów śląskich'', „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne” 2015, t. 43, z. 1; P. Madajczyk, ''Tragedia Górnośląska jako narzędzie tworzenia narodu śląskiego'', „Studia Śląskie” 2015, t. 77; idem, ''Tragedia Górnośląska w polskiej i niemieckiej narracji'' [w:] ''Konferencja. Tragedia Górnośląska 1945 r., Warszawa , 22 kwietnia 2015 r.'', red. G. Zielińska, Warszawa 2015; J. Hajduk-Nijakowska, ''Badanie pamięci lokalnej w kontekście państwowej polityki pamięci w Polsce. Deportacje w głąb Rosji i na Sybir w pamięci nieoficjalnej'', „Wschodnioznawstwo” 2018, nr 12, s. 281–291; S. Rosenbaum, B. Tracz, ''Punkt zwrotny. Rozmowa o roku 1945 na Górnym Śląsku'', Katowice 2025, s. 115–138.</ref>.

Doszukiwanie się korzeni pojęcia w okresie międzywojennym, w ramach dyskusji polsko-niemieckich o charakterze i losach regionu, wydaje się przesadne. Niemniej odnotować należy, że faktycznie to pojęcie się wówczas pojawiło i to przynajmniej w dwóch kontekstach. Po pierwsze, jako charakterystyka losów ludności górnośląskiej pod rządami pruskimi – tu oczywiście w polskim dyskursie narodowym. Po drugie, jako opis losów regionu i jego mieszkańców w związku z [[Powstania śląskie 1919-1920-1921|powstaniami śląskimi]] oraz podziałem Górnego Śląska w 1922 roku – to w dyskursach niemieckich. Eksplicytnie sformułowanie to pojawiło się np. w anonimowej broszurze wydanej w 1922 roku we Wrocławiu nakładem dziennika „Breslauer Neueste Nachrichten”<ref>''Die oberschlesische Tragödie. Kritische Beiträge zu Deutschlands Kampf um Oberschlesien'', Breslau 1922.</ref>, którą to pracę ks. [[Emil Szramek]] uważał za dzieło „bardzo poważnego” autora<ref>E. Szramek, ''Śląsk jako problem socjologiczny. Próba analizy'', Katowice 1934, s. 12.</ref>. Także polityk prawicowej [[Niemiecko-Narodowa Partia Ludowa|Deutschnationale Volkspartei]], Fritz Kleiner z Bytomia, operował tym hasłem w broszurze atakującej politykę aliancką wobec regionu<ref>F. Kleiner, ''Der Fluch der Weltdemokratie. Die Tragödie Oberschlesiens'', Breslau 1922.</ref>. Podobnego sformułowania użył prozaik August Scholtis w podtytule swej powieści ''Ostwind'' z 1932 roku, pisząc o „górnośląskiej katastrofie”<ref>A. Scholtis, ''Ostwind. Roman der oberschlesischen Katastrophe'', Berlin 1932 [wydanie polskie: ''Wiatr od wschodu. Śląska opowieść sowizdrzalska'', Opole 2015, nie zachowuje tego podtytułu, ale podtytuł z wydania z 1986 roku]. Co ciekawe, Szramek w swojej cytowanej pracy powołuje się na Scholtisa, błędnie podając podtytuł jako ''Roman der oberschlesischen Tragödie.''</ref>. Retorykę „męczeństwa” i „cierpienia” można odnaleźć w publicystycznych pracach polskich i niemieckich obydwu wspomnianych nurtów, np. w książce Piotra Pampucha z 1920 roku<ref>P. Pampuch, ''150 lat niewoli pruskiej czyli Męczeństwo polskiego ludu śląskiego pod rządami pruskimi'', Mikołów 1920.</ref> czy Heinricha O. Olbricha, wydanej w 1928 roku we Wrocławiu<ref>H.O. Olbrich, ''Der Leidensweg des oberschlesischen Volkes. Zugleich seine Geschichte vom Jahre 1919 bis 1922'', Breslau 1928.</ref>. Dla tego pierwszego cierpienia ludu górnośląskiego wywołane zostały wynaradawiającą polityką pruską. Drugi uważał męczeństwo Górnoślązaków za efekt przekazania części regionu Polsce, a wcześniej – okupacji alianckiej, powstań śląskich, polskiej propagandy antyniemieckiej.

Trudno uwierzyć, aby w okresie transformacji ustrojowej z lat 1989/1990, kiedy pojawiło się aktualne pojęcie tragedii górnośląskiej, sięgano do haseł z międzywojnia. Już prędzej wskazać można na ewentualny rezonans pracy ks. Johannesa Kapsa, wydanej na początku lat 50. w Monachium, później wznawianej, pt. ''Die Tragödie Schlesiens 1945/46 in Dokumenten''<ref>''Die Tragödie Schlesiens 1945/46 in Dokumenten. Unter besonderer Berücksichtigung des Erzbistums Breslau'', bearb. u. hrsg. v. J. Kaps, München 1952/53. Praca ukazała się także w języku angielskim w 1954 r. jako ''The Tragedy of Silesia.''</ref>. Praca ta opisywała właśnie okres, który należy do sedna tragedii górnośląskiej, a więc wkroczenie Armii Czerwonej na [[Śląsk]] (cały Śląsk, tj. Górny i Dolny) i pierwsze miesiące polskiej administracji. Warto też zauważyć, że początkowo, w 1990 roku i kolejnych latach, częściej operowano pojęciem tragedii śląskiej (lub tragedii Śląska), co również wskazywałoby na możliwość oddziaływania tytułu książki Kapsa. Jednak nie ma żadnych dowodów, żeby faktycznie tak było. Wspomniana praca nie była popularna w Polsce czy na Śląsku, wręcz, poza wąskim kręgiem fachowców, była zupełnie nieznana; także w Niemczech Zachodnich wznowiono ją tylko raz (1962) w edycji broszurowej ''Deutscher Taschenbuchverlag''. Trudno uznać, by miała jakiś większy rezonans na Górnym Śląsku, tym bardziej, że przecież przed 1989 rokiem nie mogła swobodnie przenikać z Niemiec Zachodnich za „żelazną kurtynę”, na polski Górny Śląsk.

Mechanizm powstania pojęcia tragedii górnośląskiej wydaje się prostszy i pozbawiony retrospektywnych odniesień do wcześniejszych książek. Pojawiło się ono, jak wspomniano, w okresie transformacji. W tym czasie doszło do ograniczenia i likwidacji cenzury i tabuizowane dotąd tematy dramatycznych okoliczności z 1945 roku zaczęły przenikać do opinii publicznej<ref>Szerzej o tym mechanizmie zob. S. Rosenbaum, ''Mnemosyne w łagrze. Pamięć o deportacjach z Górnego Śląska do ZSRS – w Niemczech i w Polsce'', [w:] ''Wywózka. Deportacja mieszkańców Górnego Śląska do obozów pracy przymusowej w Związku Sowieckim w 1945 roku. Faktografia – konteksty – pamięć'', pod red. S. Rosenbauma, D. Węgrzyna, Katowice 2014, s. 258–305.</ref>. Tematyka do tej pory obecna wyłącznie w pamięci komunikatywnej, w prywatnej pamięci rodzin, podjęta została przez aktorów życia publicznego – głównie publicystów i polityków. Do redakcji gazet lokalnych i regionalnych zgłaszali się – osobiście, telefonicznie, korespondencyjnie – świadkowie, dotknięci wydarzeniami roku 1945 lub ich bliscy, internowani i deportowani, rodziny pomordowanych przez Sowietów. Ich relacje miały mocno emocjonalny, osobisty charakter – wszak opisywano nierzadko tragiczną śmierć bliskich, albo własne, traumatyczne przeżycia. Ta atmosfera traumy znalazła oddźwięk w doborze takiego, a nie innego pojęcia – właśnie „tragedii”. „Górnośląskość” zaś tego pojęcia wiązała się z faktem, że tragiczne wydarzenia dotknęły górnośląską ludność rodzimą. Była to więc niejako tragedia tej społeczności – Górnoślązaków, niezależnie od poczucia ich narodowej tożsamości – niemieckiej czy polskiej czy wyłącznie regionalnej<ref>A. Dziurok, ''Tragedia Górnośląska…'', s. 42; S. Rosenbaum, B. Tracz, ''Punkt zwrotny…'', s. 120.</ref>.

Działo się to w atmosferze rewizji wypracowanych w dobie PRL-u stereotypów historycznych, opisywania tzw. białych plam. I o ile w całym kraju dyskutowano np. nad zbrodnią katyńską, to na Górnym Śląsku takim tematem stały się zbrodnie sowieckie z 1945 roku, ewentualnie, nieco później, także zbrodnie polskich komunistów. Towarzyszyło temu nawoływanie w mediach opozycyjnych do „całkowitej nieraz reorientacji poglądów na te tematy, które zdążyły się już utrwalić w postaci stereotypów” (Józef Krzyk)<ref>J. Krzyk, ''Mała Ojczyzna'', „Kurier Chadecki”, nr 2 (9), 16–31 I 1990 r. Jeszcze przed końcem komunizmu problematykę dotąd stabuizowaną podejmowano na łamach tygodnika PAX „Katolik”, ukazującego się w latach 1982–1993 w Katowicach.</ref>. Prasa „solidarnościowa” miała jednak nikły rezonans społeczny, dlatego istotne okazało się to, że problematykę tę podniesiono na łamach mediów reżimowych (partyjnych), zarówno gazet lokalnych, jak i regionalnych. W województwie katowickim nastąpiło to w styczniu 1990 roku, gdy Andrzej Wrazidło opublikował w „Trybunie Robotniczej” (organie KW PZPR w Katowicach) artykuł ''Tragedia Śląska ’45''<ref>A. Wrazidło, ''Tragedia Śląska ’45'', „Trybuna Robotnicza”, 27 I 1990 r.</ref>'','' opisujący różne aspekty obecności Armii Czerwonej na Górnym Śląsku w 1945 roku do tej pory niepodejmowane, głównie deportacje do robót przymusowych do ZSRR. Wrazidło był redaktorem branżowego tygodnika (obecnie dwutygodnika) „Górnik”. Na łamach tej gazety przedrukował swój tekst z „Trybuny” oraz przez kolejne 27 numerów, poczynając od końca stycznia 1990 roku, drukował listę nazwisk ok. 10 tys. górników wywiezionych w 1945 roku do ZSRR, który to dokument wówczas po raz pierwszy upubliczniono<ref>Por. J. Kaczmarczyk-Kubasiak, A. Białek, ''Temat deportacji mieszkańców Górnego Śląska do pracy przymusowej w ZSRS w 1945 roku na łamach pisma „Górnik” w latach 1989–1991'', [w:] ''Wywózka…'', s. 367–378. Publikowana lista to ''Spis polskich obywateli – górników wywiezionych do ZSRR z początkiem 1945 roku z terytorium Górnego i Opolskiego Śląska'', przygotowany przez Centralny Zarząd Przemysłu Węglowego w 1946 r. i zawierający 9877 nazwisk górników. W formie książkowej spis ten opublikowano następnie w: Z. Woźniczka, ''Z Górnego Śląska do sowieckich łagrów'', Katowice 1996.</ref>. W swoich tekstach Wrazidło częściowo oparł się na sygnałach płynących od czytelników, wśród których znaleźli się byli deportowani do ZSRR. Za jego przykładem poszli redaktorzy prasy lokalnej, głównie takich gazet jak „Życie Bytomskie”, „Głos Zabrza i Rudy Śląskiej”, w mniejszym stopniu „Nowiny Gliwickie” i inne tytuły. Wszędzie tam w pewnym stopniu dopuszczono do głosu świadków historii.

Podobnie działo się w województwie opolskim, gdzie na łamach „Trybuny Opolskiej” (organu KW PZPR w Opolu), również w styczniu 1990 roku, Bernard Waleński<ref>B. Waleński, ''Trwoga. W Grudzicach stanął front (1),'' „Trybuna Opolska”, 20–22 I 1990 r. Artykuł kontynuowano w kolejnych numerach pisma.</ref> podjął problem masakr na ludności cywilnej w okolicach Opola, których dopuścili się czerwonoarmiści w styczniu 1945 roku<ref>Reportaże Waleńskiego zostały następnie opublikowane w postaci książkowej, por. B. Waleński, ''Na płacz zabrakło łez'', Opole 1990 (wznowienie 2015).</ref>. Próbę nowego spojrzenia na ten czas przyniosły też artykuły partyjnej dotąd publicystki Niny Kracherowej na łamach tego samego pisma<ref>N. Kracherowa, ''Opole rok 1945'', „Trybuna Opolska”, nr 62 z 14 III 1990 r. – do nr. 94 z 23 IV 1990 r.</ref>. W Opolskiem termin tragedii górnośląskiej przyjął się jednak później. Owszem, już w 1989 roku użył go Franciszek A. Marek w tytule niewielkiej książki, jednak zastosował go w zupełnie odmiennym znaczeniu. Za „tragedię” uznał on bowiem fakt powstania zorganizowanych struktur mniejszości niemieckiej w województwie opolskim, uznając to za „dywersję polityczną” z Niemiec i konstatując, że z tej przyczyny „źle się dzieje na Górnym Śląsku”. Poddawał w wątpliwość, że w 1945 roku krzywdy spotkały ludność niemiecką regionu<ref>F. A. Marek, ''Tragedia górnośląska'', Opole 1989.</ref>. W jakiej relacji pozostawała książka Marka z wyłanianiem się kompleksu tematycznego o roku 1945 i narodzinami hasła „Tragedii (Górno)Śląskiej”, trudno rozstrzygnąć. Wydaje się jednak, że pojęcie tragedii śląskiej w publicystyce i obiegu publicznym w województwie katowickim nie miało związku z niszową publikacją Marka, dotyczącą zupełnie innych zagadnień, tzn. nie było odpowiedzią na tę książeczkę i pojawiło się niezależnie od tych rozważań. Marek natomiast odnosił się w swoim pamflecie do narracji mniejszości niemieckiej głównie w województwie opolskim, mianowicie do podkreślania przez tę społeczność krzywd, jakie spotkały górnośląskich Niemców w 1945 roku.

Zabierający głos publicyści i historycy, piszący i wypowiadający się na łamach prasy lokalnej, operowali różnymi określeniami na opis dramatycznych wydarzeń z 1945 roku. Mowa była o „białych plamach”, nawiązując do terminu o ogólnopolskim zasięgu, albo, bardziej religijnie, o „śląskiej Golgocie”<ref>S. Rosenbaum, ''Mnemosyne w łagrze…'', s. 290–293, 301.</ref>. Jednak poczynając od stycznia 1990 roku, określenie „tragedia śląska”, potem także „górnośląska” zaczęło upowszechniać się w obiegu publicznym. 26 stycznia 1990 roku poseł Tadeusz Kijonka złożył interpelację w Sejmie X kadencji na ręce premiera Tadeusza Mazowieckiego, ogłoszoną dwa tygodnie później (9 lutego 1990 roku), w której domagał się wyjaśnienia okoliczności „Tragedii Ślązaków”, wliczając do niej nie tylko zbrodnie sowieckie wobec tej społeczności, ale także szerzej – zbrodnie stalinowskie z przełomu lat 40. i 50. XX wieku, a więc poszerzając zakres tematyczny rodzącego się pojęcia<ref>Przedruk w: „Fabryka Silesia” 2015, nr 1, s. 49–50. Odpowiedzi na tę interpelację udzielił minister spraw zagranicznych Krzysztof Skubiszewski 24 III 1990 r., jednak Kijonka uznał ją za niesatysfakcjonującą, a wręcz „bulwersującą”. Swój apel oraz podobne apele późniejsze nazwał „głuchymi interpelacjami”, które pozostały bezproduktywne, por. T. Kijonka, ''Głuche interpelacje'', „Śląsk”, nr 5 (79), maj 2002, s. 42–46.</ref>. Na łamach „Głosu Zabrza i Rudy Śląskiej” jesienią 1990 roku serię artykułów określono jako poświęconych „śląskiej tragedii”<ref>S. Rosenbaum, ''Mnemosyne w łagrze…'', s. 290–293, 301.</ref>. W następnym roku Ewelina Puczek i Harald Szołtysek dla Telewizji Polskiej Oddział Katowice wyprodukowali film dokumentalny „Tragedia Ślązaków”, nawiązując do określenia Kijonki<ref>E. Ochman, ''Commemorating the Soviet Deportations of 1945 and Community-Building in Post-communist Upper Silesia'', “Contemporary European History” 2009, 2 (18), przyp. 22.</ref>. W kwietniu 1991 roku założono w [[Knurów|Knurowie]] Stowarzyszenie Pamięci Tragedii Śląskiej w 1945 roku, którego głównym zadaniem miało być gromadzenie danych o wywózce do ZSRR oraz prowadzenie działalności upamiętniającej. Faktycznie, dwa lata później odsłonięto w Knurowie jedną z pierwszych tablic upamiętniających wywózkę z Górnego Śląska do robót przymusowych do Związku Sowieckiego<ref>S. Rosenbaum, ''Tragedia Górnośląska''…, s. 302.</ref>. Widać z przywołanych powyżej faktów nie tylko popularyzację młodego terminu, ale i rozszerzanie się form jego obecności w opinii publicznej: nie tylko publicystyka, ale również wystąpienia polityczne, dokumenty filmowe, organizacje, tablice pamiątkowe.

== Obecność w historiografii i kulturze pamięci ==
Jak już wspomniano, do 1989 roku pamięć o wydarzeniach z 1945 roku miała wyłącznie charakter pamięci komunikatywnej, funkcjonującej w rodzinach bądź wąskich kręgach osób tego samego pochodzenia (tj. przedstawicieli górnośląskiej społeczności rodzimej). Z przyczyn cenzuralnych, w związku z wszechobecną w oficjalnej polityce historycznej PRL-u gloryfikacją Armii Czerwonej i Związku Sowieckiego oraz tuż powojennego „utrwalania władzy ludowej” przez polskich komunistów, nie wchodziło w rachubę poruszanie któregokolwiek z opisanych w poprzednim fragmencie zjawisk. Natomiast w gronie osób bliskich, zaufanych, przy okazji prywatnych spotkań i rozmów, poruszano przeżycia z 1945 z roku, dostrzegane i opowiadane z perspektywy indywidualnej bądź lokalnej, bez możliwości wyjścia poza tę prywatność i publicznego wyartykułowania swojej opowieści. Ponadto osoby dotknięte negatywnymi doświadczeniami z 1945 roku i lat kolejnych często nie dzieliły się swoimi przeżyciami, niekiedy z obawy przed możliwymi represjami<ref>S. Rosenbaum, B. Tracz, ''Punkt zwrotny. Rozmowa o roku 1945 na Górnym Śląsku'', Katowice 2025, s. 13–51; J. Hajduk-Nijakowska, ''Badanie pamięci lokalnej…,'' s. 283.</ref>. Jeszcze w 1991 roku jeden ze świadków – deportowany do ZSRR górnik kopalni „Dębieńsko”, którego historię opisano na łamach „Górnika” - podkreślał: „ino mojego miana w gazecie nie wspominać, bo świat jest taki, że roz jest tak, a roz tak…”<ref>''Droga śmierci do Kazachstanu'', „Górnik” 1990, nr 6, s. 10.</ref>. Trafnie zauważał więc Jan Drabina, historyk związany z Bytomiem i redaktor jednej z pierwszych prac badawczych w nowy sposób spoglądających na fenomen zbrodni komunistycznych<ref>''Ofiary stalinizmu na ziemi bytomskiej w latach 1945–1956. Dokumentacja zbrodni'', pod red. J. Drabiny, Bytom 1993.</ref>, pisząc w styczniu 1990 roku: „ilekroć pochylam się nad najnowszą historią naszego miasta [tj. Bytomia – SR] i czytam naukowe opracowania na ten temat, tylekroć jestem wdzięczny jego mieszkańcom, że zachowali w pamięci pełniejszy obraz stycznia 1945”<ref>J. Drabina, ''Porocznicowe rozważania historyka'', „Życie Bytomskie”, nr 5 z 29 I 1990 r.</ref>.

Zjawiska opatrzone wprost szyldem „tragedii górnośląskiej/śląskiej” stanowiły jedynie ułamek coraz liczniejszych tekstów i innych fenomenów kulturowych, a także działań politycznych oraz prawnych (śledztwa w sprawie deportacji do ZSRR, obozu w Zgodzie i in., zainicjowane na początku lat 90. XX wieku) podejmujących tematykę tragicznych wydarzeń z 1945 roku na Górnym Śląsku. W ogromnej liczbie przypadków, chociażby w kontekście wspomnianych śledztw, nie mówiono wprost o tragedii śląskiej, ale podnoszono konkretne zjawisko – wywózkę, zbrodnie czerwonoarmistów, powojenne obozy UBP. Podobnie było z badaniami naukowymi. Jak zauważył Adam Dziurok, „Naukowo eksplorowana jest tematyka deportacji, zbrodni sowieckich, funkcjonowania obozów pracy itd., ale zwykle bez szyldu ‘Tragedia Górnośląska’, który pozostał terminem publicystycznie nośnym i potocznym (…)”<ref>A. Dziurok, ''Tragedia Górnośląska''…, s. 45.</ref>. Widoczne było unikanie przez historyków opisujących przełomowy rok 1945 stosowania omawianego terminu. Rok 1945 opisywano w sposób nowy, odbiegający od sztancy typowej dla historiografii i publicystyki PRL-u, ale nie dokonywano tego na ogół<ref>Do rzadkich wyjątków zaliczyć można: Z. Gołasz, ''„Śląska tragedia” w Zabrzu w 1945 roku. internowania i deportacje'', Zabrze 2005.</ref> pod hasłem tragedii górnośląskiej czy śląskiej<ref>Jako przykłady ważnych prac z lat 90. XX w. można wskazać: P. Madajczyk, ''Przyłączenie Śląska Opolskiego do Polski'', Warszawa 1996; B. Linek, ''„Odniemczanie” województwa śląskiego w latach 1945–1950 (w świetle materiałów wojewódzkich)'', Opole 1997; idem, ''Polityka antyniemiecka na Górnym Śląsku w latach 1945–1950'', Opole 2000; Z. Woźniczka, ''Z Górnego Śląska do sowieckich łagrów'', Katowice 1996; idem, ''Katowice 1945–1950. Pierwsze powojenne lata. Polityka, społeczeństwo, kultura'', Katowice 2004; E. Nowak, ''Cień Łambinowic. Próba rekonstrukcji dziejów Obozu Pracy w Łambinowicach 1945–1946'', Opole 1991; ''Niemcy w Polsce 1945–1950. Wybór dokumentów'', red. W. Borodziej, H. Lemberg, wybór i oprac. dokumentów I. Eser, J. Kochanowski, t. 2, ''Polska Centralna. Województwo śląskie'', Warszawa 2000.</ref>. Widoczne to było także w pracach badawczych i wystawienniczych Instytutu Pamięci Narodowej (Oddział w Katowicach), który w latach 2000–2025 pozostawił wyjątkowo obfity dorobek poświęcony tabuizowanym w PRL-u zagadnieniom roku 1945 (i lat kolejnych) na Górnym Śląsku<ref>Przegląd nowego nurtu badań nad rokiem 1945 na Górnym Śląsku, jakie rozwinęły się po 1989 r., zob. S. Rosenbaum, B. Tracz, ''Punkt zwrotny…'', s. 53–82, 93–113.</ref>. Składają się na niego prace naukowe o obozach karnych w Świętochłowicach i Mysłowicach<ref>''Obozowe dzieje Świętochłowic Eintrachthütte – Zgoda'', red. A. Dziurok, Katowice–Świętochłowice 2002; ''Obóz pracy w Świętochłowicach w 1945 roku. Dokumenty, zeznania, relacje, listy'', wybór, wstęp i oprac. A. Dziurok, Warszawa 2002; W. Dubiański, ''Obóz Pracy w Mysłowicach w latach 1945–1946'', wyd. 2, Mysłowice 2015.</ref>, „przykopalnianych” obozach pracy przymusowej<ref>S. Rosenbaum, B. Tracz, ''Obozy pracy przymusowej Gliwickiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego 1945–949'', Katowice 2009. Spośród historyków spoza IPN temat ten eksplorował K. Miroszewski, zob. idem, ''Obozy odosobnienia w Bytomiu i Bytomskim Zjednoczeniu Przemysłu Węglowego (1945–1949)'', Katowice 2013; idem, ''Obozy pracy przymusowej na terenie Katowickiego i Chorzowskiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego 1945–1950'', Katowice 2002. Podstawowe opracowanie: J. Kochanowski, ''W polskiej niewoli. Niemieccy jeńcy wojenni w Polsce 1945–1950'', Warszawa 2001.</ref>, narodzinach aparatu bezpieczeństwa<ref>''Fundament systemu zniewolenia. Z działalności wojewódzkich struktur Urzędu Bezpieczeństwa w Katowicach 1945–1956'', wstęp i redakcja A. Dziurok, A. Dziuba. Katowice 2009.</ref>, deportacjach do ZSRR<ref>''Deportacje Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku'', red. A. Dziurok, M. Niedurny, Katowice 2004; S. Rosenbaum, D. Węgrzyn, ''Deportacje z Górnego Śląska do Związku Sowieckiego w 1945 roku. Katalog wystawy stałej w Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 Roku w Radzionkowie'', Katowice–Radzionków 2015; ''Wywózka. Deportacja mieszkańców Górnego Śląska do obozów pracy przymusowej w Związku Sowieckim w 1945 roku. Faktografia, konteksty, pamięć'', red. S. Rosenbaum, D. Węgrzyn, Katowice 2014; D. Węgrzyn, „''Internirung”. Deportacja mieszkańców Górnego Śląska do ZSRS na tle wywózek niemieckiej ludności cywilnej z terenu Europy Środkowo-Wschodniej do sowieckich łagrów pod koniec II wojny światowej'', Katowice 2024.</ref>, sowieckich więzieniach na Górnym Śląsku<ref>S. Rosenbaum, B. Tracz, D. Węgrzyn, ''„Tiurma NKWD Nr 2 Tost”. Sowieckie więzienie w Toszku w 1945 roku'', Katowice–Gliwice 2021.</ref>, wydawnictwa źródłowe<ref>„''Wywieziono nas bydlęcymi wagonami”. Relacje deportowanych z Górnego Śląska do Związku Sowieckiego w 1945 roku'', wybór i oprac. S. Rosenbaum, D. Węgrzyn, Katowice 2015.</ref>, leksykony osobowe<ref>D. Węgrzyn, ''Księga aresztowanych, internowanych i deportowanych z Górnego Śląska do ZSRR w 1945 roku'', t. 1–3, Katowice 2021.</ref>, wystawy<ref>Np. „Deportacje Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku”, Bytom, Muzeum Górnośląskie, 18 XI 2003 r. (wernisaż). Wystawa ta stała się punktem wyjścia do wystawy stałej w Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 r. w Radzionkowie, otwartym 14 II 2015 r. (autorzy wystawy: S. Rosenbaum, D. Węgrzyn).</ref>, jak i teki edukacyjne przeznaczone do pomocy pedagogom w procesie dydaktycznym<ref>Np. „Obóz pracy w Świętochłowicach. Teka edukacyjna” (2001), „Deportacje Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku. Teka edukacyjna” (2008, 2020).</ref>.

Wokół pojęcia tragedii górnośląskiej, szczególnie w ostatnich dwóch dekadach, pojawił się szereg dyskusji i kontrowersji. Jak pisał Adam Dziurok, choć termin ten „funkcjonuje w przestrzeni publicznej Polski od ponad trzydziestu lat i choć zadomowił się tu na dobre, to wciąż nie przekonuje części środowisk kwestionujących zasadność jego stosowania. Nie pomaga też fakt, że określenie to jest różnie pojmowane i definiowane, a dodatkowo używane jako narzędzie w różnych sporach (nie tylko na temat polityki historycznej)”<ref>A. Dziurok, ''Tragedia Górnośląska…'', s. 42</ref>. Niekiedy wskazuje się więc na fakt, że za początek tragedii górnośląskiej powinno uznać się już 1939 rok jako początek [[Druga wojna światowa|II wojny światowej]]. Te argumenty podnoszone są w powiązaniu z zarzutami, jakoby pojęcie to miało niejako „zakryć” zbrodnie niemieckie z okresu okupacji 1939–1945, pomniejszyć je, względnie usunąć w cień. W takim ujęciu, podnoszonym przez środowiska narodowo-prawicowe, pojęcie tragedii górnośląskiej w opisywanym tu rozumieniu, to projekt środowisk regionalistycznych, nade wszystko [[Ruch Autonomii Śląska|Ruchu Autonomii Śląska]], ewentualnie mniejszości niemieckiej, mający dokonać swoistej redefinicji historii po II wojnie światowej, przenosząc akcent z ofiar polskich na śląskie<ref>W. Kempa, ''RAŚ pomniejsza nieszczęścia, jakie dotknęły Ślązaków w latach 1939-1945 i sugeruje, jakoby „tragedia górnośląska” nastała dopiero po wojnie'', [w:] wpolityce.pl, materiał opublikowany 16 IV 2013 r. [dostęp: 27 III 2025 r.]; P. Semka, ''Wybiórcza pamięć mniejszości niemieckiej'', „Do Rzeczy” 2015, nr 20, s. 32–34. </ref>. W opinii publicznej można napotkać wiele ujęć chronologicznych, a tym samym różnych ujęć zakresu tematycznego, obejmowanego tym terminem. Niekiedy za końcową datę tragedii górnośląskiej uznawany jest wręcz rok 1956, jako koniec stalinizmu, zaś do „katalogu krzywd” (A. Dziurok) dodaje się także wysiedlenia Niemców po 1945 roku (tudzież Ślązaków uznanych za Niemców), jak również „nadużycia o charakterze materialnym”, jak określił to A. Dziurok. Stąd jako komponent tragedii górnośląskiej wymienia się niekiedy także demontaże infrastruktury przemysłowej dokonane przez Sowietów, grabież i niszczenie mienia materialnego<ref>A. Dziurok, ''Tragedia Górnośląska…'', s. 46–47.</ref>.

Stając się elementem górnośląskiej pamięci społecznej, tragedia górnośląska nie utraciła swej ambiwalencji znaczeniowej. Odbija się ona chociażby w zróżnicowanych sformułowaniach oficjalnych, publicznych uchwał różnych gremiów, regionalnych i ogólnokrajowych. W 2011 roku w uchwale [[Sejmik województwa śląskiego|Sejmiku Województwa Śląskiego]] była mowa o „niewinnych i bezbronnych mieszkańcach Górnego Śląska, którzy od stycznia 1945 r stali się ofiarami masowych zbrodni Armii Czerwonej i komunistycznego aparatu bezpieczeństwa: zamordowanych, deportowanych do ZSRR, osadzonych w więzieniach i obozach”. Podobne frazy pojawiły się w uchwale Sejmu RP z 2015 roku. W uchwale Senatu RP z 2020 roku zwrócono uwagę, że represje miały miejsce „bez względu na narodowość” i podkreślono, że „wśród deportowanych byli powstańcy śląscy, żołnierze kampanii wrześniowej, a także członkowie konspiracji antyhitlerowskiej”, nie wspomniano jednak o ludności niemieckiej<ref>Cyt. za: ibidem.</ref>. Przypominało to wcześniejszą wypowiedź wojewody śląskiego Zygmunta Łukaszczyka przy okazji odsłonięcia w 2012 r. tablicy w katedrze w Katowicach, poświęconej internowanym i deportowanym do ZSRR w 1945 roku, gdzie stwierdził on, że Górnoślązaków wywieziono, ponieważ byli Polakami<ref>S. Warmbrand, ''Pamiętne daty…'', „Nasze Katowice”, nr 2 (52), luty 2013 r., s. 8.</ref>.
[[Plik:Fotografia Beniamin Czapla.jpg|mały|369x369px|Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku w Radzionkowie, fot. Beniamin Czapla]]
Uchwała Sejmiku Województwa Śląskiego, gdzie zdecydowano, by w ostatnią niedzielę stycznia obchodzić Dzień Pamięci o Tragedii Górnośląskiej 1945 roku, zawierała dość kanoniczną, uogólnioną, a więc pojemną, formułę kategoryzacji wydarzeń składających się na tragedię górnośląską, zarazem po raz pierwszy ustanowiła dobitnie istotny punkt upamiętniający w publicznym kalendarzu województwa<ref>M. Błoński, ''Ustanowiono Dzień Pamięci o Tragedii Górnośląskiej 1945'', Dzieje.pl, 17 I 2011 r. (Ustanowiono Dzień Pamięci o Tragedii Górnośląskiej 1945 | dzieje.pl - Historia Polski)</ref>. Podobnie w lutym 2012 roku Sejmik Województwa Opolskiego przyjął w formie uchwały „rezolucję w sprawie uczczenia pamięci bezbronnych i niewinnych ofiar Tragedii Górnośląskiej oraz ofiar zbrodni dokonanych na obywatelach Rzeczypospolitej Polskiej”, która niemal dosłownie przejmowała sformułowania uchwały województwa śląskiego<ref>Uchwała Nr XV/202/2012 z dnia 28 lutego 2012 w sprawie przyjęcia rezolucji w sprawie uczczenia pamięci bezbronnych i niewinnych ofiar Tragedii Górnośląskiej oraz ofiar zbrodni dokonanych na obywatelach Rzeczypospolitej Polskiej. – BIP Opolskie.pl</ref>. Pewnego rodzaju ukoronowaniem tych „politycznych” praktyk komemoratywnych były uchwały Senatu i Sejmu RP z początku stycznia 2025 roku, które oddawały hołd ofiarom tragedii. Z kolei sejmiki województw śląskiego i opolskiego ustanawiały rok 2025 Rokiem Tragedii Górnośląskiej. Podobnie postąpiły rady niektórych miast (m.in. Bytomia)<ref>Rada Miejska podjęła uchwałę w sprawie ogłoszenia roku 2025 „Rokiem Tragedii Górnośląskiej” | Miasto Bytom - Metropolia GZM; Sejmik Województwa Śląskiego zadecydował o ustanowieniu 2025 Rokiem Tragedii Górnośląskiej; Opolszczyzna i Śląsk będą obchodziły Rok Tragedii Górnośląskiej | dzieje.pl - Historia Polski</ref>. W ten sposób upamiętnienie uległo upublicznieniu, pewnej petryfikacji i „biurokratyzacji”, typowych dla oficjalnej kultury pamięci. Niemniej pamiętać należy, że jeszcze przed tą fazą tragedia górnośląska była tematem wielu oficjalnych, urzędowych działań komemoratywnych, zwykle na lokalnym, gminnym szczeblu, jako inicjatywa środowisk społecznych, poczynając od NSZZ „Solidarność” bezpośrednio po 1989 roku, poprzez parafie, związki i stowarzyszenia lokalne, po organizacje regionalistyczne i mniejszościowe. Szczególnie wymienić należy [[Związek Górnośląski]], Ruch Autonomii Śląska i zbliżonego do niego struktury regionalistyczne (Ślonsko Ferajna) oraz różnego szczebla organizacje mniejszości niemieckiej w obydwu górnośląskich województwach. Jedną z pierwszych takich uroczystości była msza św. za „sybiraków”, jak nietrafnie to określono, czyli deportowanych do ZSRR, która odbyła się 16 kwietnia 1990 roku w [[Radzionków|Radzionkowie]] (wówczas jeszcze dzielnicy Bytomia)<ref>''Msza w intencji wywiezionych'', „Życie Bytomskie” nr 17 z 23 IV 1990 r.</ref>.

Coraz częstsze stawały się też inicjatywy w postaci tablic czy pomników, które tworzyły się oddolnie, niekiedy na obszarze przyparafialnym (np. w [[Zbrosławice|Zbrosławicach]] czy Bytomiu-[[Stolarzowice|Stolarzowicach]], projekt rzeźbiarza bytomskiego Stanisława Pietrusy z 1995 roku, jeden z najwcześniejszych pomników), wyznaczając punkty, wokół których koncentrować się mogły ceremonie upamiętniające<ref>E. Wieczorek, ''Tragedia Górnośląska 1945 roku'', Tragedia Górnośląska 1945 roku - Górnośląsko-Zagłębiowska... [dostęp 22 III 2025 r.]</ref>. Jedną z pierwszych takich tablic umieszczono 2 czerwca 1993 roku na budynku Szkoły Podstawowej nr 2 im. Karola Miarki w Knurowie. Poświęcona była wyłącznie deportowanym do ZSRR<ref>''Odsłonięcie tablicy'', „Przegląd Lokalny”, nr 12 z 18 VI 1993 r.</ref>. Różny był ich zakres tematyczny, jednak łączyło je upamiętnienie przemilczanych przed 1989 rokiem wydarzeń z roku 1945. Niemniej należy zauważyć, że tzw. infrastruktura pamięci, jeśli wliczyć w nią także muzea czy izby pamięci, wystawy, trasy i szlaki historyczne, projekty z dziedziny kultury, jak rekonstrukcje czy spektakle, pozostaje stosunkowo uboga. Co ją w chwili obecnej stanowi?

W pierwszym rzędzie jednym z najważniejszych punktów muzealnych poświęconych tematyce tragedii górnośląskiej pozostaje Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku w Radzionkowie, placówka stanowiąca oddział Centrum Kultury „Karolinka” w tym mieście. Ulokowana w zrewitalizowanym gmachu dworca kolejowego, zawiera wystawę stałą o wywózce do ZSRR. Powstała z inicjatywy władz lokalnych, przy merytorycznej kooperacji pracowników IPN w Katowicach, została uroczyście otwarta 14 lutego 2015 roku<ref>Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku</ref>. Działalność Centrum trudno uznać za szczególnie spektakularną, niemniej jest obecnie jedynym tego typu miejscem w województwie śląskim. Do pewnego stopnia w województwie opolskim podobną rolę spełnia Centralne Muzeum Jeńców Wojennych w Łambinowicach i Opolu, działające od lat 70. XX wieku dla upamiętnienia niemieckich obozów jenieckich. Jednak po 1989 roku, m.in. za sprawą historyka z tego muzeum i późniejszego dyrektora, Edmunda Nowaka, otwarło się na upamiętnianie także historii powojennego starościńskiego obozu w Łambinowicach<ref>Centralne Muzeum Jeńców Wojennych</ref>. Ten obóz to jeden z najbardziej wyrazistych elementów pamięci o tragedii górnośląskiej w województwie opolskim<ref>Zob. B. Linek, ''Lamsdorf/Łambinowice: „Sprawcami byli Niemcy, ale i Niemcy byli ofiarami”'', [w:] ''Polsko-niemieckie miejsca pamięci'', t. 2: ''Wspólne/Oddzielne'', red. H. H. Hahn, R. Traba, Warszawa 2015, s. 334–345. Łambinowice były też ważnym elementem pamięci zbiorowej w Zachodnich Niemczech po 1945 r. por. R. Rexheuser, ''Das Bild des Nachkriegslagers in Lamsdorf im kollektivem Gedächtnis der Deutschen'', „Zeitschrift für Ostmitteleuropaforschung“ 2001, z. 1, s. 48–71.</ref>. Obecność omawianej tematyki w takich placówkach jak [[Muzeum Śląskie]] (wystawa stała „Światło historii”) pozostaje skromna. Niespecjalnie częste i spektakularne były też ekspozycje muzealne o tej tematyce (nie chodzi o wystawy mobilne, oparte o system plansz, ale o wystawy z obiektami). W latach 90. XX wieku nie doszło do żadnej – głośno było o przygotowaniach do niej w Muzeum Miejskim w Zabrzu, gromadzono artefakty od świadków, ale położyło temu kres zwolnienie dyrektora tej placówki – Bernarda Szczecha. Pierwszą zaaranżowaną z rozmachem wystawą, poświęconą jednak tylko wywózkom, była wspomniana już ekspozycja IPN w Katowicach, otwarta w 2003 roku w [[Muzeum Górnośląskie w Bytomiu|Muzeum Górnośląskim w Bytomiu]]. Jak się wydaje, jedyna wystawa czasowa (obiektowa) poświęcona wydarzeniom roku 1945 w rozumieniu tragedii górnośląskiej otwarta została 25 stycznia 2025 roku [!] w Muzeum w Gliwicach – „’45. Rok ostatni, rok pierwszy na Górnym Śląsku”, czynna do września tego roku (kuratorzy: Zbigniew Gołasz, Sebastian Rosenbaum, Bogusław Tracz)<ref>Czterdziesty piąty. Rok ostatni - rok pierwszy - Muzeum w Gliwicach Wystawie towarzyszył katalog pod tym samym tytułem.</ref>.

Także w kulturze popularnej problematyka tragedii górnośląskiej pozostaje dość skromnie reprezentowana. Zaliczyć tu można głośną i kontrowersyjną sztukę Ingmara Villqista o obozie w Zgodzie – ''Miłość w Königshütte'', która miała premierę w reżyserii autora w Teatrze Polskim w Bielsku-Białej 31 marca 2012 roku. Na łamach „Dziennika Zachodniego” uznano go za „koszmarny twór o rapsodyczno-patetyczno-wiecowym charakterze”, niezależnie od mankamentów estetycznych oburzało przede wszystkim ukazanie obozu jako miejsca zemsty Polaków na Ślązakach i wplecenie opowieści obozowej w narrację środowisk regionalistycznych spod znaku Ruchu Autonomii Śląska<ref>Przegląd głosów w tej sprawie zob. Burza wokół bielskiego spektaklu "Miłość w Königshütte" | e-teatr.pl.</ref>. Pięć lat później tematu tego samego obozu dotyczył film Macieja Sobieszczańskiego ''Zgoda'' z Julianem Świeżewskim, Jakubem Gierszałem, Zofią Wichłacz i Danutą Stenką w rolach głównych. Tu jednak akcent padał bardziej na humanistyczny wymiar ukazanej historii oraz na wątek miłosny<ref>FilmPolski.pl - ZGODA</ref>. Z kolei w 2022 roku ukazała się powieść górnośląskiej pisarki Sabiny Waszut ''Ogrody na popiołach'', również poświęcona obozowi w Świętochłowicach, reklamowana jako „powieść o powojennym obozie, o którym milczała historia”, ale także jako „powieść o ludziach, których skazano na niewyobrażalne cierpienia z powodu narodowości, wyznania, języka, a najczęściej bez żadnego powodu. To opowieść o tuszowanej latami tragedii, która dotknęła Ślązaków, wzbudzając poczucie ogromnej niesprawiedliwości”<ref>Zob. np. ''Ogrody na popiołach'' - Waszut Sabina | Książka w Empik</ref>. Uderzająca jest niemal zupełna nieobecność dramatycznych wydarzeń związanych z okupacją sowiecką. Najprawdopodobniej jedyną książką beletrystyczną dotyczącą deportacji do ZSRR jest autobiograficzna powieść pisarza-górnika, Paula Habraschki, ''Meinen Tod will ich selber sterben''<ref>P. Habraschka, ''Meinen Tod will ich selber sterben! Erlebnisse als Internierter in der Sowjetunion'', Wolfenbüttel 1966.</ref>, która ukazała się w 1966 roku w Niemczech Zachodnich i cieszyła się pewnym rezonansem tylko, jak się wydaje, w tamtejszych środowiskach ziomkowskich<ref>Powieść została przypomniana w Polsce w 2015 r. na łamach „Fabryki Silesii”, zob. S. Rosenbaum, ''Habraschka i jego relacja'', „Fabryka Silesia” 2015, nr 1 (8), s. 66–68 (tu fragment powieści w przekładzie). Na rok 2025 przygotowywane jest polskie tłumaczenie książki.</ref>. Wkroczenie Armii Czerwonej i późniejsze wydarzenia ukazuje z kolei [[Horst Bienek]], wybitny pisarz niemiecki, w czwartym tomie „gliwickiej tetralogii”, czyli powieści ''Erde und Feuer''<ref>H. Bienek, ''Erde und Feuer'', München-Wien 1982 (następnie wiele wznowień; wydanie polskie: H. Bienek, ''Ziemia i ogień'', przeł. M. Przybyłowska, Gliwice 1999).</ref> i choć nie jest to jedyna niemiecka książka beletrystyczna podejmująca ten temat<ref>Zob. np. V. R. Paschenda, ''Oberschlesische Passion'', Augsburg 1966; A. Jendrzejowski, ''Das Licht von Offleben. Schicksale und Irrfahrten einer oberschlesischen heimatvertriebenen Mutter'', Augsburg 1961 (1962); K. Olma, ''Pflüger im Nebel. Das Schicksal eines beskidenländischen Bauerngeschlechts. Roman aus den Jahren 1938 bis 1958'', Augsburg 1960 (1963). </ref>, pozostaje jednym z nielicznych wybitnych literacko dzieł<ref>W szeregu opowiadań opublikowanych krótko po wojnie wybitny pisarz Hans Lipinsky-Gottersdorf porusza tematykę Tragedii Górnośląskiej, koncentruje się jednak na problematyce ucieczki i wysiedlenia, np. idem, ''Wanderung im dunklen Wind'', Göttingen 1953 (wielokrotnie wznawiane) czy idem, ''Wenn es Herbst wird'', Göttingen 1961.</ref>. Jak widać, w sferze kultury problematyka tragedii górnośląskiej czeka jeszcze na odkrycie.

== Bibliografia ==

* Augustyniak K., ''Czas wojny, czas śmierci. Przyszowice w latach 1939–1945'', Gierałtowice 2025
* ''BeFreier und Befreite. Krieg, Vergewaltigung, Kinder'', red. H. Sander, B. Johr, Frankfurt am Main 2005
* Bienek H., ''Erde und Feuer'', München-Wien 1982 (wydanie polskie: H. Bienek, ''Ziemia i ogień'', przeł. M. Przybyłowska, Gliwice 1999)
* ''Deportacje Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku'', red. A. Dziurok, M. Niedurny, Katowice 2004
* ''Die oberschlesische Tragödie. Kritische Beiträge zu Deutschlands Kampf um Oberschlesien'', Breslau 1922
* ''Die Tragödie Schlesiens 1945/46 in Dokumenten. Unter besonderer Berücksichtigung des Erzbistums Breslau'', bearb. u. hrsg. v. J. Kaps, München 1952/53
* Drabina J., ''Porocznicowe rozważania historyka'', „Życie Bytomskie”, nr 5 z 29 I 1990 r.
* ''Droga śmierci do Kazachstanu'', „Górnik” 1990, nr 6
* Dubiański W., ''Obóz Pracy w Mysłowicach w latach 1945–1946'', wyd. 2, Mysłowice 2015
* Dziurok A., ''Osądzanie przestępstw okresu II wojny światowej przez Specjalny Sąd Karny w Katowicach w latach 1945–1946'', Katowice-Warszawa 2024
* Dziurok A., S. Rosenbaum, B. Tracz, ''Armia Czerwona na Górnym Śląsku w 1945 roku. Próba bilansu'', „CzasyPismo” 2024, nr 2 (26)
* Dziurok A., ''Tragedia Górnośląska – pamięć historii i historia pamięci'', „CzasyPismo” 2024, nr 1–2 (23–24)
* Esser H., ''Die Hölle von Lamsdorf. Dokumentation über einem polnischen Vernichtungslager'', Bonn 1969
* „Fabryka Silesia” 2015, nr 1 (8), tytuł okładkowy: ''Tragedia Górnośląska''
* ''Fundament systemu zniewolenia. Z działalności wojewódzkich struktur Urzędu Bezpieczeństwa w Katowicach 1945–1956'', wstęp i redakcja A. Dziurok, A. Dziuba. Katowice 2009
* Gołasz Z., ''„Śląska tragedia” w Zabrzu w 1945 roku. internowania i deportacje'', Zabrze 2005
* Górecki P., ''Ofiary działań wojennych i polegli żołnierze w Zabrzu w 1945 r.'', Zabrze–Opole 2021
* Gruschka G., ''Zgoda – ein Ort des Schreckens. Als Vierzehnjähriger in einem polnischen Nachkriegskonzentratonslager'', Neuried 1995
* Gruschka G., ''Zgoda – miejsce grozy. Obóz koncentracyjny w Świętochłowicach'', Gliwice 1998
* Gunter G., ''Letzter Loorbeer. Vorgeschichte, Geschichte der Kämpfe in Oberschlesien von Januar bis Mai 1945'', Dülmen 1974 (polskie wydanie: G. Gunter, ''Ostatni wawrzyn. Geneza i dzieje walk na Górnym Śląsku od stycznia do maja 1945 roku'', tłum. G. Bębnik, Oświęcim 2019)
* Habraschka P., ''Meinen Tod will ich selber sterben! Erlebnisse als Internierter in der Sowjetunion'', Wolfenbüttel 1966
* Hajduk-Nijakowska J., ''Badanie pamięci lokalnej w kontekście państwowej polityki pamięci w Polsce. Deportacje w głąb Rosji i na Sybir w pamięci nieoficjalnej'', „Wschodnioznawstwo” 2018, nr 12
* Hanich A., ''Losy ludności na Śląsku Opolskim w czasie działań wojennych i po wejściu Armii Czerwonej w 1945 roku'', „Studia Śląskie” 2012, t. 71
* Hanich A., ''Martyrologium duchowieństwa Śląska Opolskiego w latach II wojny światowej'', Opole 2009
* ''Historia martyrologii więźniów obozów odosobnienia w Jaworznie, 1939-1956'', red. K. Miroszewski, Z. Woźniczka, Jaworzno 2002
* Horwat J., ''Historia Przyszowic'', Przyszowice 2007
* Jendrzejowski A., ''Das Licht von Offleben. Schicksale und Irrfahrten einer oberschlesischen heimatvertriebenen Mutter'', Augsburg 1961 (1962)
* Kaczmarczyk-Kubasiak J., A. Białek, ''Temat deportacji mieszkańców Górnego Śląska do pracy przymusowej w ZSRS w 1945 roku na łamach pisma „Górnik” w latach 1989–1991'', [w:] ''Wywózka. Deportacja mieszkańców Górnego Śląska do obozów pracy przymusowej w Związku Sowieckim w 1945 roku. Faktografia – konteksty – pamięć'', pod red. S. Rosenbauma, D. Węgrzyna, Katowice 2014
* Kijonka T., ''Głuche interpelacje'', „Śląsk”, nr 5 (79), maj 2002
* Kleiner F., ''Der Fluch der Weltdemokratie. Die Tragödie Oberschlesiens'', Breslau 1922
* Kopka B., ''Obozy pracy w Polsce 1944–1950. Przewodnik encyklopedyczny'', Warszawa 2002
* Kopka B.,, ''Gułag nad Wisłą. Komunistyczne obozy pracy w Polsce 1944–1956'', Kraków 2019
* Kracherowa N., ''Opole rok 1945'', „Trybuna Opolska”, nr 62 z 14 III 1990 r. – do nr. 94 z 23 IV 1990 r.
* Krzyk J., ''Mała Ojczyzna'', „Kurier Chadecki”, nr 2 (9), 16–31 I 1990 r.
* Linek B., ''„Odniemczanie” województwa śląskiego w latach 1945–1950 (w świetle materiałów wojewódzkich)'', Opole 1997
* Linek B., ''Lamsdorf/Łambinowice: „Sprawcami byli Niemcy, ale i Niemcy byli ofiarami”'', [w:] ''Polsko-niemieckie miejsca pamięci'', t. 2: ''Wspólne/Oddzielne'', red. H. H. Hahn, R. Traba, Warszawa 2015
* Linek B., ''Polityka antyniemiecka na Górnym Śląsku w latach 1945–1950'', Opole 2000
* Lipinsky-Gottesdorf H., ''Wanderung im dunklen Wind'', Göttingen 1953
* Lipinsky-Gottesdorf H., ''Wenn es Herbst wird'', Göttingen 1961
* Madajczyk P., ''Przyłączenie Śląska Opolskiego do Polski'', Warszawa 1996
* Madajczyk P., ''Tragedia Górnośląska jako narzędzie tworzenia narodu śląskiego'', „Studia Śląskie” 2015, t. 77
* Madajczyk P., ''Tragedia Górnośląska w polskiej i niemieckiej narracji'' [w:] ''Konferencja. Tragedia Górnośląska 1945 r., Warszawa , 22 kwietnia 2015 r.'', red. G. Zielińska, Warszawa 2015
* Marek F. A., ''Tragedia górnośląska'', Opole 1989
* Michna E., ''Pomiędzy odzyskiwaniem pamięcią a „odpominaniem”. II wojna światowa i Tragedia Górnośląska w narracjach dążących do emancypacji liderów śląskich'', „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne” 2015, t. 43, z. 1
* Miroszewski K., ''Obozy odosobnienia w Bytomiu i Bytomskim Zjednoczeniu Przemysłu Węglowego (1945–1949)'', Katowice 2013
* Miroszewski K., ''Obozy pracy przymusowej na terenie Katowickiego i Chorzowskiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego 1945–1950'', Katowice 2002
* ''Msza w intencji wywiezionych'', „Życie Bytomskie” nr 17 z 23 IV 1990 r.
* Musiał B., ''Wojna Stalina. 1939–1945. Terror, grabież, demontaże'', Poznań 2012
* ''Niemcy w Polsce 1945–1950. Wybór dokumentów'', red. W. Borodziej, H. Lemberg, wybór i oprac. dokumentów I. Eser, J. Kochanowski, t. 2, ''Polska Centralna. Województwo śląskie'', Warszawa 2000
* Nowak E., ''Cień Łambinowic. Próba rekonstrukcji dziejów Obozu Pracy w Łambinowicach 1945–1946'', Opole 1991
* ''Oberschlesier 1945-1946. Die Geschichte einer Familie / Górnoślązacy 1945-1946. Historia jednej rodziny'', red. A. Dawid, Opole 2020
* ''Obozowe dzieje Świętochłowic Eintrachthütte – Zgoda'', red. A. Dziurok, Katowice–Świętochłowice 2002
* ''Obóz pracy w Świętochłowicach w 1945 roku. Dokumenty, zeznania, relacje, listy'', wybór, wstęp i oprac. A. Dziurok, Warszawa 2002
* Ochman E., ''Commemorating the Soviet Deportations of 1945 and Community-Building in Post-communist Upper Silesia'', “Contemporary European History” 2009, 2 (18)
* ''Odsłonięcie tablicy'', „Przegląd Lokalny”, nr 12 z 18 VI 1993 r.
* ''Ofiary stalinizmu na ziemi bytomskiej w latach 1945–1956. Dokumentacja zbrodni'', pod red. J. Drabiny, Bytom 1993
* Olbrich H.O., ''Der Leidensweg des oberschlesischen Volkes. Zugleich seine Geschichte vom Jahre 1919 bis 1922'', Breslau 1928
* Olma K., ''Pflüger im Nebel. Das Schicksal eines beskidenländischen Bauerngeschlechts. Roman aus den Jahren 1938 bis 1958'', Augsburg 1960
* Pampuch P., ''150 lat niewoli pruskiej czyli Męczeństwo polskiego ludu śląskiego pod rządami pruskimi'', Mikołów 1920
* Paschenda V.R., ''Oberschlesische Passion'', Augsburg 1966
* Rexheuser R., ''Das Bild des Nachkriegslagers in Lamsdorf im kollektivem Gedächtnis der Deutschen'', „Zeitschrift für Ostmitteleuropaforschung“ 2001, z. 1
* Rosenbaum S., B. Tracz, D. Węgrzyn, ''„Tiurma NKWD Nr 2 Tost”. Sowieckie więzienie w Toszku w 1945 roku'', Katowice–Gliwice 2021
* Rosenbaum S., B. Tracz, ''Obozy pracy przymusowej Gliwickiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego 1945–949'', Katowice 2009
* Rosenbaum S., B. Tracz, ''Punkt zwrotny. Rozmowa o roku 1945 na Górnym Śląsku'', Katowice 2025
* Rosenbaum S., D. Węgrzyn, ''Deportacje z Górnego Śląska do Związku Sowieckiego w 1945 roku. Katalog wystawy stałej w Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 Roku w Radzionkowie'', Katowice–Radzionków 2015
* Rosenbaum S., ''Habraschka i jego relacja'', „Fabryka Silesia” 2015, nr 1 (8)
* Rosenbaum S., ''Mnemosyne w łagrze. Pamięć o deportacjach z Górnego Śląska do ZSRS – w Niemczech i w Polsce'', [w:] ''Wywózka. Deportacja mieszkańców Górnego Śląska do obozów pracy przymusowej w Związku Sowieckim w 1945 roku. Faktografia – konteksty – pamięć'', pod red. S. Rosenbauma, D. Węgrzyna, Katowice 2014
* Rosenbaum S., ''Tragedia Górnośląska'', [w:] ''Leksykon mitów, symboli i bohaterów Górnego Śląska XIX-XX wieku'', red. B. Linek i A. Michalczyk, Opole 2015
* Sanecki T., ''Tragedia Miechowicka. 25–28 stycznia 1945 roku'', [Bytom] 2019
* Scholtis A., ''Ostwind. Roman der oberschlesischen Katastrophe'', Berlin 1932
* Semka P., ''Wybiórcza pamięć mniejszości niemieckiej'', „Do Rzeczy” 2015, nr 20
* Stopik J., ''Beuthen-Miechowitz/Mechtal. Die Geschichte eines Ortes und dessen Bewohner im Herzen des oberschlesischen Industriegebietes bis 1946'', Dülmen 2008
* Szramek E., ''Śląsk jako problem socjologiczny. Próba analizy'', Katowice 1934
* Szyguła W., ''Dzieje miejscowości i parafii Ujazd w XIX i XX wieku'', Opole 2014
* Tomczyk D., ''Przymusowa ewakuacja i żywiołowa ucieczka ludności ze Śląska na początku 1945 r.'', [w:] ''Polska ludność rodzima na Śląsku w okresie Polski Ludowej'', red. M. Lis, cz. 3: ''Materiały z badań w 1989 r. nad przeobrażeniami społecznymi i narodowymi na Śląsku'', z. 1, Opole 1990
* Tracz B., ''Rok ostatni – rok pierwszy. Gliwice 1945'', Gliwice 2004
* ''Tragedia Górnośląska jako barometr współczesnych stosunków polsko-niemieckich'', Gliwice-Opole 2013
* Waleński B., ''Na płacz zabrakło łez'', Opole 1990 (wznowienie 2015)
* Waleński B., ''Trwoga. W Grudzicach stanął front (1),'' „Trybuna Opolska”, 20–22 I 1990 r.
* Warmbrand S., ''Pamiętne daty…'', „Nasze Katowice”, nr 2 (52), luty 2013 r.
* Węgrzyn D., ''„Internirung”. Deportacja mieszkańców Górnego Śląska do ZSRS na tle wywózek niemieckiej ludności cywilnej z terenu Europy Środkowo-Wschodniej do sowieckich łagrów pod koniec II wojny światowej'', Katowice 2024
* Węgrzyn D., ''Księga aresztowanych, internowanych i deportowanych z Górnego Śląska do ZSRR w 1945 roku'', t. 1–3, Katowice 2021
* Woźniczka Z., ''Katowice 1945–1950. Pierwsze powojenne lata. Polityka, społeczeństwo, kultura'', Katowice 2004
* Woźniczka Z., ''Z Górnego Śląska do sowieckich łagrów'', Katowice 1996
* Wrazidło A., ''Tragedia Śląska ’45'', „Trybuna Robotnicza”, 27 I 1990 r.
* ''„Wywieziono nas bydlęcymi wagonami”. Relacje deportowanych z Górnego Śląska do Związku Sowieckiego w 1945 roku'', wybór i oprac. S. Rosenbaum, D. Węgrzyn, Katowice 2015
* ''Wywózka. Deportacja mieszkańców Górnego Śląska do obozów pracy przymusowej w Związku Sowieckim w 1945 roku. Faktografia, konteksty, pamięć'', red. S. Rosenbaum, D. Węgrzyn, Katowice 2014

== Przypisy ==
<references/>

== Źródła on-line ==
[https://www.cmjw.pl/ Centralne Muzeum Jeńców Wojennych]

[https://deportacje45.pl/ Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku]

[https://muzeum.gliwice.pl/pl/wystawa/czterdziesty-piaty-rok-ostatni-rok-pierwszy Czterdziesty piąty. Rok ostatni - rok pierwszy - Muzeum w Gliwicach]

[https://dzieje.pl/aktualnosci/ustanowiono-dzien-pamieci-o-tragedii-gornoslaskiej-1945 Błoński M., ''Ustanowiono Dzień Pamięci o Tragedii Górnośląskiej 1945'', Dzieje.pl, 17 I 2011 r.]

[https://bip.opolskie.pl/2012/03/uchwala-nr-xv2022012-z-dnia-28-lutego-2012-w-sprawie-przyjecia-rezolucji-w-sprawie-uczczenia-pamieci-bezbronnych-i-niewinnych-ofiar-tragedii-gornoslaskiej-oraz-ofiar-zbrodni-dokonanych-na-obywatelac/ Uchwała Nr XV/202/2012 z dnia 28 lutego 2012 w sprawie przyjęcia rezolucji w sprawie uczczenia pamięci bezbronnych i niewinnych ofiar Tragedii Górnośląskiej oraz ofiar zbrodni dokonanych na obywatelach Rzeczypospolitej Polskiej]

[https://www.bytom.pl/aktualnosci/index/Rada-Miejska-podjela-uchwale-w-sprawie-ogloszenia-roku-2025-Rokiem-Tragedii-Gornoslaskiej/idn:43352 Rada Miejska podjęła uchwałę w sprawie ogłoszenia roku 2025 „Rokiem Tragedii Górnośląskiej”]; [https://tragediagornoslaska.slaskie.pl/pl/aktualnosci/sejmik-wojewodztwa-slaskiego-zadecydowal-o-ustanowieniu-2025-rokiem-tragedii-gornoslaskiej.html Sejmik Województwa Śląskiego zadecydował o ustanowieniu 2025 Rokiem Tragedii Górnośląskiej]; [https://dzieje.pl/wiadomosci/na-opolszczeznie-i-slasku-obchodzony-bedzie-rok-tragedii-gornoslaskiej Opolszczyzna i Śląsk będą obchodziły Rok Tragedii Górnośląskiej]

[https://wpolityce.pl/polityka/155465-ras-pomniejsza-nieszczescia-jakie-dotknely-slazakow-w-latach-1939-1945-i-sugeruje-jakoby-tragedia-gornoslaska-nastala-dopiero-po-wojnie Kempa W., ''RAŚ pomniejsza nieszczęścia, jakie dotknęły Ślązaków w latach 1939-1945 i sugeruje, jakoby „tragedia górnośląska” nastała dopiero po wojnie''<nowiki>, [w:] wpolityce.pl, materiał opublikowany 16 IV 2013 r. [dostęp: 27 III 2025 r.]</nowiki>]

[https://e-teatr.pl/burza-wokol-bielskiego-spektaklu-milosc-w-koenigshuette-i233 Burza wokół bielskiego spektaklu "Miłość w Königshütte"]

[https://www.filmpolski.pl/fp/index.php?film=1240403 FilmPolski.pl - ZGODA]

[https://www.empik.com/ogrody-na-popiolach-waszut-sabina,p1311930619,ksiazka-p Ogrody na popiołach - Waszut Sabina]

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)

2025-12-18T11:55:42Z

Garbaczm: /* Spis Treści */

[[Kategoria:Tomy]]
'''<big>ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO</big>''' <br />
TOM: 1 (2014)

== Redakcja ==
'''Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej'''

'''Redaktor Naukowy: Prof. zw. dr hab. Ryszard Kaczmarek'''

e-mail: ryszard.kaczmarek@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 303

'''Anna Kubica'''

e-mail: anna.kubica@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

'''Miłosława Kowalska'''

e-mail: miloslawa.kowalska@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

'''Michał Garbacz'''

e-mail: michal.garbacz@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 305

http://ibr.bs.katowice.pl/

==Numer ISBN==
Numer ISBN 978-83-64210-14-3

==Rada Naukowa IBR BŚ==

*[[Prof. zw. dr hab. Andrzej Barczak]] – profesor Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach, Katedra Ekonometrii
*[[Prof. dr hab. Krzysztof Biliński]] – profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, Zakład Historii Literatury Pozytywizmu i Młodej Polski
*[[Prof. zw. dr hab. Ewa Chojecka]] – profesor historii sztuki, członek Komitetu Nauk o Sztuce Wydziału Nauk Społecznych Polskiej Akademii Nauk
*[[Prof. zw. dr hab. Julian Gembalski]] – profesor Akademii Muzycznej w Katowicach, kierownik Katedry Organów i Klawesynu
*[[Prof. dr hab. Krystyna Kossakowska-Jarosz]] – profesor Uniwersytetu Opolskiego, Katedra Literatury Romantyzmu
*[[Dr Andrzej Krzystyniak]] – pełnomocnik Marszałka Województwa Śląskiego ds. współpracy ze środowiskami kombatanckimi
*[[Doc. dr hab. Jana Raclavská]] – profesor Uniwersytetu Ostrawskiego, Katedra Slawistyki i Studiów Języka Polskiego
*[[Prof. dr hab. Dariusz Rott]] – profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Śląskiego, redaktor naczelny miesięcznika społeczno-kulturalnego „Śląsk”
*[[Prof. zw. dr hab. Grażyna Barbara Szewczyk]] – profesor zwyczajny Uniwersytetu Śląskiego, dyrektor Instytutu Filologii Germańskiej
*[[Prof. zw. dr hab. Wojciech Świątkiewicz]] – profesor zwyczajny Uniwersytetu Śląskiego, dyrektor Instytutu Socjologii

==Recenzenci==

*[[dr hab. prof. UŚ Tomasz Nawrocki]]
*[[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
*[[Prof. dr hab. Jerzy Runge]]
*[[Prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]
*[[ks.prof.dr hab. Jerzy Myszor]]

==Spis Treści==

'''[http://ibrbs.pl/mediawiki/images/pdf/tom_1.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 1 (2014) pdf ]'''

* [[Administracja Apostolska dla Śląska Górnego]]. Autor: [[Krzysztof Kanclerz]]
* [[Aglomeracja bielska]]. Autor: [[dr hab. Robert Krzysztofik]]
* [[Aglomeracja częstochowska]]. Autor: [[dr hab. Robert Krzysztofik]]
* [[Antropogeniczne zmiany środowiska przyrodniczego]]. Autor: [[dr Martyna Rzętała]]
* [[Archidiecezja katowicka]]. Autor: [[ks.prof.dr hab. Jerzy Myszor]]
* [[Bonitacja gleb]]. Autor: [[dr Maria Fajer]]
* [[Budowa geologiczna]]. Autor: [[dr hab. Jolanta Burda]]
* [[Bytomskie Państwo Stanowe]]. Autor: [[dr Arkadiusz Kuzio-Podrucki]]
* [[Chłopstwo]]. Autor: [[dr hab. prof. UŚ Adam Bartoszek]]
* [[Deglomeracja]]. Autor: [[prof. dr hab. Jerzy Runge]]
* [[Delegatura Biskupia na Górnym Śląsku]]. Autor: [[Anna Gudzik]]
* [[Delimitacja granic regionalnych]]. Autor: [[dr hab. Renata Dulias]]
* [[Diecezja sosnowiecka]]. Autor: [[Anita Palimąka]]
* [[Familok]]. Autor: [[dr Maria Lipok-Bierwiaczonek]]
* [[Fauna kopalna]]. Autor: [[dr Wojciech Krawczyński]]
* [[Gleby województwa śląskiego]]. Autor: [[dr Maria Fajer]]
* [[Górnośląski Okręg Przemysłowy]]. Autorzy: [[Tomasz Spórna]], [[Weronika Dragan]]
* [[Górny Śląsk]]. Autor: [[Prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]
* [[Grupy społeczno-zawodowe]]. Autor: [[dr hab. prof. UŚ Adam Bartoszek]]
* [[Gubernia piotrkowska]]. Autor: [[Prof. dr hab. Dariusz Nawrot]]
* [[Inteligencja]]. Autor: [[dr hab. prof. UŚ Adam Bartoszek]]
* [[Karpaty Zachodnie, regiony geomorfologiczne]]. Autor: [[dr Jolanta Pełka-Gościniak]]
* [[Karpaty Zewnętrzne]]. Autor: [[dr hab. Jolanta Burda]]
* [[Konurbacja katowicka]]. Autor: [[dr hab. Robert Krzysztofik]]
* [[Konurbacja rybnicka]]. Autor: [[dr hab. Robert Krzysztofik]]
* [[Kotliny Podkarpackie Zachodnie]]. Autor: [[dr Jan Maciej Waga]]
* [[Krajobraz]]. Autor: [[dr hab. Urszula Myga-Piątek]]
* [[Księstwo bytomsko-kozielskie]]. Autor: [[dr Arkadiusz Kuzio-Podrucki]]
* [[Księstwo cieszyńskie]]. Autor: [[dr hab. Wacław Gojniczek]]
* [[Księstwo opolskie]]. Autor: [[prof. dr hab. Jerzy Sperka]]
* [[Księstwo oświęcimskie]]. Autor: [[prof. dr hab. Jerzy Sperka]]
* [[Księstwo raciborskie]]. Autor: [[prof. dr hab. Jerzy Sperka]]
* [[Księstwo siewierskie]]. Autor: [[prof. dr hab. Jerzy Sperka]]
* [[Księstwo zatorskie]]. Autor: [[prof. dr hab. Jerzy Sperka]]
* [[Kultura masowa w województwie śląskim]]. Autor: [[Jarosław Gibas]]
* [[Liga katolicka]]. Autor: [[Joanna Pakuza]]
* [[Ludność województwa śląskiego]]. Autor: [[dr Anna Runge]]
* [[Małopolska]]. Autor: [[prof. dr hab. Jerzy Runge]]
* [[Metropolia]]. Autor: [[Aleksandra Wycisk]]
* [[Metropolia górnośląska]]. Autor: [[ks.prof.dr hab. Jerzy Myszor]]
* [[Miasta województwa śląskiego]]. Autor: [[dr hab. Robert Krzysztofik]]
* [[Monoklina śląsko-krakowska]]. Autor: [[Dr hab. Jolanta Burda]]
* [[Narodowość śląska]]. Autor: [[Grzegorz Kulik]]
* [[Niecka górnośląska]]. Autor: [[dr hab. Jolanta Burda]]
* [[Niecka Nidziańska – region geomorfologiczny]]. Autor: [[dr hab. Renata Dulias]]
* [[Niziny Środkowopolskie]]. Autor: [[dr Jan Maciej Waga]]
* [[Ochrona przyrody i jej zasobów]]. Autor: [[dr hab. Urszula Myga-Piątek]]
* [[Ochrona środowiska]]. Autorzy: [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]], [[dr Andrzej Jaguś]]
* [[Piastowie śląscy]]. Autor: [[prof. dr hab. Jerzy Sperka]]
* [[Podregiony województwa śląskiego]]. Autor: [[Tomasz Spórna]]
* [[Polski ruch narodowy na Śląsku Austriackim]]. Autor: [[dr hab. Krzysztof Nowak]]
* [[Postawy polityczne]]. Autor: [[dr Marcin Gacek]]
* [[Północne Podkarpacie]]. Autor: [[dr Jan Maciej Waga]]
* [[Przemysł województwa śląskiego]]. Autor: [[dr hab. prof. UŚ Maria Tkocz]]
* [[Pszczyńskie Wolne Państwo Stanowe]]. Autor: [[dr Jerzy Polak]]
* [[Radio]]. Autor: [[Paweł Sołtysik]]
* [[Region administracyjny]]. Autor: [[prof. dr hab. Jerzy Runge]]
* [[Rejencja opolska]]. Autor: [[ dr Jakub Grudniewski]]
* [[Restrukturyzacja]]. Autor: [[dr hab. prof. UŚ Maria Tkocz]]
* [[Robotnicy]]. Autor: [[dr hab. prof. UŚ Adam Bartoszek]]
* [[Rolnictwo województwa śląskiego]]. Autor: [[dr Edward Duś]]
* [[Ruchy sejsmiczne]]. Autor: [[dr hab. Jolanta Burda]]
* [[Rzeźba górska terenu]]. Autor: [[dr Jolanta Pełka-Gościniak]]
* [[Rzeźba nizinna terenu]]. Autor: [[dr Jan Maciej Waga]]
* [[Rzeźba wyżynna terenu]]. Autor: [[dr hab. Renata Dulias]]
* [[Sejm Śląski]]. Autor: [[dr hab. Lech Krzyżanowski]]
* [[Seminaria duchowne]]. Autor: [[Anna Gudzik]]
* [[Surowce mineralne]]. Autor: [[dr hab. Jolanta Burda]]
* [[Synklinorium szczecińsko-łódzko-miechowskie]]. Autor: [[dr hab. Jolanta Burda]]
* [[Szkolnictwo]]. Autor: [[dr Beata Pawlica]]
* [[Szkolnictwo w województwie śląskim 1922-1939]]. Autor: [[prof UŚ dr hab. Anna Glimos-Nadgórska]]
* [[Sztuka średniowiecza]]. Autor: [[prof. dr hab. Ewa Chojecka]]
* [[Śląsk]]. Autor: [[Prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]
* [[Śląski etos pracy]]. Autor: [[prof. dr hab. Urszula Swadźba]]
* [[Śluby jasnogórskie]]. Autor: [[Joanna Pakuza]]
* [[Tożsamość regionalna]]. Autorzy: [[prof. zw. dr hab. Marek Szczepański]], [[prof. UO dr hab. Anna Śliz]]
* [[Tradycyjny region społeczno-gospodarczy]]. Autor: [[prof. dr hab. Jerzy Runge]]
* [[Trójkąt Trzech Cesarzy]]. Autorzy: [[Weronika Dragan]], [[Tomasz Spórna]]
* [[Ubóstwo]]. Autor: [[dr hab. Krystyna Faliszek]]
* [[Urbanizacja]]. Autor: [[dr Krzysztof Bierwiaczonek]]
* [[Wody podziemne]]. Autor: [[dr hab. inż. Jacek Różkowski]]
* [[Wody powierzchniowe]]. Autorzy: [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]], [[dr Robert Machowski]]
* [[Województwo katowickie w Polsce Ludowej]]. Autor: [[dr Adam Dziuba]]
* [[Województwo kieleckie 1950-1990]]. Autor: [[dr Adam Dziuba]]
* [[Województwo krakowskie w Polsce Ludowej]]. Autor: [[dr Adam Dziuba]]
* [[Województwo Śląskie w III RP − jednostka administracyjna]]. Autor: [[Marcela Gruszczyk]]
* [[Województwo Śląskie w III RP − położenie geograficzne]] Autor: [[Tomasz Spórna]]
*[[Województwo śląskie 1945-1950]]. Autor: [[Prof. dr hab. Maciej Fic]]
* [[Wojny śląskie]]. Autor: [[Prof. dr hab. Dariusz Nawrot]]
* [[Wyżyna Małopolska]]. Autor: [[dr hab. Renata Dulias]]
* [[Wyżyna Śląsko-Krakowska – region geomorfologiczny]]. Autor: [[dr hab. Renata Dulias]]
* [[Wyżyna Śląsko-Krakowska – region fizycznogeograficzny]]. Autor: [[dr hab. Renata Dulias]]
* [[Zapadlisko przedkarpackie]]. Autor: [[dr hab. Jolanta Burda]]
* [[Zewnętrzne Karpaty Zachodnie, regiony fizycznogeograficzne]]. Autor: [[dr Jolanta Pełka-Gościniak]]
* [[Źródła województwa śląskiego]]. Autor: [[dr hab. inż. Jacek Różkowski]]

Autorzy

2025-12-18T11:54:55Z

Garbaczm:

[[Kategoria:EWoŚ]][[Kategoria:Autorzy]]

===Historia===
*[[prof. zw. dr hab. Ewa Chojecka]]
*[[Karol Chwastek]]
*[[Beniamin Czapla]]
*[[dr Adam Dziuba]]
*[[dr Daniela Dylus]]
*[[prof. dr hab. Maciej Fic]]
*[[Adam Frużyński]]
*[[dr Aleksandra Garbacz]]
*[[prof UŚ dr hab. Anna Glimos-Nadgórska]]
*[[dr Jakub Grudniewski]]
*[[dr hab. Wacław Gojniczek]]
*[[prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]
*[[dr Marta Kasprowska-Jarczyk]]
*[[dr Arkadiusz Kuzio-Podrucki]]
*[[dr Marek Kryś]]
*[[Piotr Kropka]]
*[[dr hab. Lech Krzyżanowski]]
*[[Prof. dr hab. Andrzej Linert]]
*[[Prof. zw. dr hab. Jacek Lyszczyna]]
*[[dr Anna Musialik]]
*[[prof dr hab. Wanda Musialik|prof. dr hab. Wanda Musialik]]
*[[prof. dr hab. Dariusz Nawrot]]
*[[dr hab. Krzysztof Nowak]]
*[[Marta Pater]]
*[[dr hab. Mirosława Pindór]]
*[[dr Jerzy Polak]]
*[[dr Sebastian Rosenbaum]]
*[[Julia Rott-Urbańska]]
*[[prof. dr hab. Jerzy Sperka]]
*[[Mateusz Ściążko]]
*[[dr Roman Śmietański]]
*[[prof. dr hab. Beata Urbanowicz]]
*[[Dr Marcin Wądołowski]]
*[[dr Mirosław Węcki]]
*[[dr Krystian Węgrzynek]]
*[[prof. dr hab. Dariusz Złotkowski]]
*[[Ks. prof. Jan Związek]]
*[[Wiesław M. Pawłowski]]
*[[Prof. dr hab. inż. arch. Magdalena Żmudzińska-Nowak]]

===Geografia===
*[[dr hab. Jolanta Burda]]
*[[Weronika Dragan]]
*[[dr hab. Renata Dulias]]
*[[dr Edward Duś]]
*[[dr Maria Fajer]]
*[[dr Andrzej Jaguś]]
*[[dr Wojciech Krawczyński]]
*[[dr hab. Robert Krzysztofik]]
*[[dr Robert Machowski]]
*[[dr hab. Urszula Myga-Piątek]]
*[[ dr Jolanta Radosz]]
*[[dr hab. inż. Jacek Różkowski]]
*[[dr Anna Runge]]
*[[prof. dr hab. Jerzy Runge]]
*[[Prof. dr hab. Mariusz Rzętała]]
*[[Dr hab. prof. UŚ Martyna A. Rzętała]]
*[[dr Jolanta Pełka-Gościniak]]
*[[Tomasz Spórna]]
*[[Aleksandra Sobańska]]
*[[Prof UŚ dr hab. Maria Tkocz]]
*[[dr Jan Maciej Waga]]
*[[dr Grzegorz Wnętrzak]]

===Wyznania i religie===
*[[Anna Gudzik]]
*[[Krzysztof Kanclerz]]
*[[ks.prof.dr hab. Jerzy Myszor]]
*[[Joanna Pakuza]]
*[[Anita Palimąka]]
*[[Ks. prof. Jan Związek]]

===Socjologia===
*[[dr Daniel Bakota]]
*[[prof UŚ dr hab. Adam Bartoszek]]
*[[dr Krzysztof Bierwiaczonek]]
*[[dr hab. Krystyna Faliszek]]
*[[dr Marcin Gacek]]
*[[Jarosław Gibas]]
*[[dr Maria Lipok-Bierwiaczonek]]
*[[dr Beata Pawlica]]
*[[dr Arkadiusz Płomiński]]
*[[prof. dr hab. Urszula Swadźba]]
*[[prof. zw. dr hab. Marek Szczepański]]
*[[prof. UO dr hab. Anna Śliz]]
*[[dr Elżbieta Wróbel]]
*[[Aleksandra Wycisk]]

===Politologia===
*[[Marcela Gruszczyk]]
*[[Grzegorz Kulik]]
*[[Paweł Sołtysik]]
*[[Agnieszka Turoń-Kowalska]]

===Czasopisma===

*[[Michał Garbacz]]
*[[prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]
*[[Dominika Rychel-Mantur]]
*[[Antoni Grzegorz Sztoler]]
*[[Marcin Urbański]]
*[[prof. dr hab. Dariusz Złotkowski]]

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 4 (2017)

2025-12-18T11:54:32Z

Garbaczm: /* Recenzenci */

[[Kategoria: Tomy]]
'''<big>ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO</big>''' <br />
TOM: 4 (2017)

== Redakcja ==
'''Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej'''

'''Redaktor Naukowy: Prof. zw. dr hab. Ryszard Kaczmarek'''

e-mail: ryszard.kaczmarek@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 303

'''Anna Kubica'''

e-mail: anna.kubica@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

'''Michał Garbacz'''

e-mail: michal.garbacz@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 305

'''Julia Rott-Urbańska'''

e-mail: Julia.Rott-Urbanska@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

http://ibr.bs.katowice.pl/

==Numer ISBN==
Numer ISBN 978-83-64210-47-1

==Rada Naukowa IBR BŚ==

*[[Prof. zw. dr hab. Andrzej Barczak]] – profesor Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach, Katedra Ekonometrii
*[[Prof. zw. dr hab. Ewa Chojecka]] – profesor historii sztuki, członek Komitetu Nauk o Sztuce Wydziału Nauk Społecznych Polskiej Akademii Nauk
*[[Prof. zw. dr hab. Julian Gembalski]] – profesor Akademii Muzycznej w Katowicach, kierownik Katedry Organów i Klawesynu
*[[Prof. dr hab. Inż. Marek Gzik]] – profesor Politechniki Śląskiej, dziekan Wydziału Inżynierii Biomedycznej
*[[Prof. UŚ. dr hab. Zbigniew Kadłubek]]– profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Śląskiego, kierownik Katedry Literatury Porównawczej na Wydziale Filologicznym
*[[Prof. dr hab. Krystyna Kossakowska-Jarosz]] – profesor Uniwersytetu Opolskiego, Katedra Literatury Romantyzmu
*[[Doc. dr hab. Jana Raclavská]] – profesor Uniwersytetu Ostrawskiego, Katedra Slawistyki i Studiów Języka Polskiego
*[[Prof. dr hab. Dariusz Rott]] – profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Śląskiego
*[[Prof. zw. dr hab. Grażyna Barbara Szewczyk]] – profesor zwyczajny Uniwersytetu Śląskiego, dyrektor Instytutu Filologii Germańskiej
*[[Prof. zw. dr hab. Wojciech Świątkiewicz]] – profesor zwyczajny Uniwersytetu Śląskiego, dyrektor Instytutu Socjologii

==Recenzenci==

*[[Prof. dr hab. Maciej Fic]]
*[[Prof. UŚ. dr hab. Zbigniew Kadłubek]]
*[[Prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]
*[[Prof. dr hab. Dariusz Rott]]
*[[Prof. dr hab. Jerzy Runge]]

==Spis Treści==

===Hasła Przedmiotowe===
*[[Dorzecze Dunaju]]. Autorzy: [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]], [[dr Robert Machowski]]
*[[Etnolekt górnośląski]]. Autor: [[prof. dr hab. Jolanta Tambor]]
*[[Metropolia częstochowska]]. Autor: [[Ks. prof. Jan Związek]]
*[[Literatura polskojęzyczna na Górnym Śląsku w latach 1922–1939]]. Autor: [[dr Katarzyna Kuroczka]]
*[[Prowincja śląska 1742-1815]]. Autor: [[dr Jakub Grudniewski]]
*[[Prowincja śląska 1815-1919]]. Autor: [[dr Jakub Grudniewski]]
*[[Rzemiosło w województwie śląskim 1922-1939]]. Autorzy: [[prof dr hab. Wanda Musialik]]
*[[Rzemiosło w województwie śląskim 1945-1950]]. Autor: [[prof dr hab. Wanda Musialik]], [[dr Roman Śmietański ]]
*[[Stan wojenny w województwie katowickim]]. Autor: [[Karol Chwastek]]
*[[Śląsk pruski]]. Autor: [[dr Jakub Grudniewski]]
*[[Zlewiska]]. Autorzy: [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]], [[dr Robert Machowski]]
*[[Zlewnia Białej]]. Autorzy: [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]], [[dr Robert Machowski]]
*[[Zlewnia Gostyni]]. Autorzy: [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]], [[dr Robert Machowski]]
*[[Zlewnia Iłownicy]]. Autorzy: [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]], [[dr Robert Machowski]]
*[[Zlewnia Pilicy]]. Autorzy: [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]], [[dr Robert Machowski]]
*[[Zlewnia Soły]]. Autorzy: [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]], [[dr Robert Machowski]]

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 4 (2017)

2025-12-18T11:54:11Z

Garbaczm: /* Recenzenci */

[[Kategoria: Tomy]]
'''<big>ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO</big>''' <br />
TOM: 4 (2017)

== Redakcja ==
'''Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej'''

'''Redaktor Naukowy: Prof. zw. dr hab. Ryszard Kaczmarek'''

e-mail: ryszard.kaczmarek@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 303

'''Anna Kubica'''

e-mail: anna.kubica@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

'''Michał Garbacz'''

e-mail: michal.garbacz@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 305

'''Julia Rott-Urbańska'''

e-mail: Julia.Rott-Urbanska@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

http://ibr.bs.katowice.pl/

==Numer ISBN==
Numer ISBN 978-83-64210-47-1

==Rada Naukowa IBR BŚ==

*[[Prof. zw. dr hab. Andrzej Barczak]] – profesor Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach, Katedra Ekonometrii
*[[Prof. zw. dr hab. Ewa Chojecka]] – profesor historii sztuki, członek Komitetu Nauk o Sztuce Wydziału Nauk Społecznych Polskiej Akademii Nauk
*[[Prof. zw. dr hab. Julian Gembalski]] – profesor Akademii Muzycznej w Katowicach, kierownik Katedry Organów i Klawesynu
*[[Prof. dr hab. Inż. Marek Gzik]] – profesor Politechniki Śląskiej, dziekan Wydziału Inżynierii Biomedycznej
*[[Prof. UŚ. dr hab. Zbigniew Kadłubek]]– profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Śląskiego, kierownik Katedry Literatury Porównawczej na Wydziale Filologicznym
*[[Prof. dr hab. Krystyna Kossakowska-Jarosz]] – profesor Uniwersytetu Opolskiego, Katedra Literatury Romantyzmu
*[[Doc. dr hab. Jana Raclavská]] – profesor Uniwersytetu Ostrawskiego, Katedra Slawistyki i Studiów Języka Polskiego
*[[Prof. dr hab. Dariusz Rott]] – profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Śląskiego
*[[Prof. zw. dr hab. Grażyna Barbara Szewczyk]] – profesor zwyczajny Uniwersytetu Śląskiego, dyrektor Instytutu Filologii Germańskiej
*[[Prof. zw. dr hab. Wojciech Świątkiewicz]] – profesor zwyczajny Uniwersytetu Śląskiego, dyrektor Instytutu Socjologii

==Recenzenci==

*[[dr hab. Maciej Fic|Prof. dr hab. Maciej Fic]]
*[[Prof. UŚ. dr hab. Zbigniew Kadłubek]]
*[[Prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]
*[[Prof. dr hab. Dariusz Rott]]
*[[Prof. dr hab. Jerzy Runge]]

==Spis Treści==

===Hasła Przedmiotowe===
*[[Dorzecze Dunaju]]. Autorzy: [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]], [[dr Robert Machowski]]
*[[Etnolekt górnośląski]]. Autor: [[prof. dr hab. Jolanta Tambor]]
*[[Metropolia częstochowska]]. Autor: [[Ks. prof. Jan Związek]]
*[[Literatura polskojęzyczna na Górnym Śląsku w latach 1922–1939]]. Autor: [[dr Katarzyna Kuroczka]]
*[[Prowincja śląska 1742-1815]]. Autor: [[dr Jakub Grudniewski]]
*[[Prowincja śląska 1815-1919]]. Autor: [[dr Jakub Grudniewski]]
*[[Rzemiosło w województwie śląskim 1922-1939]]. Autorzy: [[prof dr hab. Wanda Musialik]]
*[[Rzemiosło w województwie śląskim 1945-1950]]. Autor: [[prof dr hab. Wanda Musialik]], [[dr Roman Śmietański ]]
*[[Stan wojenny w województwie katowickim]]. Autor: [[Karol Chwastek]]
*[[Śląsk pruski]]. Autor: [[dr Jakub Grudniewski]]
*[[Zlewiska]]. Autorzy: [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]], [[dr Robert Machowski]]
*[[Zlewnia Białej]]. Autorzy: [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]], [[dr Robert Machowski]]
*[[Zlewnia Gostyni]]. Autorzy: [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]], [[dr Robert Machowski]]
*[[Zlewnia Iłownicy]]. Autorzy: [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]], [[dr Robert Machowski]]
*[[Zlewnia Pilicy]]. Autorzy: [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]], [[dr Robert Machowski]]
*[[Zlewnia Soły]]. Autorzy: [[prof. dr hab. Mariusz Rzętała]], [[dr Robert Machowski]]

Prof. dr hab. Maciej Fic

2025-12-18T11:53:22Z

Garbaczm:

* [[Województwo śląskie 1945-1950]]

[[Kategoria:Autorzy]]

Dr hab. Maciej Fic

2025-12-18T11:53:08Z

Garbaczm: UWAGA! Usunięcie treści (strona pozostała pusta)!

Dr hab. Maciej Fic

2025-12-18T11:52:51Z

Garbaczm:

[[Kategoria:Autorzy]]

Prof. dr hab. Maciej Fic

2025-12-18T11:52:47Z

Garbaczm: Utworzono nową stronę "* Województwo śląskie 1945-1950"

* [[Województwo śląskie 1945-1950]]

Województwo śląskie 1945-1950

2025-12-18T11:52:24Z

Garbaczm:

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
(ang. Silesian Voivodeship 1945-1950,niem. Woiwodschaft Schlesien 1945-1950)

Autor: [[Prof. dr hab. Maciej Fic]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)|TOM: 1 (2014)]]

Określenie jednostki administracyjnej państwa polskiego, obejmującej część ziem przed wojną wchodzących w skład państwa niemieckiego, ziemie byłego [[Województwo śląskie 1922-1939|województwa śląskiego]] oraz [[Zagłębie Dąbrowskie]], istniejącej w pierwszym pięcioleciu po zakończeniu [[Druga wojna światowa|II wojny światowej]]. W jego nazwie odwoływano się do odpowiednika z okresu dwudziestolecia międzywojennego, jednak w praktyce stanowiło ono wyraźną dyskontynuację przedwojennych rozwiązań. Dowodem pozostaje szereg elementów: odmienny status, problemy z nazwą, inne terytorium, struktura demograficzna, wreszcie funkcjonujący w oparciu o zupełnie różne podstawy system władzy. Prawnie powojenne województwo śląskie przestało istnieć na mocy ustawy z 28 czerwca 1950 roku.

==Status==
[[Plik:POL województwo śląskie 1946.svg.png|400px|thumb|right|Granice województwa śląskiego do 1950 r.]]
W okresie II RP województwo śląskie jako jedyne w kraju posiadało swoją [[Autonomia śląska|autonomię]], nadaną na mocy tzw. „[[Statut Organiczny Województwa Śląskiego|statutu organicznego]]” (uchwalonego decyzją Sejmu RP w 1920 roku), obejmującą m.in funkcjonowanie [[Sejm Śląski|Sejmu Śląskiego]] i własny [[Skarb Śląski]]. Nowym władzom partyjno-państwowym tzw. Polski Ludowej bardzo zależało za ujednoliceniu kraju (zwłaszcza centralizacji pod egidą [[Polska Partia Robotnicza|Polskiej Partii Robotniczej]]) i likwidacji wszelkich odrębności regionalnych. W autonomii dostrzegano „niebezpieczeństwo” utrzymywania różnic kulturowych, dzielnicowych i cywilizacyjnych regionu, krytykowano ją także za możliwości silnych wpływów mniejszości niemieckiej na przedwojenne władze województwa, więc jedną z pierwszych decyzji (jeszcze w czasie trwania wojny – ustawą „konstytucyjną” Krajowej Rady Narodowej (KRN) z 6 maja 1945 roku) była zmiana ustroju i związanych z nim uprawnień autonomicznych. Dodatkowym powodem likwidacji odrębności było objęcie przez nowe władze partyjno-państwowe zarządu nad majątkiem Skarbu Śląskiego, którego wartość, według stanu z roku 1939, szacowano na ponad 284 mln. zł., ulokowanych m.in. w nieruchomościach, udziałach w zakładach przemysłowych, wierzytelnościach hipotecznych i wkładach w bankach.
Przedwojenna ustawa o statucie organicznym województwa śląskiego miała rangę ustawy konstytucyjnej, prawnie mogła więc zostać zmieniona tylko decyzją Sejmu RP przy uzyskaniu odpowiedniej („konstytucyjnej”) większości głosów. KRN była zaś organem przejściowym, który miał przygotować dopiero wybory, więc takich uprawnień nie miał, tym bardziej, że w momencie podjęcia decyzji o uchyleniu autonomii KRN nie miała nawet ustabilizowanego składu (zasiadali w niej tylko posłowie mianowani przez PPR i współpracujące z komunistami stronnictwa). Zgodnie z prawem zmian konstytucji mógł dokonać dopiero parlament wybrany w 1947 roku, jednak KRN podejmowała wiele podobnych decyzji, np. w kwestii składu i uprawnień najwyższych organów władzy państwowej i praktyka ta nie została później zakwestionowana<ref>Dzieje Sejmu Polskiego, koord. J. Bardach, Warszawa 1997, s. 237; B. Linek, Polityka antyniemiecka na Górnym Śląsku w latach 1945-1950, Opole 2000, s. 52; P. Madajczyk, Przyłączenie Śląska Opolskiego do Polski 1945-1948, Warszawa 1996, s. 110.</ref>

==Nazewnictwo==
[[Plik:Odezwa o przyłaczeniu Śląska do Polski.JPG|400px|thumb|right|Gazeta Urzędowa Województwa Śląskiego, 31 marca 1945 r.]]
Przez cały okres powojennego pięciolecia sprawą niejednoznaczną pozostawało stosowane wobec nowej jednostki administracyjnej nazewnictwo. W momencie, gdy połączono z sobą trzy niezależne od siebie dotąd regiony, decyzją miejscowych władz zmianie ulec miała także nazwa województwa (chciano symbolicznie podkreślić w ten sposób fakt „zjednoczenia”). W komunikacie zamieszczonym w „Gazecie Urzędowej Województwa Śląskiego” w marcu 1945 roku ogłoszono m.in.: „Województwo obejmujące ziemie Śląska Górnego, Śląska Opolskiego i Zagłębia Dąbrowskiego otrzymało nazwę: województwo śląsko-dąbrowskie”. Termin ten („województwo śląsko-dąbrowskie”) nie został jednak najprawdopodobniej usankcjonowany żadnym dokumentem potwierdzającym zasadność jego używania od strony formalnoprawnej.

Określenia „województwo śląsko-dąbrowskie” (początkowo pojawiał się także zapis „województwo śląsko-zagłębiowskie” bądź „województwo zagłębiowsko-śląskie”) powszechnie stosowane były na obszarze samego województwa. Używano ich m.in. w ówczesnych wydawnictwach (np. kartograficznych), lokalnej prasie, na pieczęciach Urzędu Wojewódzkiego, czy w używanej przez wojewodę tytulaturze. Termin „województwo śląskie” używany był natomiast przez władze centralne oraz w ogólnopolskich zestawieniach. Ponieważ w stolicy zdawano sobie jednak sprawę z „dwoistości” nazewnictwa, dlatego często tłumaczono, że mimo prawidłowej nazwy województwa śląskiego „w potocznym użyciu stosowana jest nazwa województwo śląsko-dąbrowskie”. Próbą wyjścia z sytuacji podwójnego nazewnictwa była przygotowana w 1947 roku propozycja wprowadzenia dla obszaru województwa nazwy „katowickie”, wprowadzona w życie dopiero w 1950 roku, wraz z nowym podziałem na województwa oraz zmianą ich nazewnictwa na mocy ustawy z 28 czerwca 1950 roku (powstały wówczas województwa: [[Województwo katowickie w Polsce Ludowej|katowickie]] i [[województwo opolskie|opolskie]])
<ref>M. Fic, K. Nowak, Podział administracyjny, w: Województwo śląskie 1945-1950. Zarys dziejów politycznych, red. A. Dziurok, R. Kaczmarek, Katowice 2007, s. 88-90; Przemiany podziału polityczno-administracyjnego na obszarze dzisiejszego województwa katowickiego, opr. J. Chlebowczyk i in., „Studia i Materiały z Dziejów Śląska” 1980, t. X, s. 350; B. Linek, Polityka antyniemiecka na Górnym Śląsku…, s. 52.</ref>.

==Terytorium==

Po zakończeniu II wojny światowej granice województwa śląskiego z 1939 roku uległy zasadniczej zmianie. W nowym województwie znalazła się część ziem przed wojną wchodzących w skład państwa niemieckiego, ziemie byłego województwa śląskiego oraz Zagłębie Dąbrowskie. Jednak ponieważ władze polskie nie uznawały podziału administracyjnego ziem II RP, dokonanego przez władze hitlerowskie w 1939 roku, w okresie od 27 stycznia do końca lutego 1945 roku formalnie obowiązywał stan prawny z 1 września roku 1939. Na jego mocy formalnie istniało więc województwo śląskie (ale w granicach województwa nie znalazło się już zajęte w 1938 roku [[Zaolzie]], które powróciło do państwa czechosłowackiego), w skład którego wchodziły powiaty: [[powiat bielski|bielski]], [[powiat cieszyński|cieszyński]], [[powiat katowicki|katowicki]], [[powiat lubliniecki|lubliniecki]], [[powiat pszczyński|pszczyński]], [[powiat rybnicki|rybnicki]] i [[powiat tarnogórski|tarnogórski]] oraz miasta wydzielone [[Katowice]] i [[Chorzów]]. Ogólna powierzchnia województwa obejmowała jedynie 4217 km2.

W kolejnym okresie terytorium województwa powiększyło się na zachodzie na mocy decyzji zwycięskich mocarstw o historyczny obszar tzw. niemieckiego Górnego Śląska ([[Rejencja opolska|Rejencję opolską]]), co pozwalało nowym władzom posługiwać się nośnym propagandowo argumentem o przezwyciężeniu sztucznego podziału, będącego rezultatem [[Plebiscyt|plebiscytu]] górnośląskiego z 1921 roku. Na wschodzie przyłączono obszar [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębia Dąbrowskiego]], który już w czasie II wojny światowej do [[Rejencja katowicka|rejencji katowickiej]] wcielili Niemcy, a zaakceptowanie tego faktu w 1945 roku przez władze komunistyczne nastąpiło ze względów ideologicznych. W ten sposób nowa jednostka administracyjna ukształtowana została znacznie obszerniej niż województwo śląskie sprzed 1939 roku. Powierzchnia tego przedwojennego wynosiła 4216 km2 (a po przyłączeniu [[Zaolzie|Zaolzia]] 5021 km 2), co stanowiło 1,1% obszaru RP. Z chwilą połączenia trzech organizmów terytorium nowego powojennego województwa zajmowało zaś trzykrotnie większy obszar, łącznie 15 369 km2 powierzchni (co stanowiło aż 5% obszaru kraju) – na które składało się 4217 km2 dawnego województwa śląskiego, 1437 km2 Zagłębia Dąbrowskiego i 9715 km2 byłej rejencji opolskiej.

Proces tworzenia się nowego województwa obejmował trzy etapy:
* Pierwszy polegał na przejęciu kontroli nad terytorium, na którym początkowo (w pierwszych miesiącach po przejęciu z rąk niemieckich) organizowana była władza grupy operacyjnej „Śląsk”. Obszar o którym mowa obejmował osiem powiatów byłego przedwojennego województwa śląskiego: katowicki, tarnogórski, lubliniecki, pszczyński, rybnicki, bielski i cieszyński.
* Drugi związany był z włączeniem do nowego województwa terytorium Zagłębia Dąbrowskiego. Do końca lutego 1945 roku Zagłębie Dąbrowskie administracyjnie podlegało władzom wojewódzkim w Kielcach. 24 lutego 1945 roku Rząd Tymczasowy podjął decyzję o włączeniu do województwa tego obszaru (powiatów: [[Powiat będziński|będzińskiego]] i [[Powiat zawierciański|zawierciańskiego]] oraz wydzielonego jako miasto na prawie powiatu Sosnowca). Oficjalnie prasa poinformowała 7 marca o połączeniu Zagłębia i Górnego Śląska w jedno województwo, formalnie nastąpiło to 11 marca, a prawna legalizacja tego stanu miała miejsce dopiero w lipcu 1945 roku.
* Trzeci to przejęcie przez nowe władze wojewódzkie kontroli nad ziemiami znajdującymi się przed II wojną światową poza granicami RP. 14 marca 1945 roku wprowadzono pierwszy prowizoryczny podział ziem przejętych przez Polskę. W jego wyniku utworzono cztery okręgi administracyjne: [[Śląsk Opolski]] (Okręg I), Śląsk Dolny (Okręg II), Pomorze Zachodnie (Okręg III) i Prusy Wschodnie (Okręg IV), które z kolei dzieliły się na obwody – odpowiedniki powiatów. W skład okręgu opolskiego weszły obwody: bytomski, gliwicki, kluczborski, oleski, opolski i strzelecki oraz miasta Bytom, Gliwice, Opole i Zabrze (położone na prawym brzegu Odry) oraz dołączone w połowie kwietnia 1945 obszary położone na lewym brzegu Odry, obwody: głubczycki, grodkowski, kozielski, niemodliński, nyski, prudnicki i raciborski. Pełnomocnikiem rządu na okręg opolski mianowano wojewodę śląskiego [[Aleksander Zawadzki| Aleksandra Zawadzkiego]], więc mimo odrębnego statusu prawno-administracyjnego faktycznie obszar ten wszedł w skład województwa śląskiego, co stwarzało szansę unifikacji systemu administracji. Oficjalne uroczystości przejęcia byłej rejencji opolskiej z rąk wojskowych władz radzieckich miały miejsce 18 marca 1945 roku (część prawobrzeżna – obwody bytomski, gliwicki, kluczborski, oleski, część opolskiego i strzelecki) oraz w połowie kwietnia tego roku pozostałe siedem obwodów lewobrzeżnej Odry (głubczycki, grodkowski, kozielski, niemodliński, nyski, prudnicki i raciborski)<ref>Przemiany podziału polityczno-administracyjnego…, s. 348-351; B. Reiner, Polityczno-administracyjne podziały Górnego Śląska w XIX i XX wieku, „Studia Śląskie” 1972, t. XXI, s. 56; R. Pysiewicz-Jędrusik, A. PustelnikK, B. Konopska, Granice Śląska, Wrocław 1998, s. 35; K. Orzechowski, Terytorialne podziały Śląska, “Kwartalnik Opolski” 1972, nr 3, s. 5-22; S. Czech, Podziały administracyjne Śląska Opolskiego w latach 1945-1975, “Studia Śląskie” 1984, t. XLIII, s. 53-77.</ref>.

==Struktura demograficzna==

W porównaniu do okresu II RP zasadnicze zmiany nastąpiły w zakresie struktury demograficznej. Przed wojną województwo śląskie (według danych spisu powszechnego z 1931 roku) zamieszkiwało 1 290 tys. osób, czyli 4,4% ogółu ludności kraju. Terytorium nowego województwa na początku 1946 roku mieszkało 2 813 tys. osób (z czego 1 172 tys. w miastach a 1 650 tys. na wsi) i mimo prowadzonych wysiedleń [[Weryfikacja|ludności zweryfikowanej]] jako niemiecka (według ustaleń historyków wysiedlono ok. 350 tys. osób) i „wywózek” mieszkańców regionu do ZSRR (szacuje się ich liczbę na kilkadziesiąt tys.), dzięki procesom imigracyjnym, liczba mieszkańców stale wzrastała (w 1949 roku osiągnęła 3 211 tys. osób, w tym po-nad 109 tys. osób zameldowanych na „pobyt czasowy”).

Warto podkreślić, że już w początku istnienia międzywojennego województwa śląskiego obustronne migracje spowodowane plebiscytem (które nie przekroczyły jednak wówczas 20% tzw. optantów) zmieniły zasadniczo stosunki demograficzne województwa śląskiego. Zmiany te były jednak nieporównywalne z tym, co stało się w latach 1945-1950, kiedy doszło do niespotykanego dotąd transferu ludności. Górny Śląsk pozbawiony został ludności zweryfikowanej jako niemiecka, stając się obszarem zasiedlenia przez osadników zarówno z polskich Kresów Wschodnich, tzw. centralnej Polski, jak i reemigrantów z zachodniej i południowej Europy.

Czynnikiem niezwykle istotnym, determinującym stosunki polityczne w przedwojennym województwie śląskim była aktywna działalność [[Niemiecka mniejszość narodowa|niemieckiej mniejszości narodowej]]. Rozwiązaniem tej kwestii przez władze partyjno-państwowe stało się przeprowadzenie zorganizowanej fali wysiedleń. Jednak dla wielu mieszkańców województwa kwestia identyfikacji i tożsamości narodowościowej pozostawała bolesna (problem tzw. śląskiej krzywdy). Szczególnie niekorzystna była sytuacja ludności rodzimej (zwanej inaczej autochtonami), która pozostała na terytorium zachodniej części Górnego Śląska (byłego tzw. niemieckiego Górnego Śląska) i traktowana była przez władze Polski Ludowej z nieufnością (została poddana tzw. procesowi weryfikacji narodowościowej), a przez ludność napływową często oskarżana o proniemieckie postawy. Górnoślązacy z dawnego województwa śląskiego, na skutek konsekwencji (najczęściej przymusowego) zapisania na [[Niemiecka Lista Narodowościowa|Niemiecką Listę Narodowościową (DVL)]], po zakończeniu wojny znaleźli się w sytuacji oskarżonych o kolaborację i musieli poddać się procesowi rehabilitacji, poddającemu w wątpliwość ich polską tożsamość narodową i wierność państwu polskiemu (wielu z nich trafiło nawet do tzw. obozów pracy, m.in. w [[Centralny Obóz Pracy w Jaworznie|Jaworznie]], Łambinowicach czy [[Obóz pracy w Świętochłowicach|Świętochłowicach]]).

Okres istnienia województwa śląskiego stanowił w praktyce czas wytwarzania się nowego społeczeństwa, powstającego w konsekwencji zderzenia się z sobą trzech ideologii: prezentowanej przez ludność rodzimą wizji „gospodarzy terenu”, „pionierskiej” (niesionej przez osadników z centralnej Polski, przeświadczonych o swojej misji niesienia polskości na nowe tereny) oraz „rekompensaty krzywd” (której wyrazicielami byli imigranci z Kresów Wschodnich II RP)
<ref>Z. Łempiński, Przesiedlenie ludności niemieckiej z województwa śląsko-dąbrowskiego w latach 1945-1950, Katowice 1979; F. Serafin, Osadnictwo miejskie i wiejskie w województwie śląsko-dąbrowskim w latach 1945-1948, Katowice 1973; Z. Woźniczka, Z Górnego Śląska do sowieckich łagrów, Katowice 1996; A. Dziurok, Problemy narodowościowe w województwie śląskim i sposoby ich rozwiązania, w: Województwo śląskie, s. 539-604; A. Herzig, K. Ruchniewicz, M. Ruchniewicz, Śląsk i jego dzieje, Wrocław 2012, s. 238-249.</ref>.

==System władzy i struktura administracyjna==

Największa różnica w dziejach przedwojennego i powojennego województwa dotyczyła jednak systemu władzy. Przedwojenne województwo powstało jako wyraz woli suwerennego narodu polskiego, wyrażonej w ustawie Sejmu Ustawodawczego RP z 15 lipca 1920 roku o statusie autonomicznym województwa śląskiego. Dawało to Sejmowi Śląskiemu i wojewodom śląskim niekwestionowaną legitymację prawną do sprawowania władzy. Województwo śląskie po zakończeniu II wojny światowej stało się natomiast częścią narzuconego Polsce systemu, opartego na ograniczeniu suwerenności na rzecz Związku Radzieckiego. Podstawą tej obcej władzy była więc nie wyrażona w wyborach wola narodu polskiego, ale początkowo radzieckie komendantury wojenne, zastąpione przez narzucone władze komunistyczne, wspierane stale rozbudowywanym aparatem przymusu. Utworzono w ten sposób system represji komunistycznego państwa polskiego, posługujący się aparatem terroru i zastraszania, naginaniem prawa do osiągania celów politycznych, a przede wszystkim, poprzez likwidację demokracji, wprowadzający mechanizm totalitarnego państwa dla zdławienia oporu własnego społeczeństwa. Nowa władza działała w oparciu o podległe sobie struktury: [[Milicja Obywatelska|Milicję Obywatelską]], terenowe [[Urząd Bezpieczeństwa Publicznego|Urzędy Bezpieczeństwa Publicznego]] (na terenie województwa w 1945 roku było ich aż 38) czy [[Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego]]. Aparat „bezpieczeństwa” posiadał szeroko rozbudowaną sieć agenturalną, korzystał także z upolitycznionych i powolnych sobie sądów ([[Wojskowy Sąd Rejonowy w Katowicach]] w okresie swego funkcjonowania wydał blisko 180 wyroków śmierci). Mimo to mieszkańcy województwa śląskiego decydowali się na opór społeczny, zarówno w formie zbrojnej (m.in. działalność [[Paweł Cierpioł|Pawła Cierpioła]] „Makopola” czy [[Henryk Flame|Henryka Flamego]] „Bartka”), jak i prowadzenie tajnej (np. w ramach struktur organizacji narodowej „Ojczyzna”) i jawnej działalności politycznej (przede wszystkim przez opozycyjne PSL z [[Arkadiusz Arka Bożek|Arkadiuszem Arką Bożkiem]] na czele). Zarówno antykomunistyczne podziemie, jak i legalna opozycja zostały jednak pozbawione znaczenia w 1947 roku (w styczniu przeprowadzono sfałszowane wybory parlamentarne, w lutym ogłoszono ustawę amnestyjną).

Powojenne województwo śląskie powstało w wyniku realizacji koncepcji zakładającej tworzenie województw i powiatów mieszanych, składających się w części z tzw. ziem starych i w części z tzw. ziem odzyskanych. Administracja ogólna w województwie śląskim, tak jak i w całej pozostałej części kraju stanowiła część administracji rządowej (dla celów administracji ogólnej RP podzielona została na województwa, powiaty oraz gminy miejskie i wiejskie, które były równocześnie jednostkami samorządu terytorialnego). Na terenie Polski w latach 1945-1950 istniał system dwuinstancyjności władz: pierwsza na obszarze powiatu, druga – województwa, obowiązywała ponadto tzw. zasada zespolenia, zakładająca, iż organy administracji państwowej w poszczególnych jednostkach terytorialnych były zespolone w jednym urzędzie pod jednym zwierzchnikiem – we władzach administracji ogólnej, tj. w rękach wojewody na obszarze województwa i w rękach starosty na obszarze powiatu.

Uprawnienia wojewody jako jednoosobowego kierownika Urzędu Wojewódzkiego były zróżnicowane w zależności od obszaru sprawowanej władzy. Na terenach tzw. ziem odzyskanych kompetencje wojewody jako przedstawiciela rządu były szersze niż w części „starej”: obok reprezentowania rządu podczas uroczystych wystąpień, uzgadniania działalności całej administracji rządowej i ogólnego nadzoru nad sprawami osobowymi obejmowały m.in. realizację wytycznych polityki państwa na tzw. ziemiach odzyskanych, planowanie akcji osiedleńczej, „zaopatrywanie ludności w przedmioty, służące do zaspokojenia jej potrzeb gospodarczych”, zarządzanie mieniem poniemieckim i jego zabezpieczeniem, koordynowanie i inicjowanie działalności władz oraz tzw. urzędów niezespolonych. Uprawnienia jako szefa administracji ogólnej obejmowały natomiast: administrowanie wszelkimi dziedzinami, w których wojewoda był właściwym na podstawie odrębnych przepisów. Z racji przynależności do ścisłego kierownictwa PPR, A. Zawadzki w trakcie pełnienia obowiązków wojewody posiadał de facto bardzo silną pozycję (co należało do wyjątków w skali kraju), silniejszą od pozycji I sekretarza KW PPR.

W pierwszych tygodniach działania nowych władz wojewódzkich (od 1 lutego 1945 roku) obowiązki wojewody śląskiego wypełniał przez krótki okres [[Jerzy Ziętek|Jerzy Ziętek]] (przedwojenny sanacyjny burmistrz Radzionkowa). Od marca 1945 roku funkcję wojewody śląskiego objął A. Zawadzki, J. Ziętek został pierwszym zastępcą, drugim został [[Stefan Wengierow]]. W czerwcu 1945 roku S. Wengierow został odwołany i przeniesiony na analogiczne stanowisko do Wrocławia, a następnie do ambasady polskiej w Rumunii. Jego miejsce zajął były członek londyńskiej Rady Narodowej RP, A. Bożek. Wobec stałej rozbudowy administracji województwa w maju 1945 roku zadecydowano jednocześnie o wyborze trzeciego zastępcy wojewody, którym został najpierw [[Józef Salcewicz]] (socjalista wywodzący się z Zagłębia Dąbrowskiego), a następnie pochodzący z Gliwic były aktywny działacz [[Związek Polaków w Niemczech|Związku Polaków w Niemczech]] i powojenny starosta bytomski [[Paweł Nantka-Namirski]] (od października 1946 roku). Jedyna zmiana na stanowisku wojewody nastąpiła w październiku 1948 roku, kiedy A. Zawadzkiego (odszedł do pełnienia innych stanowisk w Warszawie), zastąpił pełniący uprzednio obowiązki wiceprezydenta Warszawy [[Bolesław Jaszczuk]].

Obok procesu budowy administracji rządowej równolegle podjęto się tworzenia samorządu terytorialnego – rad narodowych. W okresie przejściowym (tj. do powstania właściwych organów administracji publicznej) miały one pełnić „najpilniejsze i konieczne funkcje władz wykonawczych” (zarządów gminnych, wiejskich i miejskich, starostw i województw). Na mocy decyzji KRN oraz PKWN z 1944 roku organami samorządu terytorialnego były rady narodowe poszczególnych szczebli (Rada Państwa, rady wojewódzkie, powiatowe i gminne). Ich kompetencje nie zostały precyzyjnie określone (teoretycznie były bardzo rozległe), nie chciano bowiem osłabiać pozycji organów administracji państwowej. Wedle założeń miały się zajmować planowaniem działalności publicznej i kontrolą nad działalnością administracji państwowej i samorządowych organów wykonawczych (z punktu widzenia legalności, celowości i zgodności z „zasadniczą linią działalności KRN”), powoływaniem samorządowych organów wykonawczych, teoretycznie mogły wykonywać także zadania wynikające nie tylko z ustawowych obowiązków, ale z „racji ich prawno-publicznego charakteru i możliwości rozporządzania odpowiednimi środkami materialnymi”. Planując działalność samorządów pod nadzorem władzy administracji państwowej nie ustrzeżono się błędów i prawnego zamieszania, związanego ze stosowania równocześnie elementów przedwojennego ustroju miejskiego i nowych, powojennych przepisów. Przykładem takiego niejasnego rozwiązania może być funkcjonowanie w niektórych miastach miejskich rad narodowych, będących równocześnie Zarządem Miejskim zbudowanym na przedwojennych zasadach, a przewodniczący łączył wówczas tę funkcję ze stanowiskiem prezydenta (bądź burmistrza) miasta.

Najwyższą „rangą” na terenie województwa instytucją samorządową była [[Wojewódzka Rada Narodowa]] (WRN). Pierwsze „uroczyste” posiedzenie odbyło się 8 maja 1945 roku (w niepełnym, niespełna 40 osobowym składzie), spotkanie „robocze” odbyło się z kolei 15 maja 1945 roku. By pozornie, choć w części, zrekompensować fakt zniesienia autonomii liczbę mandatów w WRN (podobnie jak i w innych ośrodkach) zwiększono ze 100 do 120 (w lipcu 1946 roku WRN liczyła nawet 122 osoby). Radni reprezentowali partie polityczne, związki zawodowe, stowarzyszenia i organizacje i rady terenowe niższego szczebla. Zrzeszeni byli w 5 klubach: PPR, [[Polska Partia Socjalistyczna|PPS]], [[Stronnictwo Demokratyczne|SD]], [[Stronnictwo Ludowe|SL]] i związków zawodowych. W skład pierwszego Prezydium WRN weszli: przewodniczący [[Karol Tkocz]] (PPR), jako wiceprzewodniczący [[Antoni Macura]] (PPS) oraz w randze członków – [[Edmund Odorkiewicz]] (SD), [[Józef Szczęśniak]] (PPR, reprezentujący związki zawodowe) i [[Stanisław Piwnicki]] (SL). Zmiany w obsadzie WRN pod kątem jej składu politycznego trwały ciągle, aż do 1950 roku. W sierpniu 1948 roku na 116 radnych należało do: PPR – 44, PPS – 33, SL – 15, SD – 17, SP – 2, a 5 radnych było bezpartyjnych.

Wśród istotnych działań podjętych przez WRN w pierwszym powojennym pięcioleciu znalazło się m.in. powołanie do życia specjalnej Komisji Kwalifikacyjno-Kontrolnej ds. obozów jenieckich (zajmującej się wyszukiwaniem osadzonych tam Polaków), zajęcie stanowiska w sprawie weryfikacji ludności miejscowej (m.in. na swojej X sesji WRN uchwaliła przyznanie ludności zweryfikowanej w byłej rejencji opolskiej pełni praw obywatelskich), podjęcie problemu tzw. repatriacji i akcji wysiedleńczej, omawianie kwestii oświaty i wychowania (np. przyjęcie rezolucji do rządu o powołanie [[Politechnika Śląska|Politechniki Śląskiej]] i rezolucji o nadaniu praw akademickich [[Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach|Wyższemu Studium Nauk Społeczno-Gospodarczych w Katowicach]]), poruszanie problematyki zdrowia publicznego (uchwały o uruchamianiu szpitali czy sanatoriów). Jako swój organ wykonawczy WRN decyzją z czerwca 1945 roku powołała Wydział Wojewódzki, do którego zadań należało m.in. przygotowywanie materiałów na sesje, wykonywanie jej uchwał, przedstawianie uchwał rad niższego szczebla Prezydium WRN, opracowywanie i wykonywanie budżetu Wojewódzkiego Związku Samorządowego i pełnienie funkcji kontrolnych. Ponadto Wydział okazał się pomostem między administracją państwową i samorządem terytorialnym, decydując we wszystkich sprawach „nie zastrzeżonych dla WRN i Prezydium WRN”.

Rady narodowe niższego szczebla (powiatowe i miejskie) zaczęły powstawać konspiracyjnie jeszcze przed przejęciem Zagłębia Dąbrowskiego i Górnego Śląska przez wojska radzieckie. Można uogólnić, iż najwcześniej powstawały one tam, gdzie istniały najsilniejsze tradycje lewicowe, więc na obszarze Zagłębia Dąbrowskiego. Równie szybko tworzone były na terenie przedwojennego województwa śląskiego. Najpóźniej rady powstawały w byłej rejencji opolskiej, gdzie niejednokrotnie organizowano je już po powołaniu do życia administracji i ustanowieniu tymczasowych zarządów miast i gmin. Trudności z powoływaniem rad narodowych na terenie byłej rejencji opolskiej były także powodem podjęcia przez Biuro Prezydialne KRN decyzji o podtrzymaniu uprawnień dla pełnomocników na szczeblu powiatów, którzy na tzw. ziemiach odzyskanych byli „organizatorem i zwierzchnikiem wszelkich władz na swoim terenie”.

Wprowadzona po zakończeniu II wojny światowej struktura podziału administracyjnego Polski obejmowała województwa, powiaty (także grodzkie), gminy (miejskie i wiejskie) oraz gromady. Na obszarze Górnego Śląska, wchodzącym przed wojną w skład Niemiec (poza powiatem oleskim, gdzie już wówczas zaczęto wprowadzać zmiany), utrzymywał się podział na gminy jednostkowe, na terytorium Polski obowiązywał zaś system gmin zbiorowych. W celu ujednolicenia, rozporządzeniem wojewody z dnia 27 listopada 1945 roku, wprowadzony został na terenie całego województwa system gmin zbiorczych. Zamiast 1321 gmin wiejskich (w przedwojennej części polskiej było ich 379, w niemieckiej 942) wprowadzono ich 270 (dane nie obejmują obszaru Zagłębia Dąbrowskiego). Reorganizacja ta (obok likwidacji autonomii) była niewątpliwie ważnym krokiem na drodze unifikacji prawnej regionu. W tym samym czasie dokonano także podziału powiatów na gminy wiejskie i gromady. Rozstrzygając problem ulokowania władz, biorąc pod uwagę sytuację gospodarczą, na siedziby gmin wybierano najczęściej miasta powiatowe.

W pierwszym powojennym okresie wewnętrzny podział administracyjny województwa oparto o strukturę sprzed wybuchu II wojny światowej. Województwo śląskie obejmowało wówczas swym zasięgiem 7 powiatów ziemskich i 2 grodzkie a Zagłębie Dąbrowskie 2 powiaty ziemskie (będziński i zawierciański, wchodzące uprzednio w skład województwa kieleckie-go, przyłączone dekretem z 7 lipca 1945) i 1 grodzki (przyłączone z województwa kieleckiego miasto [[Sosnowiec]]). Włączone ziemie byłej niemieckiej rejencji opolskiej obejmowały 14 powiatów ziemskich i 3 grodzkie (Bytom, Gliwice i Zabrze, utworzone rozporządzeniem RM z 29 maja 1946). W 1945 roku ten stan rzeczy został zachowany z jedną tylko zmianą. Na mocy rozporządzenia wojewody z 21 marca 1945 roku powiat dobrodzieński (wyłączony w 1922 roku z części powiatu lublinieckiego przejętego przez Niemcy) ponownie włączono do powiatu lublinieckiego. W ten sposób w lutym 1946 roku na terenie województwa znajdowało się 14 miast wydzielonych oraz 22 powiaty wiejskie i 56 miast (z czego 6 zamieszkiwało ponad 100 tys. osób). Liczba miast na prawach powiatu uległa zwiększeniu w początkach 1948 roku, kiedy status ten uzyskały ponadto: na tzw. ziemiach dawnych – [[Będzin]], [[Bielsko]] i [[Zawiercie]], zaś na tzw. ziemiach odzyskanych – Nysa, Opole i [[Racibórz]].

Województwo śląskie odgrywało istotną rolę w skali kraju. W 1948 roku obejmowało ono 35 powiatów (wraz z miejskimi) – na ogólną liczbę 324 powiatów w całej RP. Nie posiadało miast województw (na terenie Polski status taki posiadały Łódź i Warszawa). W strukturze województwa znajdowało się: 12 miast–powiatów na 44 w Polsce, 2 miasta wydzielone z powiatowych związków samorządowych (spośród 13 w Polsce), 43 miasta nie wydzielone z powiatowych związków samorządowych (na 643 na terytorium RP), 291 gmin wiejskich (na 2994 w skali kraju) oraz 1499 gromad (z 40 124 w Polsce). W analogicznym okresie podział na jednostki administracyjne na tzw. ziemiach dawnych i tzw. ziemiach odzyskanych rozkładał się następująco: na tzw. ziemiach dawnych znajdowało się 15 powiatów (wraz z powiatami miejskimi) - przy 20 na tzw. ziemiach odzyskanych, równa ilość miast powiatów – po 6, miasta wydzielone z powiatowych związków samorządowych znajdowały się tylko w części przed wojną należącej do RP - 2, niewydzielonych z powiatowych związków samorządowych więcej było na tzw. ziemiach odzyskanych (24, wobec 19 na terenie byłego województwa śląskiego). Liczba gmin wiejskich była na obu obszarach niemal równa (146 na obszarze byłe-go województwa i 145 na terenie byłej rejencji opolskiej), zaś liczba gromad przemawiała zdecydowanie na „korzyść” tzw. ziem odzyskanych (992, przy 507 w części przedwojennej Polski)
<ref>A. Dziurok, B. Linek, W Polsce Ludowej (1945-1989), w: Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011, s. 267-277; J. Walczak, Jerzy Ziętek. Biografia Ślązaka (1901-1985), Katowice 2002, s. 161-247; D. Kisielewicz, Arka Bożek (1899-1954). Działacz społeczno-polityczny Śląska Opolskiego, Opole 2006, s. 171-221; H. Rechowicz, Aleksander Zawadzki, życie i działalność, Warszawa-Kraków 1975, s. 190; M. Paździora, Odbudowa i tworzenie polskich władz administracyjnych i samorządowych na obszarze województwa śląsko-dąbrowskiego, w: Rok 1945 w województwie śląsko-dąbrowskim, red. A. Topol. Katowice 2004, s. 33-64; K. Miroszewski, Aparat przymusu i wymiar sprawiedliwości w województwie śląsko-dąbrowskim, w: Rok 1945 w..., s. 178-208; A. Topol, Ludzie „Ojczyzny”. Ślązacy w organizacji narodowej „Ojczyzna” w latach 1939-1949., Katowice 2012; Z. Woźniczka, K. Miroszewski, A. Namysło, Legalna opozycja polityczna, w: Województwo śląskie 1945-1950..., s. 289-362; A. Dziuba, Z. Woźniczka, D. Węgrzyn, Organizacje podziemnej konspiracji, w: Województwo śląskie 1945-1950..., s. 363-444.</ref>.

==Bibliografia==

#Czech S., Podziały administracyjne Śląska Opolskiego w latach 1945-1975, “Studia Śląskie” 1984, t. XLIII.
#Dzieje Sejmu Polskiego, koord. J. Bardach, Warszawa 1997.
#Dziuba A., Woźniczka Z., Węgrzyn D., Organizacje podziemnej konspiracji, w: Województwo śląskie 1945-1950. Zarys dziejów politycznych, red. A. Dziurok, R. Kaczmarek, Katowice 2007.
#Dziurok A., Problemy narodowościowe w województwie śląskim i sposoby ich rozwiązania, [w:] Województwo śląskie 1945-1950…
#Dziurok A., Linek B., W Polsce Ludowej (1945-1989), w: Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. J. Bahlcke, D. Gwarecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011.
#Fic M., Nowak K., Podział administracyjny, w: Województwo śląskie 1945-1950. Zarys dziejów politycznych, red. A. Dziurok, R. Kaczmarek, Katowice 2007.
#A. Herzig, K. Ruchniewicz, M. Ruchniewicz, Śląsk i jego dzieje, Wrocław 2012.
#Kisielewicz D., Arka Bożek (1899-1954). Działacz społeczno-polityczny Śląska Opolskiego, Opole 2006.
#Linek B., Polityka antyniemiecka na Górnym Śląsku w latach 1945-1950, Opole 2000.
#Łempiński Z., Przesiedlenie ludności niemieckiej z województwa śląsko-dąbrowskiego w latach 1945-1950, Katowice 1979.
#Madajczyk P., Przyłączenie Śląska Opolskiego do Polski 1945-1948, Warszawa 1996.
# Miroszewski K., Aparat przymusu i wymiar sprawiedliwości w województwie śląsko-dąbrowskim, w: Rok 1945 w województwie śląsko-dąbrowskim, red. A. Topol, Katowice 2004.
#Orzechowski K., Terytorialne podziały Śląska, “Kwartalnik Opolski” 1972, nr 3.
#Paździora M., Odbudowa i tworzenie polskich władz administracyjnych i samorządowych na obszarze województwa śląsko-dąbrowskiego, w: Województwo śląskie 1945-1950. Zarys dziejów politycznych, red. A. Dziurok, R. Kaczmarek, Katowice 2007.
#Pysiewicz-Jędrusik R., Pustelnik A., Konopska B., Granice Śląska, Wrocław 1998.
#Przemiany podziału polityczno-administracyjnego na obszarze dzisiejszego województwa katowickiego, opr. J. Chlebowczyk i in., „Studia i Materiały z Dziejów Śląska” 1980, t. X.
#Rechowicz H., Aleksander Zawadzki, życie i działalność, Warszawa-Kraków 1975.
#Reiner B., Polityczno-administracyjne podziały Górnego Śląska w XIX i XX wieku, „Studia Śląskie” 1972, t. XXI.
#Serafin F., Osadnictwo miejskie i wiejskie w województwie śląsko-dąbrowskim w latach 1945-1948, Katowice 1973.
#Topol A., Ludzie „Ojczyzny”. Ślązacy w organizacji narodowej „Ojczyzna” w latach 1939-1949, Katowice 2012.
#Walczak J., Jerzy Ziętek. Biografia Ślązaka (1901-1985), Katowice 2002.
#Woźniczka Z., Z Górnego Śląska do sowieckich łagrów, Katowice 1996.
#Woźniczka Z., Miroszewski K., Namysło A., Legalna opozycja polityczna, w: Województwo śląskie 1945-1950. Zarys dziejów politycznych, red. A. Dziurok, R. Kaczmarek, Katowice 2007.

==Przypisy==

<references/>

==Źródła on-line==

[http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WMP19490310453 • Okólnik nr 11 Prezesa Rady Ministrów z dnia 9 maja 1949 r. w sprawie nazw Województw (Monitor Polski z 1949, nr 31, poz. 453)]

[http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19450270167 • Dekret z dnia 7 lipca 1945 r. o zmianie granic województw: śląskiego, krakowskiego, kieleckiego, biało-stockiego i warszawskiego (Dziennik Ustaw z 1945, nr 27, poz. 167)]

[http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19460280177 • Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 29 maja 1946 r. w sprawie tymczasowego podziału admini-stracyjnego Ziem Odzyskanych (Dziennik Ustaw z 1946, nr 28, poz. 177)]

[http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19500280255 • Ustawa z dnia 28 czerwca 1950 r. o zmianach podziału administracyjnego Państwa (Dziennik Ustaw z 1950, nr 28, poz. 255)]

IBR wiki:Deklaracja dostępności

2025-03-11T11:31:26Z

Garbaczm:

Encyklopedia Województwa Śląskiego

Pragniemy stworzyć coś więcej niż tylko zbiór haseł. Encyklopedia Województwa Śląskiego będzie zawierać także materiały źródłowe, które mają służyć zarówno pasjonatom, jak i nauczycielom czy uczniom. Powszechny dostęp do Encyklopedii zapewni publikacja książkowa oraz wersja elektroniczna, dostępna w Śląskiej Bibliotece Cyfrowej. Zaletą tej drugiej jest możliwość stałej aktualizacji danych oraz umieszczania zdigitalizowanych materiałów źródłowych. Zachęcamy placówki naukowe, stowarzyszenia, fundacje oraz osoby prywatne do kontaktu z Instytutem w celu uzupełniania materiałów do Encyklopedii. Wszystkie hasła Encyklopedii będą posiadały recenzję naukową. Projekt Encyklopedii ma na celu stworzyć kompletną bazę danych - zbiór pojęć, biografii i materiałów źródłowych dotyczących Śląska. Poza podstawowym zestawem haseł.

Dyscypliny

Archeologia

Historia Śląska

Politologia

Literaturoznawstwo

Kulturoznawstwo

Historia sztuki

Sztuka współczesna Śląska

Etnologia

Socjologia

Geografia historyczna

Nauka o ziemi

Historia nauki

Prawo, gospodarka i administracja (dzieje i współczesność)

Teologia, religioznawstwo

Ekonomia

IBR wiki:Deklaracja dostępności

2025-03-11T11:30:13Z

Garbaczm:

Encyklopedia Województwa Śląskiego

Pragniemy stworzyć coś więcej niż tylko zbiór haseł. Encyklopedia Województwa Śląskiego będzie zawierać także materiały źródłowe, które mają służyć zarówno pasjonatom, jak i nauczycielom czy uczniom. Powszechny dostęp do Encyklopedii zapewni publikacja książkowa oraz wersja elektroniczna, dostępna w Śląskiej Bibliotece Cyfrowej. Zaletą tej drugiej jest możliwość stałej aktualizacji danych oraz umieszczania zdigitalizowanych materiałów źródłowych. Zachęcamy placówki naukowe, stowarzyszenia, fundacje oraz osoby prywatne do kontaktu z Instytutem w celu uzupełniania materiałów do Encyklopedii. Wszystkie hasła Encyklopedii będą posiadały recenzję naukową. Projekt Encyklopedii ma na celu stworzyć kompletną bazę danych - zbiór pojęć, biografii i materiałów źródłowych dotyczących Śląska. Poza podstawowym zestawem haseł, Encyklopedia będzie zawierała także dwa odrębne moduły - słownik biograficzny i geograficzno - historyczny.

Dyscypliny

Archeologia

Historia Śląska

Politologia

Literaturoznawstwo

Kulturoznawstwo

Historia sztuki

Sztuka współczesna Śląska

Etnologia

Socjologia

Geografia historyczna

Nauka o ziemi

Historia nauki

Prawo, gospodarka i administracja (dzieje i współczesność)

Teologia, religioznawstwo

Ekonomia

IBR wiki:Deklaracja dostępności

2025-03-11T11:29:53Z

Garbaczm:

Encyklopedia Województwa Śląskiego

Pragniemy stworzyć coś więcej niż tylko zbiór haseł. Encyklopedia Województwa Śląskiego będzie zawierać także materiały źródłowe, które mają służyć zarówno pasjonatom, jak i nauczycielom czy uczniom. Powszechny dostęp do Encyklopedii zapewni publikacja książkowa oraz wersja elektroniczna, dostępna w Śląskiej Bibliotece Cyfrowej. Zaletą tej drugiej jest możliwość stałej aktualizacji danych oraz umieszczania zdigitalizowanych materiałów źródłowych. Zachęcamy placówki naukowe, stowarzyszenia, fundacje oraz osoby prywatne do kontaktu z Instytutem w celu uzupełniania materiałów do Encyklopedii. Wszystkie hasła Encyklopedii będą posiadały recenzję naukową. Projekt Encyklopedii ma na celu stworzyć kompletną bazę danych - zbiór pojęć, biografii i materiałów źródłowych dotyczących Śląska. Poza podstawowym zestawem haseł, Encyklopedia będzie zawierała także dwa odrębne moduły - słownik biograficzny i geograficzno - historyczny.

Dyscypliny

Archeologia

Historia Śląska

Politologia

Literaturoznawstwo

Kulturoznawstwo

Historia sztuki

Sztuka współczesna Śląska

Etnologia

Socjologia

Geografia historyczna

Nauka o ziemi

Historia nauki

Prawo, gospodarka i administracja ( dzieje i współczesność)

Teologia, religioznawstwo

Ekonomia

IBR wiki:Deklaracja dostępności

2025-03-11T06:44:09Z

Garbaczm:

<h1>Deklaracja dostępności</h1>

<p>
<span id="a11y-podmiot">Biblioteka Śląska</span> zobowiązuje się zapewnić dostępność swojej
<span id="a11y-zakres">strony internetowej</span> zgodnie z ustawą z dnia 4 kwietnia 2019 r. o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych.</p>
<p>Deklaracja dostępności dotyczy strony https://ibrbs.pl

<ul>
<li>Data publikacji strony internetowej:
<time id="a11y-data-publikacja" datetime="2020-12-01">16 kwietnia 2014 r.</time></li>
<li>Data ostatniej istotnej aktualizacji:
<time id="a11y-data-aktualizacja" datetime="2023-04-28">1 grudnia 2023 r.</time></li>
</ul>

<h2>Stan dostępności cyfrowej</h2>
<p id="a11y-status">Ta strona internetowa jest częściowo zgodna z załącznikiem do ustawy o dostępności cyfrowej z dnia 4 kwietnia 2019 r. o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych z powodu [niezgodności i wyłączeń] wymienionych poniżej.</p>

<h2>Niedostępne treści</h2>

<h3>Niezgodność z załącznikiem</h3>
<ul>
<li>Niektóre obrazy mogą nie mieć poprawnych opisów alternatywnych.</li>
<li>Filmy nie zawsze posiadają napisy lub audiodeskrypcję.</li>
<li>Część dokumentów PDF może nie być dostępna dla czytników ekranu.</li>
</ul>

<h2>Przygotowanie deklaracji dostępności</h2>
<ul>
<li>Data sporządzenia deklaracji:
<time id="a11y-data-sporzadzenie" datetime="2020-12-01">1 grudnia 2020 r.</time></li>
<li>Data ostatniego przeglądu deklaracji:
<time id="a11y-data-przeglad" datetime="2025-02-21">21 lutego 2025 r.</time></li>
</ul>
<p>Deklarację sporządziliśmy na podstawie samooceny w oparciu o [https://www.gov.pl/attachment/1a3e2bb5-6d60-4897-ac2f-07a8e91e70ed Listę kontrolną do badania dostępności cyfrowej strony internetowej v. 2.2 (DOCX, 0,12MB)] </p>

<h2>Informacje zwrotne i dane kontaktowe</h2>
<p>Wszystkie problemy z dostępnością cyfrową tej strony internetowej możesz zgłosić do
<span id="a11y-kontakt">Działu Informatycznego</span> na adres poczty elektronicznej
[mailto:informatyczny@bs.katowice.pl informatyczny@bs.katowice.pl] lub telefonicznie
[tel:+48322083771 +48 32 208 37 71] </p>
<p>Każdy ma prawo wystąpić z żądaniem zapewnienia dostępności cyfrowej tej strony internetowej lub jej elementów.</p>
<p>Zgłaszając takie żądanie podaj:</p>
<ul>
<li>swoje imię i nazwisko,</li>
<li>swoje dane kontaktowe (np. numer telefonu, e-mail),</li>
<li>dokładny adres strony internetowej, na której jest niedostępny cyfrowo element lub treść,</li>
<li>opis na czym polega problem i jaki sposób jego rozwiązania byłby dla Ciebie najwygodniejszy.</li>
</ul>
<p>Na Twoje zgłoszenie odpowiemy najszybciej jak to możliwe, nie później niż w ciągu 7 dni od jego otrzymania.</p>
<p>Jeżeli ten termin będzie dla nas zbyt krótki poinformujemy Cię o tym. W tej informacji podamy nowy termin, do którego poprawimy zgłoszone przez Ciebie błędy lub przygotujemy informacje w alternatywny sposób. Ten nowy termin nie będzie dłuższy niż 2 miesiące.</p>
<p>Jeżeli nie będziemy w stanie zapewnić dostępności cyfrowej strony internetowej lub treści, wskazanej w Twoim żądaniu, zaproponujemy Ci dostęp do nich w alternatywny sposób.</p>

<h2>Obsługa wniosków i skarg związanych z dostępnością</h2>
<p>Jeżeli w odpowiedzi na Twój wniosek o zapewnienie dostępności cyfrowej, odmówimy zapewnienia żądanej przez Ciebie dostępności cyfrowej, a Ty nie będziesz zgadzał się z tą odmową, masz prawo złożyć skargę.</p>
<p>Skargę masz prawo złożyć także, jeśli nie zgadzasz się na skorzystanie z alternatywnego sposobu dostępu, który zaproponowaliśmy Ci w odpowiedzi na Twój wniosek o zapewnienie dostępności cyfrowej.</p>
<p>Ewentualną skargę złóż listownie lub na adres poczty elektronicznej do kierownictwa naszej instytucji:</p>
<ul>
<li>
<span id="a11y-procedura-kierownik">Dyrektor Biblioteki Śląskiej w Katowicach</span></li>
<li>Adres:
<span id="a11y-procedura-adres">plac Rady Europy 1, 40-021 Katowice</span></li>
<li>Adres poczty elektronicznej:
[mailto:bsl@bs.katowice.pl bsl@bs.katowice.pl]</li>
</ul>
<p>
<p>Pomocne mogą być informacje, które można znaleźć na [https://www.gov.pl/web/gov/zloz-wniosek-o-zapewnienie-dostepnosci-cyfrowej-strony-internetowej-lub-aplikacji-mobilnej rządowym portalu gov.pl - strona internetowa]</p>
<p>Możesz także poinformować o tej sytuacji
[https://bip.brpo.gov.pl/ Rzecznika Praw Obywatelskich - strona internetowa] i poprosić o interwencję w Twojej sprawie.</p>

<h2>Pozostałe informacje</h2>

<h3>Dostępność architektoniczna</h3>

<h4>Budynek Biblioteki Śląskiej (siedziba) - plac Rady Europy 1, 40-021 Katowice</h4>

<div></div>
<div></div>

<p>Główne wejście do budynku wyposażone jest w podjazdy dla osób poruszających się na wózkach, wewnątrz - windę umożliwiającą przemieszczanie się do czytelni oraz 7 toalet dla osób niepełnosprawnych.
<br />W holu znajduje się wizualna informacja o rozkładzie pomieszczeń w budynku.
<br />Do budynku można wejść z psem asystującym i psem przewodnikiem.
<br />Szczegółowych informacji udzielają również pracownicy pełniący dyżury w holu lub pracownicy ochrony.</p>

<h4>Budynek Biblioteki Śląskiej - ul. Ligonia 7, 40-036 Katowice</h4>

<div></div>
<div></div>

<p>Główne wejście do budynku wyposażone jest w podjazd i platformę przeznaczoną do transportu osób poruszających się na wózku inwalidzkim. W holu znajduje się wizualna informacja o rozkładzie pomieszczeń w budynku.
<br />Szczegółowych informacji udzielają pracownicy Działu Biblioterapeutycznego w godzinach pracy lub pracownicy ochrony. W budynku dostępne są 2 toalety dla osób niepełnosprawnych.
<br />Do budynku można wejść z psem asystującym i psem przewodnikiem. W budynku funkcjonuje Dział Biblioterapeutyczny, który realizuje zadania zmierzające do przeciwdziałania wykluczeniu osób ze szczególnymi potrzebami.
<br />Osobom z dysfunkcją wzroku udostępniane jest urządzenie CZYTAK do odtwarzania książek mówionych, zapisanych cyfrowo na kartach pamięci oraz zbiór ok. 500 tytułów możliwych do odtworzenia.
<br />Szczegółowych informacji udzielają pracownicy Działu Biblioterapeutycznego w godzinach pracy lub pracownicy ochrony.</p>

<h4>Budynek Biblioteki Śląskiej - ul. Francuska 12, 40-015 Katowice</h4>

<div></div>
<div></div>

<p>Samodzielne korzystanie z wejście głównego do budynku dla osób poruszających się na wózku inwalidzkim nie jest możliwe.
<br />Pracownicy Biblioteki Śląskiej zapewniają pomoc w przypadku wyrażenia chęci uczestniczenia w wydarzeniach organizowanych przez Bibliotekę Śląską lub chęci skorzystania z usług Biblioteki Śląskiej, po uprzednim zgłoszeniu takiej potrzeby w Dziale Administracyjno-Technicznym – na adres poczty elektronicznej
[mailto:administracja@bs.katowice.pl administracja@bs.katowice.pl] lub telefonicznie [tel:+48322083771" +48 32 208 38 71].</p>

<h3>Dostępność komunikacyjno-informacyjna</h3>
<ul>
<li>Tłumacz polskiego języka migowego online – usługa dla osób głuchych i słabosłyszących [https://tlumacz.migam.org/biblioteka-śląska Tłumacz Migam – strona internetowa]
<li>Informacja o naszej działalności – nagranie w polskim języku migowym (PJM) [w przygotowaniu]
<li>Informacja o naszej działalności – tekst łatwy do czytania (ETR) [w przygotowaniu]
<li>Informacja o naszej działalności – tekst odczytywalny maszynowo: https://bs.katowice.pl/biblioteka/tekst-odczytywalny-maszynowo/

</ul>

IBR wiki:Deklaracja dostępności

2025-03-11T06:18:18Z

Garbaczm:

<h1>Deklaracja dostępności</h1>

<p>
<span id="a11y-podmiot">Biblioteka Śląska</span> zobowiązuje się zapewnić dostępność swojej
<span id="a11y-zakres">strony internetowej</span> zgodnie z ustawą z dnia 4 kwietnia 2019 r. o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych.</p>
<p>Deklaracja dostępności dotyczy strony https://ibrbs.pl

<ul>
<li>Data publikacji strony internetowej:
<time id="a11y-data-publikacja" datetime="2020-12-01">16 kwietnia 2014 r.</time></li>
<li>Data ostatniej istotnej aktualizacji:
<time id="a11y-data-aktualizacja" datetime="2023-04-28">1 grudnia 2023 r.</time></li>
</ul>

<h2>Stan dostępności cyfrowej</h2>
<p id="a11y-status">Ta strona internetowa jest częściowo zgodna z załącznikiem do ustawy o dostępności cyfrowej z dnia 4 kwietnia 2019 r. o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych z powodu [niezgodności i wyłączeń] wymienionych poniżej.</p>

<h2>Niedostępne treści</h2>

<h3>Niezgodność z załącznikiem</h3>
<ul>
<li>Niektóre obrazy mogą nie mieć poprawnych opisów alternatywnych.</li>
<li>Filmy nie zawsze posiadają napisy lub audiodeskrypcję.</li>
<li>Część dokumentów PDF może nie być dostępna dla czytników ekranu.</li>
</ul>

<h2>Przygotowanie deklaracji dostępności</h2>
<ul>
<li>Data sporządzenia deklaracji:
<time id="a11y-data-sporzadzenie" datetime="2020-12-01">1 grudnia 2020 r.</time></li>
<li>Data ostatniego przeglądu deklaracji:
<time id="a11y-data-przeglad" datetime="2025-02-21">21 lutego 2025 r.</time></li>
</ul>
<p>Deklarację sporządziliśmy na podstawie samooceny w oparciu o
<a href="https://www.gov.pl/attachment/1a3e2bb5-6d60-4897-ac2f-07a8e91e70ed">Listę kontrolną do badania dostępności cyfrowej strony internetowej v. 2.2 (DOCX, 0,12MB)</a>.</p>

<h2>Informacje zwrotne i dane kontaktowe</h2>
<p>Wszystkie problemy z dostępnością cyfrową tej strony internetowej możesz zgłosić do
<span id="a11y-kontakt">Działu Informatycznego</span> na adres poczty elektronicznej
<a id="a11y-email" href="mailto:informatyczny@bs.katowice.pl">informatyczny@bs.katowice.pl</a> lub telefonicznie
<a id="a11y-telefon" href="tel:+48322083771">+48 32 208 37 71</a>.</p>
<p>Każdy ma prawo wystąpić z żądaniem zapewnienia dostępności cyfrowej tej strony internetowej lub jej elementów.</p>
<p>Zgłaszając takie żądanie podaj:</p>
<ul>
<li>swoje imię i nazwisko,</li>
<li>swoje dane kontaktowe (np. numer telefonu, e-mail),</li>
<li>dokładny adres strony internetowej, na której jest niedostępny cyfrowo element lub treść,</li>
<li>opis na czym polega problem i jaki sposób jego rozwiązania byłby dla Ciebie najwygodniejszy.</li>
</ul>
<p>Na Twoje zgłoszenie odpowiemy najszybciej jak to możliwe, nie później niż w ciągu 7 dni od jego otrzymania.</p>
<p>Jeżeli ten termin będzie dla nas zbyt krótki poinformujemy Cię o tym. W tej informacji podamy nowy termin, do którego poprawimy zgłoszone przez Ciebie błędy lub przygotujemy informacje w alternatywny sposób. Ten nowy termin nie będzie dłuższy niż 2 miesiące.</p>
<p>Jeżeli nie będziemy w stanie zapewnić dostępności cyfrowej strony internetowej lub treści, wskazanej w Twoim żądaniu, zaproponujemy Ci dostęp do nich w alternatywny sposób.</p>
</section>
<section id="a11y-procedura">
<h2>Obsługa wniosków i skarg związanych z dostępnością</h2>
<p>Jeżeli w odpowiedzi na Twój wniosek o zapewnienie dostępności cyfrowej, odmówimy zapewnienia żądanej przez Ciebie dostępności cyfrowej, a Ty nie będziesz zgadzał się z tą odmową, masz prawo złożyć skargę.</p>
<p>Skargę masz prawo złożyć także, jeśli nie zgadzasz się na skorzystanie z alternatywnego sposobu dostępu, który zaproponowaliśmy Ci w odpowiedzi na Twój wniosek o zapewnienie dostępności cyfrowej.</p>
<p>Ewentualną skargę złóż listownie lub na adres poczty elektronicznej do kierownictwa naszej instytucji:</p>
<ul>
<li>
<span id="a11y-procedura-kierownik">Dyrektor Biblioteki Śląskiej w Katowicach</span></li>
<li>Adres:
<span id="a11y-procedura-adres">plac Rady Europy 1, 40-021 Katowice</span></li>
<li>Adres poczty elektronicznej:
<a id="a11y-procedura-email" href="mailto:bsl@bs.katowice.pl">bsl@bs.katowice.pl</a></li>
</ul>
<p>
<p>Pomocne mogą być informacje, które można znaleźć na <a href="https://www.gov.pl/web/gov/zloz-wniosek-o-zapewnienie-dostepnosci-cyfrowej-strony-internetowej-lub-aplikacji-mobilnej"> rządowym portalu gov.pl - strona internetowa</a>.</p>
<p>Możesz także poinformować o tej sytuacji
<a href="https://bip.brpo.gov.pl/">Rzecznika Praw Obywatelskich - strona internetowa</a> i poprosić o interwencję w Twojej sprawie.</p>
</section>
<section>
<h2>Pozostałe informacje</h2>
<section id="a11y-architektura">
<h3>Dostępność architektoniczna</h3>
<section>
<h4>Budynek Biblioteki Śląskiej (siedziba) - plac Rady Europy 1, 40-021 Katowice</h4>
<address class="mb-0">
<div></div>
<div></div>
</address>
<p>Główne wejście do budynku wyposażone jest w podjazdy dla osób poruszających się na wózkach, wewnątrz - windę umożliwiającą przemieszczanie się do czytelni oraz 7 toalet dla osób niepełnosprawnych.
<br />W holu znajduje się wizualna informacja o rozkładzie pomieszczeń w budynku.
<br />Do budynku można wejść z psem asystującym i psem przewodnikiem.
<br />Szczegółowych informacji udzielają również pracownicy pełniący dyżury w holu lub pracownicy ochrony.</p>
</section>
<section>
<h4>Budynek Biblioteki Śląskiej - ul. Ligonia 7, 40-036 Katowice</h4>
<address class="mb-0">
<div></div>
<div></div>
</address>
</section>
<section>
<p>Główne wejście do budynku wyposażone jest w podjazd i platformę przeznaczoną do transportu osób poruszających się na wózku inwalidzkim. W holu znajduje się wizualna informacja o rozkładzie pomieszczeń w budynku.
<br />Szczegółowych informacji udzielają pracownicy Działu Biblioterapeutycznego w godzinach pracy lub pracownicy ochrony. W budynku dostępne są 2 toalety dla osób niepełnosprawnych.
<br />Do budynku można wejść z psem asystującym i psem przewodnikiem. W budynku funkcjonuje Dział Biblioterapeutyczny, który realizuje zadania zmierzające do przeciwdziałania wykluczeniu osób ze szczególnymi potrzebami.
<br />Osobom z dysfunkcją wzroku udostępniane jest urządzenie CZYTAK do odtwarzania książek mówionych, zapisanych cyfrowo na kartach pamięci oraz zbiór ok. 500 tytułów możliwych do odtworzenia.
<br />Szczegółowych informacji udzielają pracownicy Działu Biblioterapeutycznego w godzinach pracy lub pracownicy ochrony.</p>
</section>
<section>
<h4>Budynek Biblioteki Śląskiej - ul. Francuska 12, 40-015 Katowice</h4>
<address class="mb-0">
<div></div>
<div></div>
</address>
<p>Samodzielne korzystanie z wejście głównego do budynku dla osób poruszających się na wózku inwalidzkim nie jest możliwe.
<br />Pracownicy Biblioteki Śląskiej zapewniają pomoc w przypadku wyrażenia chęci uczestniczenia w wydarzeniach organizowanych przez Bibliotekę Śląską lub chęci skorzystania z usług Biblioteki Śląskiej, po uprzednim zgłoszeniu takiej potrzeby w Dziale Administracyjno-Technicznym – na adres poczty elektronicznej
<a href="mailto:administracja@bs.katowice.pl">administracja@bs.katowice.pl</a> lub telefonicznie <a href="tel:+48322083771">+48 32 208 38 71</a>.</p>

<h3>Dostępność komunikacyjno-informacyjna</h3>
<ul>
<li>Tłumacz polskiego języka migowego online – usługa dla osób głuchych i słabosłyszących <a href="https://tlumacz.migam.org/biblioteka-śląska" target="_self">Tłumacz Migam – strona internetowa</a>
<li>Informacja o naszej działalności – nagranie w polskim języku migowym (PJM) [w przygotowaniu]
<li>Informacja o naszej działalności – tekst łatwy do czytania (ETR) [w przygotowaniu]
<li>Informacja o naszej działalności – tekst odczytywalny maszynowo: https://bs.katowice.pl/biblioteka/tekst-odczytywalny-maszynowo/

</ul>

IBR wiki:Deklaracja dostępności

2025-03-11T06:06:13Z

Garbaczm:

<h1>Deklaracja dostępności</h1>
<section id="a11y-wstep">
<p>
<span id="a11y-podmiot">Biblioteka Śląska</span> zobowiązuje się zapewnić dostępność swojej
<span id="a11y-zakres">strony internetowej</span> zgodnie z ustawą z dnia 4 kwietnia 2019 r. o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych.</p>
<p>Deklaracja dostępności dotyczy strony
<a href="https://bs.katowice.pl" id="a11y-url" target="_blank">https://bs.katowice.pl</a>.</p>
</section>
<section>
<ul>
<li>Data publikacji strony internetowej:
<time id="a11y-data-publikacja" datetime="2020-12-01">1 grudnia 2020 r.</time></li>
<li>Data ostatniej istotnej aktualizacji:
<time id="a11y-data-aktualizacja" datetime="2023-04-28">28 kwietnia 2023 r.</time></li>
</ul>
</section>
<section>
<h2>Stan dostępności cyfrowej</h2>
<p id="a11y-status">Ta strona internetowa jest częściowo zgodna z załącznikiem do ustawy o dostępności cyfrowej z dnia 4 kwietnia 2019 r. o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych z powodu [niezgodności i wyłączeń] wymienionych poniżej.</p>
</section>
<section>
<h2>Niedostępne treści</h2>
<section>
<h3>Niezgodność z załącznikiem</h3>
<ul>
<li>Niektóre obrazy mogą nie mieć poprawnych opisów alternatywnych.</li>
<li>Filmy nie zawsze posiadają napisy lub audiodeskrypcję.</li>
<li>Część dokumentów PDF może nie być dostępna dla czytników ekranu.</li>
</ul>
</section>
</section>
<section>
<h2>Przygotowanie deklaracji dostępności</h2>
<ul>
<li>Data sporządzenia deklaracji:
<time id="a11y-data-sporzadzenie" datetime="2020-12-01">1 grudnia 2020 r.</time></li>
<li>Data ostatniego przeglądu deklaracji:
<time id="a11y-data-przeglad" datetime="2025-02-21">21 lutego 2025 r.</time></li>
</ul>
<p>Deklarację sporządziliśmy na podstawie samooceny w oparciu o
<a href="https://www.gov.pl/attachment/1a3e2bb5-6d60-4897-ac2f-07a8e91e70ed">Listę kontrolną do badania dostępności cyfrowej strony internetowej v. 2.2 (DOCX, 0,12MB)</a>.</p>
</section>
<section>
<h2>Informacje zwrotne i dane kontaktowe</h2>
<p>Wszystkie problemy z dostępnością cyfrową tej strony internetowej możesz zgłosić do
<span id="a11y-kontakt">Działu Informatycznego</span> na adres poczty elektronicznej
<a id="a11y-email" href="mailto:informatyczny@bs.katowice.pl">informatyczny@bs.katowice.pl</a> lub telefonicznie
<a id="a11y-telefon" href="tel:+48322083771">+48 32 208 37 71</a>.</p>
<p>Każdy ma prawo wystąpić z żądaniem zapewnienia dostępności cyfrowej tej strony internetowej lub jej elementów.</p>
<p>Zgłaszając takie żądanie podaj:</p>
<ul>
<li>swoje imię i nazwisko,</li>
<li>swoje dane kontaktowe (np. numer telefonu, e-mail),</li>
<li>dokładny adres strony internetowej, na której jest niedostępny cyfrowo element lub treść,</li>
<li>opis na czym polega problem i jaki sposób jego rozwiązania byłby dla Ciebie najwygodniejszy.</li>
</ul>
<p>Na Twoje zgłoszenie odpowiemy najszybciej jak to możliwe, nie później niż w ciągu 7 dni od jego otrzymania.</p>
<p>Jeżeli ten termin będzie dla nas zbyt krótki poinformujemy Cię o tym. W tej informacji podamy nowy termin, do którego poprawimy zgłoszone przez Ciebie błędy lub przygotujemy informacje w alternatywny sposób. Ten nowy termin nie będzie dłuższy niż 2 miesiące.</p>
<p>Jeżeli nie będziemy w stanie zapewnić dostępności cyfrowej strony internetowej lub treści, wskazanej w Twoim żądaniu, zaproponujemy Ci dostęp do nich w alternatywny sposób.</p>
</section>
<section id="a11y-procedura">
<h2>Obsługa wniosków i skarg związanych z dostępnością</h2>
<p>Jeżeli w odpowiedzi na Twój wniosek o zapewnienie dostępności cyfrowej, odmówimy zapewnienia żądanej przez Ciebie dostępności cyfrowej, a Ty nie będziesz zgadzał się z tą odmową, masz prawo złożyć skargę.</p>
<p>Skargę masz prawo złożyć także, jeśli nie zgadzasz się na skorzystanie z alternatywnego sposobu dostępu, który zaproponowaliśmy Ci w odpowiedzi na Twój wniosek o zapewnienie dostępności cyfrowej.</p>
<p>Ewentualną skargę złóż listownie lub na adres poczty elektronicznej do kierownictwa naszej instytucji:</p>
<ul>
<li>
<span id="a11y-procedura-kierownik">Dyrektor Biblioteki Śląskiej w Katowicach</span></li>
<li>Adres:
<span id="a11y-procedura-adres">plac Rady Europy 1, 40-021 Katowice</span></li>
<li>Adres poczty elektronicznej:
<a id="a11y-procedura-email" href="mailto:bsl@bs.katowice.pl">bsl@bs.katowice.pl</a></li>
</ul>
<p>
<p>Pomocne mogą być informacje, które można znaleźć na <a href="https://www.gov.pl/web/gov/zloz-wniosek-o-zapewnienie-dostepnosci-cyfrowej-strony-internetowej-lub-aplikacji-mobilnej"> rządowym portalu gov.pl - strona internetowa</a>.</p>
<p>Możesz także poinformować o tej sytuacji
<a href="https://bip.brpo.gov.pl/">Rzecznika Praw Obywatelskich - strona internetowa</a> i poprosić o interwencję w Twojej sprawie.</p>
</section>
<section>
<h2>Pozostałe informacje</h2>
<section id="a11y-architektura">
<h3>Dostępność architektoniczna</h3>
<section>
<h4>Budynek Biblioteki Śląskiej (siedziba) - plac Rady Europy 1, 40-021 Katowice</h4>
<address class="mb-0">
<div></div>
<div></div>
</address>
<p>Główne wejście do budynku wyposażone jest w podjazdy dla osób poruszających się na wózkach, wewnątrz - windę umożliwiającą przemieszczanie się do czytelni oraz 7 toalet dla osób niepełnosprawnych.
<br />W holu znajduje się wizualna informacja o rozkładzie pomieszczeń w budynku.
<br />Do budynku można wejść z psem asystującym i psem przewodnikiem.
<br />Szczegółowych informacji udzielają również pracownicy pełniący dyżury w holu lub pracownicy ochrony.</p>
</section>
<section>
<h4>Budynek Biblioteki Śląskiej - ul. Ligonia 7, 40-036 Katowice</h4>
<address class="mb-0">
<div></div>
<div></div>
</address>
</section>
<section>
<p>Główne wejście do budynku wyposażone jest w podjazd i platformę przeznaczoną do transportu osób poruszających się na wózku inwalidzkim. W holu znajduje się wizualna informacja o rozkładzie pomieszczeń w budynku.
<br />Szczegółowych informacji udzielają pracownicy Działu Biblioterapeutycznego w godzinach pracy lub pracownicy ochrony. W budynku dostępne są 2 toalety dla osób niepełnosprawnych.
<br />Do budynku można wejść z psem asystującym i psem przewodnikiem. W budynku funkcjonuje Dział Biblioterapeutyczny, który realizuje zadania zmierzające do przeciwdziałania wykluczeniu osób ze szczególnymi potrzebami.
<br />Osobom z dysfunkcją wzroku udostępniane jest urządzenie CZYTAK do odtwarzania książek mówionych, zapisanych cyfrowo na kartach pamięci oraz zbiór ok. 500 tytułów możliwych do odtworzenia.
<br />Szczegółowych informacji udzielają pracownicy Działu Biblioterapeutycznego w godzinach pracy lub pracownicy ochrony.</p>
</section>
<section>
<h4>Budynek Biblioteki Śląskiej - ul. Francuska 12, 40-015 Katowice</h4>
<address class="mb-0">
<div></div>
<div></div>
</address>
<p>Samodzielne korzystanie z wejście głównego do budynku dla osób poruszających się na wózku inwalidzkim nie jest możliwe.
<br />Pracownicy Biblioteki Śląskiej zapewniają pomoc w przypadku wyrażenia chęci uczestniczenia w wydarzeniach organizowanych przez Bibliotekę Śląską lub chęci skorzystania z usług Biblioteki Śląskiej, po uprzednim zgłoszeniu takiej potrzeby w Dziale Administracyjno-Technicznym – na adres poczty elektronicznej
<a href="mailto:administracja@bs.katowice.pl">administracja@bs.katowice.pl</a> lub telefonicznie <a href="tel:+48322083771">+48 32 208 38 71</a>.</p>
</section>
</section>
<section id="a11y-komunikacja">
<h3>Dostępność komunikacyjno-informacyjna</h3>
<ul>
<li>Tłumacz polskiego języka migowego online – usługa dla osób głuchych i słabosłyszących <a href="https://tlumacz.migam.org/biblioteka-śląska" target="_self">Tłumacz Migam – strona internetowa</a>
<li>Informacja o naszej działalności – nagranie w polskim języku migowym (PJM) [w przygotowaniu]
<li>Informacja o naszej działalności – tekst łatwy do czytania (ETR) [w przygotowaniu]
<li>Informacja o naszej działalności – tekst odczytywalny maszynowo: https://bs.katowice.pl/biblioteka/tekst-odczytywalny-maszynowo/

</ul>
</section>
</section>

IBR wiki:O IBR wiki

2025-03-11T05:53:13Z

Garbaczm: Garbaczm przeniósł(-osła) stronę IBR wiki:O IBR wiki do IBR wiki:Deklaracja dostępności

#PATRZ [[IBR wiki:Deklaracja dostępności]]

IBR wiki:Deklaracja dostępności

2025-03-11T05:53:13Z

Garbaczm: Garbaczm przeniósł(-osła) stronę IBR wiki:O IBR wiki do IBR wiki:Deklaracja dostępności

== Encyklopedia Województwa Śląskiego ==
Pragniemy stworzyć coś więcej niż tylko zbiór haseł. Encyklopedia Województwa Śląskiego będzie zawierać także materiały źródłowe, które mają służyć zarówno pasjonatom, jak i nauczycielom czy uczniom. Powszechny dostęp do Encyklopedii zapewni publikacja książkowa oraz wersja elektroniczna, dostępna w Śląskiej Bibliotece Cyfrowej. Zaletą tej drugiej jest możliwość stałej aktualizacji danych oraz umieszczania zdigitalizowanych materiałów źródłowych. Zachęcamy placówki naukowe, stowarzyszenia, fundacje oraz osoby prywatne do kontaktu z Instytutem w celu uzupełniania materiałów do Encyklopedii. Wszystkie hasła Encyklopedii będą posiadały recenzję naukową. Projekt Encyklopedii ma na celu stworzyć kompletną bazę danych - zbiór pojęć, biografii i materiałów źródłowych dotyczących Śląska. Poza podstawowym zestawem haseł, Encyklopedia będzie zawierała także '''dwa odrębne moduły - [[słownik biograficzny]] i [[słownik geograficzno - historyczny]].'''

== Dyscypliny ==
* Archeologia

* Historia Śląska

* Politologia

* Literaturoznawstwo

* Kulturoznawstwo

* Historia sztuki

* Sztuka współczesna Śląska

* Etnologia

* Socjologia

* Geografia historyczna

* Nauka o ziemi

* Historia nauki

* Prawo, gospodarka i administracja ( dzieje i współczesność)

* Teologia, religioznawstwo

* Ekonomia

Mapa 2002

2023-10-05T08:59:09Z

Garbaczm:

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIyMDAyIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo2LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4yNTQxOTgyNDQyMzY0MzQsMTkuMDA1ODQ2ODI5NzE0NDhdLCJ6b29tIjo4LjV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjUwLCJwaWN0b2dyYW1zIjp0cnVlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjI3fSwibGFiZWwiOiJEemllZHppY3R3byBrdWx0dXJvd2UgLSB3c3p5c3RraWUifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjI0MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Dziedzictwo kulturowe w gminach województwa śląskiego (2020)]</big>
* Źródła: Pamięć Świata; pomniki historii; Szlak Zabytków Techniki

<big>
- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIyMDAyIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xOTcxMjE5MzE0NjY3OCwxOS4yNTM1NDAwMzkwNjI1MDRdLCJ6b29tIjo5fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1MCwicGljdG9ncmFtcyI6dHJ1ZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoyN30sImxhYmVsIjoiRHppZWR6aWN0d28ga3VsdHVyb3dlIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjoyNDAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Dziedzictwo kulturowe w powiatach województwa śląskiego (2020)]</big>
* Źródła: Pamięć Świata; pomniki historii; Szlak Zabytków Techniki

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIyMDAyIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4zMDQyNTI4OTczMjQ4NSwxOS40MDQ2MDIwNTA3ODEyNTRdLCJ6b29tIjo5fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjozN30sImxhYmVsIjoiTGljemJhIGx1ZG5vxZtjaSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MjQwLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Liczba ludności w gminach województwa śląskiego (2002)]</big>
* Źródła: raport z wyników

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIyMDAyIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4zMDQyNTI4OTczMjQ4NSwxOS40MDQ2MDIwNTA3ODEyNTRdLCJ6b29tIjo5fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjozN30sImxhYmVsIjoiTGljemJhIGx1ZG5vxZtjaSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MjQwLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Liczba ludności w powiatach województwa śląskiego (2002)]</big>
* Źródła: raport z wyników

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIyMDAyIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjI1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4yMzMzODcyMzA2MjQ4MzUsMTkuNDcwMTM0OTQ4MTg3NTJdLCJ6b29tIjo5LjI1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjozOSwicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MTd9LCJsYWJlbCI6IlDFgmXEhyAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjoyNDAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludności według płci w gminach województwa śląskiego (2002)]</big>
* Źródła: raport z wyników

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIyMDAyIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xOTE4NDY5ODA3MDQ1LDE5LjEyNzE5NzI2NTYyNTAwNF0sInpvb20iOjl9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjM5LCJwaWN0b2dyYW1zIjpmYWxzZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoxN30sImxhYmVsIjoiUMWCZcSHIC0gcmF6ZW0gLSB3c3p5c3RraWUifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjI0MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludności według płci w powiatach województwa śląskiego (2002)]
</big>
* Źródła: raport z wyników

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIyMDAyIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xOTE4NDY5ODA3MDQ1LDE5LjEyNzE5NzI2NTYyNTAwNF0sInpvb20iOjl9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjQwLCJwaWN0b2dyYW1zIjpmYWxzZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoxOH0sImxhYmVsIjoiV2llayAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjoyNDAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludności według wieku w gminach województwa śląskiego (2002)]</big>
* Źródła: raport z wyników

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIyMDAyIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xOTE4NDY5ODA3MDQ1LDE5LjEyNzE5NzI2NTYyNTAwNF0sInpvb20iOjl9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjQwLCJwaWN0b2dyYW1zIjpmYWxzZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoxOH0sImxhYmVsIjoiV2llayAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjoyNDAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludności według wieku w powiatach województwa śląskiego (2002)]</big>
* Źródła: raport z wyników

<big>
- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIyMDAyIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjI1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xNTk0NjIxMzQ4MzU3MTQsMTkuMzM2MTc4NjcxMDk5MzcyXSwiem9vbSI6OS4yNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NTAsImRpY3Rpb25hcnlFbnRyeUlkIjoxMDMsInBpY3RvZ3JhbXMiOnRydWUsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6Mjd9LCJsYWJlbCI6Ik9iaWVrdHkgU3psYWt1IFphYnl0a8OzdyBUZWNobmlraSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MjQwLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Obiekty Szlaku Zabytków Techniki w gminach województwa śląskiego (2020)]
</big>
* Źródła: Szlak Zabytków Techniki

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIyMDAyIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LjI1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xNTk0NjIxMzQ4MzU3MTQsMTkuMzM2MTc4NjcxMDk5MzcyXSwiem9vbSI6OS4yNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NTAsImRpY3Rpb25hcnlFbnRyeUlkIjoxMDMsInBpY3RvZ3JhbXMiOnRydWUsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6Mjd9LCJsYWJlbCI6Ik9iaWVrdHkgU3psYWt1IFphYnl0a8OzdyBUZWNobmlraSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MjQwLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Obiekty Szlaku Zabytków Techniki w powiatach województwa śląskiego (2020)]</big>
* Źródła: Szlak Zabytków Techniki

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIyMDAyIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjI1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4zMTg5OTY5Nzc1NDA5MSwxOS4zMzE1NTk0ODkxMzA4MDddLCJ6b29tIjo5LjI1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1MCwiZGljdGlvbmFyeUVudHJ5SWQiOjEwMiwicGljdG9ncmFtcyI6dHJ1ZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoyN30sImxhYmVsIjoiUG9tbmlraSBoaXN0b3JpaSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MjQwLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Pomniki historii w gminach województwa śląskiego (2020)]</big>
* Źródła: pomniki historii

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIyMDAyIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LjI1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xNTk0NjIxMzQ4MzU3MTQsMTkuMzM2MTc4NjcxMDk5MzcyXSwiem9vbSI6OS4yNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NTAsImRpY3Rpb25hcnlFbnRyeUlkIjoxMDIsInBpY3RvZ3JhbXMiOnRydWUsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6Mjd9LCJsYWJlbCI6IlBvbW5pa2kgaGlzdG9yaWkifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjI0MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Pomniki historii w powiatach województwa śląskiego (2020)]</big>
* Źródła: pomniki historii

<big>
- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIyMDAyIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xOTcxMjE5MzE0NjY3OCwxOS4yNTM1NDAwMzkwNjI1MDRdLCJ6b29tIjo5fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0NX0sImxhYmVsIjoiUG93aWVyemNobmlhIG9nw7NsbmEgdyBrbTIifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjI0MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Powierzchnia ogólna (w kilometrach kwadratowych) gmina województwa śląskiego (2002)]
</big>
* Źródła: rocznik statystyczny

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIyMDAyIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xOTcxMjE5MzE0NjY3OCwxOS4yNTM1NDAwMzkwNjI1MDRdLCJ6b29tIjo5fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0NX0sImxhYmVsIjoiUG93aWVyemNobmlhIG9nw7NsbmEgdyBrbTIifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjI0MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Powierzchnia ogólna (w kilometrach kwadratowych) powiatów województwa śląskiego (2002)]</big>
* Źródła: rocznik statystyczny

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIyMDAyIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xOTcxMjE5MzE0NjY3OCwxOS4yNTM1NDAwMzkwNjI1MDRdLCJ6b29tIjo5fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1NywicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6Mjh9LCJsYWJlbCI6IlphdHJ1ZG5pZW5pZSAoYmV6IHBvZG1pb3TDs3cgZ29zcG9kYXJjenljaCBkbyA5IG9zw7NiKSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MjQwLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Zatrudnieni i bezrobotni w powiatach województwa śląskiego (2018)]</big>
* Źródła: województwo śląskie

==Bibliografia==
* '''Pamięć Świata''' [https://www.unesco.pl/komunikacja-i-informacja/pamiec-swiata/polska-lista-krajowa-programu-pamiec-swiata/ Polska Lista Krajowa Programu UNESCO Pamięć Świata]
* '''pomniki historii''' [https://www.gov.pl/web/kultura/pomniki-historii pomniki historii]
* '''raport z wyników''' Raport z wyników spisów powszechnych, województwo śląskie, Katowice 2003
* '''rocznik statystyczny''' Rocznik statystyczny województwa śląskiego, Tom II, Katowice 2002.
* '''Szlak Zabytków Techniki''' [https://www.zabytkitechniki.pl/ Szlak Zabytków Techniki]
* '''województwo śląskie''' Województwo śląskie, podregiony, gminy, powiaty, Katowice 2018.

Mapa 1950

2023-10-05T08:53:54Z

Garbaczm:

Mapa 1946

2023-10-05T08:27:32Z

Garbaczm:

- <big>[https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTQ2IjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC40NDk2MzQ2MTAwMDk1MiwxOS43NDc5MjQ4MDQ2ODc1MDRdLCJ6b29tIjo5fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjozOH0sImxhYmVsIjoiR8SZc3RvxZvEhyB6YWx1ZG5pZW5pYSAobmEga2lsb21ldHIga3dhZHJhdG93eSkifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjEyMCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Gęstość zaludnienia w powiatach (na kilometr kwadratowy) województwa śląskiego, województwa krakowskiego, województwa łódzkiego i województwa kieleckiego (1946)]
</big>
* Źródła: Powszechny sumaryczny...

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTQ2IjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4yODMxOTY5ODIxMDc4NSwxOS42MjQzMjg2MTMyODEyNTRdLCJ6b29tIjo5fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjozN30sImxhYmVsIjoiTGljemJhIGx1ZG5vxZtjaSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MTIwLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Liczba ludności w gminach województwa śląskiego, województwa krakowskiego, województwa łódzkiego i województwa kieleckiego (1946)]
</big>
* Źródła: Powszechny sumaryczny...

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTQ2IjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4yODMxOTY5ODIxMDc4NSwxOS42MjQzMjg2MTMyODEyNTRdLCJ6b29tIjo5fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjozN30sImxhYmVsIjoiTGljemJhIGx1ZG5vxZtjaSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MTIwLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Liczba ludności w powiatach województwa śląskiego, województwa krakowskiego, województwa łódzkiego i województwa kieleckiego (1946)]
</big>
* Źródła: Powszechny sumaryczny...

<big>
- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjo0LCJsYWJlbCI6IldvamV3w7NkenR3byAvIFJlamVuY2phIC8gT2tyxJlnIHBvbGl0eWN6bnkgLyBHdWJlcm5pYSJ9LCJ5ZWFyT3BhY2l0eUluZm8iOnsiMTk0NiI6MSwiMTk1MCI6MH0sInJlZ2lvbkRldGFpbHNJZCI6bnVsbCwiZGlzcGxheVNjb3BlSWQiOjQsInpvb21WYWx1ZSI6OC4yNSwibWFwVmlld3BvcnQiOnsiY2VudGVyIjpbNTAuMTg5Nzg1MjY4ODY2NDYsMTkuNTg1NjE0NDk3NDAxNDE2XSwiem9vbSI6OC4yNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDIsInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjIwfSwibGFiZWwiOiJOYXJvZG93b8WbY2kgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MTIxLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Ludności według narodowości w województwie śląskim, województwie krakowskim, województwie łódzkim i województwie kieleckim (1946)]</big>
* Źródła: Powszechny sumaryczny...

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTQ2IjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4yODMxOTY5ODIxMDc4NSwxOS42MjQzMjg2MTMyODEyNTRdLCJ6b29tIjo5fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjozOSwicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MTd9LCJsYWJlbCI6IlDFgmXEhyAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjoxMjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludności według płci w gminach województwa śląskiego, województwa krakowskiego, województwa łódzkiego i województwa kieleckiego (1946)]</big>
* Źródła: Powszechny sumaryczny...

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTQ2IjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4zNTE1OTQ2NDA3NDYyNCwxOS40MTAwOTUyMTQ4NDM3NTRdLCJ6b29tIjo5fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjozOSwicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MTd9LCJsYWJlbCI6IlDFgmXEhyAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjoxMjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludności według płci w powiatach województwa śląskiego, województwa krakowskiego, województwa łódzkiego i województwa kieleckiego (1946)]
</big>
* Źródła: Powszechny sumaryczny...

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTQ2IjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4yMDk0Mjc4ODM2NjEzMywxOS40OTUyMzkyNTc4MTI1MDRdLCJ6b29tIjo5fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0MCwicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MTh9LCJsYWJlbCI6IldpZWsgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MTIwLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Ludności według wieku w gminach województwa śląskiego, województwa krakowskiego, województwa łódzkiego i województwa kieleckiego (1946)]</big>
* Źródła: Powszechny sumaryczny...

<big>
- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTQ2IjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4yMDk0Mjc4ODM2NjEzMywxOS40OTUyMzkyNTc4MTI1MDRdLCJ6b29tIjo5fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0MCwicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MTh9LCJsYWJlbCI6IldpZWsgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MTIwLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Ludności według wieku w powiatach województwa śląskiego, województwa krakowskiego, województwa łódzkiego i województwa kieleckiego (1946)]
</big>
* Źródła: Powszechny sumaryczny...

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTQ2IjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4yMDk0Mjc4ODM2NjEzMywxOS40OTUyMzkyNTc4MTI1MDRdLCJ6b29tIjo5fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0NX0sImxhYmVsIjoiUG93aWVyemNobmlhIG9nw7NsbmEgdyBrbTIifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjEyMCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Powierzchnia ogólna (w kilometrach kwadratowych) powiatów województwa śląskiego, województwa krakowskiego, województwa łódzkiego i województwa kieleckiego (1946)]</big>
* Źródła: Powszechny sumaryczny...

==Bibliografia==
* Powszechny sumaryczny spis ludności z dn. 14.II 1946 r., Seria D, z.1, Warszawa 1947

Mapa 1930

2023-10-05T08:21:46Z

Garbaczm:

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC40MTYzOTM3Nzc5NTEwODYsMTkuODkzNDkzNjUyMzQzNzU0XSwiem9vbSI6OX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDd9LCJsYWJlbCI6IkJ1ZHlua2kgbWllc3prYWxuZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6OTAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Budynki mieszkalne w powiatach województwa śląskiego, województwa kieleckiego, województwa krakowskiego i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjoxMC4yNSwibWFwVmlld3BvcnQiOnsiY2VudGVyIjpbNTAuNDE4MDY3MzMyNTYwNDYsMTguODMwMzc4MjQ1NTQyMzg4XSwiem9vbSI6MTAuMjV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjM4fSwibGFiZWwiOiJHxJlzdG%2FFm8SHIHphbHVkbmllbmlhIChuYSBraWxvbWV0ciBrd2FkcmF0b3d5KSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6OTAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Gęstość zaludnienia w gminach (na kilometr kwadratowy) rejencji opolskiej (1925), województwa śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjM2MDI1MDY0NjE3MTI1LDE4Ljk2NTA2MjE2NzM0NzQ1NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzh9LCJsYWJlbCI6IkfEmXN0b8WbxIcgemFsdWRuaWVuaWEgKG5hIGtpbG9tZXRyIGt3YWRyYXRvd3kpIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo5MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Gęstość zaludnienia w powiatach (na kilometr kwadratowy) rejencji opolskiej (1925), województwa śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjI5MjA1NjkzOTMxMjM0LDE5LjE5ODExNzM4MDg3MzI5NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzd9LCJsYWJlbCI6IkxpY3piYSBsdWRub8WbY2kifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjkwLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Liczba ludności w gminach rejencji opolskiej (1925), województwa śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>
- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjowLCIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjI5MjA1NjkzOTMxMjM0LDE5LjE5ODExNzM4MDg3MzI5NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzd9LCJsYWJlbCI6IkxpY3piYSBsdWRub8WbY2kifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjg5LCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Liczba ludności w powiatach rejencji opolskiej (1925), województwa śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo4Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4yNTQxMDExNjg4MDU0MDYsMTkuNjQ5ODMwMzY1MjU2MzA3XSwiem9vbSI6OC43NX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDEsInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjE5fSwibGFiZWwiOiJKxJl6eWtpIC0gcmF6ZW0gLSB3c3p5c3RraWUifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjkwLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Ludność według języka w powiatach województwa śląskiego, województwa kieleckiego, województwa krakowskiego i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjo0LCJsYWJlbCI6IldvamV3w7NkenR3byAvIFJlamVuY2phIC8gT2tyxJlnIHBvbGl0eWN6bnkgLyBHdWJlcm5pYSJ9LCJ5ZWFyT3BhY2l0eUluZm8iOnsiMTkxMCI6MCwiMTkzMCI6MX0sInJlZ2lvbkRldGFpbHNJZCI6bnVsbCwiZGlzcGxheVNjb3BlSWQiOjQsInpvb21WYWx1ZSI6OC43NSwibWFwVmlld3BvcnQiOnsiY2VudGVyIjpbNTAuMjU0MTAxMTY4ODA1NDA2LDE5LjY0OTgzMDM2NTI1NjMwN10sInpvb20iOjguNzV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjQxLCJwaWN0b2dyYW1zIjpmYWxzZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoxOX0sImxhYmVsIjoiSsSZenlraSAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo4OSwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według języka w województwie śląskim, województwie kieleckim, województwie krakowskim i województwie łódzkim (1931)]</big>
* Źródła: województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

- <big>[https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjMwNjk0MzkxMjUwNTI4LDE4LjgwNzc0OTg5ODIxNzUxMl0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6MzksInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjE3fSwibGFiZWwiOiJQxYJlxIcgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6OTAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludność według płci w gminach rejencji opolskiej (1925)]</big>
* Źródła: GfdF

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo4Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4zNTAwNzAzMjgxODgzNSwxOS4yNzA5NDQ3OTc2MTAxNzRdLCJ6b29tIjo4Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjozOSwicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MTd9LCJsYWJlbCI6IlDFgmXEhyAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo5MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według płci w powiatach rejencji opolskiej (1925), województwa śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjoxMC4yNSwibWFwVmlld3BvcnQiOnsiY2VudGVyIjpbNTAuMjg2OTExMzYyNDY0MiwxOC42NDU2MTA5NjY4MDAxMTddLCJ6b29tIjoxMC4yNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDMsInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjIxfSwibGFiZWwiOiJXeXpuYW5pYSAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo5MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według wyznania w gminach rejencji opolskiej (1925)]</big>
* Źródła: GfdF

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo4Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4zMDgzNjgzOTg4NzQ2NywxOS43MTUxNTU0NjMxMjYzMl0sInpvb20iOjguNzV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjQzLCJwaWN0b2dyYW1zIjpmYWxzZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoyMX0sImxhYmVsIjoiV3l6bmFuaWEgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6OTAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludność według wyznania w powiatach rejencji opolskiej(1925), województwa śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]
</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjo0LCJsYWJlbCI6IldvamV3w7NkenR3byAvIFJlamVuY2phIC8gT2tyxJlnIHBvbGl0eWN6bnkgLyBHdWJlcm5pYSJ9LCJ5ZWFyT3BhY2l0eUluZm8iOnsiMTkzMCI6MX0sInJlZ2lvbkRldGFpbHNJZCI6bnVsbCwiZGlzcGxheVNjb3BlSWQiOjQsInpvb21WYWx1ZSI6OC4yNSwibWFwVmlld3BvcnQiOnsiY2VudGVyIjpbNTAuMTc3OTU0MTQwMzE0MywxOS4yODA3NDg0ODc0NzY2OV0sInpvb20iOjguMjV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjQzLCJwaWN0b2dyYW1zIjpmYWxzZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoyMX0sImxhYmVsIjoiV3l6bmFuaWEgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6OTAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludność według wyznania w rejencji opolskiej (1925), województwie śląskim (1931), województwie kieleckim (1931), województwie krakowskim (1931) i województwie łódzkim (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjoxMC4yNSwibWFwVmlld3BvcnQiOnsiY2VudGVyIjpbNTAuMzk1OTg3Nzc2ODM0OTY0LDE4Ljg5NTA0Njc5MzEwMjJdLCJ6b29tIjoxMC4yNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDV9LCJsYWJlbCI6IlBvd2llcnpjaG5pYSBvZ8OzbG5hIHcga20yIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo5MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Powierzchnia ogólna (w kilometrach kwadratowych) gmin rejencji opolskiej (1925), województwa śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjoxMC4yNSwibWFwVmlld3BvcnQiOnsiY2VudGVyIjpbNTAuMzk1OTg3Nzc2ODM0OTY0LDE4Ljg5NTA0Njc5MzEwMjJdLCJ6b29tIjoxMC4yNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDV9LCJsYWJlbCI6IlBvd2llcnpjaG5pYSBvZ8OzbG5hIHcga20yIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo5MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Powierzchnia ogólna (w kilometrach kwadratowych) powiatów rejencji opolskiej (1925), województwa śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjI5MjA1NjkzOTMxMjM0LDE5LjE5ODExNzM4MDg3MzI5NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NTZ9LCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdHkgaSBnbWlueSB3IFhYIHcuOiBuaWVtaWVja2llLW5pZWJpZXNraWUgMC04OyBhdXN0cmlhY2tpZS3FvMOzxYJ0ZSA4LTE2OyByb3N5anNraWUtemllbG9uZSAxNi0yNDsgcG9sc2tpZS1jemVyd29uZSAyNC0zMiJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6OTAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Przynależność gmin do powiatów rejencji opolskiej (1925), województwa Śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

==Bibliografia==
* '''GfdF''' Gemeindelexikon für den Freistaat Preussen. Bd. 7, Provinz Schlesien. Nach dem endgültigen Ergebnis der Volkszählung vom 16. Juni 1925 und anderen amtlichen Quellen unter Zugrundelegung des Gebietsstandes vom 1. Marz 1932, Berlin 1932.
* '''województwo kieleckie''' Drugi powszechny spis ludności z dn. 9.XII.1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe, województwo kieleckie, Seria C, z. 86, Warszawa 1938.
* '''województwo krakowskie''' Drugi powszechny spis ludności z dn. 9.XII.1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe, województwo krakowskie bez miasta Krakowa, Seria C, z. 88, Warszawa 1938.
* '''województwo łódzkie''' Drugi powszechny spis ludności z dn. 9.XII.1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe, województwo łódzkie bez miasta Łodzi, Seria C, z. 77, Warszawa 1938.
* '''województwo śląskie''' Drugi powszechny spis ludności z dn. 9.XII.1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe, województwo śląskie, Seria C, z. 54, Warszawa 1937.

Mapa 1930

2023-10-05T08:19:11Z

Garbaczm:

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC40MTYzOTM3Nzc5NTEwODYsMTkuODkzNDkzNjUyMzQzNzU0XSwiem9vbSI6OX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDd9LCJsYWJlbCI6IkJ1ZHlua2kgbWllc3prYWxuZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6OTAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Budynki mieszkalne w powiatach województwa śląskiego, województwa kieleckiego, województwa krakowskiego i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjoxMC4yNSwibWFwVmlld3BvcnQiOnsiY2VudGVyIjpbNTAuNDE4MDY3MzMyNTYwNDYsMTguODMwMzc4MjQ1NTQyMzg4XSwiem9vbSI6MTAuMjV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjM4fSwibGFiZWwiOiJHxJlzdG%2FFm8SHIHphbHVkbmllbmlhIChuYSBraWxvbWV0ciBrd2FkcmF0b3d5KSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6OTAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Gęstość zaludnienia w gminach (na kilometr kwadratowy) rejencji opolskiej (1925), województwa śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjM2MDI1MDY0NjE3MTI1LDE4Ljk2NTA2MjE2NzM0NzQ1NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzh9LCJsYWJlbCI6IkfEmXN0b8WbxIcgemFsdWRuaWVuaWEgKG5hIGtpbG9tZXRyIGt3YWRyYXRvd3kpIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo5MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Gęstość zaludnienia w powiatach (na kilometr kwadratowy) rejencji opolskiej (1925), województwa śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjI5MjA1NjkzOTMxMjM0LDE5LjE5ODExNzM4MDg3MzI5NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzd9LCJsYWJlbCI6IkxpY3piYSBsdWRub8WbY2kifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjkwLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Liczba ludności w gminach rejencji opolskiej (1925), województwa śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>
- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjowLCIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjI5MjA1NjkzOTMxMjM0LDE5LjE5ODExNzM4MDg3MzI5NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzd9LCJsYWJlbCI6IkxpY3piYSBsdWRub8WbY2kifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjg5LCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Liczba ludności w powiatach rejencji opolskiej (1925), województwa śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo4Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4yNTQxMDExNjg4MDU0MDYsMTkuNjQ5ODMwMzY1MjU2MzA3XSwiem9vbSI6OC43NX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDEsInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjE5fSwibGFiZWwiOiJKxJl6eWtpIC0gcmF6ZW0gLSB3c3p5c3RraWUifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjkwLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Ludność według języka w powiatach województwa śląskiego, województwa kieleckiego, województwa krakowskiego i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjo0LCJsYWJlbCI6IldvamV3w7NkenR3byAvIFJlamVuY2phIC8gT2tyxJlnIHBvbGl0eWN6bnkgLyBHdWJlcm5pYSJ9LCJ5ZWFyT3BhY2l0eUluZm8iOnsiMTkxMCI6MCwiMTkzMCI6MX0sInJlZ2lvbkRldGFpbHNJZCI6bnVsbCwiZGlzcGxheVNjb3BlSWQiOjQsInpvb21WYWx1ZSI6OC43NSwibWFwVmlld3BvcnQiOnsiY2VudGVyIjpbNTAuMjU0MTAxMTY4ODA1NDA2LDE5LjY0OTgzMDM2NTI1NjMwN10sInpvb20iOjguNzV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjQxLCJwaWN0b2dyYW1zIjpmYWxzZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoxOX0sImxhYmVsIjoiSsSZenlraSAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo4OSwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według języka w województwie śląskim, województwie kieleckim, województwie krakowskim i województwie łódzkim (1931)]</big>
* Źródła: województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

- <big>[https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjMwNjk0MzkxMjUwNTI4LDE4LjgwNzc0OTg5ODIxNzUxMl0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6MzksInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjE3fSwibGFiZWwiOiJQxYJlxIcgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6OTAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludność według płci w gminach rejencji opolskiej (1925)]</big>
* Źródła: GfdF

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo4Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4zNTAwNzAzMjgxODgzNSwxOS4yNzA5NDQ3OTc2MTAxNzRdLCJ6b29tIjo4Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjozOSwicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MTd9LCJsYWJlbCI6IlDFgmXEhyAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo5MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według płci w powiatach rejencji opolskiej (1925), województwa śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjoxMC4yNSwibWFwVmlld3BvcnQiOnsiY2VudGVyIjpbNTAuMjg2OTExMzYyNDY0MiwxOC42NDU2MTA5NjY4MDAxMTddLCJ6b29tIjoxMC4yNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDMsInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjIxfSwibGFiZWwiOiJXeXpuYW5pYSAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo5MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według wyznania w gminach rejencji opolskiej (1925)]</big>
* Źródła: GfdF

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo4Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4zMDgzNjgzOTg4NzQ2NywxOS43MTUxNTU0NjMxMjYzMl0sInpvb20iOjguNzV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjQzLCJwaWN0b2dyYW1zIjpmYWxzZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoyMX0sImxhYmVsIjoiV3l6bmFuaWEgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MzAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludność według wyznania w powiatach rejencji opolskiej(1925), województwa śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]
</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjo0LCJsYWJlbCI6IldvamV3w7NkenR3byAvIFJlamVuY2phIC8gT2tyxJlnIHBvbGl0eWN6bnkgLyBHdWJlcm5pYSJ9LCJ5ZWFyT3BhY2l0eUluZm8iOnsiMTkzMCI6MX0sInJlZ2lvbkRldGFpbHNJZCI6bnVsbCwiZGlzcGxheVNjb3BlSWQiOjQsInpvb21WYWx1ZSI6OC4yNSwibWFwVmlld3BvcnQiOnsiY2VudGVyIjpbNTAuMTc3OTU0MTQwMzE0MywxOS4yODA3NDg0ODc0NzY2OV0sInpvb20iOjguMjV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjQzLCJwaWN0b2dyYW1zIjpmYWxzZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoyMX0sImxhYmVsIjoiV3l6bmFuaWEgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MzAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludność według wyznania w rejencji opolskiej (1925), województwie śląskim (1931), województwie kieleckim (1931), województwie krakowskim (1931) i województwie łódzkim (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjoxMC4yNSwibWFwVmlld3BvcnQiOnsiY2VudGVyIjpbNTAuMzk1OTg3Nzc2ODM0OTY0LDE4Ljg5NTA0Njc5MzEwMjJdLCJ6b29tIjoxMC4yNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDV9LCJsYWJlbCI6IlBvd2llcnpjaG5pYSBvZ8OzbG5hIHcga20yIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjozMCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Powierzchnia ogólna (w kilometrach kwadratowych) gmin rejencji opolskiej (1925), województwa śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjoxMC4yNSwibWFwVmlld3BvcnQiOnsiY2VudGVyIjpbNTAuMzk1OTg3Nzc2ODM0OTY0LDE4Ljg5NTA0Njc5MzEwMjJdLCJ6b29tIjoxMC4yNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDV9LCJsYWJlbCI6IlBvd2llcnpjaG5pYSBvZ8OzbG5hIHcga20yIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjozMCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Powierzchnia ogólna (w kilometrach kwadratowych) powiatów rejencji opolskiej (1925), województwa śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjI5MjA1NjkzOTMxMjM0LDE5LjE5ODExNzM4MDg3MzI5NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NTZ9LCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdHkgaSBnbWlueSB3IFhYIHcuOiBuaWVtaWVja2llLW5pZWJpZXNraWUgMC04OyBhdXN0cmlhY2tpZS3FvMOzxYJ0ZSA4LTE2OyByb3N5anNraWUtemllbG9uZSAxNi0yNDsgcG9sc2tpZS1jemVyd29uZSAyNC0zMiJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MzAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Przynależność gmin do powiatów rejencji opolskiej (1925), województwa Śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

==Bibliografia==
* '''GfdF''' Gemeindelexikon für den Freistaat Preussen. Bd. 7, Provinz Schlesien. Nach dem endgültigen Ergebnis der Volkszählung vom 16. Juni 1925 und anderen amtlichen Quellen unter Zugrundelegung des Gebietsstandes vom 1. Marz 1932, Berlin 1932.
* '''województwo kieleckie''' Drugi powszechny spis ludności z dn. 9.XII.1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe, województwo kieleckie, Seria C, z. 86, Warszawa 1938.
* '''województwo krakowskie''' Drugi powszechny spis ludności z dn. 9.XII.1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe, województwo krakowskie bez miasta Krakowa, Seria C, z. 88, Warszawa 1938.
* '''województwo łódzkie''' Drugi powszechny spis ludności z dn. 9.XII.1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe, województwo łódzkie bez miasta Łodzi, Seria C, z. 77, Warszawa 1938.
* '''województwo śląskie''' Drugi powszechny spis ludności z dn. 9.XII.1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe, województwo śląskie, Seria C, z. 54, Warszawa 1937.

Mapa 1930

2023-10-05T08:15:37Z

Garbaczm:

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC40MTYzOTM3Nzc5NTEwODYsMTkuODkzNDkzNjUyMzQzNzU0XSwiem9vbSI6OX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDd9LCJsYWJlbCI6IkJ1ZHlua2kgbWllc3prYWxuZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6OTAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Budynki mieszkalne w powiatach województwa śląskiego, województwa kieleckiego, województwa krakowskiego i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjoxMC4yNSwibWFwVmlld3BvcnQiOnsiY2VudGVyIjpbNTAuNDE4MDY3MzMyNTYwNDYsMTguODMwMzc4MjQ1NTQyMzg4XSwiem9vbSI6MTAuMjV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjM4fSwibGFiZWwiOiJHxJlzdG%2FFm8SHIHphbHVkbmllbmlhIChuYSBraWxvbWV0ciBrd2FkcmF0b3d5KSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6OTAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Gęstość zaludnienia w gminach (na kilometr kwadratowy) rejencji opolskiej (1925), województwa śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjM2MDI1MDY0NjE3MTI1LDE4Ljk2NTA2MjE2NzM0NzQ1NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzh9LCJsYWJlbCI6IkfEmXN0b8WbxIcgemFsdWRuaWVuaWEgKG5hIGtpbG9tZXRyIGt3YWRyYXRvd3kpIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjozMCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Gęstość zaludnienia w powiatach (na kilometr kwadratowy) rejencji opolskiej (1925), województwa śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjI5MjA1NjkzOTMxMjM0LDE5LjE5ODExNzM4MDg3MzI5NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzd9LCJsYWJlbCI6IkxpY3piYSBsdWRub8WbY2kifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjMwLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Liczba ludności w gminach rejencji opolskiej (1925), województwa śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>
- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjI5MjA1NjkzOTMxMjM0LDE5LjE5ODExNzM4MDg3MzI5NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzd9LCJsYWJlbCI6IkxpY3piYSBsdWRub8WbY2kifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjMwLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Liczba ludności w powiatach rejencji opolskiej (1925), województwa śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo4Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4yNTQxMDExNjg4MDU0MDYsMTkuNjQ5ODMwMzY1MjU2MzA3XSwiem9vbSI6OC43NX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDEsInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjE5fSwibGFiZWwiOiJKxJl6eWtpIC0gcmF6ZW0gLSB3c3p5c3RraWUifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjMwLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Ludność według języka w powiatach województwa śląskiego, województwa kieleckiego, województwa krakowskiego i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjo0LCJsYWJlbCI6IldvamV3w7NkenR3byAvIFJlamVuY2phIC8gT2tyxJlnIHBvbGl0eWN6bnkgLyBHdWJlcm5pYSJ9LCJ5ZWFyT3BhY2l0eUluZm8iOnsiMTkzMCI6MX0sInJlZ2lvbkRldGFpbHNJZCI6bnVsbCwiZGlzcGxheVNjb3BlSWQiOjQsInpvb21WYWx1ZSI6OC43NSwibWFwVmlld3BvcnQiOnsiY2VudGVyIjpbNTAuMjU0MTAxMTY4ODA1NDA2LDE5LjY0OTgzMDM2NTI1NjMwN10sInpvb20iOjguNzV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjQxLCJwaWN0b2dyYW1zIjpmYWxzZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoxOX0sImxhYmVsIjoiSsSZenlraSAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjozMCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według języka w województwie śląskim, województwie kieleckim, województwie krakowskim i województwie łódzkim (1931)]</big>
* Źródła: województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

- <big>[http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjMwNjk0MzkxMjUwNTI4LDE4LjgwNzc0OTg5ODIxNzUxMl0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6MzksInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjE3fSwibGFiZWwiOiJQxYJlxIcgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MzAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludność według płci w gminach rejencji opolskiej (1925)]</big>
* Źródła: GfdF

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo4Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4zNTAwNzAzMjgxODgzNSwxOS4yNzA5NDQ3OTc2MTAxNzRdLCJ6b29tIjo4Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjozOSwicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MTd9LCJsYWJlbCI6IlDFgmXEhyAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjozMCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według płci w powiatach rejencji opolskiej (1925), województwa śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjoxMC4yNSwibWFwVmlld3BvcnQiOnsiY2VudGVyIjpbNTAuMjg2OTExMzYyNDY0MiwxOC42NDU2MTA5NjY4MDAxMTddLCJ6b29tIjoxMC4yNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDMsInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjIxfSwibGFiZWwiOiJXeXpuYW5pYSAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjozMCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według wyznania w gminach rejencji opolskiej (1925)]</big>
* Źródła: GfdF

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo4Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4zMDgzNjgzOTg4NzQ2NywxOS43MTUxNTU0NjMxMjYzMl0sInpvb20iOjguNzV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjQzLCJwaWN0b2dyYW1zIjpmYWxzZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoyMX0sImxhYmVsIjoiV3l6bmFuaWEgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MzAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludność według wyznania w powiatach rejencji opolskiej(1925), województwa śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]
</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjo0LCJsYWJlbCI6IldvamV3w7NkenR3byAvIFJlamVuY2phIC8gT2tyxJlnIHBvbGl0eWN6bnkgLyBHdWJlcm5pYSJ9LCJ5ZWFyT3BhY2l0eUluZm8iOnsiMTkzMCI6MX0sInJlZ2lvbkRldGFpbHNJZCI6bnVsbCwiZGlzcGxheVNjb3BlSWQiOjQsInpvb21WYWx1ZSI6OC4yNSwibWFwVmlld3BvcnQiOnsiY2VudGVyIjpbNTAuMTc3OTU0MTQwMzE0MywxOS4yODA3NDg0ODc0NzY2OV0sInpvb20iOjguMjV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjQzLCJwaWN0b2dyYW1zIjpmYWxzZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoyMX0sImxhYmVsIjoiV3l6bmFuaWEgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MzAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludność według wyznania w rejencji opolskiej (1925), województwie śląskim (1931), województwie kieleckim (1931), województwie krakowskim (1931) i województwie łódzkim (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjoxMC4yNSwibWFwVmlld3BvcnQiOnsiY2VudGVyIjpbNTAuMzk1OTg3Nzc2ODM0OTY0LDE4Ljg5NTA0Njc5MzEwMjJdLCJ6b29tIjoxMC4yNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDV9LCJsYWJlbCI6IlBvd2llcnpjaG5pYSBvZ8OzbG5hIHcga20yIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjozMCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Powierzchnia ogólna (w kilometrach kwadratowych) gmin rejencji opolskiej (1925), województwa śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjoxMC4yNSwibWFwVmlld3BvcnQiOnsiY2VudGVyIjpbNTAuMzk1OTg3Nzc2ODM0OTY0LDE4Ljg5NTA0Njc5MzEwMjJdLCJ6b29tIjoxMC4yNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDV9LCJsYWJlbCI6IlBvd2llcnpjaG5pYSBvZ8OzbG5hIHcga20yIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjozMCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Powierzchnia ogólna (w kilometrach kwadratowych) powiatów rejencji opolskiej (1925), województwa śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTMwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjI5MjA1NjkzOTMxMjM0LDE5LjE5ODExNzM4MDg3MzI5NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NTZ9LCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdHkgaSBnbWlueSB3IFhYIHcuOiBuaWVtaWVja2llLW5pZWJpZXNraWUgMC04OyBhdXN0cmlhY2tpZS3FvMOzxYJ0ZSA4LTE2OyByb3N5anNraWUtemllbG9uZSAxNi0yNDsgcG9sc2tpZS1jemVyd29uZSAyNC0zMiJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MzAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Przynależność gmin do powiatów rejencji opolskiej (1925), województwa Śląskiego (1931), województwa kieleckiego (1931), województwa krakowskiego (1931) i województwa łódzkiego (1931)]</big>
* Źródła: GfdF; województwo kieleckie; województwo krakowskie; województwo łódzkie; województwo śląski;

==Bibliografia==
* '''GfdF''' Gemeindelexikon für den Freistaat Preussen. Bd. 7, Provinz Schlesien. Nach dem endgültigen Ergebnis der Volkszählung vom 16. Juni 1925 und anderen amtlichen Quellen unter Zugrundelegung des Gebietsstandes vom 1. Marz 1932, Berlin 1932.
* '''województwo kieleckie''' Drugi powszechny spis ludności z dn. 9.XII.1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe, województwo kieleckie, Seria C, z. 86, Warszawa 1938.
* '''województwo krakowskie''' Drugi powszechny spis ludności z dn. 9.XII.1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe, województwo krakowskie bez miasta Krakowa, Seria C, z. 88, Warszawa 1938.
* '''województwo łódzkie''' Drugi powszechny spis ludności z dn. 9.XII.1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe, województwo łódzkie bez miasta Łodzi, Seria C, z. 77, Warszawa 1938.
* '''województwo śląskie''' Drugi powszechny spis ludności z dn. 9.XII.1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe, województwo śląskie, Seria C, z. 54, Warszawa 1937.

Mapa 1910

2023-10-05T06:36:02Z

Garbaczm:

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAyMzI5NDI2MzAwMzExLDE5LjE3Njc1Mzk4NjMwMDA4NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzh9LCJsYWJlbCI6IkfEmXN0b8WbxIcgemFsdWRuaWVuaWEgKG5hIGtpbG9tZXRyIGt3YWRyYXRvd3kpIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo2MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Gęstość zaludnienia w gminach (na kilometr kwadratowy) rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
<br />
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxODcwIjowLCIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzQ5Ljk2MDg2NTI0MDk5NDIyNCwxOC45MzM5ODgxMzg4NzczNF0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzh9LCJsYWJlbCI6IkfEmXN0b8WbxIcgemFsdWRuaWVuaWEgKG5hIGtpbG9tZXRyIGt3YWRyYXRvd3kpIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo1OSwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Gęstość zaludnienia w powiatach (na kilometr kwadratowy) rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxLCIxOTMwIjowfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xODI4OTgwODEwNzk5MSwxOC45MjkzMDg1NDE5MDYwMTRdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjozN30sImxhYmVsIjoiTGljemJhIGx1ZG5vxZtjaSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6NjEsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Liczba ludności w gminach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1910) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: AVdO; DEdV; GfdR; RSKP

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxODcwIjowLCIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xODI4OTgwODEwNzk5MSwxOC45MjkzMDg1NDE5MDYwMTRdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjozN30sImxhYmVsIjoiTGljemJhIGx1ZG5vxZtjaSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6NTksImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Liczba ludności w powiatach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xNDE3MTc4OTAyNzg4MSwxOC45ODUxNDc0OTQ0Mjg4MjZdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1NCwicGljdG9ncmFtcyI6dHJ1ZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoyNX0sImxhYmVsIjoiUG9sc2tpZSBiaWJsaW90ZWtpIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo2MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Liczba polskich bibliotek w XIX wieku w gminach rejencji opolskiej]
</big>
* Źródła: A. Tokarska, Biblioteki polskie...

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4yMzc5MTMzODkzNTY1MSwxOC44NDYzMzE2NjE0NTUwMjVdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1NCwicGljdG9ncmFtcyI6dHJ1ZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoyNX0sImxhYmVsIjoiUG9sc2tpZSBiaWJsaW90ZWtpIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo2MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Liczba polskich bibliotek w XIX wieku w powiatach rejencji opolskiej]</big>
* Źródła: A. Tokarska, Biblioteki polskie...

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxODcwIjowLCIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4wOTg3ODU3MjQ0NTk0MywxOS4yMjY4NTAzNTY1NDc5MTRdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0MSwicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MTl9LCJsYWJlbCI6IkrEmXp5a2kgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6NTksImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludność według języka w gminach rejencji opolskiej i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GfdR

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxLCIxOTMwIjowfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xMzY0ODQzMjE2MDEwNSwxOC43NDE4MTE1MDQ4NjI5ODddLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0MSwicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MTl9LCJsYWJlbCI6IkrEmXp5a2kgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6NjEsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludność według języka w powiatach rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAyMzI5NDI2MzAwMzExLDE5LjE3Njc1Mzk4NjMwMDA4NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6MzksInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjE3fSwibGFiZWwiOiJQxYJlxIcgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6NjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludność według płci w gminach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAwMjA3NzQ4ODM0OTYwNiwxOC45OTIyNTE5NDIyNTg4MThdLCJ6b29tIjo5LjV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjM5LCJwaWN0b2dyYW1zIjpmYWxzZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoxN30sImxhYmVsIjoiUMWCZcSHIC0gcmF6ZW0gLSB3c3p5c3RraWUifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjYwLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Ludność według płci w powiatach rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR;

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAwNzA3MDUxMzM3MDI5LDE4LjkxODQ1MTEyNDY0MjI3OF0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDMsInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjIxfSwibGFiZWwiOiJXeXpuYW5pYSAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo2MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według wyznania w gminach rejencji opolskiej (1905) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: GfdK; DEdV

<big>
- https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxLCIxOTMwIjowfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo4LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjMyMzY4NjE4ODY5NzA2LDE5LjIxNTU5NjUyMTg4Nzc1XSwiem9vbSI6OC41fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0MywicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MjF9LCJsYWJlbCI6Ild5em5hbmlhIC0gcmF6ZW0gLSB3c3p5c3RraWUifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjYxLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Ludność według wyznania w powiatach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4wNzU3MzMwNzg1MjA3ODQsMTguOTIxNDU1NTI0MDA1NTczXSwiem9vbSI6OS43NX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDV9LCJsYWJlbCI6IlBvd2llcnpjaG5pYSBvZ8OzbG5hIHcga20yIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo2MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Powierzchnia ogólna (w kilometrach kwadratowych) gmin rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4wMDQ0MDkzMzI0MDYxMywxOC43MDQyNDk1NzM1ODc3NTJdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0NX0sImxhYmVsIjoiUG93aWVyemNobmlhIG9nw7NsbmEgdyBrbTIifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjYwLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Powierzchnia ogólna (w kilometrach kwadratowych) powiatów rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]
</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjI1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4zNTQzNzY2Nzc3NjMzLDE5LjM3MzEzMjEyNjg0NzgwM10sInpvb20iOjkuMjV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjU2fSwibGFiZWwiOiJQb3dpYXR5IGkgZ21pbnkgdyBYWCB3LjogbmllbWllY2tpZS1uaWViaWVza2llIDAtODsgYXVzdHJpYWNraWUtxbzDs8WCdGUgOC0xNjsgcm9zeWpza2llLXppZWxvbmUgMTYtMjQ7IHBvbHNraWUtY3plcndvbmUgMjQtMzIifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjYwLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Przynależność gmin do powiatów w guberni piotrkowskiej, rejencji opolskiej, Galicji i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxLCIxOTMwIjowfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xNDE3MTc4OTAyNzg4MSwxOC45ODUxNDc0OTQ0Mjg4MjZdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1MywicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MjR9LCJsYWJlbCI6Ild5bmlraSBwbGViaXNjeXR1IDE5MjEgLSB3c3p5c3RraWUifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjYxLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Wyniki plebiscytu z 1921 roku dla gmin rejencji opolskiej]</big>
* Źródła: Encyklopedia Powstań Śląskich

==Bibliografia==
* '''AVdO''': Allgemeines Verzeichnis der Ortsgemeinden und Ortschaften nach den Österreichs Ergebnissen der Volkszählung vom 31, Dezember 1910 nebst vollständigem alphabetischem Namensverzeichnis, Wien 1915.
* '''Encyklopedia Powstań Śląskich''', Opole 1982.
* '''DEdV''': Der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1910 in Schlesien: nach Bevölkerungszahl, Heimatsrecht, Religion, Umgangssprache und Bildungsgrad mit Berücksichtigng einiger für das Gemeindewesen und den Verkehr wichtigerer Verhältnisse : die Zugehörigkeit der schlesischen Gemeinden nach Pfarr- und Kultusgemeinden und deren Umfang, Troppau (Opawa) 1912.
* '''GdiR''': Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder, Bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, Band XII Galizien, Wien 1907.
* '''GfdK''': Gemeindelexikon für die Königreich Preussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1905 und anderer amtlichen Quellen, Heft VI, Berlin 1908.
* '''GfdR''': Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danizg, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln. Auf Grund Ergebnisse der Volkzählung vom 1. Dezember 1910 und anderer amtlichen Quellen, Heft VI, Berlin 1912.
* '''RSKP''': Rocznik Statystyczny Królestwa Polskiego, rok 1913, Warszawa 1914.
* '''Tokarska''' A., Biblioteki polskie na Górnym Śląsku w XIX wieku, Katowice 1997.

Mapa 1910

2023-10-05T06:33:14Z

Garbaczm:

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAyMzI5NDI2MzAwMzExLDE5LjE3Njc1Mzk4NjMwMDA4NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzh9LCJsYWJlbCI6IkfEmXN0b8WbxIcgemFsdWRuaWVuaWEgKG5hIGtpbG9tZXRyIGt3YWRyYXRvd3kpIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo2MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Gęstość zaludnienia w gminach (na kilometr kwadratowy) rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
<br />
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxODcwIjowLCIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzQ5Ljk2MDg2NTI0MDk5NDIyNCwxOC45MzM5ODgxMzg4NzczNF0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzh9LCJsYWJlbCI6IkfEmXN0b8WbxIcgemFsdWRuaWVuaWEgKG5hIGtpbG9tZXRyIGt3YWRyYXRvd3kpIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo1OSwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Gęstość zaludnienia w powiatach (na kilometr kwadratowy) rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxLCIxOTMwIjowfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xODI4OTgwODEwNzk5MSwxOC45MjkzMDg1NDE5MDYwMTRdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjozN30sImxhYmVsIjoiTGljemJhIGx1ZG5vxZtjaSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6NjEsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Liczba ludności w gminach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1910) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: AVdO; DEdV; GfdR; RSKP

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxODcwIjowLCIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xODI4OTgwODEwNzk5MSwxOC45MjkzMDg1NDE5MDYwMTRdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjozN30sImxhYmVsIjoiTGljemJhIGx1ZG5vxZtjaSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6NTksImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Liczba ludności w powiatach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xNDE3MTc4OTAyNzg4MSwxOC45ODUxNDc0OTQ0Mjg4MjZdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1NCwicGljdG9ncmFtcyI6dHJ1ZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoyNX0sImxhYmVsIjoiUG9sc2tpZSBiaWJsaW90ZWtpIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo2MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Liczba polskich bibliotek w XIX wieku w gminach rejencji opolskiej]
</big>
* Źródła: A. Tokarska, Biblioteki polskie...

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4yMzc5MTMzODkzNTY1MSwxOC44NDYzMzE2NjE0NTUwMjVdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1NCwicGljdG9ncmFtcyI6dHJ1ZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoyNX0sImxhYmVsIjoiUG9sc2tpZSBiaWJsaW90ZWtpIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo2MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Liczba polskich bibliotek w XIX wieku w powiatach rejencji opolskiej]</big>
* Źródła: A. Tokarska, Biblioteki polskie...

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxODcwIjowLCIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4wOTg3ODU3MjQ0NTk0MywxOS4yMjY4NTAzNTY1NDc5MTRdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0MSwicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MTl9LCJsYWJlbCI6IkrEmXp5a2kgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6NTksImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludność według języka w gminach rejencji opolskiej i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GfdR

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxLCIxOTMwIjowfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xMzY0ODQzMjE2MDEwNSwxOC43NDE4MTE1MDQ4NjI5ODddLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0MSwicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MTl9LCJsYWJlbCI6IkrEmXp5a2kgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6NjEsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludność według języka w powiatach rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAyMzI5NDI2MzAwMzExLDE5LjE3Njc1Mzk4NjMwMDA4NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6MzksInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjE3fSwibGFiZWwiOiJQxYJlxIcgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6NjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludność według płci w gminach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAwMjA3NzQ4ODM0OTYwNiwxOC45OTIyNTE5NDIyNTg4MThdLCJ6b29tIjo5LjV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjM5LCJwaWN0b2dyYW1zIjpmYWxzZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoxN30sImxhYmVsIjoiUMWCZcSHIC0gcmF6ZW0gLSB3c3p5c3RraWUifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjYwLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Ludność według płci w powiatach rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR;

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAwNzA3MDUxMzM3MDI5LDE4LjkxODQ1MTEyNDY0MjI3OF0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDMsInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjIxfSwibGFiZWwiOiJXeXpuYW5pYSAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo2MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według wyznania w gminach rejencji opolskiej (1905) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: GfdK; DEdV

<big>
- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo4LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjMyNjE2NjAyNDQ4NjM1NSwxOS4yMTU1OTY1MjE4ODc3NV0sInpvb20iOjguNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDMsInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjIxfSwibGFiZWwiOiJXeXpuYW5pYSAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Ludność według wyznania w powiatach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4wNzU3MzMwNzg1MjA3ODQsMTguOTIxNDU1NTI0MDA1NTczXSwiem9vbSI6OS43NX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDV9LCJsYWJlbCI6IlBvd2llcnpjaG5pYSBvZ8OzbG5hIHcga20yIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Powierzchnia ogólna (w kilometrach kwadratowych) gmin rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4wMDQ0MDkzMzI0MDYxMywxOC43MDQyNDk1NzM1ODc3NTJdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0NX0sImxhYmVsIjoiUG93aWVyemNobmlhIG9nw7NsbmEgdyBrbTIifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Powierzchnia ogólna (w kilometrach kwadratowych) powiatów rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]
</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjI1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4zNTQzNzY2Nzc3NjMzLDE5LjM3MzEzMjEyNjg0NzgwM10sInpvb20iOjkuMjV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjU2fSwibGFiZWwiOiJQb3dpYXR5IGkgZ21pbnkgdyBYWCB3LjogbmllbWllY2tpZS1uaWViaWVza2llIDAtODsgYXVzdHJpYWNraWUtxbzDs8WCdGUgOC0xNjsgcm9zeWpza2llLXppZWxvbmUgMTYtMjQ7IHBvbHNraWUtY3plcndvbmUgMjQtMzIifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Przynależność gmin do powiatów w guberni piotrkowskiej, rejencji opolskiej, Galicji i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xNDE3MTc4OTAyNzg4MSwxOC45ODUxNDc0OTQ0Mjg4MjZdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1MywicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MjR9LCJsYWJlbCI6Ild5bmlraSBwbGViaXNjeXR1IDE5MjEgLSB3c3p5c3RraWUifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Wyniki plebiscytu z 1921 roku dla gmin rejencji opolskiej]</big>
* Źródła: Encyklopedia Powstań Śląskich

==Bibliografia==
* '''AVdO''': Allgemeines Verzeichnis der Ortsgemeinden und Ortschaften nach den Österreichs Ergebnissen der Volkszählung vom 31, Dezember 1910 nebst vollständigem alphabetischem Namensverzeichnis, Wien 1915.
* '''Encyklopedia Powstań Śląskich''', Opole 1982.
* '''DEdV''': Der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1910 in Schlesien: nach Bevölkerungszahl, Heimatsrecht, Religion, Umgangssprache und Bildungsgrad mit Berücksichtigng einiger für das Gemeindewesen und den Verkehr wichtigerer Verhältnisse : die Zugehörigkeit der schlesischen Gemeinden nach Pfarr- und Kultusgemeinden und deren Umfang, Troppau (Opawa) 1912.
* '''GdiR''': Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder, Bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, Band XII Galizien, Wien 1907.
* '''GfdK''': Gemeindelexikon für die Königreich Preussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1905 und anderer amtlichen Quellen, Heft VI, Berlin 1908.
* '''GfdR''': Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danizg, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln. Auf Grund Ergebnisse der Volkzählung vom 1. Dezember 1910 und anderer amtlichen Quellen, Heft VI, Berlin 1912.
* '''RSKP''': Rocznik Statystyczny Królestwa Polskiego, rok 1913, Warszawa 1914.
* '''Tokarska''' A., Biblioteki polskie na Górnym Śląsku w XIX wieku, Katowice 1997.

Mapa 1910

2023-10-05T06:30:37Z

Garbaczm:

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAyMzI5NDI2MzAwMzExLDE5LjE3Njc1Mzk4NjMwMDA4NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzh9LCJsYWJlbCI6IkfEmXN0b8WbxIcgemFsdWRuaWVuaWEgKG5hIGtpbG9tZXRyIGt3YWRyYXRvd3kpIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo2MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Gęstość zaludnienia w gminach (na kilometr kwadratowy) rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
<br />
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxODcwIjowLCIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzQ5Ljk2MDg2NTI0MDk5NDIyNCwxOC45MzM5ODgxMzg4NzczNF0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzh9LCJsYWJlbCI6IkfEmXN0b8WbxIcgemFsdWRuaWVuaWEgKG5hIGtpbG9tZXRyIGt3YWRyYXRvd3kpIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo1OSwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Gęstość zaludnienia w powiatach (na kilometr kwadratowy) rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxLCIxOTMwIjowfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xODI4OTgwODEwNzk5MSwxOC45MjkzMDg1NDE5MDYwMTRdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjozN30sImxhYmVsIjoiTGljemJhIGx1ZG5vxZtjaSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6NjEsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Liczba ludności w gminach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1910) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: AVdO; DEdV; GfdR; RSKP

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxODcwIjowLCIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xODI4OTgwODEwNzk5MSwxOC45MjkzMDg1NDE5MDYwMTRdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjozN30sImxhYmVsIjoiTGljemJhIGx1ZG5vxZtjaSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6NTksImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Liczba ludności w powiatach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xNDE3MTc4OTAyNzg4MSwxOC45ODUxNDc0OTQ0Mjg4MjZdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1NCwicGljdG9ncmFtcyI6dHJ1ZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoyNX0sImxhYmVsIjoiUG9sc2tpZSBiaWJsaW90ZWtpIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo2MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Liczba polskich bibliotek w XIX wieku w gminach rejencji opolskiej]
</big>
* Źródła: A. Tokarska, Biblioteki polskie...

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4yMzc5MTMzODkzNTY1MSwxOC44NDYzMzE2NjE0NTUwMjVdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1NCwicGljdG9ncmFtcyI6dHJ1ZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoyNX0sImxhYmVsIjoiUG9sc2tpZSBiaWJsaW90ZWtpIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo2MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Liczba polskich bibliotek w XIX wieku w powiatach rejencji opolskiej]</big>
* Źródła: A. Tokarska, Biblioteki polskie...

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4wOTg3ODU3MjQ0NTk0MywxOS4yMjY4NTAzNTY1NDc5MTRdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0MSwicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MTl9LCJsYWJlbCI6IkrEmXp5a2kgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według języka w gminach rejencji opolskiej i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xMzY0ODQzMjE2MDEwNSwxOC43NDE4MTE1MDQ4NjI5ODddLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0MSwicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MTl9LCJsYWJlbCI6IkrEmXp5a2kgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według języka w powiatach rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAyMzI5NDI2MzAwMzExLDE5LjE3Njc1Mzk4NjMwMDA4NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6MzksInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjE3fSwibGFiZWwiOiJQxYJlxIcgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według płci w gminach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAwMjA3NzQ4ODM0OTYwNiwxOC45OTIyNTE5NDIyNTg4MThdLCJ6b29tIjo5LjV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjM5LCJwaWN0b2dyYW1zIjpmYWxzZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoxN30sImxhYmVsIjoiUMWCZcSHIC0gcmF6ZW0gLSB3c3p5c3RraWUifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludność według płci w powiatach rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR;

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjoxMC41LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls0OS42ODM2NDM0NzE0MDIzOSwxOS4xMjE0MDMzNzMwODc3XSwiem9vbSI6MTAuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDMsInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjIxfSwibGFiZWwiOiJXeXpuYW5pYSAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Ludność według wyznania w gminach rejencji opolskiej (1905) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: GfdK; DEdV

<big>
- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo4LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjMyNjE2NjAyNDQ4NjM1NSwxOS4yMTU1OTY1MjE4ODc3NV0sInpvb20iOjguNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDMsInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjIxfSwibGFiZWwiOiJXeXpuYW5pYSAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Ludność według wyznania w powiatach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4wNzU3MzMwNzg1MjA3ODQsMTguOTIxNDU1NTI0MDA1NTczXSwiem9vbSI6OS43NX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDV9LCJsYWJlbCI6IlBvd2llcnpjaG5pYSBvZ8OzbG5hIHcga20yIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Powierzchnia ogólna (w kilometrach kwadratowych) gmin rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4wMDQ0MDkzMzI0MDYxMywxOC43MDQyNDk1NzM1ODc3NTJdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0NX0sImxhYmVsIjoiUG93aWVyemNobmlhIG9nw7NsbmEgdyBrbTIifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Powierzchnia ogólna (w kilometrach kwadratowych) powiatów rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]
</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjI1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4zNTQzNzY2Nzc3NjMzLDE5LjM3MzEzMjEyNjg0NzgwM10sInpvb20iOjkuMjV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjU2fSwibGFiZWwiOiJQb3dpYXR5IGkgZ21pbnkgdyBYWCB3LjogbmllbWllY2tpZS1uaWViaWVza2llIDAtODsgYXVzdHJpYWNraWUtxbzDs8WCdGUgOC0xNjsgcm9zeWpza2llLXppZWxvbmUgMTYtMjQ7IHBvbHNraWUtY3plcndvbmUgMjQtMzIifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Przynależność gmin do powiatów w guberni piotrkowskiej, rejencji opolskiej, Galicji i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xNDE3MTc4OTAyNzg4MSwxOC45ODUxNDc0OTQ0Mjg4MjZdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1MywicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MjR9LCJsYWJlbCI6Ild5bmlraSBwbGViaXNjeXR1IDE5MjEgLSB3c3p5c3RraWUifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Wyniki plebiscytu z 1921 roku dla gmin rejencji opolskiej]</big>
* Źródła: Encyklopedia Powstań Śląskich

==Bibliografia==
* '''AVdO''': Allgemeines Verzeichnis der Ortsgemeinden und Ortschaften nach den Österreichs Ergebnissen der Volkszählung vom 31, Dezember 1910 nebst vollständigem alphabetischem Namensverzeichnis, Wien 1915.
* '''Encyklopedia Powstań Śląskich''', Opole 1982.
* '''DEdV''': Der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1910 in Schlesien: nach Bevölkerungszahl, Heimatsrecht, Religion, Umgangssprache und Bildungsgrad mit Berücksichtigng einiger für das Gemeindewesen und den Verkehr wichtigerer Verhältnisse : die Zugehörigkeit der schlesischen Gemeinden nach Pfarr- und Kultusgemeinden und deren Umfang, Troppau (Opawa) 1912.
* '''GdiR''': Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder, Bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, Band XII Galizien, Wien 1907.
* '''GfdK''': Gemeindelexikon für die Königreich Preussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1905 und anderer amtlichen Quellen, Heft VI, Berlin 1908.
* '''GfdR''': Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danizg, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln. Auf Grund Ergebnisse der Volkzählung vom 1. Dezember 1910 und anderer amtlichen Quellen, Heft VI, Berlin 1912.
* '''RSKP''': Rocznik Statystyczny Królestwa Polskiego, rok 1913, Warszawa 1914.
* '''Tokarska''' A., Biblioteki polskie na Górnym Śląsku w XIX wieku, Katowice 1997.

Mapa 1910

2023-10-05T06:29:49Z

Garbaczm:

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAyMzI5NDI2MzAwMzExLDE5LjE3Njc1Mzk4NjMwMDA4NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzh9LCJsYWJlbCI6IkfEmXN0b8WbxIcgemFsdWRuaWVuaWEgKG5hIGtpbG9tZXRyIGt3YWRyYXRvd3kpIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo2MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Gęstość zaludnienia w gminach (na kilometr kwadratowy) rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
<br />
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxODcwIjowLCIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzQ5Ljk2MDg2NTI0MDk5NDIyNCwxOC45MzM5ODgxMzg4NzczNF0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzh9LCJsYWJlbCI6IkfEmXN0b8WbxIcgemFsdWRuaWVuaWEgKG5hIGtpbG9tZXRyIGt3YWRyYXRvd3kpIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo1OSwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Gęstość zaludnienia w powiatach (na kilometr kwadratowy) rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxLCIxOTMwIjowfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xODI4OTgwODEwNzk5MSwxOC45MjkzMDg1NDE5MDYwMTRdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjozN30sImxhYmVsIjoiTGljemJhIGx1ZG5vxZtjaSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6NjEsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Liczba ludności w gminach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1910) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: AVdO; DEdV; GfdR; RSKP

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxODcwIjowLCIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xODI4OTgwODEwNzk5MSwxOC45MjkzMDg1NDE5MDYwMTRdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjozN30sImxhYmVsIjoiTGljemJhIGx1ZG5vxZtjaSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6NTksImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Liczba ludności w powiatach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xNDE3MTc4OTAyNzg4MSwxOC45ODUxNDc0OTQ0Mjg4MjZdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1NCwicGljdG9ncmFtcyI6dHJ1ZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoyNX0sImxhYmVsIjoiUG9sc2tpZSBiaWJsaW90ZWtpIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo2MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Liczba polskich bibliotek w XIX wieku w gminach rejencji opolskiej]
</big>
* Źródła: A. Tokarska, Biblioteki polskie...

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4yMzc5MTMzODkzNTY1MSwxOC44NDYzMzE2NjE0NTUwMjVdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1NCwicGljdG9ncmFtcyI6dHJ1ZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoyNX0sImxhYmVsIjoiUG9sc2tpZSBiaWJsaW90ZWtpIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Liczba polskich bibliotek w XIX wieku w powiatach rejencji opolskiej]</big>
* Źródła: A. Tokarska, Biblioteki polskie...

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4wOTg3ODU3MjQ0NTk0MywxOS4yMjY4NTAzNTY1NDc5MTRdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0MSwicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MTl9LCJsYWJlbCI6IkrEmXp5a2kgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według języka w gminach rejencji opolskiej i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xMzY0ODQzMjE2MDEwNSwxOC43NDE4MTE1MDQ4NjI5ODddLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0MSwicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MTl9LCJsYWJlbCI6IkrEmXp5a2kgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według języka w powiatach rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAyMzI5NDI2MzAwMzExLDE5LjE3Njc1Mzk4NjMwMDA4NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6MzksInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjE3fSwibGFiZWwiOiJQxYJlxIcgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według płci w gminach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAwMjA3NzQ4ODM0OTYwNiwxOC45OTIyNTE5NDIyNTg4MThdLCJ6b29tIjo5LjV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjM5LCJwaWN0b2dyYW1zIjpmYWxzZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoxN30sImxhYmVsIjoiUMWCZcSHIC0gcmF6ZW0gLSB3c3p5c3RraWUifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludność według płci w powiatach rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR;

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjoxMC41LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls0OS42ODM2NDM0NzE0MDIzOSwxOS4xMjE0MDMzNzMwODc3XSwiem9vbSI6MTAuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDMsInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjIxfSwibGFiZWwiOiJXeXpuYW5pYSAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Ludność według wyznania w gminach rejencji opolskiej (1905) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: GfdK; DEdV

<big>
- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo4LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjMyNjE2NjAyNDQ4NjM1NSwxOS4yMTU1OTY1MjE4ODc3NV0sInpvb20iOjguNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDMsInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjIxfSwibGFiZWwiOiJXeXpuYW5pYSAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Ludność według wyznania w powiatach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4wNzU3MzMwNzg1MjA3ODQsMTguOTIxNDU1NTI0MDA1NTczXSwiem9vbSI6OS43NX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDV9LCJsYWJlbCI6IlBvd2llcnpjaG5pYSBvZ8OzbG5hIHcga20yIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Powierzchnia ogólna (w kilometrach kwadratowych) gmin rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4wMDQ0MDkzMzI0MDYxMywxOC43MDQyNDk1NzM1ODc3NTJdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0NX0sImxhYmVsIjoiUG93aWVyemNobmlhIG9nw7NsbmEgdyBrbTIifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Powierzchnia ogólna (w kilometrach kwadratowych) powiatów rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]
</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjI1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4zNTQzNzY2Nzc3NjMzLDE5LjM3MzEzMjEyNjg0NzgwM10sInpvb20iOjkuMjV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjU2fSwibGFiZWwiOiJQb3dpYXR5IGkgZ21pbnkgdyBYWCB3LjogbmllbWllY2tpZS1uaWViaWVza2llIDAtODsgYXVzdHJpYWNraWUtxbzDs8WCdGUgOC0xNjsgcm9zeWpza2llLXppZWxvbmUgMTYtMjQ7IHBvbHNraWUtY3plcndvbmUgMjQtMzIifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Przynależność gmin do powiatów w guberni piotrkowskiej, rejencji opolskiej, Galicji i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xNDE3MTc4OTAyNzg4MSwxOC45ODUxNDc0OTQ0Mjg4MjZdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1MywicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MjR9LCJsYWJlbCI6Ild5bmlraSBwbGViaXNjeXR1IDE5MjEgLSB3c3p5c3RraWUifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Wyniki plebiscytu z 1921 roku dla gmin rejencji opolskiej]</big>
* Źródła: Encyklopedia Powstań Śląskich

==Bibliografia==
* '''AVdO''': Allgemeines Verzeichnis der Ortsgemeinden und Ortschaften nach den Österreichs Ergebnissen der Volkszählung vom 31, Dezember 1910 nebst vollständigem alphabetischem Namensverzeichnis, Wien 1915.
* '''Encyklopedia Powstań Śląskich''', Opole 1982.
* '''DEdV''': Der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1910 in Schlesien: nach Bevölkerungszahl, Heimatsrecht, Religion, Umgangssprache und Bildungsgrad mit Berücksichtigng einiger für das Gemeindewesen und den Verkehr wichtigerer Verhältnisse : die Zugehörigkeit der schlesischen Gemeinden nach Pfarr- und Kultusgemeinden und deren Umfang, Troppau (Opawa) 1912.
* '''GdiR''': Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder, Bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, Band XII Galizien, Wien 1907.
* '''GfdK''': Gemeindelexikon für die Königreich Preussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1905 und anderer amtlichen Quellen, Heft VI, Berlin 1908.
* '''GfdR''': Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danizg, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln. Auf Grund Ergebnisse der Volkzählung vom 1. Dezember 1910 und anderer amtlichen Quellen, Heft VI, Berlin 1912.
* '''RSKP''': Rocznik Statystyczny Królestwa Polskiego, rok 1913, Warszawa 1914.
* '''Tokarska''' A., Biblioteki polskie na Górnym Śląsku w XIX wieku, Katowice 1997.

Mapa 1910

2023-10-05T06:28:43Z

Garbaczm:

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAyMzI5NDI2MzAwMzExLDE5LjE3Njc1Mzk4NjMwMDA4NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzh9LCJsYWJlbCI6IkfEmXN0b8WbxIcgemFsdWRuaWVuaWEgKG5hIGtpbG9tZXRyIGt3YWRyYXRvd3kpIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo2MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Gęstość zaludnienia w gminach (na kilometr kwadratowy) rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
<br />
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxODcwIjowLCIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzQ5Ljk2MDg2NTI0MDk5NDIyNCwxOC45MzM5ODgxMzg4NzczNF0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzh9LCJsYWJlbCI6IkfEmXN0b8WbxIcgemFsdWRuaWVuaWEgKG5hIGtpbG9tZXRyIGt3YWRyYXRvd3kpIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo1OSwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Gęstość zaludnienia w powiatach (na kilometr kwadratowy) rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxLCIxOTMwIjowfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xODI4OTgwODEwNzk5MSwxOC45MjkzMDg1NDE5MDYwMTRdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjozN30sImxhYmVsIjoiTGljemJhIGx1ZG5vxZtjaSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6NjEsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Liczba ludności w gminach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1910) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: AVdO; DEdV; GfdR; RSKP

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxODcwIjowLCIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xODI4OTgwODEwNzk5MSwxOC45MjkzMDg1NDE5MDYwMTRdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjozN30sImxhYmVsIjoiTGljemJhIGx1ZG5vxZtjaSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6NTksImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Liczba ludności w powiatach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xNDE3MTc4OTAyNzg4MSwxOC45ODUxNDc0OTQ0Mjg4MjZdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1NCwicGljdG9ncmFtcyI6dHJ1ZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoyNX0sImxhYmVsIjoiUG9sc2tpZSBiaWJsaW90ZWtpIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Liczba polskich bibliotek w XIX wieku w gminach rejencji opolskiej]
</big>
* Źródła: A. Tokarska, Biblioteki polskie...

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4yMzc5MTMzODkzNTY1MSwxOC44NDYzMzE2NjE0NTUwMjVdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1NCwicGljdG9ncmFtcyI6dHJ1ZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoyNX0sImxhYmVsIjoiUG9sc2tpZSBiaWJsaW90ZWtpIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Liczba polskich bibliotek w XIX wieku w powiatach rejencji opolskiej]</big>
* Źródła: A. Tokarska, Biblioteki polskie...

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4wOTg3ODU3MjQ0NTk0MywxOS4yMjY4NTAzNTY1NDc5MTRdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0MSwicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MTl9LCJsYWJlbCI6IkrEmXp5a2kgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według języka w gminach rejencji opolskiej i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xMzY0ODQzMjE2MDEwNSwxOC43NDE4MTE1MDQ4NjI5ODddLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0MSwicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MTl9LCJsYWJlbCI6IkrEmXp5a2kgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według języka w powiatach rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAyMzI5NDI2MzAwMzExLDE5LjE3Njc1Mzk4NjMwMDA4NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6MzksInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjE3fSwibGFiZWwiOiJQxYJlxIcgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według płci w gminach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAwMjA3NzQ4ODM0OTYwNiwxOC45OTIyNTE5NDIyNTg4MThdLCJ6b29tIjo5LjV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjM5LCJwaWN0b2dyYW1zIjpmYWxzZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoxN30sImxhYmVsIjoiUMWCZcSHIC0gcmF6ZW0gLSB3c3p5c3RraWUifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludność według płci w powiatach rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR;

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjoxMC41LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls0OS42ODM2NDM0NzE0MDIzOSwxOS4xMjE0MDMzNzMwODc3XSwiem9vbSI6MTAuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDMsInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjIxfSwibGFiZWwiOiJXeXpuYW5pYSAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Ludność według wyznania w gminach rejencji opolskiej (1905) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: GfdK; DEdV

<big>
- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo4LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjMyNjE2NjAyNDQ4NjM1NSwxOS4yMTU1OTY1MjE4ODc3NV0sInpvb20iOjguNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDMsInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjIxfSwibGFiZWwiOiJXeXpuYW5pYSAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Ludność według wyznania w powiatach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4wNzU3MzMwNzg1MjA3ODQsMTguOTIxNDU1NTI0MDA1NTczXSwiem9vbSI6OS43NX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDV9LCJsYWJlbCI6IlBvd2llcnpjaG5pYSBvZ8OzbG5hIHcga20yIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Powierzchnia ogólna (w kilometrach kwadratowych) gmin rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4wMDQ0MDkzMzI0MDYxMywxOC43MDQyNDk1NzM1ODc3NTJdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0NX0sImxhYmVsIjoiUG93aWVyemNobmlhIG9nw7NsbmEgdyBrbTIifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Powierzchnia ogólna (w kilometrach kwadratowych) powiatów rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]
</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjI1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4zNTQzNzY2Nzc3NjMzLDE5LjM3MzEzMjEyNjg0NzgwM10sInpvb20iOjkuMjV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjU2fSwibGFiZWwiOiJQb3dpYXR5IGkgZ21pbnkgdyBYWCB3LjogbmllbWllY2tpZS1uaWViaWVza2llIDAtODsgYXVzdHJpYWNraWUtxbzDs8WCdGUgOC0xNjsgcm9zeWpza2llLXppZWxvbmUgMTYtMjQ7IHBvbHNraWUtY3plcndvbmUgMjQtMzIifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Przynależność gmin do powiatów w guberni piotrkowskiej, rejencji opolskiej, Galicji i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xNDE3MTc4OTAyNzg4MSwxOC45ODUxNDc0OTQ0Mjg4MjZdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1MywicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MjR9LCJsYWJlbCI6Ild5bmlraSBwbGViaXNjeXR1IDE5MjEgLSB3c3p5c3RraWUifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Wyniki plebiscytu z 1921 roku dla gmin rejencji opolskiej]</big>
* Źródła: Encyklopedia Powstań Śląskich

==Bibliografia==
* '''AVdO''': Allgemeines Verzeichnis der Ortsgemeinden und Ortschaften nach den Österreichs Ergebnissen der Volkszählung vom 31, Dezember 1910 nebst vollständigem alphabetischem Namensverzeichnis, Wien 1915.
* '''Encyklopedia Powstań Śląskich''', Opole 1982.
* '''DEdV''': Der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1910 in Schlesien: nach Bevölkerungszahl, Heimatsrecht, Religion, Umgangssprache und Bildungsgrad mit Berücksichtigng einiger für das Gemeindewesen und den Verkehr wichtigerer Verhältnisse : die Zugehörigkeit der schlesischen Gemeinden nach Pfarr- und Kultusgemeinden und deren Umfang, Troppau (Opawa) 1912.
* '''GdiR''': Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder, Bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, Band XII Galizien, Wien 1907.
* '''GfdK''': Gemeindelexikon für die Königreich Preussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1905 und anderer amtlichen Quellen, Heft VI, Berlin 1908.
* '''GfdR''': Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danizg, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln. Auf Grund Ergebnisse der Volkzählung vom 1. Dezember 1910 und anderer amtlichen Quellen, Heft VI, Berlin 1912.
* '''RSKP''': Rocznik Statystyczny Królestwa Polskiego, rok 1913, Warszawa 1914.
* '''Tokarska''' A., Biblioteki polskie na Górnym Śląsku w XIX wieku, Katowice 1997.

Mapa 1910

2023-10-05T06:27:48Z

Garbaczm:

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAyMzI5NDI2MzAwMzExLDE5LjE3Njc1Mzk4NjMwMDA4NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzh9LCJsYWJlbCI6IkfEmXN0b8WbxIcgemFsdWRuaWVuaWEgKG5hIGtpbG9tZXRyIGt3YWRyYXRvd3kpIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo2MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Gęstość zaludnienia w gminach (na kilometr kwadratowy) rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
<br />
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxODcwIjowLCIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzQ5Ljk2MDg2NTI0MDk5NDIyNCwxOC45MzM5ODgxMzg4NzczNF0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzh9LCJsYWJlbCI6IkfEmXN0b8WbxIcgemFsdWRuaWVuaWEgKG5hIGtpbG9tZXRyIGt3YWRyYXRvd3kpIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo1OSwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Gęstość zaludnienia w powiatach (na kilometr kwadratowy) rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xODI4OTgwODEwNzk5MSwxOC45MjkzMDg1NDE5MDYwMTRdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjozN30sImxhYmVsIjoiTGljemJhIGx1ZG5vxZtjaSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Liczba ludności w gminach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1910) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: AVdO; DEdV; GfdR; RSKP

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxODcwIjowLCIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xODI4OTgwODEwNzk5MSwxOC45MjkzMDg1NDE5MDYwMTRdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjozN30sImxhYmVsIjoiTGljemJhIGx1ZG5vxZtjaSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6NTksImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Liczba ludności w powiatach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xNDE3MTc4OTAyNzg4MSwxOC45ODUxNDc0OTQ0Mjg4MjZdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1NCwicGljdG9ncmFtcyI6dHJ1ZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoyNX0sImxhYmVsIjoiUG9sc2tpZSBiaWJsaW90ZWtpIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Liczba polskich bibliotek w XIX wieku w gminach rejencji opolskiej]
</big>
* Źródła: A. Tokarska, Biblioteki polskie...

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4yMzc5MTMzODkzNTY1MSwxOC44NDYzMzE2NjE0NTUwMjVdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1NCwicGljdG9ncmFtcyI6dHJ1ZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoyNX0sImxhYmVsIjoiUG9sc2tpZSBiaWJsaW90ZWtpIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Liczba polskich bibliotek w XIX wieku w powiatach rejencji opolskiej]</big>
* Źródła: A. Tokarska, Biblioteki polskie...

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4wOTg3ODU3MjQ0NTk0MywxOS4yMjY4NTAzNTY1NDc5MTRdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0MSwicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MTl9LCJsYWJlbCI6IkrEmXp5a2kgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według języka w gminach rejencji opolskiej i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xMzY0ODQzMjE2MDEwNSwxOC43NDE4MTE1MDQ4NjI5ODddLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0MSwicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MTl9LCJsYWJlbCI6IkrEmXp5a2kgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według języka w powiatach rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAyMzI5NDI2MzAwMzExLDE5LjE3Njc1Mzk4NjMwMDA4NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6MzksInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjE3fSwibGFiZWwiOiJQxYJlxIcgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według płci w gminach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAwMjA3NzQ4ODM0OTYwNiwxOC45OTIyNTE5NDIyNTg4MThdLCJ6b29tIjo5LjV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjM5LCJwaWN0b2dyYW1zIjpmYWxzZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoxN30sImxhYmVsIjoiUMWCZcSHIC0gcmF6ZW0gLSB3c3p5c3RraWUifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludność według płci w powiatach rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR;

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjoxMC41LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls0OS42ODM2NDM0NzE0MDIzOSwxOS4xMjE0MDMzNzMwODc3XSwiem9vbSI6MTAuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDMsInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjIxfSwibGFiZWwiOiJXeXpuYW5pYSAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Ludność według wyznania w gminach rejencji opolskiej (1905) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: GfdK; DEdV

<big>
- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo4LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjMyNjE2NjAyNDQ4NjM1NSwxOS4yMTU1OTY1MjE4ODc3NV0sInpvb20iOjguNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDMsInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjIxfSwibGFiZWwiOiJXeXpuYW5pYSAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Ludność według wyznania w powiatach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4wNzU3MzMwNzg1MjA3ODQsMTguOTIxNDU1NTI0MDA1NTczXSwiem9vbSI6OS43NX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDV9LCJsYWJlbCI6IlBvd2llcnpjaG5pYSBvZ8OzbG5hIHcga20yIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Powierzchnia ogólna (w kilometrach kwadratowych) gmin rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4wMDQ0MDkzMzI0MDYxMywxOC43MDQyNDk1NzM1ODc3NTJdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0NX0sImxhYmVsIjoiUG93aWVyemNobmlhIG9nw7NsbmEgdyBrbTIifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Powierzchnia ogólna (w kilometrach kwadratowych) powiatów rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]
</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjI1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4zNTQzNzY2Nzc3NjMzLDE5LjM3MzEzMjEyNjg0NzgwM10sInpvb20iOjkuMjV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjU2fSwibGFiZWwiOiJQb3dpYXR5IGkgZ21pbnkgdyBYWCB3LjogbmllbWllY2tpZS1uaWViaWVza2llIDAtODsgYXVzdHJpYWNraWUtxbzDs8WCdGUgOC0xNjsgcm9zeWpza2llLXppZWxvbmUgMTYtMjQ7IHBvbHNraWUtY3plcndvbmUgMjQtMzIifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Przynależność gmin do powiatów w guberni piotrkowskiej, rejencji opolskiej, Galicji i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xNDE3MTc4OTAyNzg4MSwxOC45ODUxNDc0OTQ0Mjg4MjZdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1MywicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MjR9LCJsYWJlbCI6Ild5bmlraSBwbGViaXNjeXR1IDE5MjEgLSB3c3p5c3RraWUifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Wyniki plebiscytu z 1921 roku dla gmin rejencji opolskiej]</big>
* Źródła: Encyklopedia Powstań Śląskich

==Bibliografia==
* '''AVdO''': Allgemeines Verzeichnis der Ortsgemeinden und Ortschaften nach den Österreichs Ergebnissen der Volkszählung vom 31, Dezember 1910 nebst vollständigem alphabetischem Namensverzeichnis, Wien 1915.
* '''Encyklopedia Powstań Śląskich''', Opole 1982.
* '''DEdV''': Der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1910 in Schlesien: nach Bevölkerungszahl, Heimatsrecht, Religion, Umgangssprache und Bildungsgrad mit Berücksichtigng einiger für das Gemeindewesen und den Verkehr wichtigerer Verhältnisse : die Zugehörigkeit der schlesischen Gemeinden nach Pfarr- und Kultusgemeinden und deren Umfang, Troppau (Opawa) 1912.
* '''GdiR''': Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder, Bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, Band XII Galizien, Wien 1907.
* '''GfdK''': Gemeindelexikon für die Königreich Preussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1905 und anderer amtlichen Quellen, Heft VI, Berlin 1908.
* '''GfdR''': Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danizg, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln. Auf Grund Ergebnisse der Volkzählung vom 1. Dezember 1910 und anderer amtlichen Quellen, Heft VI, Berlin 1912.
* '''RSKP''': Rocznik Statystyczny Królestwa Polskiego, rok 1913, Warszawa 1914.
* '''Tokarska''' A., Biblioteki polskie na Górnym Śląsku w XIX wieku, Katowice 1997.

Mapa 1910

2023-10-05T06:26:53Z

Garbaczm:

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAyMzI5NDI2MzAwMzExLDE5LjE3Njc1Mzk4NjMwMDA4NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzh9LCJsYWJlbCI6IkfEmXN0b8WbxIcgemFsdWRuaWVuaWEgKG5hIGtpbG9tZXRyIGt3YWRyYXRvd3kpIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo2MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Gęstość zaludnienia w gminach (na kilometr kwadratowy) rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
<br />
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxODcwIjowLCIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzQ5Ljk2MDg2NTI0MDk5NDIyNCwxOC45MzM5ODgxMzg4NzczNF0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzh9LCJsYWJlbCI6IkfEmXN0b8WbxIcgemFsdWRuaWVuaWEgKG5hIGtpbG9tZXRyIGt3YWRyYXRvd3kpIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo1OSwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Gęstość zaludnienia w powiatach (na kilometr kwadratowy) rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xODI4OTgwODEwNzk5MSwxOC45MjkzMDg1NDE5MDYwMTRdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjozN30sImxhYmVsIjoiTGljemJhIGx1ZG5vxZtjaSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Liczba ludności w gminach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1910) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: AVdO; DEdV; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4yNzc5MzE1NDcyNjU2OTUsMTkuNjAyMzU1OTU3MDMxMjU0XSwiem9vbSI6OX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzd9LCJsYWJlbCI6IkxpY3piYSBsdWRub8WbY2kifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Liczba ludności w powiatach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xNDE3MTc4OTAyNzg4MSwxOC45ODUxNDc0OTQ0Mjg4MjZdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1NCwicGljdG9ncmFtcyI6dHJ1ZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoyNX0sImxhYmVsIjoiUG9sc2tpZSBiaWJsaW90ZWtpIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Liczba polskich bibliotek w XIX wieku w gminach rejencji opolskiej]
</big>
* Źródła: A. Tokarska, Biblioteki polskie...

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4yMzc5MTMzODkzNTY1MSwxOC44NDYzMzE2NjE0NTUwMjVdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1NCwicGljdG9ncmFtcyI6dHJ1ZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoyNX0sImxhYmVsIjoiUG9sc2tpZSBiaWJsaW90ZWtpIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Liczba polskich bibliotek w XIX wieku w powiatach rejencji opolskiej]</big>
* Źródła: A. Tokarska, Biblioteki polskie...

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4wOTg3ODU3MjQ0NTk0MywxOS4yMjY4NTAzNTY1NDc5MTRdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0MSwicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MTl9LCJsYWJlbCI6IkrEmXp5a2kgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według języka w gminach rejencji opolskiej i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xMzY0ODQzMjE2MDEwNSwxOC43NDE4MTE1MDQ4NjI5ODddLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0MSwicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MTl9LCJsYWJlbCI6IkrEmXp5a2kgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według języka w powiatach rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAyMzI5NDI2MzAwMzExLDE5LjE3Njc1Mzk4NjMwMDA4NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6MzksInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjE3fSwibGFiZWwiOiJQxYJlxIcgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według płci w gminach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAwMjA3NzQ4ODM0OTYwNiwxOC45OTIyNTE5NDIyNTg4MThdLCJ6b29tIjo5LjV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjM5LCJwaWN0b2dyYW1zIjpmYWxzZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoxN30sImxhYmVsIjoiUMWCZcSHIC0gcmF6ZW0gLSB3c3p5c3RraWUifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludność według płci w powiatach rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR;

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjoxMC41LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls0OS42ODM2NDM0NzE0MDIzOSwxOS4xMjE0MDMzNzMwODc3XSwiem9vbSI6MTAuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDMsInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjIxfSwibGFiZWwiOiJXeXpuYW5pYSAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Ludność według wyznania w gminach rejencji opolskiej (1905) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: GfdK; DEdV

<big>
- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo4LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjMyNjE2NjAyNDQ4NjM1NSwxOS4yMTU1OTY1MjE4ODc3NV0sInpvb20iOjguNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDMsInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjIxfSwibGFiZWwiOiJXeXpuYW5pYSAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Ludność według wyznania w powiatach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4wNzU3MzMwNzg1MjA3ODQsMTguOTIxNDU1NTI0MDA1NTczXSwiem9vbSI6OS43NX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDV9LCJsYWJlbCI6IlBvd2llcnpjaG5pYSBvZ8OzbG5hIHcga20yIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Powierzchnia ogólna (w kilometrach kwadratowych) gmin rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4wMDQ0MDkzMzI0MDYxMywxOC43MDQyNDk1NzM1ODc3NTJdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0NX0sImxhYmVsIjoiUG93aWVyemNobmlhIG9nw7NsbmEgdyBrbTIifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Powierzchnia ogólna (w kilometrach kwadratowych) powiatów rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]
</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjI1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4zNTQzNzY2Nzc3NjMzLDE5LjM3MzEzMjEyNjg0NzgwM10sInpvb20iOjkuMjV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjU2fSwibGFiZWwiOiJQb3dpYXR5IGkgZ21pbnkgdyBYWCB3LjogbmllbWllY2tpZS1uaWViaWVza2llIDAtODsgYXVzdHJpYWNraWUtxbzDs8WCdGUgOC0xNjsgcm9zeWpza2llLXppZWxvbmUgMTYtMjQ7IHBvbHNraWUtY3plcndvbmUgMjQtMzIifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Przynależność gmin do powiatów w guberni piotrkowskiej, rejencji opolskiej, Galicji i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xNDE3MTc4OTAyNzg4MSwxOC45ODUxNDc0OTQ0Mjg4MjZdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1MywicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MjR9LCJsYWJlbCI6Ild5bmlraSBwbGViaXNjeXR1IDE5MjEgLSB3c3p5c3RraWUifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Wyniki plebiscytu z 1921 roku dla gmin rejencji opolskiej]</big>
* Źródła: Encyklopedia Powstań Śląskich

==Bibliografia==
* '''AVdO''': Allgemeines Verzeichnis der Ortsgemeinden und Ortschaften nach den Österreichs Ergebnissen der Volkszählung vom 31, Dezember 1910 nebst vollständigem alphabetischem Namensverzeichnis, Wien 1915.
* '''Encyklopedia Powstań Śląskich''', Opole 1982.
* '''DEdV''': Der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1910 in Schlesien: nach Bevölkerungszahl, Heimatsrecht, Religion, Umgangssprache und Bildungsgrad mit Berücksichtigng einiger für das Gemeindewesen und den Verkehr wichtigerer Verhältnisse : die Zugehörigkeit der schlesischen Gemeinden nach Pfarr- und Kultusgemeinden und deren Umfang, Troppau (Opawa) 1912.
* '''GdiR''': Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder, Bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, Band XII Galizien, Wien 1907.
* '''GfdK''': Gemeindelexikon für die Königreich Preussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1905 und anderer amtlichen Quellen, Heft VI, Berlin 1908.
* '''GfdR''': Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danizg, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln. Auf Grund Ergebnisse der Volkzählung vom 1. Dezember 1910 und anderer amtlichen Quellen, Heft VI, Berlin 1912.
* '''RSKP''': Rocznik Statystyczny Królestwa Polskiego, rok 1913, Warszawa 1914.
* '''Tokarska''' A., Biblioteki polskie na Górnym Śląsku w XIX wieku, Katowice 1997.

Mapa 1910

2023-10-05T06:24:41Z

Garbaczm:

<big>- [https://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAyMzI5NDI2MzAwMzExLDE5LjE3Njc1Mzk4NjMwMDA4NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzh9LCJsYWJlbCI6IkfEmXN0b8WbxIcgemFsdWRuaWVuaWEgKG5hIGtpbG9tZXRyIGt3YWRyYXRvd3kpIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjo2MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Gęstość zaludnienia w gminach (na kilometr kwadratowy) rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
<br />
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzQ5Ljk2MDg2NTI0MDk5NDIyNCwxOC45MzM5ODgxMzg4NzczNF0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzh9LCJsYWJlbCI6IkfEmXN0b8WbxIcgemFsdWRuaWVuaWEgKG5hIGtpbG9tZXRyIGt3YWRyYXRvd3kpIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Gęstość zaludnienia w powiatach (na kilometr kwadratowy) rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xODI4OTgwODEwNzk5MSwxOC45MjkzMDg1NDE5MDYwMTRdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjozN30sImxhYmVsIjoiTGljemJhIGx1ZG5vxZtjaSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Liczba ludności w gminach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1910) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: AVdO; DEdV; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4yNzc5MzE1NDcyNjU2OTUsMTkuNjAyMzU1OTU3MDMxMjU0XSwiem9vbSI6OX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6Mzd9LCJsYWJlbCI6IkxpY3piYSBsdWRub8WbY2kifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Liczba ludności w powiatach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xNDE3MTc4OTAyNzg4MSwxOC45ODUxNDc0OTQ0Mjg4MjZdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1NCwicGljdG9ncmFtcyI6dHJ1ZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoyNX0sImxhYmVsIjoiUG9sc2tpZSBiaWJsaW90ZWtpIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Liczba polskich bibliotek w XIX wieku w gminach rejencji opolskiej]
</big>
* Źródła: A. Tokarska, Biblioteki polskie...

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4yMzc5MTMzODkzNTY1MSwxOC44NDYzMzE2NjE0NTUwMjVdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1NCwicGljdG9ncmFtcyI6dHJ1ZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoyNX0sImxhYmVsIjoiUG9sc2tpZSBiaWJsaW90ZWtpIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Liczba polskich bibliotek w XIX wieku w powiatach rejencji opolskiej]</big>
* Źródła: A. Tokarska, Biblioteki polskie...

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4wOTg3ODU3MjQ0NTk0MywxOS4yMjY4NTAzNTY1NDc5MTRdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0MSwicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MTl9LCJsYWJlbCI6IkrEmXp5a2kgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według języka w gminach rejencji opolskiej i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xMzY0ODQzMjE2MDEwNSwxOC43NDE4MTE1MDQ4NjI5ODddLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0MSwicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MTl9LCJsYWJlbCI6IkrEmXp5a2kgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według języka w powiatach rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAyMzI5NDI2MzAwMzExLDE5LjE3Njc1Mzk4NjMwMDA4NV0sInpvb20iOjkuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6MzksInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjE3fSwibGFiZWwiOiJQxYJlxIcgLSByYXplbSAtIHdzenlzdGtpZSJ9LCJzbGlkZXJCYXJWYWx1ZSI6MCwiaXNJbkRyYXdpbmdNb2RlIjpmYWxzZSwibWFwIjp7InByb3ZpbmNlWm9vbSI6OC41LCJkcmF3aW5nSWQiOm51bGx9fQ%3D%3D Ludność według płci w gminach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjAwMjA3NzQ4ODM0OTYwNiwxOC45OTIyNTE5NDIyNTg4MThdLCJ6b29tIjo5LjV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjM5LCJwaWN0b2dyYW1zIjpmYWxzZSwiZGljdGlvbmFyeUlkIjoxN30sImxhYmVsIjoiUMWCZcSHIC0gcmF6ZW0gLSB3c3p5c3RraWUifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Ludność według płci w powiatach rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR;

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjoxMC41LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls0OS42ODM2NDM0NzE0MDIzOSwxOS4xMjE0MDMzNzMwODc3XSwiem9vbSI6MTAuNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDMsInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjIxfSwibGFiZWwiOiJXeXpuYW5pYSAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Ludność według wyznania w gminach rejencji opolskiej (1905) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: GfdK; DEdV

<big>
- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo4LjUsIm1hcFZpZXdwb3J0Ijp7ImNlbnRlciI6WzUwLjMyNjE2NjAyNDQ4NjM1NSwxOS4yMTU1OTY1MjE4ODc3NV0sInpvb20iOjguNX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDMsInBpY3RvZ3JhbXMiOmZhbHNlLCJkaWN0aW9uYXJ5SWQiOjIxfSwibGFiZWwiOiJXeXpuYW5pYSAtIHJhemVtIC0gd3N6eXN0a2llIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Ludność według wyznania w powiatach guberni piotrkowskiej (1913), rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4wNzU3MzMwNzg1MjA3ODQsMTguOTIxNDU1NTI0MDA1NTczXSwiem9vbSI6OS43NX0sInNlbGVjdGVkUmVnaW9uIjpudWxsLCJzZWxlY3RlZE1ldHJpYyI6eyJ2YWx1ZSI6eyJtZXRyaWNJZCI6NDV9LCJsYWJlbCI6IlBvd2llcnpjaG5pYSBvZ8OzbG5hIHcga20yIn0sInNsaWRlckJhclZhbHVlIjowLCJpc0luRHJhd2luZ01vZGUiOmZhbHNlLCJtYXAiOnsicHJvdmluY2Vab29tIjo4LjUsImRyYXdpbmdJZCI6bnVsbH19 Powierzchnia ogólna (w kilometrach kwadratowych) gmin rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjozLCJsYWJlbCI6IlBvd2lhdCAvIE9rcsSZZyBzxIVkb3d5In0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6Mywiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4wMDQ0MDkzMzI0MDYxMywxOC43MDQyNDk1NzM1ODc3NTJdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo0NX0sImxhYmVsIjoiUG93aWVyemNobmlhIG9nw7NsbmEgdyBrbTIifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Powierzchnia ogólna (w kilometrach kwadratowych) powiatów rejencji opolskiej (1910), Galicji (1900) i Śląska Austriackiego (1910)]
</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5LjI1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4zNTQzNzY2Nzc3NjMzLDE5LjM3MzEzMjEyNjg0NzgwM10sInpvb20iOjkuMjV9LCJzZWxlY3RlZFJlZ2lvbiI6bnVsbCwic2VsZWN0ZWRNZXRyaWMiOnsidmFsdWUiOnsibWV0cmljSWQiOjU2fSwibGFiZWwiOiJQb3dpYXR5IGkgZ21pbnkgdyBYWCB3LjogbmllbWllY2tpZS1uaWViaWVza2llIDAtODsgYXVzdHJpYWNraWUtxbzDs8WCdGUgOC0xNjsgcm9zeWpza2llLXppZWxvbmUgMTYtMjQ7IHBvbHNraWUtY3plcndvbmUgMjQtMzIifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Przynależność gmin do powiatów w guberni piotrkowskiej, rejencji opolskiej, Galicji i Śląska Austriackiego (1910)]</big>
* Źródła: DEdV; GdiR; GfdR; RSKP

<big>- [http://geohist.ibrbs.pl/?state=eyJzZWxlY3RlZFNjb3BlIjp7InZhbHVlIjoxLCJsYWJlbCI6IkdtaW5hIn0sInllYXJPcGFjaXR5SW5mbyI6eyIxOTEwIjoxfSwicmVnaW9uRGV0YWlsc0lkIjpudWxsLCJkaXNwbGF5U2NvcGVJZCI6MSwiem9vbVZhbHVlIjo5Ljc1LCJtYXBWaWV3cG9ydCI6eyJjZW50ZXIiOls1MC4xNDE3MTc4OTAyNzg4MSwxOC45ODUxNDc0OTQ0Mjg4MjZdLCJ6b29tIjo5Ljc1fSwic2VsZWN0ZWRSZWdpb24iOm51bGwsInNlbGVjdGVkTWV0cmljIjp7InZhbHVlIjp7Im1ldHJpY0lkIjo1MywicGljdG9ncmFtcyI6ZmFsc2UsImRpY3Rpb25hcnlJZCI6MjR9LCJsYWJlbCI6Ild5bmlraSBwbGViaXNjeXR1IDE5MjEgLSB3c3p5c3RraWUifSwic2xpZGVyQmFyVmFsdWUiOjAsImlzSW5EcmF3aW5nTW9kZSI6ZmFsc2UsIm1hcCI6eyJwcm92aW5jZVpvb20iOjguNSwiZHJhd2luZ0lkIjpudWxsfX0%3D Wyniki plebiscytu z 1921 roku dla gmin rejencji opolskiej]</big>
* Źródła: Encyklopedia Powstań Śląskich

==Bibliografia==
* '''AVdO''': Allgemeines Verzeichnis der Ortsgemeinden und Ortschaften nach den Österreichs Ergebnissen der Volkszählung vom 31, Dezember 1910 nebst vollständigem alphabetischem Namensverzeichnis, Wien 1915.
* '''Encyklopedia Powstań Śląskich''', Opole 1982.
* '''DEdV''': Der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1910 in Schlesien: nach Bevölkerungszahl, Heimatsrecht, Religion, Umgangssprache und Bildungsgrad mit Berücksichtigng einiger für das Gemeindewesen und den Verkehr wichtigerer Verhältnisse : die Zugehörigkeit der schlesischen Gemeinden nach Pfarr- und Kultusgemeinden und deren Umfang, Troppau (Opawa) 1912.
* '''GdiR''': Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder, Bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, Band XII Galizien, Wien 1907.
* '''GfdK''': Gemeindelexikon für die Königreich Preussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1905 und anderer amtlichen Quellen, Heft VI, Berlin 1908.
* '''GfdR''': Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danizg, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln. Auf Grund Ergebnisse der Volkzählung vom 1. Dezember 1910 und anderer amtlichen Quellen, Heft VI, Berlin 1912.
* '''RSKP''': Rocznik Statystyczny Królestwa Polskiego, rok 1913, Warszawa 1914.
* '''Tokarska''' A., Biblioteki polskie na Górnym Śląsku w XIX wieku, Katowice 1997.

De La Valette d’Uclaux

2022-08-09T10:43:12Z

Garbaczm:

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 9 (2022)]]

Autor:[[dr Arkadiusz Kuzio-Podrucki]]

::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 9 (2022)|TOM: 9 (2022)]]
[[Plik:Lavalette-Uclaux herb.jpg|300px|thumb|right|]]
Śląski ród arystokratyczny pochodzenia francuskiego. Związany ze [[Śląsk|Śląskiem]] od drugiej połowy XVIII wieku do końca XIX wieku. Główną ich posiadłością na Śląsku był majątek Karłuszowiec<ref> niem. Carlshof, dziś część Tarnowskich Gór.</ref>. W 1768 roku uzyskali tytuł francuskich hrabiów, potwierdzony w 1788 roku w Prusach i w 1795 roku w Austrii. Ród wygasł w linii męskiej ze śmiercią hrabiego Józefa w 1857 roku. Jego córka, hrabianka Matylda, zmarła w 1892 roku jako ostatnia z rodu.

==Dzieje rodu==

Rodzina wywodzi się z południowej Francji, z Langwedocji<ref>Genealogisches Handbuch des Adels. Adelslexicon, Bd XV, Limburg a. d. Lahn 2004, s. 96.</ref>. Najdawniejszym znanym jej przedstawicielem był szlachetny Guillaume (Wilhelm) Jouary d’Uclaux (nazwisko pisane także jako „du Claus”), żyjący na pocz. XV wieku. Udokumentowana genealogia rodu rozpoczyna się od Roberta Jouary’ego d’Uclaux<ref>Gothaisches Genealogisches Taschenbuch der Gräflichen Häuser, Jg 41, Gotha 1868, s. 474.</ref>, którego syn Julian był dziedzicem i panem dóbr Cailaret w Langwedocji. Ich potomek Ludwik potwierdził w 1669 roku swe szlachectwo przed sądem królewskim w Montpelier. On też przyjął drugie nazwisko „de La Valette” po ślubie z Delfiną de Vissec de Latude (la Tude), dziedziczką dóbr La Valette<ref> Armorial de la Noblesse de Languedoc, T. I, Paris 1860, s. 182.</ref>.

Antoni, wnuk Ludwika d’Uclaux de la Valette, senior de Labaume de La Valette et Cailaret, był porucznikiem królewskim (gubernatorem) prowincji Langwedocji. Wraz z armią marszałka Karola Ludwika Augusta Fouqueta (od 1748 r. księcia de Belle-Isle) brał udział w kampanii w Czechach (wojna o sukcesję austriacką 1740-1748), podczas której dostał się do niewoli<ref>Gothaisches Genealogisches Taschenbuch der Gräflichen Häuser, Jg 41, Gotha 1868, s. 475.</ref>.

W 1744 r. w Pradze ożenił się z pochodzącą ze Śląska Marią Franciszką hrabianką von Sobeck und Kornitz, córką Karola Henryka pana na [[Koszęcin|Koszęcinie]] i [[Ujazd|Ujeździe]]<ref> Gothaisches Genealogisches Taschenbuch der Gräflichen Häuser, Jg 41, Gotha 1868, s. 475; F. Heyer von Rosenfeld, I. von Bojnčić: Der Adel von Galizien, Lodomerien u. der Bukowina, (J. Siebmachers's großes Wappenbuch, Band 4, Abt. 14), Nürnberg 1905, s. 82. Tamże jako dama austriackiego Orderu Krzyża Gwiaździstego. Informacja ta nie znajduje jednak potwierdzenia w publikowanych wykazach dam tego orderu w np. „Wienerisches Diarium” z lat 1713-1754, „Kayserlicher Und Königlicher Wie auch Ertz-Hertzoglicher Und Dero Residentz-Stadt Wien Staats- und Stands- Calender” z lat 1719-1752.
Damami tego orderu były: jej matka Maksymiliana hrabina Sobeck z d. hrabianka de Verdugo – 3 V 1718 r. („Kayserlicher Und Königlicher Wie auch Ertz-Hertzoglicher Und Dero Residentz-Stadt Wien Staats- und Stands- Calender” Wien 1719, pag. 322) oraz młodsza siostra Leopoldyna, żona hrabiego Henckel von Donnersmarck – 14 IX 1745 r. (, „Kayserlicher Und Königlicher Wie auch Ertz-Hertzoglicher Und Dero Residentz-Stadt Wien Staats- und Stands- Calender” Wien 1746, pag. 64.</ref>. Rok później szwagrem dla nowej pani de La Valette d’Uclaux, jako mąż hrabianki Leopoldyny von Sobeck und Kornitz, został [[Franciszek Ludwik Henckel von Donnersmarck|Franciszek Ludwik hrabia Henckel von Donnersmarck]] pan [[Bytom|Bytomia]]<ref> S. Krupa, A. Harkawy, Właściciele koszęcińskiego pałacu oraz ich siedziba w okresie od XVII wieku do 1945. Zarys dziejów, Koszęcin 2019, s. 69, 87 (tu de La Valette d’Uclaux błędnie z tytułem książęcym).</ref>. Hrabia Henckel von Donnersmarck niedługo potem kupił podtarnogórski folwark „Dorota”, nazwany Carlshof – Karłuszowiec<ref> J. Nowak, Kronika miasta i powiatu Tarnowskie Góry, Tarnowskie Góry 1927, s. 230.</ref>.

W sierpniu 1768 roku Antoni uzyskał od króla Francji i Nawarry Ludwika XV de Bourbon dziedziczny tytuł francuskiego hrabiego<ref> Genealogisches Handbuch des Adels. Adelslexicon, Bd XV, Limburg a.d.Lahn 2004, s. 96.</ref>.

Syn Antoniego i Marii Franciszki, Karol Bernard Antoni Franciszek a Paulo, urodził się 27 kwietnia 1748 roku. Z Marianną von Gersdorf ożenił się 12 lipca 1774 roku<ref> Gothaisches Genealogisches Taschenbuch der Gräflichen Häuser, Jg 41, Gotha 1868, s. 475.</ref>, która była jego powinowatą. On był siostrzeńcem hrabiny [[Leopoldyna Henckel von Donnersmarck|Leopoldyny Henckel von Donnersmarck]] (z domu hrabianki von Sobeck und Kornitz), a ona siostrzenicą hrabiego Franciszka Ludwika z Karłuszowca.

[[Plik:1920px-Pałac na Karłuszowcu w Tarnowskich Górach (1).jpg|400px|thumb|right|Pałac na Karłuszowcu w Tarnowskich Górach. Autor: Gabriel Wilk]]

Karol w 1777 roku od pruskiego króla [[Fryderyk II Hohenzollern|Fryderyka II Wielkiego]] otrzymał tytuł szambelana<ref> Handbuch über den Königlich-Preußischen Hof und Staat: für das Jahr 1821, Berlin 1821, s. 6.</ref>. Służył w stopniu rotmistrza w Regimencie Huzarów von Köhlera<ref> Handbuch über den Königlich-Preußischen Hof und Staat: für das Jahr 1795, Berlin 1795, s. 8.</ref>. Do hrabiów de La Valette należały na Śląsku dobra Krępa koło [[Szprotawy]] oraz [[Gwoździany]] i [[Zborowskie]] koło [[Lubliniec|Lublińca]]<ref> Konrad Blažek: Der Abgestorbene Adel der Preussischen Provinz Schlesien, (J. Siebmachers's großes Wappenbuch, Bd 6, Abt. 8), Theil 1, Nürnberg 1887, s. 60.</ref>. Mieli posiadłości także w Galicji. 10 września 1777 roku w Karłuszowcu urodził się Karolowi i Mariannie syn, Józef Łazarz Karol Antoni<ref> Gothaisches Genealogisches Taschenbuch der Gräflichen Häuser, Jg 41, Gotha 1868, s. 474.</ref>.

Karol i Marianna uczestniczyli w życiu towarzyskim tarnogórskiej szlachty i okolicznych arystokratów. Latem 1788 roku przybył po raz pierwszy do [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Gór]] król pruski, [[Fryderyk Wilhelm II Hohenzollern]]. Wraz z księciem następcą tronu - przyszłym królem [[Fryderyk Wilhelm III Hohenzollern|Fryderykiem Wilhelmem III]] - zobaczył cud ówczesnej techniki, czyli maszynę ogniową, zainstalowaną w [[Fryderyk (Friedrichschächte) - kopalnia węgla kamiennego|kopalni „Fryderyk”]]. Przewodnikiem monarchy był hrabia [[Fryderyk Wilhelm von Reden]], dyrektor Wyższego Urzędu Górniczego z Wrocławia. Podczas tej wizyty obecny był także hrabia Karol de La Valette z żoną Marianną oraz jej wuj, hrabia [[Łazarz III Henckel von Donnersmarck]] z [[Siemianowice Śląskie|Siemianowic]] z żoną Antoniną (z domu hrabianką Praschma)<ref> Das Goldene Buch von Tarnowitz, Breslau 1913, s. 8. Polskie tłumaczenie i opracowanie: Złota Księga Tarnowskich Gór, t. II, Tarnowskie Góry 1994, s. 7.</ref>.

Hrabia Karol i hrabina Marianna mieszkali wówczas w Karłuszowcu. Do 1792 roku przebywała tam hrabina Leopoldyna Henckel von Donnersmarck, ciotka Marianny. Nie wiadomo jednak, czy hrabiowie de La Valette d’Uclaux byli dzierżawcami tego majątku czy tylko rezydentami, zamieszkującymi dzięki zgodzie hrabiego [[Łazarz III Henckel von Donnersmarck|Łazarza III Henckel von Donnersmarck]], który sam mieszkał z rodziną w Siemianowicach.

W Berlinie 18 czerwca 1784 roku król pruski nadał hrabiom de La Valette d’Uclaux śląski inkolat, a 23 marca 1788 roku potwierdził ich francuski tytuł hrabiowski<ref> Genealogisches Handbuch des Adels. Adelslexicon, Bd XV, Limburg a.d.Lahn 2004, s. 96.</ref>. Austriackie potwierdzenie tytułu hrabia Karol uzyskał w 1795 roku<ref> Gothaisches Genealogisches Taschenbuch der Gräflichen Häuser, Jg 28, Gotha 1855, s. 452.</ref>.

Karol i Marianna mieli dziewięcioro dzieci. Brak informacji o miejscu urodzenia tylko najstarszej córki, t.j. Franciszki a Paulo. Wszyscy pozostali – cztery córki i czterej synowie – przyszli na świat w Karłuszowcu. Z tej gromady dwóch synów i jedna córka zmarło w dzieciństwie.

Hrabina Marianna zmarła w 1811 roku<ref> Gothaisches Genealogisches Taschenbuch der Gräflichen Häuser, Jg 41, Gotha 1868, s. 476-477.</ref>. Została pochowana na tarnogórskim cmentarzu za gliwicką bramą. Jej nagrobek widział jeszcze w okresie międzywojennym tarnogórski kronikarz Jan Nowak. Informację o nim zamieścił w swojej <i>Kronice miasta i powiatu...</i>: „Na cmentarzu św. Anny, kilka kroków od grobowca rodziny Łukasików po lewej stronie znajduje się grobowiec kryty żelazną płytą hrabiny Marji Anny Duclas de Lavalette, z domu baronów von Gersdorf urodz. 8 lutego 1756, zmarła 25 lipca 1811 r.”<ref>J. Nowak, Kronika miasta i powiatu Tarnowskie Góry, Tarnowskie Góry 1927, s. 173.</ref>. Hrabia Karol pod koniec życia mieszkał w wielkopolskim pałacu Rydzyna. Tam zmarł w 1821 roku<ref> Gothaisches Genealogisches Taschenbuch der Gräflichen Häuser, Jg 41, Gotha 1868, s. 475. Jako „auf Schloss Reitzen” także w: Handbuch über den Königlich-Preußischen Hof und Staat: für das Jahr 1821, Berlin 1821, s. 6.
Pałac Rydzyna należał do książąt Sułkowskich. Przyjąć zatem należy, że zamieszkiwał ale nie posiadał tej rezydencji.</ref>.

Najstarszy syn hrabiego Karola, Józef w pruskiej armii dosłużył się stopnia rotmistrza. Ożenił się w wieku 31 lat z baronówną Wilhelminą von Saurma-Jeltsch. Spośród ich dzieci jedyny syn, Konstanty zmarł w wieku zaledwie dwóch lat. Wieku dojrzałego dożyły córki: Matylda, Anna, Józefina, Karolina i Hortensja<ref> Gothaisches Genealogisches Taschenbuch der Gräflichen Häuser, Jg 41, Gotha 1868, s. 474.</ref>.

Młodszy brat Józefa, Antoni osiadł w Galicji, pracując jako urzędnik. Wpierw jako kancelista powiatowy m.in. w Kielcach i Tarnowie. W późniejszych latach był sekretarzem powiatowym m.in. w Myślenicach, Wadowicach, Jaśle, a od połowy lat 20-tych w Stryju<ref> Schematismus für die Königreiche Galizien und Lodomerien, wydania z lat: 1817-1835.</ref>. Ożenił się z Polką Felicją Aczkiewicz. Zmarł w Stryju (dziś Ukraina) w 1835 roku.<ref> F. Heyer von Rosenfeld, I. von Bojnčić: Der Adel von Galizien, Lodomerien u. der Bukowina, (J. Siebmachers's großes Wappenbuch, Band 4, Abt. 14), Nürnberg 1905, s. 82. W pracach tych jest informacja, że otrzymał tytuł ces-kr. podskarbiego oraz pełnił funkcję starosty w Stryju. Faktycznie był tam sekretarzem powiatowym. W austriackich wykazach urzędniczych brak potwierdzenia nadania Antoniemu tytułu ces-kr. podskarbiego, zob. np.: Kalender zum Gebrauche des Oesterreichisch-kaiserlichen Hofes für das Jahr 1835, Wien 1835, s. 91-104; Kalender zum Gebrauche des Oesterreichisch-kaiserlichen Hofes für das Jahr 1835, Wien 1836, s. 91-104.</ref> Wdowa po nim hrabina Felicja zmarła w 1871 roku. Z ich dwóch córek, rodziców przeżyła młodsza Angelika, żona Józefa Pokusińskiego<ref> Gothaisches Genealogisches Taschenbuch der Gräflichen Häuser, Jg 74, Gotha 1901, s. 461.</ref>.

Hrabina Wilhelmina de La Valette d’Uclaux, de domo hrabianka Saurma-Jeltsch, zmarła w 1856 roku. Hrabia Józef kilkanaście miesięcy po niej - 22 grudnia 1857 roku. Wraz z jego śmiercią ród hrabiów de La Valette d’Uclaux wygasł w linii męskiej<ref> Gothaisches Genealogisches Taschenbuch der Gräflichen Häuser, Jg 32, Gotha 1859, s. 476-477.</ref>. Ich najstarsza córka, Matylda była najdłużej żyjącą przedstawicielką rodu. Nigdy nie wyszła za mąż. Ostatnie lata życia mieszkała we Wrocławiu. Tam zmarła na początku jesieni 1892 roku<ref> Gothaisches Genealogisches Taschenbuch der Gräflichen Häuser, Jg 67, Gotha 1894, s. 586.</ref>.

==Genealogia==

[[Plik:La valettte-kreski-22-08-08.jpg|3100px|thumb|center|genealogia]]

==Bibliografia==
#Armorial de la Noblesse de Languedoc, T. I, Paris 1860
#Gothaisches Genealogisches Taschenbuch der Gräflichen Häuser, Jg 28-74, Gotha 1855-1901
#F. Heyer von Rosenfeld, I. von Bojnčić: Der Adel von Galizien, Lodomerien u. der Bukowina, (J. Siebmachers's großes Wappenbuch, Band 4, Abt. 14), Nürnberg 1905

==Przypisy==
<references/>

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 6 (2019)

2022-04-12T07:28:25Z

Garbaczm: /* Numer ISBN */

[[Kategoria: Tomy]]
'''<big>ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO</big>''' <br />
TOM: 6 (2019)

== Redakcja ==
'''Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej'''

'''Redaktor Naukowy: Prof. zw. dr hab. Ryszard Kaczmarek'''

e-mail: ryszard.kaczmarek@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 303

'''Anna Kubica'''

e-mail: anna.kubica@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

'''Michał Garbacz'''

e-mail: michal.garbacz@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 305

'''Julia Rott-Urbańska'''

e-mail: Julia.Rott-Urbanska@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

http://ibr.bs.katowice.pl/

==Numer ISBN==
Numer ISBN 978-83-67152-06-8

==Rada Naukowa IBR BŚ==

*Prof. zw. dr hab. Andrzej Barczak (zm. 2019) – profesor Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach, Katedra Ekonometrii
*[[Prof. zw. dr hab. Ewa Chojecka]] – profesor historii sztuki, członek Komitetu Nauk o Sztuce Wydziału Nauk Społecznych Polskiej Akademii Nauk
*[[Prof. zw. dr hab. Julian Gembalski]] – profesor Akademii Muzycznej w Katowicach, kierownik Katedry Organów i Klawesynu
*[[Prof. dr hab. Inż. Marek Gzik]] – profesor Politechniki Śląskiej, dziekan Wydziału Inżynierii Biomedycznej
*[[Prof. UŚ. dr hab. Zbigniew Kadłubek]]– profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Śląskiego, kierownik Katedry Literatury Porównawczej na Wydziale Filologicznym
*[[Prof. dr hab. Krystyna Kossakowska-Jarosz]] – profesor Uniwersytetu Opolskiego, Katedra Literatury Romantyzmu
*[[Doc. dr hab. Jana Raclavská]] – profesor Uniwersytetu Ostrawskiego, Katedra Slawistyki i Studiów Języka Polskiego
*[[Prof. dr hab. Dariusz Rott]] – profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Śląskiego
*[[Prof. zw. dr hab. Grażyna Barbara Szewczyk]] – profesor zwyczajny Uniwersytetu Śląskiego, dyrektor Instytutu Filologii Germańskiej
*[[Prof. zw. dr hab. Wojciech Świątkiewicz]] – profesor zwyczajny Uniwersytetu Śląskiego, dyrektor Instytutu Socjologii

==Recenzenci==

*[[Dr hab. Wacław Gojniczek]]
*[[Prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]
*[[Prof.dr hab. Andrzej Linert]]
*[[Dr hab. Mirosława Pindór]]
*[[Prof. dr hab. Dariusz Rott]]
*[[Prof. dr hab. Jerzy Runge]]

==Spis Treści==
*[[Amatorski ruch teatralny na Górnym Śląsku]]. Autor: [[Prof. dr hab. Andrzej Linert]]
*[[Hotel Grand]]. Autor: [[Oliwia Kurowska]]
*[[Kultura filmowa w Częstochowie do 1939 roku]]. Autor: [[dr Agnieszka Pobratyn]]
*[[Pałac Donnersmarcków]]. Autor: [[Kamil Fuks]]
*[[Powstania śląskie 1919-1920-1921]]. Autor: [[prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]
*[[Teatr w Częstochowie do 1939]]. Autor: [[dr Agnieszka Pobratyn]]
*[[Teatry lalkowe na Górnym Śląsku]]. Autor: [[Prof. dr hab. Andrzej Linert]]
*[[Teatry muzyczne na Górnym Śląsku]]. Autor: [[Prof. dr hab. Andrzej Linert]]
*[[Sosnowieckie cerkwie]]. Autor: [[Aleksandra Dylong]]

Strona startowa

2022-04-01T05:56:19Z

Garbaczm:

[[Plik:Ewos color.jpg|600px|center]]

[[Plik:bs.jpg|300px|thumb|left|Gmach główny Biblioteki Śląskiej, Plac Rady Europy 1, 40-021 Katowice ]] [[Plik:Ibr.jpg|250px|thumb|right|Siedziba Instytutu Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, ul. Ligonia 7, 40-036 Katowice]]
'''Encyklopedia Województwa Śląskiego''' jest wieloletnim interdyscyplinarnym, naukowym wydawnictwem encyklopedycznym, mającym zbudować pełną, nowoczesną Encyklopedię rozumianą nie tylko jako zbiór haseł przedmiotowych, ale także wybór łatwo dostępnych materiałów źródłowych, głównie z zasobu [http://www.sbc.org.pl Śląskiej Biblioteki Cyfrowej].
Encyklopedia ma spełnić cztery podstawowe cele:
poznawczy – opracowanie i udostępnienie stale aktualizowanych danych na temat województwa śląskiego;
integracyjny - zintegrowanie środowiska badaczy i działaczy regionalnych z województwa śląskiego;
edukacyjny – umożliwienie powszechnego dostęp do informacji naukowej wszystkim mieszkańcom województwa śląskiego;
promocyjny - stworzenie jednorodnego źródła informacji o Województwie Śląskim dla odbiorców na całym świecie.

EWOŚ różni się od dotychczas istniejących portali sieciowych tego typu sposobem opracowania haseł. Mają one charakter autorski i podlegają przed edycją ocenie (recenzji naukowej) samodzielnych pracowników nauki. Wydłuża to czas ich wprowadzania, ale tylko tak można zapewnić odpowiedni poziom naukowy prezentowanych materiałów.

Zachęcamy placówki naukowe, stowarzyszenia, fundacje oraz osoby prywatne do kontaktu z Instytutem Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej do współpracy przy opracowywaniu kolejnych haseł EWOŚ. Lista haseł do opracowania będzie corocznie prezentowana na stronie [http://ibr.bs.katowice.pl IBR BŚ].

'''Od 1 stycznia 2017 roku obowiązują nowe przepisy w sprawie przyznawania punktów za publikacje'''. (Zgodnie z Rozporządzeniem MNiSW dnia 12 grudnia 2016 r. w sprawie przyznawania kategorii naukowej jednostkom naukowym i uczelniom, w których zgodnie z ich statutami nie wyodrębniono podstawowych jednostek organizacyjnych (Dz. U. 2016 poz. 2154)

Do osiągnięć naukowych i twórczych jednostki naukowej zalicza się hasła w wydawnictwach encyklopedycznych i słownikowych o objętości co najmniej 0,25 arkusza wydawniczego § 11 ust. 4.

Materiały o treści edukacyjnej znajdują się na Platformie Edukacji Regionalnej [http://edus.ibrbs.pl/ Eduś], a baza danych z podpiętą interaktywną mapą administracyjną umożliwiającą prezentację danych statystycznych z lat: 1910, 1930, 1950 i 2002 znajduje się na platformie projektu [http://geohist.ibrbs.pl GEOHIST].
[[Plik:Logo v4.png|mały|centrum|https://ibr.bs.katowice.pl]]
[[Plik:Eduś (2).jpg|mały|centrum|http://edus.ibrbs.pl]]
[[Plik:Geohist logo.jpg|mały|centrum|http://geohist.ibrbs.pl]]

Zachęcamy do kontaktu w sprawie tworzenia haseł do EWoŚ ([http://ibr.bs.katowice.pl/?cat=21 szczegóły na stronie IBR BŚ])

== Hasła==
===[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Indeks_hase%C5%82_%E2%80%93_alfabetyczny Indeks haseł – alfabetyczny]===

===Indeks haseł – rzeczowy===

#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Historia&action=edit&redlink=1 Historia]
#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Kultura_i_sztuka&action=edit&redlink=1 Kultura i sztuka]
#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Geografia&action=edit&redlink=1 Geografia]
#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Nauki_społeczne&action=edit&redlink=1 Nauki społeczne]
#Źródła:
*[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Czasopisma Czasopisma]
*[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Gminy,powiaty(GEOHIST)&action=edit&redlink=1 Gminy i miasta województwa śląskiego (GEOHIST)]
*[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Kopalnie&action=edit&redlink=1 Kopalnie(GEOHIST)]

===Indeks haseł – "Encyklopedia Województwa Śląskiego"===
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_1_(2014) Tom 1 (2014)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_2_(2015) Tom 2 (2015)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_3_(2016) Tom 3 (2016)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_4_(2017) Tom 4 (2017)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_5_(2018) Tom 5 (2018)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_6_(2019) Tom 6 (2019)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_7_(2020) Tom 7 (2020)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_8_(2021) Tom 8 (2021)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_9_(2022) Tom 9 (2022)]

== Zespół redakcyjny ==

'''Redaktor Naukowy: Prof. zw. dr hab. Ryszard Kaczmarek'''

e-mail: ryszard.kaczmarek@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 303

'''Anna Kubica'''

e-mail: anna.kubica@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

'''Michał Garbacz'''

e-mail: michal.garbacz@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 305

'''Julia Rott-Urbańska'''

e-mail: Julia.Rott-Urbanska@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

==Autorzy==

[[Autorzy|Lista autorów]]

==Recenzenci i Rada Naukowa==

[[Skład recenzentów i Rady Naukowej]]

==Wykaz tomów Encyklopedii Województwa Śląskiego==

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)]]

[http://ibrbs.pl/mediawiki/images/pdf/tom_1.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 1 (2014) wersja pdf ]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)]]

[http://ibrbs.pl/mediawiki/images/pdf/tom_2.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 2 (2015) wersja pdf ]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 3 (2016)]]

[http://ibrbs.pl/mediawiki/images/pdf/tom_3.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 3 (2016) wersja pdf ]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 4 (2017)]]

[http://ibrbs.pl/mediawiki/images/pdf/tom_4.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 4 (2017) wersja pdf ]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 5 (2018)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 6 (2019)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 7 (2020)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 8 (2021)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 9 (2022)]]

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Czasopisma]]
[[Kategoria:Kopalnie]]
[[Kategoria:Kultura i sztuka]]
[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Gminy,powiaty(GEOHIST)]]
[[Kategoria:Nauki społeczne]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
[[Kategoria:Tom 2 (2015)]]
[[Kategoria:Tom 3 (2016)]]
[[Kategoria:Tom 4 (2017)]]
[[Kategoria:Tom 5 (2018)]]
[[Kategoria:Tom 6 (2019)]]
[[Kategoria:Tom 7 (2020)]]
[[Kategoria:Tom 8 (2021)]]
[[Kategoria:Tom 9 (2022)]]
* [//www.mediawiki.org/wiki/Manual:Configuration_settings Lista ustawień konfiguracyjnych]
* [//www.mediawiki.org/wiki/Manual:FAQ MediaWiki FAQ]
* [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/mediawiki-announce Komunikaty o nowych wersjach MediaWiki]

[[Plik:Logo na EwoŚ.png|600px|center]]

Polski ruch narodowy na Śląsku Austriackim

2022-03-03T07:03:39Z

Garbaczm:

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
(ang. Polisch national movement in Austrian Silesia,niem. Polnische Nationalbewegung in Österreichisch-Schlesien)

Autor: [[Dr hab. Krzysztof Nowak]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)|TOM: 1 (2014)]]

Geneza polskiego ruchu narodowego na [[Śląsk Austriacki|Śląsku Austriackim]] wpisuje się w ogólne przemiany polityczne i społeczne [[Wiosna Ludów|Wiosny Ludów]] 1848 r. Podobnie jak na wielu innych pograniczach, także na Śląsku Austriackim siłą napędową aktywizacji politycznej słowiańskich mieszkańców regionu były również nowoczesne procesy narodotwórcze, które w swojej pierwszej fazie charakteryzowały się wzrostem znaczenia języka macierzystego i obejmowały swym zasięgiem początkowo głównie bogate chłopstwo.

==Przełom Wiosny Ludów==

Po wybuchu rewolucji wiedeńskiej w marcu 1848 roku na Śląsku Austriackim doszło do wystąpień na rzecz równouprawnienia autochtonicznej polskojęzycznej ludności katolickiej i ewangelickiej, przeważającej liczebnie i zamieszkałej prawie wyłącznie we wschodniej części tego regionu, na [[Śląsk Cieszyński|Śląsku Cieszyńskim]]. Ruch ten wywodził się w pierwszych kilku latach głównie ze środowisk słowianofilskich, spośród aktywnych już od 1842 roku w propagowaniu literatury polskiej w ramach kółka samokształceniowego "[[Złączenie Polskie]]" byłych uczniów [[Gimnazjum ewangelickie w Cieszynie|gimnazjum ewangelickiego w Cieszynie]], przede wszystkim [[Paweł Stalmach|Pawła Stalmacha]] i [[Andrzej Cinciała|Andrzeja Cinciały]], a także morawian: [[Ludwik Klucki|Ludwika Kluckiego]], [[Arnošt Plucar|Arnošta Plucara]], pastora [[Jan Winkler|Jana Winklera]]. Kontakty z ruchem słowiańskim w Preszburgu (Bratysławie) i Wiedniu utwierdziły Stalmacha w chęci podjęcia działań na rzecz likwidacji kulturowych kompleksów ludności chłopskiej wobec Niemców i konieczności rozbudzania wśród niej polskiej świadomości narodowej. W 1847 r. wraz z Cinciałą odbył pieszą wyprawę do Krakowa po polskie książki. W tym samym roku Cinciała założył w gimnazjum ewangelickim „[[Towarzystwo uczących się języka polskiego]]”.

Podczas Wiosny Ludów cieszyńscy słowianofile przeciwstawiali się tzw. nurtowi frankfurckiemu, głoszącemu konieczność zjednoczenia ziem niemieckich, do których Niemcy zaliczali również obszar austriackiego Śląska, gwarantując ludności polskiej i czeskiej jedynie uprawnienia językowe w życiu publicznym. 6 maja 1848 roku z inicjatywy Stalmacha, Cinciały i Kluckiego — polskich „budzicieli” narodowych, ukazało się pierwsze na Śląsku Cieszyńskim pismo w języku polskim „[[Tygodnik Cieszyński]]”, propagujące, wbrew „frankfurtczykom”, koncepcje [[Austroslawizm|austroslawizmu]]. Po pewnym czasie pismo przyjęło opcję narodowo-polską. Głównym celem polskich narodowców stało się pełne równouprawnienie językowe ludności polskojęzycznej z panującymi politycznie i kulturalnie Niemcami.

[[Plik:TC 1848.jpg|500px|thumb|right| Strona tytułowa cieszyńskiego "Tygodnika Cieszyńskiego" z 6 maja 1848 roku]]

Odpowiedzią obozu frankfurckiego było wydawanie od lipca 1848 roku [[Nowiny dla ludu wiejskiego|„Nowin dla ludu wiejskiego”]], które w języku polskim zwalczały rodzący się polski ruch narodowy, twierdząc, że o przynależności narodowo-państwowej nie decyduje język, lecz kwestie cywilizacyjne. W czerwcu 1848 roku podczas obradującego w Pradze [[Zjazd Słowiański|zjazdu słowiańskiego]] Stalmach i [[Andrzej Kotula]] nie zgodzili się na członkostwo w zjazdowej sekcji czesko-słowiańskiej i zostali włączeni do sekcji polsko-rusińskiej. Podczas obrad domagali się przyłączenia Śląska Cieszyńskiego do Galicji. W tym samym roku władze wprowadziły język polski do szkół ludowych uczęszczanych przez dzieci polskojęzyczne, usuwając podręczniki czeskie. Większą aktywnością w polskim ruchu narodowym wykazywali się wówczas ewangelicy, posiadający starsze tradycje samorządowości i walki o równouprawnienie wyznaniowe.

Ostateczne zniesienie pańszczyzny w Austrii we wrześniu 1848 roku oraz słabnięcie obozu frankfurckiego sprzyjało polskim narodowcom. W listopadzie 1848 roku z inicjatywy „Tygodnika Cieszyńskiego” delegacja chłopska przedstawiła władzom państwowym postulat wprowadzenia języka polskiego do urzędów i sądownictwa. W tym samym miesiącu powstała w [[Cieszyn|Cieszynie]] [[Czytelnia Polska]], prowadzona przez „[[Towarzystwo Cieszyńskie dla Wydoskonalenia się w Języku Polskim]]”. W marcu 1849 roku powstała w Cieszynie [[Biblioteka Polska dla Ludu Kraju Cieszyńskiego]]<ref>J. Chlebowczyk, Wybory i świadomość społeczna na Śląsku Cieszyńskim w drugiej połowie XIX wieku. Przyczynek do badań nad kształtowaniem się świadomości i aktywności społecznej w okresie kapitalizmu, Katowice-Kraków 1966, s. 16-86; M. Fazan, Polskie życie kulturalne na Śląsku Cieszyńskim w latach 1842/48-1920, Wrocław-Warszawa 1992, s. 35-65; E. Buława, Pierwsi szermierze ruchu narodowego na Śląsku Cieszyńskim, Cieszyn 1997</ref>.

Zaostrzenie sytuacji politycznej końcem 1849 roku doprowadziło do wstrzymania wydawania „Tygodnika Cieszyńskiego”. Powstałe w lutym 1851 roku nowe polskie pismo „[[Gwiazdka Cieszyńska]]” nie publikowało już artykułów o treści politycznej. W okresie bachowskiego absolutyzmu wydano zarządzenie nie uznające języka polskiego i czeskiego za języki urzędowe, a w 1854 roku zlikwidowano polskie organizacje i instytucje. Pomimo tego, po Wiośnie Ludów wzrosła chłopska świadomość na rzecz likwidacji barier uniemożliwiających awans społeczny, bez konieczności przejścia do niemieckiego kręgu kulturowego.

==Pierwsze polityczne sukcesy==

Wydany przez władze 26 lutego 1861 roku, patent gwarantował w Austrii podstawowe swobody obywatelskie. „Gwiazdka Cieszyńska” zaczęła prowadzić agitację w duchu narodowym. W sierpniu 1861 roku reaktywowano Czytelnię Polską. W tym samym roku w gimnazjum katolickim w Cieszynie wśród polskich uczniów powstało tajne [[Towarzystwo Narodowe]], które 10 lat później połączyło się z powstałym w 1864 r. w gimnazjum ewangelickim podobnym stowarzyszeniem „[[Wzajemność]]”. Artykuły w „Gwiazdce Cieszyńskiej” uznawały wówczas przynależność Śląska Cieszyńskiego do Korony Czeskiej i popierały utworzenie państwa czeskiego w ramach monarchii licząc, że pomoże to w realizacji postulatu równouprawnienia. W marcu 1866 r. stanowisko pastora w Cieszynie objął [[Leopold Otto]] z Warszawy, który zaangażował się w działalność narodową, skupiając wokół siebie grupkę wywodzących się najczęściej z chłopstwa młodych działaczy takich jak pastor [[Franciszek Michejda]] oraz nauczyciel [[Jan Śliwka]], autor pierwszych polskich podręczników dla szkół ludowych.

Walka Polaków o równouprawnienie narodowe nabrała tempa po powstaniu dualizmu austro-węgierskiego w 1867 roku. Mimo gwarantowanego w konstytucji austriackiej równouprawnienia wszystkich narodowości, realizacja tych postanowień zależała jednak od zmian ustrojowych także w poszczególnych krajach koronnych, w przypadku Śląska Cieszyńskiego regionu politycznie zdominowanego przez Niemców. Przejawem tego, obok sprzeciwu wobec równouprawnienia, było również blokowanie reform działającego od 1861 roku [[Sejm Krajowy w Opawie|Sejmu Krajowego w Opawie]], do końca monarchii wybieranego kurialnie.

We wrześniu 1868 roku w Ropicy oraz w styczniu 1869 roku w [[Sibica|Sibicy]] odbyły się pierwsze polskie zgromadzenia, tzw. zabawy ludowe. Wyrażano na nich poparcie dla czeskich planów przebudowy monarchii, przejawiano nadzieję na odbudowę państwa polskiego, lecz także powrócono do postulatu przyłączenia regionu do Galicji. W maju 1870 roku działacze polscy wysłali pismo do prezydenta krajowego z postulatem założenia polskiego seminarium nauczycielskiego w Cieszynie, wprowadzenia obowiązkowej nauki języka polskiego we wszystkich szkołach średnich oraz zmiany ordynacji wyborczej do Sejmu opawskiego.

[[Plik:Opawa.jpg|600px|thumb|left|[[Opawa]] - stolica Śląska Austriackiego przed I wojną światową]]

W sierpniu 1871 roku, podczas wyborów do Sejmu Krajowego obóz polski uzyskał trzy mandaty: dla rolników Jerzego Cienciały, [[Józef Dostal|Józefa Dostala]] oraz adwokata [[Alojzy Eisenberg|Alojzego Eisenberga]]. Przyczyniła się do tego agitacja prowadzona przez kler katolicki, niezadowolony z antywatykańskiej polityki niemieckich liberałów oraz agitacja niektórych pastorów ewangelickich przeciwnych, wraz z częścią wiernych, nurtowi liberalnemu w doktrynach protestanckich, których propagatorem był zwłaszcza pastor [[Theodor Haase]]. Konserwatyzm cieszyńskiego chłopstwa sprzyjał rozwojowi polskiej tożsamości. Powstały dalsze organizacje: [[Towarzystwo Rolnicze]] (1869), [[Towarzystwo Naukowej Pomocy]] (1872), [[Towarzystwo Oszczędności i Zaliczek]] (1873), [[Towarzystwo Ewangelickiej Oświaty Ludowej]] (1881). Powiększyło się grono działaczy narodowych o takie osoby jak [[Hilary Filasiewicz]] i [[Antoni Dyboski]] z Galicji, miejscowy ks. katolicki [[Ignacy Świeży]], pastor [[Jerzy Badura]], nauczyciel i poeta [[Jan Kubisz]], rolnik [[Jan Glajcar]].

W 1873 roku, dzięki współpracy przedstawicieli obu wyznań podczas kampanii wyborczej do Rady Państwa, pierwszym polskim posłem w Wiedniu został wybrany ewangelik J. Cienciała. Ustalono także, iż podczas kolejnych wyborów będzie wystawiany na przemian kandydat jednego i drugiego wyznania. Podnoszone przez Cienciałę w Wiedniu kwestie dotyczyły zaprzestania utrakwizacji polskich i czeskich szkół ludowych, wprowadzenia języka polskiego jako wykładowego do seminarium nauczycielskiego w Cieszynie, a czeskiego w Opawa|Opawie, przyjmowania przez sądy dokumentów w języku macierzystym petentów.

W tym okresie pojawiły się jednak w obozie polskim nieporozumienia na tle wyznaniowym. Początkowo dotyczyły one sporów między Stalmachem a środowiskiem ewangelickim skupionym wokół Śliwki oraz Czytelni Ludowej na tle zasług dla rozwoju ruchu narodowego, co wpływało na zbliżenie „Gwiazdki Cieszyńskiej” z aktywizującym się politycznie polskim duchowieństwem katolickim. Stalmach wskazywał na ograniczanie działalności narodowej do wiejskiej ludności ewangelickiej, zaprzepaszczenie szansy pozyskania etnicznie polskiej, lecz asymilującej się z Niemcami lub indyferentnej narodowo inteligencji miejskiej, nie branie pod uwagę realiów wyznaniowych ziem zamieszkiwanych przez Polaków.

[[Plik:Stalmach.jpg|200px|thumb|left| Paweł Stalmach]]

Pod wpływem tych ataków oraz śmierci Śliwki w 1874 roku pastor Otto w następnym roku powrócił do Warszawy. Jego następcą w zborze cieszyńskim został Haase, który w wyborach pokonał kandydata propolskiego odłamu ewangelików Badurę. Jako działacz stronnictwa liberalnego Haase opowiadał się za asymilacją ludności polskojęzycznej w ramach narodowości niemieckiej, ale dystansował się od odgórnej germanizacji. W 1877 roku założył polskojęzyczny „[[Nowy Czas]]”, który miał przeciwdziałać polskiej agitacji narodowej. Dalsze osłabienie propolskiego obozu protestanckiego, w którym na czoło wysunął się teraz pastor F. Michejda i w ogóle całego polskiego ruchu narodowego nastąpiło w okresie kampanii wyborczej do Rady Państwa w 1879 roku, gdy wielu ewangelików sprzeciwiło się kandydowaniu ks. Świeżego i pragnęło oddać swoje głosy ponownie na Cienciałę, mimo iż ten wezwał do uszanowania porozumienia z 1873 roku, ostatecznie Cienciała nie uzyskał mandatu. Jednak w 1880 roku Cienciała i Świeży skierowali memoriał do rządu, w którym domagali się wprowadzenia nauki języka polskiego w szkołach miejskich i średnich, nauki w tym języku w seminarium nauczycielskim w Cieszynie, a w [[Bielsko-Biała|Bielsku]] jego obowiązkowej nauki, używania przez urzędy i sądy języka polskiego jako języka zewnętrznego, oraz jego obowiązkowej znajomości przez urzędników. Dopiero rok później, po naciskach prasowych w Galicji, sprawą cieszyńską zajęło się wiedeńskie Koło Polskie umożliwiając delegacji ze Śląska Cieszyńskiego audiencję w radzie ministrów. W październiku 1882 roku minister sprawiedliwości Alois Pražák wydał rozporządzenie językowe dla Śląska Cieszyńskiego, zobowiązujące sądy do przyjmowania pism w języku polskim i czeskim. W opiniach polskich było to jednak pyrrusowe zwycięstwo gdyż język czeski został wprowadzony również na terenach, gdzie ludność czeska nie występowała, co tworzyło korzystne warunki dla migracji z głębi ziem czeskich<ref>J. Chlebowczyk, Wybory i świadomość, s. 138-243, J. Gruchała, K. Nowak, Życie polityczne, w: Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, red. I. Panic, t.5, Śląsk Cieszyński w okresie 1848-1918, red. K. Nowak, I. Panic, Cieszyn 2013</ref>.

==Podziały, decentralizacja, konflikt polsko-czeski==

Pierwsza połowa lat 80. XIX wieku przyniosła również trwały, jak się okazało, na wiele następnych, rozłam w polskim ruchu narodowym. Działacze katoliccy powołali latem 1883 roku stronnictwo polityczne [[Związek Śląskich Katolików]]. Poparcie kurii biskupiej we Wrocławiu, zaangażowanej w walkę z nurtami liberalnymi i laicyzacyjnymi dla tej inicjatywy, sprzyjało dalszej narodowej aktywizacji polskojęzycznego kleru. Już zresztą w 1873 roku powstało w Cieszynie [[Dziedzictwo bł. Jana Sarkandra dla ludu polskiego na Śląsku]] propagujące myśl katolicką poprzez wydawnictwa religijne, które jednak po pewnym czasie również weszło w orbitę polskiego ruchu narodowego. W odpowiedzi polscy działacze ewangeliccy powołali w kwietniu 1884 roku [[Polityczne Towarzystwo Ludowe]]. Miało ono jednak programowo charakter ponadwyznaniowy. Swoje poglądy PTL głosiło na łamach „[[Przyjaciel Ludu|Przyjaciela Ludu]]” i „[[Przegląd Polityczny|Przeglądu Politycznego]]”. Taki charakter PTL wywołał ostrą polemikę ze strony ZŚK, prowadzoną od 1884 r. dodatkowo na łamach "[[Poseł Związku Śląskich Katolików|„Posła Związku Śląskich Katolików]]”, oraz ze strony Stalmacha, gdyż większość członków partii tzw. Michejdowców tworzyli ewangelicy. Konflikt się zaostrzył, gdy ostatecznie w 1889 roku, Stalmach przekazał „Gwiazdkę Cieszyńską” Katolickiemu Towarzystwu Prasowemu, w wyniku czego gazeta stała się organem prasowym ZŚK. Od 1890 roku jej redakcją kierował ks. [[Józef Londzin]]. W tym samym roku działacze ZŚK, wspierani przez Stalmacha, zaczęli tworzyć sieć odrębnych [[Katolickie Kółka Rolnicze z Czytelniami|Katolickich Kółek Rolniczych z Czytelniami]]. Powstałą w obozie polskim sytuację starał się wykorzystać pastor Haase w celu większego związania ogółu protestantów z obozem proniemieckim.

Mimo nienajlepszej atmosfery w obozie polskim, w listopadzie 1885 roku, powstała jednak ponadwyznaniowa [[Macierz Szkolna dla Księstwa Cieszyńskiego]], pod prezesurą Stalmacha, której początkowym celem było założenie gimnazjum polskiego, a następnie prowadzenie prywatnych szkół polskich. Od 1886 roku w gimnazjach niemieckich Cieszyna działała tajna organizacja polskich uczniów „[[Jedność]]”. W 1887 roku powołano w Cieszynie [[Towarzystwo Domu Narodowego]], choć osobny budynek powstał w 1901 roku W 1888 roku nauczyciel [[Jerzy Kubisz]] założył w [[Ustroń|Ustroniu]] Kółko Nadwiślańskie, rok później jako Polskie Kółko Pedagogiczne, które w 1896 r. przekształciło się w [[Polskie Towarzystwo Pedagogiczne]]. Od 1892 roku organem polskich pedagogów był „Miesięcznik Pedagogiczny”. W 1891 roku z inicjatywy narodowców obu wyznań powstało pierwsze gniazdo galicyjskiego [[Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”|Towarzystwa „Sokół”]]<ref>J. Galicz, Ks. Ignacy Świeży. Jego życie i działalność, Cieszyn 1933, s. 7-9. K. Nowak, I. Panic, Ks. Józef Londzin 1863-1929, s. 8-11. M. Fazan, Polskie życie, s. 87-90</ref>.

Przełomowy dla charakteru polskiego ruchu narodowego rok 1883 miał również symboliczne znaczenie w dziejach stosunków polsko-czeskich w regionie. Powstało wówczas w Cieszynie czeskie towarzystwo kulturalno-oświatowe „Snaha” (Dążność), zaś w Pradze czeski „budziciel narodowy” František Rieger rzucił hasło odzyskania Śląska przez szkoły dla Korony Czeskiej. Coraz większym problemem stał się także napływ kadr czeskich do węglowego [[Zagłębie Ostrawsko-Karwińskie|Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego]]. Działacze polscy respektowali jednak nadal historyczne prawa Korony św. Wacława. Z drugiej strony, uspokajająco podziałały na obóz polski wyniki spisów ludności, które potwierdziły liczebną dominację ludności polskojęzycznej w regionie, gdzie jej liczba wzrosła z 58,7% w roku 1880, do 60,6% w 1890 roku, nie mówiąc już o jej zdecydowanej przewadze na obszarze tzw. polskiego narodowego stanu posiadania, za który polscy narodowcy uznawali wówczas prawie ¾ obszaru Śląska Cieszyńskiego<ref>K. Piątkowski, Stosunki narodowościowe w Księstwie Cieszyńskim, Cieszyn 1918, s. 66. J.Chlebowczyk, Główne problem i etapy stosunków polsko-czeskich na Śląsku Cieszyński w XIX i na początku XX wieku (do 1914 r.), Katowice 1961, s. 4-8. A. Stępniak, Kwestia narodowa a społeczna na Śląsku Cieszyńskim pod koniec XIX i na początku XX wieku (do 1920 roku), Katowice 1986, s. 98</ref>.

Konieczność nacisku na niemieckie władze w Opawie przyczyniła się do przezwyciężenia animozji wyznaniowych, w wyniku czego w wyborach do Sejmu Krajowego w 1890 r. z kurii wiejskiej zostali wybrani Cienciała, ks. Świeży oraz adwokat [[Jan Michejda]], brat pastora F. Michejdy. W okręgu frydeckim zwyciężył popierany przez Polaków kandydat czeski Věnceslav Hrubý. Ks. Świeży został też pierwszym reprezentantem ludności słowiańskiej w Wydziale Krajowym. W następnym roku Świeży uzyskał mandat w wyborach do Rady Państwa, dzięki poparciu narodowców czeskich. Nie mogąc nadal liczyć na poparcie poselskiego Koła Polskiego, obawiającego się odwetowego poruszenia przez Niemców kwestii ukraińskiej w Galicji wschodniej, był zmuszony do szukania poparcia wśród Czechów. Dopiero w 1892 roku, po poufnych rozmowach posłów galicyjskich z rządem Ministerstwo Oświaty wydało rozporządzenie, które wprowadzało w niemieckim seminarium nauczycielskim w Cieszynie kurs przygotowawczy dla uczniów narodowości polskiej. Choć pastor Haase taktycznie popierał w Sejmie Krajowym niektóre wnioski Polaków w sprawach nauczania języka polskiego w szkołach ludowych i średnich, to jednak, podobnie jak inni posłowie i działacze niemieccy, a także część polityków czeskich, wyrażał sprzeciw wobec założenia gimnazjum polskiego w Cieszynie, zdając sobie sprawę, iż byłaby to kuźnia inteligencji polskiej. Ostatecznie jednak, dzięki determinacji narodowców oraz poparciu nowego premiera Kazimierza Badeniego, pierwsze polskie gimnazjum na całym obszarze historycznego Śląska, na razie jako instytucja prywatna Macierzy Szkolnej, rozpoczęło działalność 10 października 1895 roku. W październiku 1897 roku szkoła uzyskała status publiczny<ref>J. Chlebowczyk, Wybory i świadomość, s. 279-304; J. Gruchała, Koło Polskie w austriackiej Radzie Państwa wobec kwestii czeskiej i Śląska Cieszyńskiego (1879-1899), Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1982, s. 108-113</ref>.

[[Plik:pszczółka.jpg|400px|thumb|right|Strona tytułowa wydawanej w Cieszynie gazety polskiej "Nowa Pszczółka" (1894)]]

W roku 1897, po wprowadzeniu piątej, powszechnej kurii wyborczej w głosowaniu do Rady Państwa, w kurii wiejskiej zwyciężył ponownie ks. Świeży, jednak w nowej kurii Cienciałę pokonał czeski socjalista [[Petr Cingr]], co było sygnałem, iż na Śląsku Cieszyńskim pojawiła się kolejna siła polityczna — zorganizowany ruch robotniczy. Czescy socjaliści początkowo dominowali politycznie także wśród polskich robotników w Zagłębiu Ostrawsko-Karwińskim, w odróżnieniu od wschodniej części regionu, gdzie wśród polskich robotników najaktywniejszy był [[Związek Chrześcijańsko-Ludowy]] ks. [[Stanisław Stojałowski|Stanisława Stojałowskiego]], który patronował także działającej od 1893 r. [[Macierz Katolicka|Macierzy Katolickiej]] oraz wydawaniu takich pism jak „[[Dzwon]]”, „[[Wieniec Polski]]”, „[[Pszczółka]]”, „[[Wieniec-Pszczółka]]” z periodycznymi dodatkami. Wkrótce jednak agitację wśród polskich robotników w Zagłębiu rozpoczęło jedyne ponadregionalne stronnictwo polskie na Śląsku Cieszyńskim - [[Polska Partia Socjalno-Demokratyczna Galicji i Śląska]] (początkowo jako Socjalno-Demokratyczna Partia Galicji i Śląska). Prowadził ją głównie przybyły z Galicji [[Tadeusz Reger]], od 1897 r. wydający pismo robotnicze „[[Równość]]”, a od 1903 r. „[[Robotnika Śląskiego]]”. Od 1907 r. ukazywał się „[[Głos Kobiet]]” redagowany przez lekarza [[Ryszard Kunicki|Ryszarda Kunickiego]], potem Cingra, a następnie [[Dorota Kłuszyńska|Dorotę Kłuszyńską]].

Przewaga ekonomiczna i większa aktywność narodowa napływowego elementu czeskiego w Zagłębiu Ostrawsko-Karwińskim prowadziła do czechizacji ubogich imigrantów galicyjskich, poddawanym dodatkowo szantażowi ekonomicznemu (np. praca za posłanie dziecka do czeskiej szkoły). Problemy te początkowo bagatelizowała propagująca głównie hasła socjalne PPSD, przez co była atakowana przez polskich narodowców, zwłaszcza z ZŚK, tym bardziej że oba ugrupowania zwalczały się dodatkowo na polu ideologicznym.

Na skutek internacjonalistycznych postaw PPSD główna rola w walce z postępującą czechizacją Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego przypadła wówczas radykalnym polskim działaczom z Frysztatu: [[Franciszek Friedel|Franciszkowi Friedlowi]], [[Wacławow Naake-Nakęski|Wacławowi Naake-Nakęskiemu]] i [[Wacław Siedel|Wacławowi Seidlowi]], którzy skupili się w [[Stronnictwo Radykalno-Narodowe|Stronnictwie Radykalno-Narodowym]], i wokół założonego przez siebie w styczniu 1897 r. [[Głos Ludu Śląskiego|„Głosu Ludu Śląskiego”]]. SRN przeciwstawiało się współpracy polsko–czeskiej, która, ich zdaniem, prowadziła do czechizacji. Natomiast przejawiający aktywność głównie w gminach rolniczych działacze ZŚK i PTL nie znali jeszcze bliżej problematyki robotniczej, kojarzonej poza tym z wojującym antyklerykalizmem. Pod egidą friedlowców od 1898 roku działało także [[Towarzystwo „Jedność”]] prowadzące działalność kulturalno-oświatową, które w 1907 roku połączyło się z Macierzą Szkolną<ref>A. Stępniak, Kwestia narodowa, s. 99, 117-119</ref>.

Z początkiem roku 1899, rząd w Wiedniu zgodził się, aby sądy śląskie załatwiały podania i odbywały rozprawy także w obu językach słowiańskich, a urzędy uwzględniały je w służbie wewnętrznej. Postawiło to w trudnej sytuacji socjaldemokratów, ponieważ nie byli oni w stanie przeciwstawić się nastrojom nacjonalistycznym, które ogarnęły szerokie rzesze ludności. PPSD zdecydowała się więc poprzeć postulaty upaństwowienia gimnazjum polskiego i przeprowadzenia równouprawnienia narodowego, co poparli także lokalni działacze socjaldemokratyczni czescy i niemieccy. Równocześnie PPSD odcinała się od czeskich praw historycznych w odniesieniu do Śląska Cieszyńskiego i negowała potrzebę wprowadzenia na tym obszarze języka czeskiego jako urzędowego. Kiedy w październiku roku 1899 nowy rząd odwołał uprawnienia językowe, sytuacja na ziemiach Korony Czeskiej uległa dalszemu zaostrzeniu<ref>J. Gruchała, Koło Polskie, s.125-126. J. Gruchała, K. Nowak, Życie polityczne</ref>.

W końcu XIX wieku ponownie pogorszyły się stosunki między ZŚK a PTL. Podczas kampanii wyborczej do Rady Państwa w roku 1899, część działaczy ZŚK na czele z adwokatem [[Julian Kreisel|Julianem Kreislem]], sprzeciwiła się bowiem wystawieniu kandydatury J. Michejdy w kurii wiejskiej, mimo że wyraził na to zgodę ks. Świeży, motywując to posiadaniem przez ewangelików dwóch posłów w Opawie. Ostatecznie kierowany przez Świeżego polski komitet wyborczy zdecydował się wysunąć kandydaturę J. Michejdy w kurii czwartej i [[Jan Sztwiertnia|Jana Sztwiertni]] w kurii piątej. Decyzji tej nie zaakceptowali zwolennicy Kreisla. SRN wezwało do oddania głosów na J. Michejdę, a w kurii piątej na Cingra, który przychylnie odnosił się do równouprawnienia narodowego ludności polskiej. Ostatecznie zwyciężyli Michejda i Cingr, a w pozostałych kuriach tradycyjnie kandydaci niemieccy<ref>J. Gruchała, K. Nowak, Życie polityczne</ref>.

Wkrótce ponownie nasiliły się także animozje polsko-czeskie. Wpłynęło na to także powstanie w 1898 roku, w Cieszynie czeskiej [[Matice Osvěty Lidové]] (od 1908 r. Slezská Matice Osvěty Lidové), odpowiednika polskiej Macierzy Szkolnej, działającej głównie w Zagłębiu Ostrawsko-Karwińskim i w powiecie frydeckim. Poza tym, część działaczy czeskich traktowała ludność polskojęzyczną na Śląsku Cieszyńskim jako spolonizowanych Czechów lub Morawców. To obiektywnie fałszywe stanowisko utrwalał poeta ze Śląska Opawskiego [[Petr Bezruč]] (właść. Vladimír Vašek) pisząc o zniemczonych bądź spolonizowanych 200 tys. Czechów. Chociaż przeprowadzony w roku 1900, kolejny spis ludności wykazał na Śląsku Cieszyńskim 60,7% ludności polskiej, region ten wkroczył w wiek XX z coraz silniej zarysowującym się antagonizmem polsko-czeskim w Zagłębiu Ostrawsko-Karwińskim, spychając na drugi plan podobny konflikt polsko-niemiecki i czesko-niemiecki na tym obszarze<ref>A. Stępniak, Kwestia narodowa; s. 98-99, 101; J. Gruchała, K. Nowak, Życie polityczne</ref>.

W tym czasie wzrosło zainteresowanie Śląskiem Cieszyńskim ze strony polskich elit politycznych z trzech zaborów. Odnosiło się to szczególnie do narodowych demokratów, którzy traktowali ten obszar jako należący do polskiego stanu narodowego posiadania. Od roku 1894 na obszarze Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego i pogranicza morawsko-śląskiego działalność Macierzy Szkolnej wspierało galicyjskie [[Towarzystwo Szkoły Ludowej]]. Dzięki TSL w 1900 roku, powstał budynek [[Dom Polski|„Domu Polskiego”]] w Morawskiej Ostrawie. W tym samym roku, podczas konferencji we Frysztacie przedstawicieli wszystkich polskich stronnictw w regionie, także socjaldemokratów, mimo różnic politycznych uchwalono rezolucję, w której wskazywano na niebezpieczeństwo czechizacji. Powołano wówczas [[Komitet Obrony Kresów]], który miał zapoznać społeczeństwo polskie we wszystkich zaborach z położeniem ludności polskiej na Śląsku Cieszyńskim. Szczególnie zasłużeni w organizowaniu pomocy materialnej dla polskiego ruchu narodowego okazywali się wówczas członkowie Komitetu Warszawskiego Macierzy: Nestor Bucewicz, Stanisław Hassewicz, Antoni Osuchowski, Henryk Sienkiewicz, a z miejscowych działaczy zwłaszcza rolnik i właściciel cegielni [[Franciszek Górniak]]. W 1902 r. dzięki inicjatywie ks. Stojałowskiego powstał „Dom Polski” w zdominowanym przez Niemców Bielsku<ref>M. Fazan, Polskie życie kulturalne, s.118-129. J. Gruchała, K.Nowak, Życie polityczne</ref>.

Wzrost wpływów PPSD legł u podstaw większej aktywizacji ZŚK w kwestii robotniczej, co wynikało również ze zmian w ogólnym podejściu Kościoła katolickiego do kwestii socjalnej. Na Śląsku Cieszyńskim przejawiało się to m.in. w próbach tworzenia chrześcijańskich związków zawodowych, takich jak propagujący solidaryzm klasowy [[Polski Związek Zawodowy Chrześcijańskich Robotników]], czy [[Stowarzyszenie Robotników Katolickich „Praca”]]. Z racji doktrynalnych, ZŚK odnosił się również z rezerwą do niektórych haseł społecznych głoszonych w bielskim okręgu przemysłowym przez ks. Stojałowskiego. Gdy w roku 1904 „michejdowcy”, poparli wejście do zarządu Macierzy Szkolnej socjalistów, Londzin wraz ze swoimi zwolennikami usunął się z jego składu<ref>K. Nowak, I. Panic, Ks. Józef Londzin, s. 19-22</ref>.

[[Plik:Londzin.jpg|400px|thumb|right| Strona tytułowa książki ks. J. Londzina opisującej stosunki narodowościowe na Śląsku Cieszyńskiem]]

Animozje polsko-czeskie rzutowały na rezultat przeprowadzonych w roku 1902 wyborów do Sejmu opawskiego, gdy po niedawnych doświadczeniach narodowcy polscy ustalili tym razem wspólnych kandydatów. Niespodziewanie jednak przy wyborze drugiego kandydata w okręgu cieszyńskim w drugiej turze Czesi poparli wójta Poręby [[Franciszek Halfar|Franciszka Halfara]], przez co mandatu nie uzyskał ks. Londzin. Pozostałe mandaty w kurii wiejskiej uzyskali J. Michejda, Cingr i Hrubý. Narastający konflikt rzutował również negatywnie na stosunki polsko-czeskie w Radzie Państwa, gdzie politycy czescy zmuszeni byli do szukania poparcia Galicjan w sprawie własnego szkolnictwa, tym bardziej, że od lipca 1903 roku, gimnazjum polskie było już finansowane przez państwo. Po wspólnych zabiegach polsko-czeskich rząd zgodził się także na utworzenie od 1 paźdiernika 1904 roku, polskich paralelek przy seminarium niemieckim w Cieszynie oraz czeskich przy seminarium w Opawie. Rok później z obawy przed narastaniem protestów ze strony Niemców rząd nakazał jednak przenieść polskie klasy z Cieszyna do pobliskiej gminy Bobrek, a czeskie z Opawy do Polskiej Ostrawy. To ostatnie posunięcie wzmocniło pozycję elementu czeskiego w Zagłębiu. W 1907 roku, redakcja ukazujących się w Cieszynie od roku 1894 [[Noviny Těšinské|„Novin Těšinskych”]], chcąc skuteczniej oddziaływać na ludność czeską przeniosła swoją siedzibę z Cieszyna do Frydku. Rok później zarząd Maticy z podobnych przyczyn przeniósł się z Cieszyna do Polskiej Ostrawy. W roku 1910, polskie paralelki w Bobrku przekształciły się w odrębne seminarium nauczycielskie<ref>J. Gruchała, K.Nowak, Życie polityczne</ref>.

W marcu 1906 roku, SRN połączyło się z [[Polskie Stronnictwo Ludowe|Polskim Stronnictwem Ludowym]] w Galicji, przyjmując szyld ludowców, a w czerwcu roku 1906, na bazie PTL powstało zbliżone do endecji, programowo ponadwyznaniowe [[Polskie Stronnictwo Narodowe]], choć nadal jego szeregową bazę członkowską stanowili głównie ewangelicy. Poglądy PSN, w którym przejawiali aktywność przybyli na Śląsk Cieszyński tacy działacze jak: [[Władysław Zabawski]], [[Zofia Kirkor-Kiedroniowa]] (żona inż. [[Józef Kiedroń|Józefa Kiedronia]], siostra Stanisława i Władysława Grabskich), [[Wacław Czaczka-Ruciński]], [[Ignacy Domagalski]] odzwierciedlał wychodzący od stycznia 1906 r. „Dziennik Cieszyński”.

Po wprowadzeniu w Austrii powszechnego prawa wyborczego do Rady Państwa, w wyborach w 1907 roku, cztery spośród przypadających na Śląsk Cieszyński, siedmiu mandatów zdobyła PPSD. Jeden z nich przypadł Regerowi, który jednak oddał go niewybranemu w Galicji przywódcy PPSD [[Ignacy Daszyński|Ignacemu Daszyńskiemu]]. Niezadowolenie ZŚK wywołał wybór Kunickiego do Sejmu opawskiego, tym bardziej, że stało się to na skutek oddania na niego głosów w okręgu cieszyńskim przez część ewangelików, którzy nie posłuchali apelu PSN, aby głosować na kandydata ZŚK. Odmienny przebieg miała kampania w okręgu bielskim, gdzie zwolennicy PSN pomogli ks. Londzinowi uzyskać mandat poselski<ref>A. Stępniak: Kwestia narodowa</ref>.

Konflikt polsko–czeski wybuchł ponownie w 1909 roku, gdy opanowany przez Czechów wydział gminny w Polskiej Ostrawie nie wyraził zgody na utworzenie polskich szkół ludowych, co doprowadziło do strajku polskich dzieci. W tym samym roku działacze czescy na Śląsku Cieszyńskim po otrzymaniu informacji o planach otwarcia polskiego gimnazjum realnego Macierzy w Orłowej, będącej swoistym „kluczem” do Zagłębia, zdecydowali o założeniu tam podobnej szkoły czeskiej. Kryzys się zaostrzył, gdy spis ludności z grudnia 1910 roku, obniżył liczbę ludności polskojęzycznej na Śląsku Cieszyńskim do 54,8%, którego wynik działacze polscy, także z PPSD, uznali za sfałszowany<ref>J. Gruchała, K. Nowak: Życie polityczne</ref>.

Kolejnym poważnym problemem dla polskiego ruchu narodowego okazał się zorganizowany ruch separatystyczny nauczyciela spod [[Skoczów|Skoczowa]] [[Józef Kożdoń|Józefa Kożdonia]], ewangelika z Lesznej Górnej, który w roku 1909, stanął na czele [[Śląska Partia Ludowa|Śląskiej Partii Ludowej]] i pokonał ks. Londzina w wyborach do Sejmu Krajowego. Choć do sukcesu Kożdonia przyczyniły się także tradycyjne zatargi wyznaniowe w obozie polskich narodowców, pojawienie się nowej siły politycznej w regionie stało się faktem. Popierani i finansowani przez środowiska aktywnych politycznie Niemców zwolennicy Kożdonia, zwani przez Polaków [[Ślązakowcy|„ślązakowcami”]] (od tytułu pisma ŚPL [[Ślązak|„Ślązak”]]) zdobyli wpływy głównie w wiejskich gminach między Bielskiem a Cieszynem. W swojej propagandzie wykorzystywali zarówno animozje wyznaniowe, jak i kwestie wynikające z uwarunkowań pogranicza: indyferentyzm narodowy części etnicznie polskich autochtonów i poczucie odrębności regionalnej, podkreślając zacofanie Galicji. Kożdoń, słusznie twierdząc, wbrew opiniom polskich narodowców, iż czynniki obiektywne takie jak język nie muszą decydować o ostatecznym wyborze danej narodowości, nie opowiadał się jednak za tworzeniem narodowości „śląskiej”. Popierał utrakwizację polskich szkół ludowych. Broniąc wartości regionalnych, utożsamiając polskość z negatywnym wizerunkiem Galicji i krytykując funkcjonowanie polskich szkół średnich, faktycznie jednak nadal utrwalał w etnicznie polskich Ślązakach kompleksy wobec Niemców, bez których poparcia i opieki etnicznie polscy Ślązacy nie mogli samodzielnie funkcjonować. Natomiast rodzimi politycy polscy nie negowali śląskiej odrębności regionalnej swoich ziomków, lecz uważali ją za trwały składnik polskiej kultury narodowej i sami propagowali tak pojmowany regionalizm, czego efektem było chociażby ukazujące się od roku 1907, redagowane przez [[Ernest Farnik|Ernesta Farnika]], pismo [[Zaranie Śląskie|„Zaranie Śląskie”]]. W ich oczach ruch kożdoniowski miał charakter renegacki, gorszy od nacjonalizmu niemieckiego i czeskiego. „Ślązakowcy” odcinali się stanowczo od polskiej świadomości narodowej, której przeciwstawiano austriacką świadomość państwową, choć narodowcy patriotyzmu prohabsburskiego także nie negowali<ref>K. Nowak, Ruch kożdoniowski na Śląsku Cieszyńskim, w: Regionalizm a separatyzm. Historia i współczesność. Śląsk na tle innych obszarów, red. M. W. Wanatowicz, Katowice 1995, s.29-33, 43-44</ref>.

Pomyślnie dla polskiego ruchu narodowego wypadły wybory do Rady Państwa w roku 1911, głównie dzięki współpracy PSN i ZŚK. Mandaty poselskie uzyskali ks. Londzin i J. Michejda, poza tym kandydat PPSD T. Reger. Mandatu nie zdobył Kożdoń, na którego głosowało 14% polskojęzycznych wyborców. Z końcem roku 1911 doszło do fuzji PSN i PSL i powstania Polskiego Zjednoczenia Narodowego, jednak o dwóch wyraźnych nurtach: endeckim i ludowym. Ze względu na wagę codziennych zmagań narodowościowych na gruncie lokalnym, polski ruch narodowy nadal oficjalnie opowiadał się za orientacją prohabsburską i unikał bliższego angażowania się w ogólnopolskie programy endeckie, orientujące się coraz bardziej na Rosję.

W następnych miesiącach problemem dla obozu polskiego stały się naciski władz krajowych w Opawie na gminy polskie, aby wyrażały zgodę na utrakwizację szkół ludowych, oraz projekt ustawy w Sejmie opawskim, która pozbawiała gminy prawa wysuwania kandydatów na nauczycieli oraz nadawała Radzie Szkolnej Krajowej prawo do ich utrakwizacji. Przeciwko temu w lutym 1912 roku, zaprotestowała w Opawie 600-osobowa deputacja polsko-czeska. Ostatecznie w obawie przed zaognianiem sporów, Komisja Szkolna Sejmu Krajowego wycofała się z tego projektu. W kwietniu 1913 roku, Niemcy przedstawili jednak kolejny projekt ustawy, która przyznała Wydziałowi Krajowemu prawo, aby domagać się od gmin zmiany decyzji w sprawie mianowania nauczycieli. Jednak dzięki naciskom na rząd Koła Polskiego, któremu zależało na poparciu Londzina i J. Michejdy w parlamencie, plany te zostały zawieszone. Odwołano również starostów bielskiego i cieszyńskiego, a pastor F. Michejda został powołany w skład okręgowej rady szkolnej w Cieszynie. W tym okresie kwestiom narodowym, a głównie obronie stanu posiadania, obejmującego powiaty [[Powiat bielski|bielski]], [[Powiat cieszyński|cieszyński]] i [[Powiat frysztacki|frysztacki]] polski ruch narodowy, na którego pozycje przechodzili także działacze PPSD, starał się podporządkowywać wszelkie aspekty aktywności miejscowej ludności polskiej. Obok splotu więzi etnicznej i społecznej wzmacniającej pozycje polskie oraz czasowo je osłabiającej więzi wyznaniowej, jego charakterystyczną cechą była, wynikająca z potrzeb praktycznych znaczna decentralizacja, jako alternatywa lub wyzwanie dla aktywności podobnych organizacji niemieckich, „ślązakowskich” czy czeskich. Z drugiej strony, miała ona swoją genezę także we wspomnianych nieporozumieniach konfesyjnych i ideologicznych, co urozmaicało i wzbogacało polskie życie kulturalne, ale i stało się przyczyną konieczności wypracowywania ciągłych kompromisów, czy braku możliwości wyłonienia zdecydowanego lidera. Zaplecze stronnictw wyznaniowych stanowiły także [[Polski Związek Młodzieży Katolickiej]], [[Polski Związek Młodzieży Ewangelickiej]], [[Polski Związek Niewiast Katolickich]], [[Związek Ewangelickich Niewiast]], zaś [[Stowarzyszenie Polskich Robotników i Robotnic „Siła”]] jak i powstała sieć [[Domy Robotnicze|Domów Robotniczych]] były zapleczem PPSD. Większość z tych organizacji prowadziła dodatkowo odrębne czytelnie, biblioteki, zespoły teatralne, itd. Ze względu na specyfikę cieszyńskiego pogranicza, również ich działalność z natury rzeczy nabierała politycznego charakteru. Połowa z ponad 200 wychodzących w regionie od 1848 roku, czasopism ukazywała się w języku polskim. W kluczowych kwestiach rozwoju narodowego, takich jak oświata działały jednak formalnie ponadpartyjne i ponadwyznaniowe organizacje, choć często z odpowiednio dobranym kluczem wyznaniowym czy politycznym przy wyborze kolejnych ich zarządów. Najważniejszą była niewątpliwie Macierz Szkolna (5,1 tys. członków w 71 kołach w 1914 r.), utrzymująca wówczas 1 gimnazjum, 2 szkoły wydziałowe i 10 szkół ludowych (przy 296 polskich ludowych szkołach publicznych, wśród których były także już upublicznione wcześniejsze szkoły Macierzy). Obok wymienionych wyżej, najczęściej wyłącznie regionalnych organizacji, od 1894 roku, działało [[Stowarzyszenie Akademików Polskich na Śląsku „Znicz”]], od 1901 roku, prowadzące pionierskie badania regionalistyczne [[Polskie Towarzystwo Ludoznawcze]], od 1910 r. [[Polskie Towarzystwo Turystyczne „Beskid Śląski”]], które w 1913 roku, otwarło pierwsze polskie schronisko na Ropiczce w [[Beskid Śląski|Beskidzie Śląskim]]. Od 1906 roku działała drukarnia Towarzystwa Domu Narodowego, w roku 1913, powstała drukarnia Dziedzictwa bł. Jana Sarkandra. Od 1907 roku, działała polska średnia szkoła górnicza (sztygarów) w Dąbrowie pod kierownictwem m.in. [[Roman Riger|Romana Riegra]] i [[Leopold Szefer|Leopolda Szefera]]. Obok osób wymienionych wyżej, trzon działaczy polskiego ruchu narodowego, na który składały się już wszystkie opcje polityczne, stanowili jeszcze miejscowi księża: [[Eugeniusz Brzuska]], [[Tomasz Dudek]], [[Emanuel Grim]], [[Tadeusz Janik]], [[Antoni Macoszek]], [[Antoni Olszak]], [[Dominik Oreł]], [[Karol Paździora]], [[Jan Sznurowacki]], [[Rudolf Tomanek]], [[Oskar Zawisza]]; pastorzy:[[Andrzej Buzek]], [[Karol Kotula]], [[Karol Michejda]], [[Oskar Michejda]], [[Jerzy Nikodem]], [[Jan Pindór]], [[Jan Stonawski]]; działacze świeccy: [[Paweł Bobek]], [[Alojzy Bonczek]], [[Jan Galicz]], [[Karol Junga]], [[Jerzy Kotula]], [[Józef Lebiedzik]], [[Jan Łysek]], [[Wacław Olszak]], [[Jan Wantuła]], [[Leon Wolf]]; przybyli spoza regionu: [[Feliks Hajduk]], [[Mieczysław Jarosz]], [[Henryk Kłuszyński]], [[Kazimierz Piątkowski]], [[Roman Pollak]], [[Franciszek Popiołek]], [[Hieronim Przepiliński]], [[Gustaw Szura]], [[Józef Zaleski]]. Jeszcze przed wybuchem wojny, na bazie polskich gimnazjów i seminarium nauczycielskiego wytworzyła się także młoda rodzima polska inteligencja. Część absolwentów ukończyła studia wyższe i wróciła do stron rodzinnych, włączając się świadomie w życie narodowe<ref>M. Fazan, Polskie życie, s. 179-180. J. Gruchała, K. Nowak, Życie polityczne</ref>.

==W latach I wojny światowej==

Pod wpływem konfliktu na Bałkanach, od roku 1913, w oparciu o PPSD i „Siłę” tworzono na Śląsku Cieszyńskim lokalne oddziały galicyjskiego [[Związek Strzelecki|„Strzelca”]]. Drugim środowiskiem prowadzącym ćwiczenia wojskowe były gniazda „Sokoła”. Wojskowe wychowanie młodzieży propagowały również utworzone w regionie w latach 1912-1913 pierwsze [[Harcerstwo|polskie drużyny skautowe]].

[[Plik:Cieszyn.jpg|400px|thumb|Cieszyn przed I wojną światową]]

Powszechny w Galicji entuzjazm związany z wybuchem wojny w sierpniu 1914 roku, udzielił się także Polakom na Śląsku Cieszyńskim. Ze skautów, członków „Siły”, „Strzelca” i „Sokoła” formowano oddziały, które wyruszyły do Krakowa w celu wstępowania do formacji zbrojnych, mających walczyć u boku armii austro–węgierskiej. 23 sierpnia powstała w Cieszynie [[Sekcja Śląska galicyjskiego Naczelnego Komitetu Narodowego]], w której były reprezentowane wszystkie polskie stronnictwa w regionie. Na czele stanął Domagalski, a głównym jej zadaniem miało być sformowanie [[Legion Śląski|Legionu Śląskiego]]. Już jednak wcześniej do Legionów Polskich zostało wcielonych ponad 200 ochotników.

Pojawiły się jednak rozbieżności. PPSD opowiadała się za bezwarunkowym podporządkowaniem Sekcji NKN. Sprzeciwiali się temu działacze PZN i ZŚK, którzy domagali się, aby decyzje w sprawie Legionu Śląskiego podejmowały stronnictwa miejscowe. Socjaldemokraci dążyli także do rozbudowy formacji, a PZN i ZŚK wskazywały, że spowoduje to uszczuplenie przyszłych polskich elit w regionie, poza tym sceptycznie odnosiły się do orientacji austropolskiej. Traktowali jednak tworzenie Legionu Śląskiego jako ponadpolityczne podkreślanie więzi miejscowych Polaków z resztą ziem polskich. Ostatecznie, dzięki ofiarności ludności polskiej sformowano liczący 372 osoby (65% stanowili Ślązacy) oddział, który 21 września pod dowództwem Hajduka, Przepilińskiego, Lebiedzika i Łyska wyjechał z Cieszyna do Mszany Dolnej z zamiarem połączenia się z tzw. Legionem Wschodnim. Doszło do tego tylko częściowo, gdyż działacze Sekcji Wschodniej NKN, także pod wpływem porażek wojsk austro-węgierskich w Królestwie Polskim, zrezygnowali z zamiaru tworzenia sił zbrojnych. Legion Śląski opuściło około 80 osób. Pozostali zostali wcieleni głównie do II brygady Legionów. W końcu września PZN i ZŚK podjęły decyzję o likwidacji Sekcji Śląskiej. Sprzeciwiła się temu PPSD i po miesiącu reaktywowała Sekcję na czele z Kłuszyńskim jako prezesem i Regerem jako komisarzem wojskowym. W lipcu 1915 r. Sekcja Śląska została przekształcona w [[Komisariat Wojskowy NKN Śląska Cieszyńskiego]]. W sumie, przez szeregi Legionów Polskich przewinęło się ponad 600 mieszkańców Śląska Cieszyńskiego i pogranicza morawsko-śląskiego. Jesienią 1914 r. przybyli na Śląsk Cieszyński i Morawy uchodźcy z Galicji, a na przełomie 1914/1915 w okolice Jabłonkowa trafiły na odpoczynek oddziały I Brygady Legionów wraz z [[Józef Piłsudski|Józefem Piłsudskim]] i Departamentem Wojskowym NKN.

Tendencje niepodległościowe w polskich ruchu narodowym na Śląsku Cieszyńskim zaczęły przybierać na sile po zawartym 9 lutego 1918 roku przez państwa centralne separatystycznym traktacie pokojowym z Ukraińską Republiką Ludową. W końcu lutego na zebraniu przedstawicieli wszystkich stronnictw polskich w Cieszynie oświadczono, że ludność polska żąda bezwarunkowo połączenia Księstwa Cieszyńskiego z niepodległą Polską. Do końca wojny rozwiązanie kwestii cieszyńskiej wywoływało jednak rozbieżności między politykami galicyjskimi a czeskimi, a także między polską a czeską emigracją polityczną na Zachodzie<ref>E. Buława, Egzamin wobec Polski. Ślązacy cieszyńscy w czynie legionowym w latach I wojny światowej, Cieszyn 1998. J. Gruchała, K. Nowak, Życie polityczne</ref>.

==Bibliografia==
#Buława E., Pierwsi szermierze ruchu narodowego na Śląsku Cieszyńskim, Cieszyn 1997.
#Buława E., Egzamin wobec Polski. Ślązacy cieszyńscy w czynie legionowym w latach I wojny światowej, Cieszyn 1998.
#Chlebowczyk J., Wybory i świadomość społeczna na Śląsku Cieszyńskim w drugiej połowie XIX wieku. Przyczynek do badań nad kształtowaniem się świadomości i aktywności społecznej w okresie kapitalizmu, Katowice-Kraków 1966.
#Chlebowczyk J., Główne problem i etapy stosunków polsko-czeskich na Śląsku Cieszyński w XIX i na początku XX wieku (do 1914 r.), Katowice 1961.
#Fazan M., Polskie życie kulturalne na Śląsku Cieszyńskim w latach 1842/48-1920, Wrocław-Warszawa 1992.
#Galicz J., Ks. Ignacy Świeży. Jego życie i działalność. Cieszyn 1933.
#Gruchała J., Koło Polskie w austriackiej Radzie Państwa wobec kwestii czeskiej i Śląska Cieszyńskiego (1879-1899), Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk- Łódź 1982.
#Gruchała J., Nowak K., Życie polityczne, w: Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, red. I. Panic. t. 5.
# Śląsk Cieszyński w okresie 1848-1918, red. K. Nowak, I. Panic, Cieszyn 2013.
#Nowak K., Ruch kożdoniowski na Śląsku Cieszyńskim, w: Regionalizm a separatyzm. Historia i współczesność. Śląsk na tle innych obszarów, red. M. W. Wanatowicz. Katowice 1995.
#Nowak K., Panic I., Ks. Józef Londzin 1863-1929, Cieszyn 1998.
#Piątkowski, K., Stosunki narodowościowe w Księstwie Cieszyńskim, Cieszyn 1918.
#Stępniak A., Kwestia narodowa a społeczna na Śląsku Cieszyńskim pod koniec XIX i na początku XX wieku (do 1920 roku), Katowice 1986.

==Przypisy==
<references/>

==Źródła on-line==
ŚBC

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/collectiondescription?dirids=110 Kolekcja instytucjonalna Książnicy Cieszyńskiej]

[http://slownik.kc-cieszyn.pl/index.php/content,592/ Elektroniczy słownik biograficzny Śląska Cieszyńskiego]

[http://www.sbc.org.pl/publication/71352 Krzysztof Nowak, Ks. Józef Londzin : 1863-1929, Cieszyn 1998]

[http://www.sbc.org.pl/publication/71353 Edward Buława, Tadeusz Reger : (1872-1938), Cieszyn 1998]

[http://www.sbc.org.pl/publication/31371 Jan Galicz, minionych lat : przyczynki do historii ruchu narodowego na Śląsku Cieszyńskim, Cieszyn 1937]

[http://www.sbc.org.pl/publication/8087 O ruchu narodowym w Księstwie Cieszyńskiem. Referat dra Kazimierza Wróblewskiego na I. Wiecu narodowym we Lwowie dnia 31. maja 1903 r.]

[https://www.sbc.org.pl/dlibra/results?q=Sprawozdania+Towarzystwa+Naukowej+Pomocy+dla+Ksi%C4%99stwa+Cieszy%C5%84skiego&action=SimpleSearchAction&type=-6&p=0 Sprawozdania Towarzystwa Naukowej Pomocy dla Księstwa Cieszyńskiego]

[http://www.sbc.org.pl/publication/61354 Sprawozdania z czynności Czytelni Ludowej w Cieszynie, 1868-1899]

[http://www.sbc.org.pl/publication/19136 "Gwiazdka Cieszyńska" 1851-1939]

Chóry w województwie śląskim

2021-09-02T05:37:37Z

Garbaczm: UWAGA! Zastąpienie treści hasła bardzo krótkim tekstem: „ Hasło w opracowaniu”

Hasło w opracowaniu

Chóry w województwie śląskim

2021-09-02T05:35:45Z

Garbaczm:

Hasło w opracowaniu

==
Bażanowice ==

=== Goleszów ===
Chór Związku Polskiej Młodzieży Ewangelickiej mieszany b.d. b.d. 1947 1948 cieszyński
== Bełk ==
Bełk Towarzystwo Śpiewacze mieszany A.Słupik J.Madeja, A.Klimas 1923 1926 rybnicki
== Bełk ==
Bełk Harfa męski Jaznowski Ignacy Janeczko 1927 1928 rybnicki
== Bełk ==
Bełk Chór im. I.Paderewskiego męski b.d. I.Janeczko 1934 1938 rybnicki

=== Zebrzydowice ===

== Zebrzydowice ==
Chór Mieszany mieszany b.d. b.d. 1952 1954 cieszyński
Zebrzydowice Zebrzydowice Echo mieszany Leon Chromik, Tadeusz Fujcik Władysława Pala, Rudolf Niniczka,Jadwiga Sikora 1934 nadal cieszyński Klub Kultury Kolejarza, Gminny Ośrodek Kultury ŚZChiO reaktywowany po wojnie w 1957

[[Adamowice]] Adamowice Dzwon wieczorny mieszany Paweł Godula Piotr Gabriel 1923 1924 rybnicki
Babice (Babitz) Babitz (Babice) Dzwon wieczorny mieszany Julian Niewrzoł Paweł Mocha 1920 b.d. Kreis Ratibor; raciborski nie istnieje obecnie
Babice Nędza Chór parafialny mieszany ks. Bogdan Kicinger ks. Bogdan Kicinger 1977 nadal raciborski Parafia św.Anny
Babienica Woźniki Harmonia mieszany b.d. J.Musiolik, A.Sikora 1929 1939 lubliniecki

Chóry w województwie śląskim

2021-09-02T05:34:46Z

Garbaczm:

Hasło w opracowaniu
=== Zebrzydowice ===

== Zebrzydowice ==
Chór Mieszany mieszany b.d. b.d. 1952 1954 cieszyński
Zebrzydowice Zebrzydowice Echo mieszany Leon Chromik, Tadeusz Fujcik Władysława Pala, Rudolf Niniczka,Jadwiga Sikora 1934 nadal cieszyński Klub Kultury Kolejarza, Gminny Ośrodek Kultury ŚZChiO reaktywowany po wojnie w 1957

[[Adamowice]] Adamowice Dzwon wieczorny mieszany Paweł Godula Piotr Gabriel 1923 1924 rybnicki
Babice (Babitz) Babitz (Babice) Dzwon wieczorny mieszany Julian Niewrzoł Paweł Mocha 1920 b.d. Kreis Ratibor; raciborski nie istnieje obecnie
Babice Nędza Chór parafialny mieszany ks. Bogdan Kicinger ks. Bogdan Kicinger 1977 nadal raciborski Parafia św.Anny
Babienica Woźniki Harmonia mieszany b.d. J.Musiolik, A.Sikora 1929 1939 lubliniecki

Zlewnia Białej

2021-08-31T17:13:28Z

Garbaczm:

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 4 (2017)]]
Autorzy: [[prof UŚ dr hab. Mariusz Rzętała]],[[dr Robert Machowski]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 4 (2017)|TOM: 4 (2017)]]

[[Plik:EWS 2017 - Zlewnia Białej - rys. 1.jpg|400px|thumb|right|1. Użytkowanie terenu w zlewni Białej:
1 – granica zlewni, 2 – cieki, 3 – zbiorniki wodne, 4 – tereny zurbanizowane, 5 – lasy i zadrzewienia, 6 – obszary zagospodarowane rolniczo.]]

[[Plik:EWS 2017 - Zlewnia Białej - fot. 1. Rzeka Biała w Bielsku-Białej (fot. M. Rzętała).jpg|400px|thumb|right|Rzeka Biała w Bielsku-Białej (fot. M. Rzętała)]]

[[Plik:EWS 2017 - Zlewnia Białej - Fot. 2. Rzeka Biała w Czechowicach-Dziedzicach (fot. R. Machowski).JPG|400px|thumb|right|Rzeka Biała w Czechowicach-Dziedzicach (fot. R. Machowski)]]

[[Plik:EWS 2017 - Zlewnia Białej - fot. 3. Potok Straconka u ujścia do Białej (fot. M. Rzętała).jpg|400px|thumb|right|Potok Straconka u ujścia do Białej (fot. M. Rzętała)]]

[[Biała]] bierze początek ze źródeł położonych na wysokości około 512 m n.p.m. na wschodnich stokach góry Magura, w gminie [[Buczkowice]]. Całkowita długość Białej to 28,6 km, a powierzchnia zlewni, którą odwadnia, wynosi 139,1 km2. Rzeka generalnie płynie z południa na północ przepływając przez dwa duże miasta: [[Bielsko-Biała|Bielsko-Białą]] i [[Czechowice-Dziedzice]]. Poniżej tego drugiego miasta uchodzi z prawej strony do [[Wisła|Wisły]], w 35 km biegu największej z polskich rzek<ref>Podział hydrograficzny Polski, Warszawa 1983. s. 301-302.</ref>. Zlewnia Białej jest stosunkowo wąska. W najszerszym miejscu, w górnym biegu rzeki, osiągając maksymalnie kilkanaście km. Wraz z biegiem rzeki szerokość zlewni wyraźnie się zmniejsza do kilkuset metrów w części północnej (rys. 1).

W zlewni dominują tereny zurbanizowane, które zajmują nieco ponad 56 km2 (40,5% powierzchni zlewni). Tereny zabudowane występują na całej długości doliny Białej. W górnej części zlewni są to obszary wiejskie o rozproszonej zabudowie jednorodzinnej, wchodzące w skład gminy Wilkowice. Większe wsie na tym terenie to: Wilkowice, [[Bystra]] i Meszna oraz kilka mniejszych. Następnie Biała wpływa na tereny miejskie i przemysłowe Bielska-Białej, największego ośrodka miejskiego w zlewni (fot. 1). Płynąc dalej na północ rzeka przepływa przez częściowo zurbanizowany obszar miasta Czechowice-Dziedzice (fot. 2).

Ponad 31% udział w zlewni przypada na tereny użytkowane rolniczo (43,9 km2). Grunty tego typu skupiają się zasadniczo wzdłuż wschodnich granic zlewni. Nieco większe kompleksy wykorzystywane przez rolnictwo znajdują się także przy zachodniej oraz południowej granicy zlewni. W tym przypadku tereny te są znacznie bardziej rozczłonkowane.

Istotny udział na poziomie ¼ powierzchni zlewni (36 km2) stanowią lasy i zadrzewienia. Duże, zwarte kompleksy leśne na tym terenie tworzą dwa skupiska. Większy kompleks znajduje się w południowo-zachodniej części zlewni, porastając wschodnie stoki wzniesień [[Beskid Śląski|Beskidu Śląskiego]], m.in. Magurę, [[Klimczok]], [[Szyndzielnia|Szyndzielnię]] i inne. Rosnące tu lasy jednocześnie znajdują się w zasięgu [[Park Krajobrazowy „Beskidu Śląskiego”|Parku Krajobrazowego Beskidu Śląskiego]]. Z kolei mniejszy kompleks porasta tereny w południowo-wschodniej części zlewni, znajdujące się w zasięgu zachodnich stoków wzniesień [[Beskid Mały|Beskidu Małego]] (m.in. Magurki, Łysej Góry, Czupla i innych). Tereny te wchodzą jednocześnie w skład [[Park Krajobrazowy „Beskidu Małego”|Parku Krajobrazowego Beskidu Małego]]. Poza wymienionymi kompleksami, lasy i zadrzewienia występują w postaci niewielkich kęp, które rozrzucone są na terenie całej zlewni.

Ważne miejsce w użytkowaniu zlewni Białej odgrywają sztuczne zbiorniki wodne, które łącznie zajmują blisko 3 km2 powierzchni (udział w zlewni na poziomie 2,1%). Zasadniczo zlokalizowane są w dolinie rzeki, w jej północnej części, na terenie Czechowic-Dziedzic, gdzie tworzą duży kompleks stawów. Poza tym mniejsze zbiorniki znajdują się w dolinach kilku dopływów Białej, ale zasadniczo także skupione są w północnej części zlewni.

==Wody powierzchniowe==

===Układ sieci rzecznej===

Sieć rzeczna w zlewni Białej jest dobrze rozwinięta, zwłaszcza w jej górnej i środkowej części. W dolnym odcinku do rzeki uchodzą już tylko nieliczne, pojedyncze cieki. Zlewnia Białej jest symetryczna. Zarówno lewa, jak i prawa jej część zajmuje porównywalną powierzchnię.

Biała wypływa na wschodnich stokach góry Magura, na granicy lasu i terenów użytkowanych rolniczo. Początkowo, przez około 3 km płynie w kierunku wschodnim. Przed Wilkowicami skręca na północ i kierunek ten utrzymuje przez kolejne 3 km. Na odcinku tym uchodzi do niej kilka dopływów, z których największe to lewobrzeżna Miesznianka i prawobrzeżna Wilkówka oraz mniejsze, bezimienne potoki. Tuż przed wpłynięciem na teren Bielska-Białej do Białej dopływa z lewej strony jej pierwszy większy dopływ – Białka. W miejscu połączenia obydwu rzek to jednak Białka jest znacznie dłuższa, bardziej zasobna w wodę a jej źródła położone są na wysokości ponad 1000 m n.p.m. na stokach góry Klimczok. Pomimo tego dalej płynie jako Biała a nie Białka, która jednocześnie zmienia swój kierunek, odchylając się nieco na północny-zachód. Na obszarze Bielska-Białej do rzeki uchodzi kilka jej większych dopływów oraz szereg mniejszych cieków. Pierwszym w kolejności jest potok Skleniec (prawobrzeżny) o długości blisko 2 km. Następnie na odcinku około 3,5 km do Białej uchodzi w sumie około 10 potoków, zarówno z lewej jak i prawej strony. Są to stosunkowo krótkie cieki o długości do 1,5 km. Kolejne większe dopływy Białej to lewobrzeżna Olszówka o długości około 5,8 km wypływająca ze źródeł zlokalizowanych na północnych stokach Szyndzielni oraz lewobrzeżna Straconka (Woda Stracońska) o długości około 6,5 km, która wypływa ze źródeł zlokalizowanych tuż przy dziale wodnym, na wzniesieniach Beskidu Małego (fot. 3). Następnie do Białej uchodzą z lewej strony Potok Kamieniecki II o długości blisko 4 km, a około 450 m dalej rzekę zasila także z lewej strony Kamieniczanka (Potok Kamieniecki I) wraz ze swoim dopływem Potokiem Mireckiego. Kamieniczanka o długości około 6,3 km wypływa ze źródeł zlokalizowanych na północnych stokach góry Cyberniok położonej 2,5 km na północ od Szyndzielni. W ścisłym centrum Bielska-Białej do Białej uchodzi kolejny większy dopływ – prawobrzeżna Niwka o długości około 6,5 km. Koryto potoku na odcinku około 800 m przed ujściem do Białej zostało całkowicie zakryte. W północnej części Bielska-Białej, w okolicy zakładów przemysłowych Fiat Auto Poland, do Białej uchodzi z lewej strony Potok Starobielski o długości nieco ponad 6 km. Potok wypływa ze źródeł zlokalizowanych na północ od lotniska aeroklubu zlokalizowanego w Aleksandrowicach. Po przepłynięciu kilkuset metrów Białą zasila, tym razem z prawej strony, największy jej dopływ – potok Krzywa o długości około 8,5 km. Następnie na odcinku o długości blisko 4 km Biała zbiera wody kilku mniejszych potoków. Tuż po opuszczeniu Bielska-Białej na terenie Czechowic-Dziedzic do rzeki uchodzi kolejny, nieco większy dopływ. Z prawej strony dopływa potok Kromparek o długości 7,5 km. Półtorej kilometra dalej do Białej uchodzi ostatni z większych cieków. Z lewej strony do rzeki dopływa potok Świerkówka, który z kolei zasilany jest wodami potoku Bakalska. Obydwa cieki zbierają wody z południowej części Czechowic-Dziedzic. Od tego miejsca aż po ujście Białej do Wisły do rzeki uchodzą pojedyncze cieki głównie o charakterze rowów odprowadzających wody z licznych stawów hodowlanych zlokalizowanych w dolinie rzecznej. Łączna długość wszystkich cieków w zlewni Białej wynosi niespełna 300 km.

W dolinie Białej, zwłaszcza w jej dolnym odcinku, występują liczne zbiorniki groblowe spełniające głównie stawów hodowlanych. Na prawym brzegu rzeki, w zasięgu jej doliny, tworzą potężny system stawów ciągnących się na długości ponad 4,5 km. Poszczególne zbiorniki ograniczone są groblami, a wyraźną granicę pomiędzy kompleksem stawów komorowickich i stawów bestwińskich stanowi droga, po której biegnie ul. Krakowska, dzieląca je na dwie części. W sumie tylko w tej części doliny funkcjonuje około 115 stawów o różnej powierzchni. Stawy hodowlane występują także na pozostałym obszarze zlewni Białej, jednak tworzą małe kompleksy składające się z kilku zbiorników lub pojedynczych obiektów.

Działalność górnicza prowadzona w przyujściowej strefie rzeki przez Przedsiębiorstwo Górnicze „Silesia” sp. z o.o., doprowadziła do istotnej zmiany układu powierzchniowej sieci rzecznej. Zmiany te doskonale są widoczne w odniesieniu do sytuacji hydrologicznej widocznej na starszych mapach topograficznych. Rozwój kopalni i zajmowanie przez zakład nowych terenów doprowadziły w konsekwencji do odcięcia i zasypania przyujściowego odcinka koryta Białej na długości około 1,4 km. Wody rzeki zostały skierowane do nowego koryta, które współcześnie uchodzi do Wisły około 820 m poniżej naturalnego miejsca połączenia obydwu rzek. Część terenów kopalnianych, po których dawniej płynęła Biała, została zaadoptowana przez Bielski Park Technologiczny Lotnictwa, Przedsiębiorczości i Innowacji, na którym utworzono m.in. lotnisko Kaniów dla małego ruchu lotniczego z pasem startowym o długości 700 m.

===Stany wody i przepływy===

Z uwagi na podgórski charakter cieków w zlewni Białej, zmienność przepływów i stanów wody w ich korytach jest bardzo duża. Jest to bezpośrednio konsekwencją budowy geologicznej podłoża, rzeźby terenu, wielkości deniwelacji, a także spadku koryt rzecznych, które na wielu odcinkach, zwłaszcza tych źródłowych, przepływają przez górski obszar odwadniając wzniesienia Beskidu Śląskiego i Beskidu Małego. Cechą charakterystyczną tego typu rzek jest bardzo duża czasowa zmienność płynącej korytem wody.

Wyznacznikiem zakresu zmian stanów wody i przepływów są dane dla posterunku wodowskazowego zlokalizowanego na Białej w [[Bestwina|Bestwinie]], który położony jest niecałe 7 km przed ujściem rzeki do Wisły i zamyka zlewnię o powierzchni blisko 120 km2. Średnie stany wody Białej na tym posterunku wodowskazowym w rozpatrywanym wieloleciu kształtowały się na poziomie wynoszącym blisko 114 cm. Średni roczny przepływ oscylował na poziomie 3,3 m3/s. Zanotowana amplituda wahań stanów wody wynosiła 330 cm (tab. 1)<ref>Opracowanie własne na podstawie danych IMiGW w Katowicach.</ref>.

W zlewni Białej odpływ w ciągu roku jest w miarę równomierny. Jednak w dolnej jej części zaznacza się niewielka przewaga odpływu w półroczu letnim, która wynosi 52,3% odpływu rocznego. W opisywanej zlewni największe przepływy utożsamiane z wartościami ekstremalnymi pojawiają się wiosną i latem. W górnej części zlewni większe przepływy charakterystyczne są dla kwietnia, kiedy wynoszą 134% wielkości średniego rocznego przepływu. Natomiast na posterunku w Bestwinie dominujące wezbranie zaznacza się w lipcu i w tym czasie przepływ wynosi 128% wartości średniego rocznego przepływu. Wezbrania drugorzędne na posterunku zamykającym górną część zlewni notowane są na poziomie 117% średniego rocznego przepływu i występują w lipcu, a w dolnej części zlewni pojawiają się w kwietniu, kiedy to przepływ stanowi 107% wielkości średniego rocznego przepływu (tab. 2)<ref>D. Absalon, A. T. Jankowski, M. Leśniok, Komentarz do mapy hydrograficznej w skali 1:50 000, Arkusz Czechowice-Dziedzice M-34-75-A, Warszawa 2003; D. Absalon, A. T. Jankowski, M. Leśniok, Komentarz do mapy hydrograficznej w skali 1:50 000, Arkusz Bielsko-Biała M-34-75-C, Warszawa 2003.</ref>. W 1966 r. 27 lipca na Białej w Bestwinie zaobserwowano maksymalne stany wody i przepływy w całej historii prowadzenia pomiarów hydrologicznych. W tym dniu stan wody osiągnął poziom 395 cm a korytem przepływało 291 m3 w czasie każdej sekundy<ref>D. Absalon, A. T. Jankowski, M. Leśniok, Komentarz do mapy hydrograficznej w skali 1:50 000, Arkusz Czechowice-Dziedzice M-34-75-A,Warszawa 2003.</ref>. Na posterunku w [[Mikuszowice Śląskie|Mikuszowicach]] ekstremalnie wysoki stan wody na poziomie 315 cm zanotowano 19 maja 1940 r., a maksymalny przepływ wynoszący 73,5 m3/s stwierdzono 18 lipca 1970 r<ref>D. Absalon, A. T. Jankowski, M. Leśniok, Komentarz do mapy hydrograficznej w skali 1:50 000, Arkusz Bielsko-Biała M-34-75-C, Warszawa 2003.</ref>. Najniższe przepływy w rzekach zlewni Białej pojawiają się zarówno w październiku, jak i listopadzie. W miesiącach tych minimalne przepływy w górnej części zlewni osiągają poziom odpowiednio 66% i 69% wartości średniego rocznego przepływu, a w odniesieniu do dolnej jej części w tych miesiącach przepływ jest taki sam i stanowi 80% wielkości średniego rocznego przepływu. Ekstremalnie niskie stany wody na Białej w Bestwinie zanotowane 12 października 1972 r., kiedy to wody w korycie spadły do poziomu 65 cm. Natomiast ekstremalnie niski przepływ wystąpił 25 lipca 1963 r. i w tym dniu rzeką płynęło zaledwie 0,29 m3/s<ref>D. Absalon, A. T. Jankowski, M. Leśniok, Komentarz do mapy hydrograficznej w skali 1:50 000, Arkusz Czechowice-Dziedzice M-34-75-A,Warszawa 2003.</ref>. W górnej części zlewni ekstremalnie niskie wartości przepływu utożsamiane z niżówkami wystąpiły 5 lipca 1957 r. kiedy to korytem płynęło jedynie 0,03 m3/s. Natomiast ekstremalnie niskie stany wody na poziomie 96 cm na tym posterunku wystąpiły dwukrotnie. Taki stan wody utrzymywały się w dniach 23 i 24 sierpnia 1989 r. oraz od 19 do 23 sierpnia 1992 r<ref>D. Absalon, A. T. Jankowski, M. Leśniok, Komentarz do mapy hydrograficznej w skali 1:50 000, Arkusz Bielsko-Biała M-34-75-C, Warszawa 2003.</ref>.

[[Plik: tabela biała1.jpg| 400px|thumb|right| Tabela 1. Średnie roczne przepływy i średnie roczne stany wody oraz amplitudy wahań stanów wody w wybranych latach hydrologicznych w zlewni Białej.]]
[[Plik: tabela biała2.jpg| 400px|thumb|right| Tabela 2. Średnie miesięczne współczynniki przepływu oraz współczynnik nieregularności λ.]]

===Stan jakościowy wody===

Jakość wód powierzchniowych w zlewni Białej w największym stopniu kształtowana jest przez silne oddziaływania antropogeniczne. Zasadnicze znaczenie w tej mierze odgrywają tereny miejsko-przemysłowe Bielska-Białej oraz Czechowic-Dziedzic, przez które przepływa rzeka. Na tym odcinku Białej funkcjonuje wiele punktów zrzutu ścieków różnego pochodzenia. Najczęściej do rzeki odprowadzane są ścieki mieszane, komunalne i przemysłowe, a także wody opadowe i roztopowe. Wyraźne pogorszenie stanu jakościowego wód prowadzonych w powierzchniowej sieci rzecznej w zlewni Białej następuje także na skutek spływu zanieczyszczeń pochodzących z terenów rolniczych. Zły stan jakościowy środowiska wodnego powodowany jest również przez dopływ wód pochodzących z odwadniania licznych kompleksów stawów hodowlanych. W tego typu zbiornikach retencjonowane wody odznaczają się znaczną produktywnością, która przejawia się m.in. wysoką zawartością substancji biogennych (np. fosforany, azotany). O złym stanie jakościowym wód Białej świadczą wyniki badań przeprowadzone przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w [[Katowice|Katowicach]]. Na podstawie badań wykonanych w 2016 roku stwierdzono, że potencjał ekologiczny jest zły, wskaźniki decydujące o stanie chemicznym notowane są poniżej stanu dobrego i zostały przekroczone stężenia średnioroczne, klasa elementów fizykochemicznych grupa 3.1-3.5 zawiera się poniżej potencjału dobrego, klasa elementów biologicznych również zaliczona została do najgorszego przedziału V – potencjał zły. Jedynie klasa elementów hydromorfologicznych oraz klasa elementów fizykochemicznych grupa 3.6 notowane były na poziomie dla II klasy (potencjał dobry)<ref>http://www.katowice.wios.gov.pl/</ref>. Pomimo ogólnego złego stanu jakościowego środowiska wodnego w zlewni Białej należy stwierdzić, że nie wszystkie cieki prowadzą tego typu wody. Wyraźnie lepsze parametry fizykochemiczne, które kształtowane są głównie przez naturalne warunki środowiska geograficznego, posiadają cieki odwadniające tereny zalesione – położone w zasięgu Parku Krajobrazowego Beskidu Śląskiego i Parku Krajobrazowego Beskidu Małego, gdzie obszar ma quasi naturalny charakter.

==Wody podziemne==

Zlewnia Białej znajduje się w zasięgu dwóch jednostek hydrogeologicznych. Część północna wchodzi w skład regionu przedkarpackiego (XIII), natomiast południowe tereny zlewni przynależą do regionu karpackiego (XIV)<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000, red. B. Paczyński, Warszawa 1995.</ref>. Wody podziemne na obszarze zlewni Białej występują zasadniczo w trzech strefach wodonośnych. Najpłycej zalegające wody podziemne w zlewni Białej uzupełniane są przede wszystkim przez opady infiltrujące w podłoże. Część wód pochodzi także z przesiąkania z wód powierzchniowych a także z dopływu z podłoża. Zasilanie głębiej położonych horyzontów wodonośnych uzależnione jest od charakteru litologicznego zwietrzeliny zalegającej na powierzchni terenu, od stopnia nachylenia stoków, budowy geologicznej podłoża a także warunków tektonicznych (obecność uskoków). Najkorzystniejsze ku temu warunki występują w obrębie dolin rzecznych, które stanowią naturalną sieć drenażu dla wód. W sposób sztuczny wody podziemne drenowane są przez ujęcia studzienne, które zaburzają naturalne krążenie wód, ale jedynie w niewielkiej strefie swego oddziaływania<ref>https://www.pgi.gov.pl/docman-tree/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-140-159/4475-karta-informacyjna-jcwpd-nr-157/file.html</ref>.

Najbliżej powierzchni terenu zalega piętro czwartorzędu wykształcone w postaci piasków i żwirów. Warstwy wodonośne, miejscami o napiętym zwierciadle, występują na głębokości od 0,6 m do 25 m i mają porowy charakter. Miąższość warstwy wodonośnej zmienia się w szerokim zakresie – 0,37-38,5 m. Pod względem chemicznym wody tego piętra reprezentują zarówno typy naturalne, jak i te, które odbiegają od naturalnych. Te pierwsze reprezentowane są przez wody: wodorowęglanowo-wapniowo-magnezowe (HCO3-Ca-Mg) i wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowo-magnezowe (HCO3-SO4-Ca-Mg). Typ drugi występuje w postaci wód wodorowęglanowo-chlorkowo-wapniowo-żelazowych (HCO3-Cl-Ca-Fe)<ref>Tamże</ref>.

Na obszarze zlewni Białej, w starszych utworach geologicznych pochodzących z neogenu, funkcjonuje kolejne piętro wodonośne. Posiada ono podobne parametry, jak te które cechują piętro czwartorzędu. Również tworzą je osady wykształcone w postaci piasków i żwirów, warstwy wodonośne miejscami są napięte, zalegają na głębokości od 11 do 59 m i mają porowy charakter. Miąższość zawodnionej warstwy zmienia się w zakresie 6,5-38 m. Pod względem chemicznym są to wyłącznie wody o typie naturalnym. W neogeńskim piętrze wodonośnym, na obszarze zlewni Białej, stwierdzono występowanie wód: wodorowęglanowo-sodowych (HCO3-Na), wodorowęglanowo-wapniowo-sodowo-magnezowych (HCO3-Ca-Na-Mg) i wodorowęglanowo-siarczanowo-sodowych (HCO3-SO4-Na).

Ostatnie piętro wodonośne, które swym zasięgiem obejmuje zlewnię Białej to formacje skalne wieku paleogeńskiego i kredowego, które wykształcone są w postaci głównie piaskowców i łupków. Tego typu skały tworzą piętro fliszowe (paleogeńsko-kredowe). Pod względem przepuszczalności jest to porowo-szczelinowy charakter wodonośca. Zwierciadło wód podziemnych jest częściowo napięte a jego głębokość zalegania od powierzchni terenu zmienia się w szerokim zakresie od 2 m do 43,8 m. Natomiast miąższość zawodnionej warstwy wodonośnej warunkowana jest głównie czynnikami geologicznymi i zmienia się w szerokim zakresie przyjmującym wartości 0,5-74,5 m. Pod względem chemicznym są to wyłącznie typy zaliczane do naturalnych, których jest aż sześć rodzajów: od prostych – dwu-jonowych, po bardziej złożone, tworzone przez pięć jonów. Są to wody: wodorowęglanowo-wapniowe (HCO3-Ca), wodorowęglanowo-wapniowo-sodowe (HCO3-Ca-Na), wodorowęglanowo-sodowo-wapniowe (HCO3-Na-Ca), wodorowęglanowo-wapniowo-magnezowe (HCO3-Ca-Mg), wodorowęglanowo-wapniowo-sodowo-magnezowe (HCO3-Ca-Na-Mg), wodorowęglanowo-siarczanowo-chlorkowo-wapniowo-magnezowe (HCO3-SO4-Cl-Ca-Mg)<ref>Tamże</ref>.

Odpowiednie parametry hydrogeologiczne, zarówno pod względem zasobów i jakości pozwoliły na wydzielenie w dolinie Białej Głównego Zbiornika Wód Podziemnych (GZWP). Na terenie tym znajduje się GZWP 448 Dolina rzeki Biała, który obejmuje utwory czwartorzędowe w dolinach. Szczegółowy wykaz tego typu jednostek hydrogeologicznych zamieszczony jest w Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 2006 r. w sprawie przebiegu granic obszarów dorzeczy i regionów wodnych<ref>http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20061260878/O/D20060878.pdf</ref>. Zbiornik wód podziemnych doliny rzeki Białej (nr 448) o powierzchni 16,1 km2 rozpościera się od okolic Wilkowic na południu po brzeg Karpat na północy<ref>D. Małecka, J. Chowaniec, J. J. Małecki, Region górnej Wisły, w: Hydrogeologia regionalna Polski. Tom I. Wody słodkie, red. B. Paczyński, A. Sadurski, Warszawa 2007, s. 146.</ref>. W obrębie formacji skalnych pochodzących z okresu kredy w zlewni Białej wydzielono dwa Główne Zbiorniki Wód Podziemnych. Na południowym-zachodzie obejmują one fragmentarycznie swym zasięgiem Zbiornik warstw Godula (Beskid Śląski) (348) – kreda we fliszu karpackim, a na południowym-wschodzie jest to Zbiornik warstw Godula (Beskid Mały) (447) także kreda we fliszu karpackim<ref>https://www.pgi.gov.pl/docman-tree/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-140-159/4475-karta-informacyjna-jcwpd-nr-157/file.html</ref>.

==Użytkowanie wód==

W zlewni Białej użytkowane są zarówno wody powierzchniowe, jak i podziemne. Woda jest wykorzystywana do celów komunalnych, przemysłowych i napełniania stawów rybnych, także do rekreacji i wypoczynku itp.

Nieco bardziej wykorzystywane są zasoby wód powierzchniowych, które pobierane są w typowo gospodarczych celach. W zlewni wybudowano dwa większe ujęcia. Pierwsze z nich pobiera wodę z Białej z przeznaczeniem dla Zakładów Tłuszczowych „Bielmar” Sp. z o.o. w celach chłodniczych. Pobór wody z rzeki kształtuje się na poziomie 72 m3/godz. Nieco mniejsze ujęcie funkcjonuje na Białce w Bystrej. Zasoby wodne z tej rzeki pobierane są w ilości 60,5 m3/h z przeznaczeniem na cele komunalne<ref>Objaśnienia do mapy geośrodowiskowej Polski, 1:50 000. Arkusz Bielsko-Biała (1012), Warszawa 2004, s. 25.</ref>. Ujęcia wód zlokalizowano m.in. w Bielsku-Białej Mikuszowicach, w dolnej części zlewni Straconki.

Wody powierzchniowe w zlewni Białej wykorzystywane są także do hodowli różnych gatunków ryb. Poza funkcjami hodowlanymi zbiornik stanowią także miejsce, gdzie ryby pozyskuje się w rekreacyjny sposób z wykorzystaniem sprzętu wędkarskiego. Wędkarstwo uprawiane jest także na wodach płynących w zlewni, głównie na Białej.

Wody podziemne w zlewni Białej wykorzystywane są w znacznie mniejszym stopniu. Najczęściej są one ujmowane za pomocą studni kopanych i wierconych. Zasoby służą do zaspokajania własnych potrzeb gospodarstw zlokalizowanych głównie na terenach wiejskich.

Poza czysto gospodarczym znaczeniem, wody w zlewni Białej, spełniają także różnorodne funkcje przyrodnicze i krajobrazowe, stanowiąc m.in. miejsce bytowania i rozrodu wielu gatunków ryb, płazów, gadów i ptaków. Strefa brzegowa rzek i potoków oraz sztucznych zbiorników wodnych stanowi także atrakcyjne miejsce dla wielu gatunków ssaków i owadów, które korzystają z zasobów środowiska naturalnego tych terenów.

==Bibliografia==
#Absalon D., Jankowski A.T., Leśniok M., Komentarz do mapy hydrograficznej w skali 1:50 000, Warszawa 2003.
#Hydrogeologia regionalna Polski. Tom I. Wody słodkie, red. B. Paczyński, A. Sadurski ,Warszawa 2007.
#Podział hydrograficzny Polski, Warszawa 1983.
#Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500 000, red. B. Paczyński, Warszawa 1995.
#Objaśnienia do mapy geośrodowiskowej Polski, Warszawa 2004.

==Przypisy==
<references/>

==Źródła on-line==
[http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20061260878/O/D20060878.pdf• Rozporządzenie Rady Ministrów]

[http://www.katowice.wios.gov.pl/• Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach]

[https://www.pgi.gov.pl/docman-tree/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-140-159/4475-karta-informacyjna-jcwpd-nr-157/file.html• Karta informacyjna]

[https://www.pgi.gov.pl/docman-tree/psh/zadania-psh/jcwpd/jcwpd-140-159/4475-karta-informacyjna-jcwpd-nr-157/file.html• Karta informacyjna]

Przywilej Hanuszowy

2021-06-14T09:44:58Z

Garbaczm: /* Bibliografia */

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 2 (2015)]]
( ang.-,niem. Privileg von Hanusz)

Autor: [[Marta Pater]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]]

Przywilej Hanuszowy – Wielki Przywilej Ziemski, wydany 8 września 1531 roku w Opolu, przez ostatniego przedstawiciela linii [[Piastowie śląscy|Piastów opolskich]] księcia [[Jana II Dobrego]]. Akt ten regulował sytuację prawno-ustrojową [[Księstwo opolskie|księstw opolskiego]], [[Księstwo raciborskie|raciborskiego]] i głogóweckiego oraz wszystkich ziem, które do tych księstw przynależały. Gwarantował ich nierozerwalność i przynależność do Korony Czeskiej, gdzie na tronie zasiadali wówczas przedstawiciele dynastii [[Habsburgowie|Habsburgów]]. Ponadto zatwierdzał stan posiadania majątków ziemskich wraz z wszelkimi przywilejami i swobodami otrzymanymi przez [[Szlachta górnośląska|szlachtę]], porządkował sprawy w zakresie sądownictwa ustanawiając [[Sąd ziemski|sąd ziemski]] jako najwyższą instancję sądową dla szlachty. Określił także wygląd pieczęci i herbu księstwa, funkcjonowanie kancelarii ziemskiej oraz kwestię obronności kraju. Przyznawał również prawo do zakupu i posiadania ziemi przez chłopów, a także zezwalał im na skarżenie dziedziców do sądu ziemskiego.

Dokument został wydany w celu podkreślenia autonomii i jednolitości terytorium księstwa opolsko-raciborskiego na wypadek śmierci księcia, który nie spodziewał się żadnego potomstwa<ref>J. Horwat, Księstwo opolskie i jego podziały do 1532 r., Rzeszów 2002, s. 262; Statut ziemski księstw Opolskiego i Raciborskiego i innych do nich należących, red. O. Kniejski, R. Sękowski, Opole 2012, s. 7.</ref>. Stał się też wzorem dla późniejszego aktu prawnego wydanego w 1562 roku Zřizeni Zemské Knižetstwi Oppolskeho a Ratiborského y ginych Kraguow k nim přislussegiczych, czyli tzw. [[Ordynacja Ziemska Księstwa Opolsko-Raciborskiego|Ordynacji Ziemskiej Księstwa Opolsko-Raciborskiego]], ustawy zasadniczej, uznawanej za powszechne górnośląskie prawo sądowe<ref>Statut ziemski…, s. 3; R. Sękowski, Koniec średniowiecza i kształtowanie się podstaw ustrojowych księstw Opolskiego i Raciborskiego (szkice i wypisy źródłowe), Opole 2011, s. 52.</ref>.

==Postanowienia Przywileju==

Postanowienia zawarte w przywileju dzielą się na dwie grupy. Pierwszą z nich są przepisy odnoszące się do księstwa opolsko-raciborskiego jako całości państwowej, drugą zaś tworzą zagadnienia dotyczące poszczególnych warstw ludności, urzędników i przedstawicieli władzy królewskiej<ref>Z. Boras, Wielki Przywilej Ziemski księcia Jana, w: Ars Historica. Prace z dziejów powszechnych i Polski poświęcone Gerardowi Labudzie, Poznań 1976, s. 548.</ref>.

W pierwszej kolejności zostały potwierdzone dotychczasowe przywileje i stan posiadania mieszkańców księstwa. Następnie określono warunki składania hołdu lennego królowi czeskiemu, który miał stać się formalnym spadkobiercą księstwa. Na miejsce złożenia przysięgi zostały wyznaczone miasta znajdujące się w granicach księstwa, z wyszczególnieniem Opola i [[Racibórz|Raciborza]]. Książę Jan ustanowił również urząd [[Starosta krajowy|starosty krajowego]] wybieranego spośród szlachty, będącego przedstawicielem króla w czasie jego nieobecności. Natomiast w przypadku nieobecności starosty zastępować go mieli kanclerz oraz trzech wybranych szlachciców. Starosta miał stać na czele sejmiku ziemskiego, który od momentu śmierci księcia stanowił najwyższą władzę w księstwie<ref>Książęta i księżne Górnego Śląska, red. A. Barciak, Katowice 1995, s. 63.</ref>.

Według słów przywileju [[Stany śląskie|stany księstwa opolsko-raciborskiego]] zostały predysponowane do posługiwania się wspólnym herbem, chorągwią ziemską oraz pieczęcią, a więc prerogatywami zarezerwowanymi wcześniej wyłącznie dla księcia. W tekście szczegółowo opisano ich wygląd. Książę zalecił posługiwanie się barwami ustanowionymi przez przodków – złotego orła w koronie, na niebieskim polu. Pieczęć z kolei miała przedstawiać na polu wewnętrznym wizerunek króla czeskiego w majestacie, z herbami królestwa czeskiego i księstwa śląskiego wokół siebie. Na rewersie widnieć miał natomiast orzeł herbowy książąt opolskich oraz napis Sigillum ducatuum Oppoliensis et Ratiboriensis. Po śmierci księcia pieczęć stała się stała się urzędową własnością stanów. Przywilej skrupulatnie określił sposób jej przechowywania i okoliczności używania. Pieczę nad nią sprawować miał starosta ziemski, a przechowywać ją należało na zamku w Opolu. Pieczęci należało używać w celu zatwierdzania wspólnych postanowień, pokojów ziemskich (landfrydów), oficjalnej korespondencji, a także w sądach. Miała również widnieć na dokumentach potwierdzających prawa dziedziczne, zastawy, sprzedaż, wykupy oraz wiana. Dokumenty te należało wydawać za odpowiednią opłatą, wszystkim mieszkańcom księstwa.

Przywilej Hanuszowy określił również sposób funkcjonowania kancelarii książęcej, która po śmierci Jana II stała się kancelarią ziemską, i w dalszym ciągu pozostać miała najważniejszym urzędem księstwa. Kanclerzem zaś miał być szlachcic pochodzący ze Śląska. Wydawane przez kancelarię dokumenty i zarządzenia należało sygnować urzędową pieczęcią, według ściśle określonej procedury, aby zapobiec ich fałszowaniu. Przy obecności starosty krajowego i wybranych przedstawicieli szlachty, kanclerz musiał przedłożyć dokumenty i rozliczenia dokonane w danym roku, a po ich odczytaniu należało je zapieczętować. Czynność tę powinien wykonywać kanclerz. Na datę owych spotkań wyznaczono poniedziałek po czwartej niedzieli Wielkiego Postu. Do tego momentu pisma zatwierdzające i uwierzytelniające<ref>Głównie w przypadku umów, sprawach o majątki dziedziczne bądź też w razie zakupu wiana dla panien.</ref> wydawać miał i pieczętować własną pieczęcią starosta krajowy. Na ich podstawie należało sporządzać w kancelarii odpowiednie dokumenty oraz wpisywać je do ksiąg ziemskich. Ważniejszych wpisów można było dokonać jedynie na posiedzeniach sądu ziemskiego. Przywilej wyznaczył opłaty za wydawanie poszczególnych dokumentów.

W zakresie sądownictwa przywilej przyznawał stanom prawo do sądu ziemskiego, złożonego z sześciu przedstawicieli szlachty i dwóch mieszczan. Wobec tego sądom miejskim zostało odebrane prawo sądzenia szlachty w sprawach kryminalnych. Tym niemniej, jeśli ów sąd ziemski zawyrokował karę śmierci, skazanego należało wydać w ręce urzędu miejskiego. Jednocześnie zakazano odwoływania się do Magdeburga, a jedynie do sądów zwierzchnich, które zostały ustanowione w Opolu i Raciborzu, i stanowiły sądy najwyższej instancji do momentu powołania Praskiej Izby Apelacyjnej w 1548 roku. Przywilej określał porządek zbierania się tych sądów. Posiedzenia miały się, więc odbywać dwa razy w roku, najpierw w Opolu a następnie w Raciborzu. Uczestnictwo w sesjach było obowiązkowe dla każdego członka ławy sędziowskiej, nieobecność zaś podlegała karze. Sądy składać się miały z dwunastu sędziów, pod przewodnictwem starosty krajowego, który pełnił zarazem funkcję trzynastego sędziego.

W sprawach dotyczących wojny każdy mieszkaniec został zobowiązany do obrony granic księstwa pod wspólną chorągwią. Jeśli zaś książę, lub jego następcy, zamierzał obsadzić swoje zamki szlachcicami, zobowiązany był wypłacać im żołd, zaspakajając potrzeby żołnierzy, czeladzi oraz koni. Jednakże w trakcie trwania działań zbrojnych niedotyczących śląskiej ziemi, poddani nie mogli zostać zmuszeni do zasilenia wojsk czeskich chyba, że czyniliby to dobrowolnie. Wówczas przysługiwał im jedynie żołd.

Poddani zostali również zwolnieni od płacenia cła przy zakupie i sprzedaży, co nie dotyczyło jednak obcokrajowców i kupców.
Oryginał Przywileju Hanuszowego nie zachował się, a jego treść znana jest jedynie z kolejnych odpisów. Najstarszy z nich znajduje się w Archiwum Państwowym we Wrocławiu w tzw. Księdze praw i przywilejów księstwa opolsko-raciborskiego<ref>AP Wrocław, Rep 35, zesp. Księstwo opolsko-raciborskie, sygn 138; R. Kubiciel, Wybrane problemy badawcze związane z Wielkim Przywilejem Ziemskim księcia Jana II opolskiego z 1531 roku, w: Z dziejów Śląska. Zbiór Studiów, red. A. Barciak, T. Rduch-Michalik, Katowice 2000, s. 58.</ref>. Odpis ten pochodzi z 1573 roku i zawiera konfirmację cesarską dokumentu z 31 stycznia 1558 roku, treść przywileju oraz widymat burmistrza i rady miejskiej Opawy z 17 kwietnia 1559 roku zamieszczony jest w tzw. Stalbuchu<ref>Státní Ùstřední Archiv v Praze, Stalbuch nr. 128, s. 137 v. 140. Szerzej na ten temat w: R. Kubiciel, Wybrane problemy…, s. 56-60.</ref>.

==Bibliografia==

# Boras Z., Książęta piastowscy Śląska, Katowice 1978.
# Boras Z., Wielki Przywilej Ziemski księcia Jana, w: Ars Historica. Prace z dziejów powszechnych i Polski poświęcone Gerardowi Labudzie, Poznań 1976.
# Cynarski S., Jan, książę na Opolu, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 10, Wrocław, Warszawa, Kraków 1962-1964.
# Horwat J., Księstwo opolskie i jego podziały do 1532 r., Rzeszów 2002.
# Książęta i księżne Górnego Śląska, red. A. Barciak, Katowice 1995.
# Kapras J., Veliké Privilegium Knížetství Opolsko-Ratibořského, w: Sbornik Véd státnich a právních, XII (1912).
# Kubiciel R., [http://rjk.w.interiowo.pl/historia/przywilej.htm#_ftn32 Wybrane problemy badawcze związane z Wielkim Przywilejem Ziemskim księcia Jana II opolskiego z 1531 roku], w: Z dziejów Śląska. Zbiór Studiów, red. A. Barciak, T. Rduch-Michalik, Katowice 2000,
# Ptak Marian, Sąd ziemski Księstwa Opolsko-Raciborskiego w świetle przywileju z 1531 roku, w: Studia historycznoprawne: tom poświęcony pamięci Profesora Edwarda Szymoszka, red. Alfred Konieczny, AUW 3063, Prawo 305, Wrocław 2008.
# Sadowski T., Książęta opolscy i ich państwo, Wrocław 2001.
# [http://obc.opole.pl/Content/2455/koniec.pdf Sękowski R., Koniec średniowiecza i kształtowanie się podstaw ustrojowych księstw Opolskiego i Raciborskiego (szkice i wypisy źródłowe), Opole 2011 ].
# Statut ziemski księstw Opolskiego i Raciborskiego i innych do nich należących, red. O. Kniejski, R. Sękowski, Opole 2012.
# Sroka A., Jan Dobry, w: Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999.
# Steinert A., Der Schatz und das politische Testament des letzten Oppelner Piastenherzogs Johannes, w: „Oberschlesier“, Bd. 14 (1932).

ŹRÓDŁA:
# Archiwum Państwowe we Wrocławiu, Rep. 35, zesp. Księstwo opolsko-raciborskie, sygn. 30, 138.
# Narodní archiv Praha, Salbuchy, sygn. 128. 137v-140.

==Przypisy==
<references/>

==Źródła on-line==
[http://rjk.w.interiowo.pl/historia/przywilej.htm#_ftn32 R. Kubiciel, Wybrane problemy badawcze związane z Wielkim Przywilejem Ziemskim księcia Jana II opolskiego z 1531 roku]

[http://starodruki.ihuw.pl/stWeb/zoom/484/7/ J. E. Böhme; Diplomatische Beytrage zur Untersuchung der schesischen Rechte und Geschichte, Berlin 1771, th. III, s. 1 - 23]

Ordynacja Ziemska księstwa opolsko-raciborskiego

2021-06-12T06:03:16Z

Garbaczm: /* Źródła */

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 3 (2016)]]
(ang. Law Code for Duchy of Opole and Racibórz, niem. Landesordung für Herzogtum Oppeln-Ratibor)

Autor: [[Marta Pater]]

::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 3 (2016)|TOM: 3 (2016)]]

[[Plik:Ordynacja.png|400px|thumb|right|Ordynacja Ziemska księstwa opolsko-raciborskiego]]
Ordynacja Ziemska [[Księstwo opolsko-raciborskie|księstwa opolsko-raciborskiego]] (Zřizeni Zemské Knižetstvi Oppolskeho a Ratiborského y ginych Kraguow k nim přislussegiczych, Landesordung, ordinatio provincialis) – obszerny, liczący 376 artykułów zawartych w 53 rozdziałach akt prawny o charakterze kodyfikacji, wydany przez sejmik księstwa opolsko-raciborskiego i zatwierdzony przez cesarza [[Ferdynand I Habsburg|Ferdynanda I]] 29 września 1562 roku. Motywem jej spisania była chęć ujęcia w jednym miejscu materiału prawnego, dotychczas rozproszonego w statutach oraz uchwałach sejmowych i sejmikowych, uwzględniając przy tym obowiązujący zwyczaj<ref>M. Ptak, Śląskie ordynacje ziemskie, w: „Sobótka” nr. 1, 1979, s. 33.</ref>. Działania te wpisywały się w ruch kodyfikacyjny na [[Śląsk|Śląsku]] w XVI i XVII wieku. Dokument normował więc zagadnienia ogólnoustrojowe, ustalał kompetencje i prawa władz księstwa oraz regulował niemal wszystkie dziedziny prawa, z przeważającą jednak ilością norm proceduralnych i cywilnoprawnych. Niemniej w tekście brakuje systematyki – poszczególne gałęzie prawne nie są od siebie wyraźnie wyodrębnione, a przepisy zostały wzajemnie przemieszane.

Ordynacji podlegała początkowo cała szlachta księstwa opolsko-raciborskiego, później również osoby spoza stanu szlacheckiego, ale posiadające dobra rycerskie bądź piastujące wysokie urzędy w księstwie, a w pewnym zakresie również poddani [[Chłopi|chłopi]]. Terytorialnie obejmowała ziemie należące do księstwa, jednak znalazła również zastosowanie w górnośląskich państwach stanowych: [[Wolne państwo stanowe Bytom|bytomskim]], [[Bogumińskie Państwo Stanowe|bogumińskim]] i od 1666 roku w [[Mniejsze państwo stanowe Wodzisław|wodzisławskim]]. Ponadto wywarła wpływ na praktykę sądową [[Siewierz|Siewierza]] oraz stała się wzorem dla ordynacji [[Księstwo cieszyńskie|księstwa cieszyńskiego]] wydanej w 1591 roku. Z tego względu ordynacja ta nazywana jest też Górnośląskim Prawem Sądowym<ref>Tamże, s. 21; Statut ziemski księstw Opolskiego i Raciborskiego i innych do nich należących, red. O. Kniejski, R. Sękowski, Opole 2012, s. 3; J. Kapras, Zemska zřizeni opolsko-ratiborské a tešinské, w: „Sbornik véd pravnich a statnich” t. XXII, 1922, s. 2.</ref>. Obowiązywała ona do połowy XVIII wieku, czyli do momentu przejścia Śląska pod panowanie pruskie. Przypuszczalnie w XIX wieku mogła stanowić jeszcze prawo posiłkowe<ref>M. Ptak, Śląskie ordynacje…, s. 21.</ref>. Historycy podkreślają słowiański rodowód kodyfikacji, na którą w dużym stopniu wpłynęło prawo czeskie i polskie, oraz na nieznaczny udział prawa saskiego, w przeciwieństwie do ordynacji księstw dolnośląskich<ref>P. Wiązek, Prawo karne w śląskich ordynacjach ziemskich, Wrocław 2002; s. 39, M. Ptak, Śląskie ordynacje…, s. 21, J. Kapras, Zemská zřízeni…, s. 2.</ref>.

==Układ wewnętrzny==

Ordynacja została spisana w języku czeskim i składa się z 53 nienumerowanych tytułów, czy też rozdziałów, te zaś dzielą się na artykuły oznaczone numeracją rzymską, odrębną dla każdego tytułu<ref> M. Kinstler, Uwagi o śląskich ordynacjach ziemskich XVI i XVII wieku, w: „Sobótka” nr. 3, 1976, s.397.</ref>. Tekst rozpoczyna się wstępem, wskazującym inicjatorów projektu na szlachtę księstwa opolsko-raciborskiego, która spisała i uchwaliła prawa na sejmiku w roku 1561. Za głównych pomysłodawców uważa się ówczesnego starostę ziemskiego Jana Oppersdorffa i kanclerza księstwa Mikołaja Lasotę<ref>Statut ziemski…, s. 9</ref>.

Pierwszych dwanaście rozdziałów Zrzizeni dotyczy najważniejszych kwestii ustrojowych i militarnych księstwa. Rozdział pierwszy zawiera regulacje odnośnie formy i miejsca składania hołdu lennego, potwierdzenie zachowania dotychczasowych przywilejów, oraz powtórzoną za [[Przywilej Hanuszowy|Przywilejem Hanuszowym]] informację o jedności księstwa i przynależących do niego okręgów. Kolejne dwa wymieniają podstawowe obowiązki ludności wynikające z konieczności obrony kraju. Dodatkowo tytuły te zawierają informacje dotyczące żołdu, zasad obsadzania zamków i miast podczas działań zbrojnych oraz opisany został wygląd chorągwi. Na następne pięć rozdziałów składają się przepisy administracyjne i ustrojowe. Dotyczą one wyglądu pieczęci królewskiej i ziemskiej, a także wymagań związanych z ich przechowywaniem. Rozdziały od 8 do 12 charakteryzują główne organy władzy księstwa i opisują organizację oraz kompetencje sejmu, kancelarii oraz starosty generalnego. W rozdziałach od 13 do 20, składających się z ponad 70 artykułów, znalazły się regulacje związane z prawem małżeńskim majątkowym, opiekuńczym i spadkowym. Dalej poświęcono uwagę duchowieństwu (rozdział 23) oraz sprawom majątkowym duchownych (rozdział 21), skupiając się głównie na dziesięcinach i sposobie ściągania opłat. Ponadto zawarto też przepisy związane z majątkiem szpitalnym i dochodom instytucji i fundacji kościelnych (rozdział 22). Kolejne 20 rozdziałów zawiera zróżnicowany materiał prawny, składający się z przepisów karnych, administracyjnych, materialnych i proceduralnych. W tej części aktu, liczącego przeszło dwieście artykułów, znajdują się regulacje związane z bezpieczeństwem i porządkiem publicznym, zasady działania wymiaru sprawiedliwości dotyczące m.in. składu sędziowskiego i sposobu jego uzupełniania, wynagrodzenia, kolejności zasiadania za stołem, zaprzysiężenia sędziego ziemskiego, prawa i obowiązki uczestników procesu (w tym kary za niestawienie się w sądzie na wezwanie). Dodatkowo wymieniono tu niektóre kategorie przestępstw i zasady karania za nie. Ostatnią grupą przepisów są, począwszy od rozdziału 40, zagadnienia dotyczące stosunków dominialnych i ekonomicznej ochrony interesów feudałów.

==Władze księstwa==

Najwyższym urzędnikiem był starosta (Wrehni Haytman zemsky, Oberster Landeshauptmann) księstwa wykonujący polecenia władcy. Po zatwierdzeniu ordynacji jego rola znacznie wzrosła, gdyż stał się namiestnikiem cesarza sprawującym w jego imieniu władzę. Jego kompetencje rozciągały się również na sądownictwo, ponieważ jednocześnie miał pełnić rolę najwyższego sędziego księstwa, przewodniczyć sesjom sądu oraz zatwierdzać wyroki. Funkcję doradczą starosty pełnił sejmik ziemski, któremu ordynacja nie poświęciła jednak zbyt wiele miejsca. Początkowo jego skład tworzyła szlachta, zaś zwoływany był na rozkaz króla przez starostę i sąd ziemski. Obecność na posiedzeniu była obowiązkowa, a niestawienie się podlegało karze dziesięciu grzywien. Instytucja ta szybko przekształciła się w sejmik reprezentantów, w skład którego weszli także przedstawiciele duchowieństwa i miast. Delegaci zostali podzieleni na [[Wolni Panowie Stanowi na Śląsku|stan panów]] i stan rycerski. Wkrótce sejmik zaczął zajmować się wszelkimi przejawami życia publicznego<ref>Statut ziemski…, s. 10-11.</ref>, a jego uchwały zatwierdzane były przez cesarza, jako króla czeskiego.

Drugim dygnitarzem księstwa był kanclerz, do którego kompetencji należała organizacja administracji, prowadzenie kancelarii i odpowiedzialność za pieczęcie (pieczęć królewską i pieczęć księstwa), a również prowadzenie ksiąg urzędowych, takich jak księgi ziemskie, notarialne czy sądowe. Funkcję zastępcy kanclerza pełniło dwóch urzędników, to jest amtmanów. Kancelaria pierwotnie znajdowała się na zamku opolskim, później zaś w prywatnym domu kolejnych kanclerzy, tzw. Domu Nawoyowym, od nazwiska pierwszego właściciela, bądź Domem Kanclerskim<ref>Dom ten usytuowany był przy bramie zamkowej naprzeciwko klasztoru franciszkanów i przylegał do murów miejskich. Dziś znajduje się w tym miejscu Archiwum Państwowe w Opolu. R. Sękowski, Opole. Rozwój przestrzenny miasta do końca XVII wieku (szkice i wypisy źródłowe), Opole 2013, s. 44-45.</ref>.

Ordynacja nie precyzuje w jaki sposób powoływano starostę oraz kanclerza. W przypadku starosty przyjęła się zasada (choć nie zawsze praktykowana), iż sejmik ziemski przedstawiał trzech kandydatów, spośród których cesarz mianował jednego<ref> Statut ziemski…, s. 10.</ref>, natomiast o wyborze kanclerza Zrzizeni informuje, że zatwierdzać go miała władza zwierzchnia.

Trzecią osobą w księstwie był zwierzchni sędzia ziemski, jednak jego rola została ograniczona przez sędziowskie funkcje starosty. Sesje sądu ziemskiego miały odbywać się dwa razy do roku, pierwsza w Opolu, druga w [[Racibórz|Raciborzu]], a więc zachowano w przepisach ustalony już wcześniej porządek zbierania się sądu, wynikający z przepisów Przywileju Hanuszowego. Skład sądu liczył osiemnaście osób: starostę ziemskiego, który przewodniczył obradom, sędziego ziemskiego, kanclerza księstwa oraz piętnastu asesorów. Zasiadali oni za stołem według ustalonego porządku, w ten sposób iż pierwsze i najważniejsze miejsce zajmował starosta, po jego lewej sędzia, a dalej kanclerz. Stan rycerski zasiadał po lewej, a stan pański po prawej stronie, w kolejności według stażu sędziowskiego. Występujący przed sądem zarówno mieszkańcy księstwa, jak i cudzoziemcy, mieli wypowiadać się w języku czeskim. Również po czesku należało wydawać wyroki, zaś przedstawione sądowi dokumenty pisane po łacinie bądź niemiecku miały być tłumaczone.

==Wydania drukiem==

Pierwsze wydanie Zrzizeni ukazało się drukiem w 1563 roku w Ołomuńcu z inicjatywy Mikołaja Lasoty. Na karcie tytułowej został umieszczony drzeworyt z herbem księstwa opolsko-raciborskiego, natomiast na końcu dzieła widnieje herb Lasoty z inicjałami NL<ref>Statut ziemski…, s. 8. Również przypisy nr. 48, 49.</ref>. Do dzisiejszych czasów zachowały się cztery egzemplarze tego wydania, które znajdują się w dziale poloników Zakładu Narodowego im. Ossolińskich PAN we Wrocławiu, w Archiwum Archidiecezjalnym we Wrocławiu, a również w bibliotece Klementinum w Pradze i Ermitażu w Petersburgu<ref>Według informacji podanych przez Mariana Ptaka, Śląskie ordynacje…, przyp. 19, s. 20 oraz kwerendy Olgierda Kniejskiego i Romana Sękowskiego, który podaje również informację o jeszcze jednym egzemplarzu tego wydania, zrabowanym przez Szwedów w trakcie trwania wojny trzydziestoletniej z tzw. „Biblioteki Rożemberskiej”, i obecnie przechowywanym w Szwecji; Statut ziemski…, przyp. 49., s. 8.</ref>. Kolejne dwie edycje miały miejsce w XVII wieku, w 1609 roku we Wrocławiu w opracowaniu Adama Grentiusa i w 1671 roku w Nysie, wydane przez Ignatiusa Schubarta. Wydanie wrocławskie znane jest z bibliotek uniwersyteckich w Dreźnie i Cincinnati w USA. Jeden z egzemplarzy przechowywany jest też w zbiorach Cieszyńskiego Oddziału Zabytkowego [[Biblioteka Śląska|Biblioteki Śląskiej]] w Katowicach i udostępniony przez Śląską Bibliotekę Cyfrową. Pozostałe zachowane egzemplarze tego wydania znajdują się ponadto w cieszyńskim oddziale Archiwum Państwowego w Katowicach, i Archiwum Archidiecezjalnym we Wrocławiu. Na podstawie tych wydawnictw powstały odpisy w języku niemieckim, autorstwa Schickfussa z 1625 roku, Weingartena z 1690 roku, czy też Brachvogela z 1731 roku. Nie zachowały się jednak materiały, które przed wojną znajdowały się w zespole księstwa opolsko-raciborskiego w Archiwum Państwowym we Wrocławiu<ref>P. Wiązek, Prawo karne…, przyp. 58, s. 29.</ref>.

==Bibiliografia==
# Bieniasz M., Górnośląskie prawo prywatne według kodyfikacji z roku 1563, maszynopis, Katowice 1973.
# Hatalska M., Sejmik księstwa opolsko-raciborskiego w latach 1564-1742, Wrocław 1979.
# Kapras J., Pravo hornoslezske, [w:] Księga Pamiątkowa ku czci Oswalda Balzera, t. II, Lwów 1925.
# Kapras J., Zemska zřizeni opolsko-ratiborské a tešinské, w: „Sbornik véd pravnich a statnich” t. XXII, 1922.
# Kinstler M., Uwagi o śląskich ordynacjach ziemskich XVI i XVII wieku, w: „Sobótka” nr. 3, 1976.
# Ptak M., Śląskie ordynacje ziemskie, „Sobótka” 1979, nr 1.
# Sękowski R., Opole. Rozwój przestrzenny miasta do końca XVII wieku (szkice i wypisy źródłowe), Opole 2013.
# Statut ziemski księstw Opolskiego i Raciborskiego i innych do nich należących, red. O. Kniejski, R. Sękowski, Opole 2012.
# Weber M., Die schlesischen Polizei- und Landesordungen der Frűhen Neuzeit, Böhlau-Verlag, Köln-Weimar-Wien, 1996.
# Wiązek P., Klasyfikacja przestępstw w ordynacji ziemskiej księstwa opolsko-raciborskiego z roku 1562, w: „Acta Universitatis Wratislaviensis” 1998, nr 2070.
# Wiązek P., Ordynacje ziemskie w systemie źródeł prawa Śląska, w: Studia historycznoprawne, (Acta Universitatis Wratislaviensis. Prawo 276). Wrocław, 2002.
# Wiązek P., Prawo karne w śląskich ordynacjach ziemskich, Wrocław 2002.
# Wiązek P., System kar w ordynacji ziemskiej księstwa opolsko-raciborskiego z roku 1562, w: „Acta Universitatis Wratislaviensis” nr. 1953, 1997.
==Przypisy==
<references/>
==Źródła==
# Archiwum Archidiecezjalne we Wrocławiu, sygn. VIa 19, VIa 24.
# Archiwum Państwowe we Wrocławiu, Akta miasta Wrocławia, sygn. B 74, B 142, B143, R. 661, Zbiór rękopisów archiwalnych Rep. 135, sygn. D 370b, D373b, D 373e, D388.
# Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich PAN we Wrocławiu, sygn. XVI Qu 2878.
# Brachvogel Ch., Kaiserlichen und Königlichen das Erbherzogthum Schlesien concernirende Privilegia, Statuta und Sanctiones Pragmaticae, t. IV, s. 1641-1723, Breslau 1731.
# Książnica Cieszyńska w Cieszynie, Kolekcja rękopisów biblioteki księdza Leopolda Jana Szersznika, sygn. DD III 15
# Schickfuss J., New vermehrete Schlesische Chronika, ks. III, s. 455-502, Jena-Breslau 1625.
# Weingraten J., Fasciculi Diversorum Iurium, ks. II, s. 228-258, Nűrnberg 1690.
# Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. Emanuela Smołki w Opolu, sygn. II-19 rkp.

==Źródła on-line==
[http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=4987&from=&dirids=1&ver_id=&lp=10&QI= Zržijzenij Zemské Knijžestwij Oppolského a Ratiborského y giných Kraguow k nim přijslussegijcých]

Skład recenzentów i Rady Naukowej

2021-05-26T07:03:00Z

Garbaczm: /* Rada Naukowa */

[[Kategoria:EWoŚ]] [[Kategoria:Autorzy]]

==Rada Naukowa==

<strong>Przewodniczący Rady Naukowej Instytutu Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej</strong>:
*[[Prof. zw. dr hab. Wojciech Świątkiewicz]]

<strong>Członkowie Rady Naukowej Instytutu Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej:</strong>

*[[Prof. zw. dr hab. Julian Gembalski]]
*[[Prof. zw. dr hab. Roman Kalarus]]
*[[Prof. dr hab. Krystyna Kossakowska-Jarosz]]
*[[Prof. dr hab. Zdzisław Krasnodębski]]
*[[Dr Andrzej Krzystyniak]]
*[[Prof. dr hab. Grzegorz Kucharczyk]]
*[[Prof. zw. dr hab. Adam Lityński]]
*[[Doc. dr hab. Jana Raclavská]]
*[[Prof. dr hab. Zygmunt Woźniczka]]

===Rada Naukowa w latach 2014-2020===

<strong>Przewodniczący Rady Naukowej Instytutu Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej</strong>:

*[[Prof. dr hab. Dariusz Rott]]

<strong>Członkowie Rady Naukowej Instytutu Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej</strong>:

*[[Prof. dr hab. Ewa Chojecka]]
*[[Prof. zw. dr hab. Andrzej Barczak]] (zm. 2019 r.)
*[[Prof. zw. dr hab. Julian Gembalski]]
*[[Dr hab. prof. UŚ Zbigniew Kadłubek]]
*[[Prof. dr hab. Krystyna Kossakowska-Jarosz]]
*[[Doc. dr hab. Jana Raclavská]]
*[[Prof. zw. dr hab. Grażyna Barbara Szewczyk]]
*[[Prof. zw. dr hab. Wojciech Świątkiewicz]]
*[[Prof. dr hab. Inż. Marek Gzik]]

===Rada Naukowa w latach 2011-2014===

<strong>Przewodniczący Rady Naukowej Instytutu Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej:</strong>

*[[Prof. dr hab. Dariusz Rott]]

<strong>Członkowie Rady Naukowej Instytutu Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej:</strong>

*[[Prof. zw. dr hab. Andrzej Barczak]] (zm. 2019 r.)
*[[Prof. dr hab. Krzysztof Biliński]]
*[[Prof. zw. dr hab. Ewa Chojecka]]
*[[Prof. zw. dr hab. Julian Gembalski]]
*[[Prof. dr hab. Krystyna Kossakowska-Jarosz]]
*[[Dr Andrzej Krzystyniak]]
*[[Doc. dr hab. Jana Raclavská]]
*[[Prof. zw. dr hab. Grażyna Barbara Szewczyk]]
*[[Prof. zw. dr hab. Wojciech Świątkiewicz]]

==Recenzenci==
*[[Dr hab. Krzysztof Gajdka]]
*[[Dr hab. Wacław Gojniczek]]
*[[Dr hab. Małgorzata Myśliwiec]]
*[[Prof. dr hab. Dariusz Nawrot]]
*[[Prof UŚ dr hab. Mariusz Rzętała|Prof. UŚ dr hab. Mariusz Rzętała]]
*[[Prof. UŚ dr hab. Tomasz Nawrocki]]
*[[Ks.prof.dr hab. Jerzy Myszor]]
*[[Prof. dr hab. Jerzy Runge]]
*[[Prof. dr hab. Jerzy Sperka]]
*[[Prof. zw. dr hab. Andrzej J. Zakrzewski]]
*[[Prof. zw. dr hab. Grażyna Barbara Szewczyk]]
*[[Prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek|Prof. zw. dr hab.Ryszard Kaczmarek]]
*[[Dr hab. prof. UŚ Zbigniew Kadłubek]]
*[[Prof. dr hab. Dariusz Rott]]
*[[Prof.dr hab. Andrzej Linert]]
*[[Dr hab. Mirosława Pindór]]

Zlewnia Przemszy

2021-03-17T09:32:55Z

Garbaczm:

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 3 (2016)]]
Autorzy: [[prof UŚ dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 3 (2016)|TOM: 3 (2016)]]

Przemsza jest lewostronnym dopływem [[Wisła|Wisły]], do której uchodzi w okolicach [[Oświęcim|Oświęcimia]]. Przemsza powstaje z połączenia [[Czarna Przemsza|Czarnej Przemszy]] i [[Biała Przemsza|Białej Przemszy]] w 23,8 km jej biegu i odwadnia zlewnię o powierzchni 2125,5 km2 (środkowo-wschodnią część [[województwo śląskie|województwa śląskiego]] i zachodni skrawek [[województwo małopolskie|województwa małopolskiego]])<ref>Podział hydrograficzny Polski, IMiGW, Warszawa 1983, s. 312.</ref>. Pod względem fizycznogeograficznym Przemsza drenuje częściowo obszar [[Wyżyna Krakowsko-Częstochowska|Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej]], [[Wyżyna Śląska|Wyżyny Śląskiej]] oraz w niewielkiej części [[Kotlina Oświęcimska|Kotliny Oświęcimskiej]]. W granicach województwa śląskiego znajduje się ok. 1500 km2 dorzecza Przemszy, tj. ok. 70,5% jego powierzchni całkowitej.

W kształtowaniu stosunków wodnych w dorzeczu Przemszy największą rolę odegrała przeszłość geologiczno-geomorfologiczna obszaru<ref>A.T. Jankowski, Geneza współczesnej sieci dolinno-rzecznej na obszarze Polski, w: Rzeki. Kultura – Cywilizacja – Historia, red. J. Kołtuniak, Katowice 1994, t. 3, s. 135-156.</ref>. Warunki wodne dorzecza Przemszy kształtowały się w czasie wielu tysięcy lat, ale w sposób szczególny zaznaczył się okres ostatnich kilku wieków, w którym nastąpiły zmiany antropogeniczne wód powierzchniowych i podziemnych. Występowanie wód powierzchniowych i podziemnych w dorzeczu Przemszy warunkują utwory czwartorzędowe i starsze m.in. jurajskie, triasowe, karbońskie, permskie. Warunki wodne dorzecza Przemszy zależą także od zasilania opadami atmosferycznymi oraz strat spowodowanych parowaniem. Te naturalne uwarunkowania w ostatnich wiekach, a zwłaszcza ostatnich kilkudziesięciu latach, uległy zaburzeniu z powodu [[Antropogeniczne zmiany środowiska przyrodniczego|antropopresji]]<ref>S. Czaja, Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 23-158</ref> , której przejawem są: regulacja rzek, budowa zbiorników wodnych, przerzuty wody, zmiany jakości wód, itp.

==Wody powierzchniowe==

===Układ sieci rzecznej===
[[Plik: Rys.-1 Dorzecze.jpg|700px|thumb|right|Dorzecze Przemszy:
1 – dział wodny I rzędu, 2 – dział wodny II rzędu, 3 – dział wodny niepewny, 4 – brama w dziale wodnym, 5 – granice województw, 6 – cieki powierzchniowe, 7 – zbiorniki wodne.]]
[[Plik:Fot. 1. Czarna Przemsza w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Czarna Przemsza w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).]]
[[Plik:Fot. 2. Biała Przemsza w Błędowie (fot. M. Rzętała).jpg|400px|thumb|right|Fot. 2. Biała Przemsza w Błędowie (fot. M. Rzętała).]]

Przemsza powstaje z połączenia Czarnej i Białej Przemszy na pograniczu [[Sosnowiec|Sosnowca]] i [[Mysłowice|Mysłowic]] (rys. 1). Ciekiem źródłowym Przemszy jest Czarna Przemsza – rzeka ze źródłami na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej przepływająca w biegu środkowym i dolnym przez Wyżynę Śląską, której ważniejszymi dopływami są lewostronne: [[Mitręga]], [[Trzebyczka]], [[Pogoria]] i prawostronne: [[Pagor]], [[Brynica]], [[Bolina]]. Biała Przemsza wypływa na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, w biegu środkowym i dolnym przepływa przez Wyżynę Śląską, a ważniejszymi ciekami zasilającymi tę rzekę są prawobrzeżne: [[Centuria]], [[Strumień Błędowski]] i [[Bobrek]] oraz lewobrzeżne: [[Biała]], [[Sztoła]] i [[Kozi Bród]].

Czarna Przemsza o długości 87,6 km, posiada dorzecze o powierzchni 1045,5 km2 i jest uważana za ciek źródłowy Przemszy<ref>Podział hydrograficzny Polski, Warszawa 1983, s. 305, 312</ref>. Źródła Czarnej Przemszy biją na zboczu doliny rozcinającej kuestę w [[Bzów|Bzowie]]<ref>Podział hydrograficzny Polski…, s. 305, 312.</ref> na wysokości 437 m n.p.m.<ref>E. Bukowska, Współczesne zmiany koryt rzecznych w dorzeczu Przemszy. Geographia. Studia et dissertationes, t. 6, Katowice 1982, s. 15-33.</ref>. Początkowo odwadnia zlewnię o deniwelacjach 80-120 metrów, później płynie wykształconą doliną o wysokości zboczy 15-20 metrów. W okolicach zbiornika Przeczyce wpływa na obszar zbudowany z utworów triasowych i dalej na tereny występowania piaszczystych osadów zalegających na osadach triasowych i karbońskich<ref>Podział hydrograficzny Polski…, s. 306.</ref>. Kierunki przepływu rzeki w górnym biegu nawiązują do przebiegu wschód-zachód i północ-południe od okolic zbiornika [[Przeczyce]] do połączenia z Białą Przemszą w okolicach Sosnowca i Mysłowic (fot. 1). Ważniejszymi dopływami Czarnej Przemszy są: Mitręga, Trzebyczka, Pogoria, Brynica. Na Czarnej Przemszy poniżej [[Siewierz|Siewierza]] w 1964 roku oddano do użytku sztuczne jezioro z zaporą w miejscowości Przeczyce (tj. w 53,6 km biegu rzeki), którego powierzchnia i pojemność maksymalna wynosi odpowiednio ok. 5 km2 i 20,7 hm3<ref>.J. Kocyan, Zbiornik w Przeczycach. Instytut Gospodarki Wodnej, Warszawa 1969, 82 s.</ref>. Inny, znacznie większy zbiornik antropogeniczny o pojemności ok. 51 hm3, znajduje się dolnej części dorzecza Czarnej Przemszy wzdłuż jej lewego brzegu od okolic [[Wojkowice Kościelna|Wojkowic Kościelnych]] po [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowę Górniczą]] – został utworzy w wyrobisku piasku podsadzkowego w 2005 roku i jest nazywany zbiornikiem [[Kuźnica Warężyńska]] (zwyczajowo Pogorią IV).

Mitręga to ciek ze źródłami położonymi w obniżeniu pośród jurajskich wzniesień w okolicach [[Rokitno Szlacheckie|Rokitna Szlacheckiego]] i [[Niegowice|Niegowonic]], który odwadnia zlewnię o powierzchni ok. 80 km2 i uchodzi do zbiornika Przeczyce. Zlewnia o wysokości bezwzględnej do 430 m n.p.m. i deniwelacjach 80-90 metrów jest zalesiona i użytkowana rolniczo<ref>Podział hydrograficzny Polski…, s. 305.</ref>.

Trzebyczka jest lewobrzeżnym dopływem Czarnej Przemszy uchodzącym do niej – po uregulowaniu i przełożeniu koryta w dolnym biegu<ref>W. Smolarek, Ocena kształtowania się odpływu w zlewni Trzebyczki (Wyżyna Śląska). Z badań nad wpływem antropopresji na środowisko, t. 6, Katowice 2005, s. 92.</ref>. – w okolicach Wojkowic Kościelnych. Powierzchnia zlewni Trzebyczki wynosi około 41 km2. W górnym biegu Trzebyczka ma charakter okresowy z powodu drenażu wód powierzchniowych przez ujęcia wód podziemnych, a stały odpływ tego cieku zapewniają wydajne wywierzyska korytowe i przykorytowe w okolicach [[Ząbkowice|Ząbkowic]], gdzie występują także mokradła i małe zbiorniki wodne<ref>M. Rzętała, Wody powierzchniowe i podziemne, w: Dąbrowa Górnicza. Monografia, t. 1, Środowisko przyrodniczo-geograficzne, red. A. J. Wójcik, W. Krawczyński, Dąbrowa Górnicza 2016, s. 209-210. </ref>.

Również lewobrzeżnym dopływem Czarnej Przemszy jest Pogoria – ciek o długości około 10 km, który wypływa z niewielkich sztucznych zbiorników wodnych na terenach przemysłowych w Dąbrowie Górniczej <ref>S. Kosakowski, Charakterystyka oraz ocena zmian ilościowo-jakościowych powierzchniowej sieci hydrograficznej na obszarze miasta Dąbrowa Górnicza, Sosnowiec 1999, s. 53. </ref>. Zlewnia Pogorii ma powierzchnię 42,7 km2. W środkowej części zlewni Pogoria przepływa przez trzy poeksploatacyjne zbiorniki wodne. Są to kaskadowo rozmieszczone jeziora poeksploatacyjne: Pogoria III (208 ha, 12 hm3), Pogoria I (75 ha), Pogoria II (26 ha). Na terenie zlewni Pogorii znajduje się również zbiornik Łosień o typowo przemysłowym znaczeniu<ref>A. Jaguś, M. Rzętała, Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 25.</ref>.

Rzeka Brynica o długości 54,9 km i zlewni o powierzchni 482,7 km2 wypływa na wysokości 340 m n.p.m. u podstawy triasowych wzniesień<ref>Podział hydrograficzny Polski, IMiGW, Warszawa 1983, s. 307.</ref>. Do [[Zbiornik Kozłowa Góra|zbiornika Kozłowa Góra]] płynie podmokłą doliną, a poniżej zbiornika wpływa na obszar eksploatacji górniczej, gdzie pod czwartorzędowymi osadami znajdują się utwory triasowe i karbońskie. Brynica wzdłuż biegu źródeł do ujścia przyjmuje wiele dopływów, z których największe to: Trzonia, Potok Ożarowicki, Potok spod Nakła, Rów Świerklaniecki, Szarlejka, [[Jaworznik]] (z kilkoma zbiornikami poeksploatacyjnymi [[Rogoźnik]]), Rów Michałkowicki i [[Rawa]]. W środkowym biegu Brynicy w latach 30. XX wieku wybudowano zbiornik zaporowy o nazwie Kozłowa Góra, którego pojemność maksymalna osiąga 15,3 hm3 przy powierzchni maksymalnej 5,9 km2<ref>A. Jaguś, M. Rzętała, Zbiornik Kozłowa Góra. Funkcjonowanie i ochrona na tle charakterystyki geograficznej i limnologicznej, Warszawa 2003, 156 s.</ref>.

Rawa to ciek odwaniający silnie uprzemysłowione i zurbanizowane tereny górnośląskich miast np. [[Ruda Śląska|Rudy Śląskiej]], [[Świętochłowice|Świętochłowic]], [[Chorzów|Chorzowa]], [[Katowice|Katowic]]. Dawniej był to ciek o długości 18,5 km, który wypływał ze Stawu Marcin. Obecnie Rawa jest ciekiem skanalizowanym i przykrytym na wielu odcinkach, wypływa na powierzchnię na pograniczu Chorzowa i Katowic. Jednym z większych dopływów jest Potok Leśny, w którego dorzeczu występuje kilka zbiorników wodnych np. Milicyjny, Kąpielisko, Kajakowy, [[Zbiornik Łąka|Łąka]].

Biała Przemsza to rzeka o wyżynnym charakterze (fot. 2). Posiada ona długość 63,9 km i powierzchnię dorzecza 876,6 km2, którego górna cześć znajduje się na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, a środkowa i dolna na Wyżynie Śląskiej<ref>Podział hydrograficzny Polski…, s. 309-312.</ref>. Białą Przemsza bierze swój początek z podmokłości w okolicach [[Wolbrom|Wolbromia]] na wysokości ok. 376 m n.p.m. i płynie głównie z północnego-wschodu na południowy-zachód, przy czym na swej drodze kilkakrotnie zmienia kierunek na typowo równoleżnikowy bądź południkowy<ref>M. Rzętała, R. Machowski, Dorzecze Wisły, w: Encyklopedia Województwa Śląskiego, t. 2 (2015), http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Dorzecze¬¬¬_Wisly</ref>. Biała Przemsza płynie przeważnie rozlewiskowo tworząc odnogi, meandry, moczary w dolinie głębokości 8-12 metrów i szerokości 200-300 metrów<ref>A. Kleczkowski, Wody powierzchniowe i podziemne Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej. Studia Ośrodka Dokumentacji Fizjograficznej, z. 1, 1972, s. 32.</ref>. Rzeka posiada wiele dopływów. Do większych zalicza się lewobrzeżne: Białą, Sztołę i Kozi Bród oraz prawobrzeżne: Centurię, Strumień Błędowski i Bobrek<ref>M. Rzętała, R. Machowski, Dorzecze Wisły…</ref>. Biała płynie malowniczą doliną lecz jest rzeką o antropogenicznie zmienionych warunkach odpływu. Podobnie Sztoła o zlewni w przewadze zalesionej, słynie z występowania umownie czystych wód, jednak w dolnym biegu posiada antropogenicznie zmienione warunki odpływu (zrzuty wody z odwodnienia złóż rud cynku i ołowiu). Strumień Błędowski ma źródła między Łęką i Niegowonicami i zlewnią o charakterze głównie rolniczym. Zlewnią o typowo miejsko-przemysłowym typie użytkowania ma Bobrek, który jest przykładem cieku silnie zmienionego antropogenicznie, ze źródłami w utworach triasowych w Zakawiu, zdominowanych zrzutami ścieków przemysłowych.

Po połączeniu Czarnej i Białej Przemszy rzeka przyjmuje nazwę Przemsza. Do ujścia Wisły w okolicach miejscowości Gorzów rzeka jest zasilana wodami kilku niewielkich dopływów, z których najważniejsze to: Żelazna Woda, Byczynka, Kanał Matylda<ref>Podział hydrograficzny Polski…, s. 312.</ref>. Cieki te są krótkie, tylko nieliczne mają naturalny charakter, często mają cechy uregulowanych strumieni, inne rowów melioracyjnych lub niewielkich kanałów. W wyrobisku poeksploatacyjnym na prawym brzegu Przemszy w latach 70. XX wieku, utworzono [[zbiornik Dziećkowice]] o pojemności 52,8 hm3 i powierzchni 7,3 km2, który wypełniają wody przerzucane z beskidzkich dopływów Wisły<ref>M. Bok, A. T. Jankowski, G. Michalski, M. Rzętała, Zbiornik Dziećkowice – charakterystyka fizycznogeograficzna i rola w górnośląskim systemie wodno-gospodarczym, Warszawa 2004, s. 1-72.</ref>.

===Stany wody i przepływy===
[[Plik:Tabela zlewnia przemszy.jpeg|700px|thumb|right|Średnie roczne przepływy i średnie roczne stany wody o amplitudy wahań stanów wody w wybranych latach hydrologicznych w dorzeczu Przemszy (opracowanie własne na podstawie danych IMiGW w Katowicach).]]

Cieki w dorzeczu Przemszy są odmienne pod względem zasobności w wodę, co skutkuje zróżnicowaniem stanów wody i przepływów (tab.1). Wynikają one ze zmienności warunków przyrodniczych oraz uwarunkowań antropogenicznych.
Średnie roczne stany wody wahają się w zakresie od kilkudziesięciu centymetrów do około 250 cm, przy czym amplitudy wahań stanów wody w wieloleciu kształtują się od około 100 cm do około 220 cm.
Średnie roczne przepływy w rzekach dorzecza Przemszy wynoszą maksymalnie około 20 m3/s w dolnej części dorzecza, a najniższe są w obszarach źródłowych. Zasadniczo wzrastają one wraz z biegiem cieków od źródeł do ujścia, co jest konsekwencją przyjmowania przez nie licznych dopływów, a także antropogenizacji stosunków wodnych. Antropogeniczne zmiany stosunków wodnych polegają nie tylko na zmianach układu sieci hydrograficznej oraz jakości wód ale objawiają się udziałem w odpływie wód pochodzących z drenażu górniczego w zlewni, ścieków (bytowych, przemysłowych i komunalnych), a nawet wód pochodzących spoza zlewni. Zwiększają one wydatnie stany wody i przepływy cieków w dorzeczu Przemszy (zwłaszcza w dolnej jego części)

===Stan jakościowy wód===

Pierwotny stan jakościowy wód w dorzeczu Przemszy uległ daleko idącym zmianom z powodu naturalnych i antropogenicznych zmian warunków środowiska przyrodniczego. Konsekwencją zróżnicowania jakościowego wód powierzchniowych jest zatem występowanie warunków hydrochemicznych określanych mianem od quasi-naturalnych z wodami umownie czystymi, po silnie zanieczyszczone wody nie odpowiadające standardom jakościowym wód powierzchniowych<ref>M. Rzętała, R. Machowski, Dorzecze Wisły…</ref>. Wody umownie dobrej jakości występują w źródłowych odcinkach Czarnej i Białej Przemszy oraz ich niektórych dopływów (np. Brynicy, Trzebyczki) lub całych zlewni dopływów (np. Centurii). Zazwyczaj są to wody rzek bazujących na krasowym zasilaniu lub drenażu niezanieczyszczonych wód podziemnych z utworów polodowcowych. Pod względem jakościowym kontrastują z nimi wody cieków odwadniających tereny uprzemysłowione (np. Bobrek z Rakówką), zurbanizowane (np. Pogoria w dolnym biegu) lub tereny miejsko-przemysłowe (np. Brynica w dolnym biegu, Rawa, Przemsza), w których obecne są praktycznie wszystkie rodzaje zanieczyszczeń. Na terenach rolniczych w dorzeczu Przemszy stwierdza się podwyższoną zawartość substancji biogennych skutkujących rozwojem procesów eutrofizacyjnych (np. zlewnia Brynicy po zbiornik Kozłowa Góra, zlewania Czarnej Przemszy po zbiornik Przeczyce). Przede wszystkim stan jakościowy wód pozostaje pod wpływem przekształceń warunkowanych rozwojem rolnictwa (głównie w górnej części dorzecza) oraz przemysłu i urbanizacji (głównie w środkowej i dolnej cześć dorzecza), a także zanieczyszczeń generowanych na całym obszarze przez środki transportu.

Użytkowanie terenu i wód powierzchniowych w dorzeczu Przemszy jest przyczyną stanu jakościowego środowiska wodnego odbiegającego od tła geochemicznego. Klasyfikacja jakości wód powierzchniowych z 2012 roku prowadzona w punktach pomiarowo-kontrolnych dorzecza Przemszy przez [[Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach]] wskazuje na występowanie stanu ekologicznego wód od dobrego, przez umiarkowany i słaby do złego, a w przypadku stanu chemicznego wód ocena ta jest określona mianem poniżej stanu dobrego.

==Wody podziemne==

Dorzecze Przemszy w granicach województwa śląskiego należy do dwóch jednostek hydrogeologicznych śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego z [[subregion|subregionem]] triasu śląskiego (część północna i północno-wschodnia) oraz subregionem górnośląskim (część południowa i południowo-zachodnia)<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Część 1. Systemy zwykłych wód podziemnych, red. B. Paczyński, Warszawa 1993; Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Część 2. Zasoby, jakość i ochrona zwykłych wód podziemnych, red B. Paszyński, Warszawa 1995.</ref>. Występowanie wód podziemnych w dorzeczu Przemszy (w granicach województwa śląskiego) należy utożsamiać głównie z utworami: czwartorzędu, triasu i karbonu, a podrzędne znaczenie mają formacje innych okresów geologicznych. Z powodu niejednolitych uwarunkowań występowania wód podziemnych, ich zasoby ilościowe i jakościowe charakteryzuje duże zróżnicowanie przestrzenne i wertykalne. Także z powodu antropopresji część wód podziemnych uległa zmianom ilościowo-jakościowym. Dotyczy to zwłaszcza wód podziemnych na obszarze [[Górnośląskie Zagłębie Węglowe|Górnośląskiego Zagłębia Węglowego]]<ref>A. Różkowski, Środowisko hydrogeochemiczne karbonu produktywnego Górnośląskiego Zagłębia Węglowego, Katowice 2004, s. 1-174.</ref> oraz tzw. triasu śląsko-krakowskiego<ref>A. Kowalczyk, Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, Katowice 2003, s. 1-196.</ref>, a także nadległych w stosunku do nich osadów czwartorzędowych<ref>Mapa chemizmu i jakości zwykłych wód podziemnych Górnośląskiego Zagłębia Węglowego i jego obrzeżenia, 1:100000, red. A. Różkowski, A. Chmura, Warszawa 1996; Mapa ognisk zanieczyszczeń wód podziemnych Górnośląskiego Zagłębia Węglowego i jego obrzeżenia, 1:100000, red. A. Różkowski, A. Siemiński, Warszawa 1995.</ref>.

Wody podziemne występujące w osadach czwartorzędu są utożsamiane przede wszystkim z kopalnym systemem dolin rzecznych Czarnej i Białej Przemszy, ale spotkać je można również w dolinach mniejszych dopływów ważniejszych cieków w całym dorzeczu. Wody te są intensywnie eksploatowane ujęciami studziennymi, ujęciami wodociągów i zakładów przemysłowych oraz indywidualnych odbiorców, a główny udział w ich zasilaniu mają opady atmosferyczne<ref> S. Czaja, Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji…, s. 108.</ref>. Wody podziemne w utworach triasowych rozlegle występują na północy i wschodzie dorzecza Przemszy. Zasilanie tego kompleksu wodonośnego odbywa się na całym jego obszarze przez infiltrujące wody opadowe w rejonie występowania wychodni wapieni i dolomitów lub przez utwory czwartorzędowe, a na wschodzie ma miejsce dopływ wód z utworów jurajskich i kredowych<ref>S. Czaja, Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji…, s. 109.</ref>. Pozostające w więzi hydraulicznej utwory serii węglanowej triasu i jury należą do najbogatszych w Polsce rezerwuarów wód podziemnych o wydajnościach otworów studziennych przekraczających 100 m3/h<ref>M. Baścik, W. Chełmicki, A. Korska, J. Pociask-Karteczka, J. Siwek, Źródła Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej i Miechowskiej. Zmiany w latach 1973-2000, Kraków 2001, s. 29.</ref>. Wody podziemne w utworach młodszego paleozoiku są domeną południowo-zachodniej części dorzecza Przemszy, gdzie najczęściej występują na głębokości 250-300 metrów i głównie pod przykryciem utworów czwartorzędowych oraz triasowych, a ich alimentacja zależna jest od warunków przykrycia utworów karbońskich i przepuszczalności utworów je przykrywających<ref>Mapa dynamiki zwykłych wód podziemnych Górnośląskiego Zagłębia Węglowego i jego obrzeżenia, 1:100000, red. A. Różkowski, A. Chmura, Warszawa 1996.</ref>.

W części dorzecza Przemszy znajdującej się w granicach województwa śląskiego wyróżnia się kilka obszarów o największych zasobach wodnych i parametrach hydrogeologicznych korzystnych ze względów użytkowych jako tzw. główne zbiorniki wód podziemnych (GZWP). Należą do nich w całości lub części GZWP: Biskupi Bór, Dąbrowa Górnicza, [[Bytom]], [[Lubliniec]]-[[Myszków]], [[Chrzanów]] oraz [[Olkusz]]-[[Zawiercie]]<ref>Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 2006 r. w sprawie przebiegu granic obszarów dorzeczy i regionów wodnych. Dz.U. nr 126, poz. 878, http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20061260878.</ref>.

Wielowiekowa działalność górnictwa podziemnego i odkrywkowego surowców mineralnych, spowodowała przekształcenia ilościowe wód podziemnych. Najważniejsze przejawy ilościowych zmian antropogenicznych tego rodzaju wód, to zmiany położenia zwierciadła wody spowodowane drenażem górniczym i utworzeniem zbiorczego leja depresji<ref>Mapa hydrograficzna w skali 1 : 50 000. Arkusze: M-34-51-c (Siewierz), M-34-62-B (Chorzów), M-34-63-A (Katowice), M-34-63-B (Jaworzno) , Warszawa 2001; Mapa hydrograficzna w skali 1 : 50 000. Arkusz M-34-52-C (Ogrodzieniec), Warszawa 2002; Mapa hydrograficzna w skali 1 : 50 000. Arkusze: M-34-63-D (Tychy), M-34-63-C (Oświęcim), M-34-64-A (Olkusz), M-34-74-B (Pszczyna), Warszawa 2003.</ref>, a co za tym idzie uszczuplenie ich zasobów<ref>Mapa warunków występowania, użytkowania, zagrożenia i ochrony zwykłych wód podziemnych Górnośląskiego Zagłębia Węglowego i jego obrzeżenia, 1:100000, red. A. Różkowski A., T. Rudzińska-Zapaśnik, M. Siemiński, Warszawa 1997.</ref>.

Antropogeniczne zmiany stosunków wodnych oznaczają także zubożenie zasobów umownie czystych wód podziemnych i postępującą degradację ich jakości. Stan jakościowy wód podziemnych w dorzeczu Przemszy odzwierciedlają klasyfikacje i wyniki ich badań prowadzone w punktach krajowej i regionalnej sieci monitoringu, stwierdzające niewiele wód bardzo dobrej jakości (klasa I) przy występowaniu wód dobrej jakości (klasa II), zadowalającej jakości (klasa III) oraz niezadowalającej jakości (klasa IV) i złej jakości (klasa V).

==Użytkowanie wód==
[[Plik:Rys. 2. System wodnogospodarczy.jpg|400px|thumb|right|Górnośląski system wodno-gospodarczy z obiektami służącymi przerzutom wód czystych:
1 - różnej rangi magistrale transportowe wody, 2 - dział wodny dorzecza Przemszy, 3 - ważniejsze miejscowości, 4 - ważniejsze zbiorniki wodne w systemie przerzutu wód czystych (1 - Pławniowice, 2 - Dzierżno I i Dzierżno Małe, 3 - Kozłowa Góra, 4 - Przeczyce, 5 - Dziećkowice, 6 - Goczałkowice, 7 - Łąka, 8 - Rybnicki, 9 - Pogoria III, 10 - Łosień).]]
[[Plik:Fot. 3. Zbiornik Przeczyce (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Zbiornik Przeczyce (fot. M. Rzętała).]]
[[Plik:Fot. 4. Nad zbiornikiem Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Nad zbiornikiem Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).]]
[[Plik:Fot. 5. Mała elektrownia wodna w Dąbrowie Górniczej Okradzionowie (fot. M. Rzętała).jpg|400px|thumb|right|Mała elektrownia wodna w Dąbrowie Górniczej Okradzionowie (fot. M. Rzętała).]]
[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Świerklaniec jako element Obszaru Warownego „Śląsk” (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Zbiornik Świerklaniec jako element Obszaru Warownego „Śląsk” (fot. M. Rzętała).]]
Wody w dorzeczu Przemszy posiadają znaczenie przyrodnicze i krajobrazowe oraz typowo gospodarcze. Znaczenie to na przestrzeni wieków ulegało zmianom wraz z ewolucją środowiska przyrodniczego i kształtowaniem krajobrazu (od pierwotnego i naturalnego do kulturowego, a nawet zdewastowanego).

Ekosystemy wodne pełnią pod względem przyrodniczym ważną rolę (są miejscami lęgu i gniazdowania ptaków, kształtują mikroklimat i klimat lokalny, wpływają na procesy samooczyszczania wody), stanowiąc dynamiczny element krajobrazu kulturowego. Niektóre elementy środowiska wodnego w dorzeczu Przemszy objęte zostało różnego typu prawnymi formami ochrony przyrody.

Wszystkie rodzaje wód w dorzeczu Przemszy mają też typowe znaczenie społeczno-gospodarcze i są ważnym elementem ukształtowanej przestrzeni o walorach wypoczynkowych, edukacyjnych i estetycznych<ref>M. Rzętała, Wody powierzchniowe i podziemne…., s. 222.</ref>.

Przede wszystkim, wody powierzchniowe płynące w dorzeczu Przemszy odegrały ważną rolę osadniczą. To nad brzegami rzek powstawały w wielu miejscach pierwsze osady dające początek późniejszym miastom, np. [[Czeladź]], [[Będzin]], Siewierz.
Od dawna lokalne cieki (na całej długości lub odcinkami) miały znaczenie polityczno-administracyjne na przykład wzdłuż Brynicy przebiegała granica między między Królestwem Polskim i Prusami, Biała Przemsza stanowiła granicę między zaborem austriackim i zaborem rosyjskim (także między Rzeczpospolitą Krakowską i zaborem rosyjskim), Przemsza stanowiła granicę między Prusami i zaborem austriackim (także Rzeczpospolitą Krakowską). Bardzo ważnym punktem na mapie politycznej ówczesnej Europy był tzw. Trójkąt Trzech Cesarzy – miejsce styku terytoriów trzech organizmów polityczno-administracyjnych. Wzdłuż rzek wytyczano granice różnych jednostek regionalnych, administracyjnych, organizacyjnych np. krain historyczno-etnograficznych, województw, diecezji, regionów przemysłowych, jednostek osadniczych.
Rzeki w dorzeczu Przemszy duże znaczenie przemysłowe miały już w XIX wieku. U zbiegu Czarnej i Białej Przemszy istniał duży port rzeczny (w rejonie do dzisiaj istniejących sosnowieckich ulic: Portowej, Rybackiej, Plażowej). Białą Przemsza była ciekiem spławnym w dolnym biegu, a Czarna Przemsza – ważną drogą wodną dla czółen i tak zwanych galarów<ref>M. Rzętała, Wody powierzchniowe i podziemne…., s. 222.</ref>.Transportowano nimi różne towary (np. płody rolne), a przede wszystkim węgiel kamienny. Galary miały ok. 20 metrów długości, ok. 8 metrów szerokości, 0,7 m wysokości i ładowność ok. 70 ton, a ich główne elementy stanowiły: tzw. głowa, ster drewniany, wiosła, linka holownicza, kotwica, łańcuchy do cumowania, szopa (z piecykiem i posłaniami załogi). W tej części dorzecza Przemszy ludność nadrzeczna utrzymywała się z handlu, transportu wodnego i rybołówstwa, aż do czasu uregulowania rzek i silnego zanieczyszczenia cieków zrzucanymi do wód powierzchniowych wodami kopalnianymi i przemysłowymi<ref>Przewodnik po Zagłębiu Dąbrowskim, Sosnowiec 1939, s. 15.</ref>.

Cieki, zbiorniki wodne, wody podziemne i źródlane w dorzeczu Przemszy, mają duże znaczenie dla zaopatrzenia w wodę przemysłu, napełniania sieci wodociągowej, nawodnień w rolnictwie (w tym napełniania stawów rybnych), itp. Ujęcia wody bazują na lokalnych zasobach wodnych, ale równie często woda dostarczana jest z odległych terenów magistralami wodociągowymi, które wchodzą w skład tzw. górnośląskiego system wodno-gospodarczego (rys. 2)<ref>M. Bok, A. T. Jankowski, G. Michalski, M. Rzętała, Zbiornik Dziećkowice – charakterystyka fizycznogeograficzna i rola w górnośląskim systemie wodno-gospodarczym…, s. 60-64.</ref>. Są to wielokilometrowej długości przerzuty wody, które bazują na zasobach wodnych karpackich dopływów Wisły lub terenów położonych w górnej części dorzecza Przemszy. Spektakularnym przerzutem wody do celów użytkowych jest system jej transportu z Soły za pośrednictwem zbiornika Dziećkowice, aż do dorzecza Przemszy (elementami tego systemu są również zbiorniki Łosień jako ogniwo przerzutu wody i Pogoria III jako rezerwowe źródło wody do celów przemysłowych)<ref>M. Bok, A. T. Jankowski, G. Michalski, M. Rzętała, Zbiornik Dziećkowice – charakterystyka fizycznogeograficzna i rola w górnośląskim systemie wodno-gospodarczym…, s. 25-36.</ref>.Inne przerzuty wody odbywają się w ramach tzw. systemu Przemszy ze zbiornikiem Przeczyce na Czarnej Przemszy, zapewniającym przepływ wymagany dla użytkowników zapory, możliwością transportu wody ze zbiornika do zlewni Brynicy oraz zbiornikiem Kuźnica Warężyńska z raczej niewykorzystywanym przerzutem wody do zbiornika Pogoria III<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 40, 104.</ref>. Zadania zaopatrzenia w wodę są realizowane także przez duże ujęcia wód powierzchniowych ze zbiornika Kozłowa Góra na Brynicy oraz Białej Przemszy i Koziego Brodu. Eksploatowane są liczne ujęcia wód podziemnych (np. w okolicach [[Bibieli]], Błędowa, Ujejsca, Trzebiesławic) oraz wieloma otworami studziennymi.

Wiele odcinków wód płynących i niektóre zbiorniki wodne np. Nakło-Chechło, Przeczyce (fot. 3), Pogoria I, Pogoria III, Kuźnica Warężyńska, Morawa, Stawiki, Balaton, Sosina), służą jako miejsce wypoczynkowe, w tym rekreacyjnemu połowowi ryb. Często spotykanym sposobem wykorzystania turystyczno-rekreacyjnego wód jest organizowanie: kąpielisk bądź pływalni, żeglarskiego użytkowania akwenów, kajakarstwa, wędkowania, sportów motorowodnych (z ograniczeniami i poza strefami ciszy).

Ochronie przeciwpowodziowej na terenie dorzecza Przemszy służą przede wszystkim zbiorniki wodne. Największe znaczenie przeciwpowodziowe mają te akweny, które posiadają w zakresie swojej pojemności tak zwaną rezerwę powodziową. Wynosi ona dla zbiornika Przeczyce ok. 3 hm3, w zbiorniku Kozłowa Góra jest to ok. 2 hm3, a w zbiorniku Kuźnica Warężyńska (fot. 4) – ok. 8 hm3. Ostatni z wymienionych akwenów spełnia zadania przeciwpowodziowe we współpracy ze zbiornikiem zaporowym Przeczyce i zbiornikiem Pogoria III. Dzięki rezerwie powodziowej, zbiornik Kuźnica Warężyńska w przypadku wezbrania spowoduje około 4-krotne zredukowanie przepływów powodziowych Przemszy z Q1% – 60 m3/s do przepływu 14,3 m3/s oraz z Q0,3% – 80 m3/s do 19,4 m3/s<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008,21, 23.</ref>.Przykładem przeciwpowodziowego oddziaływania zbiorników wodnych w czasie wezbrania wywołanego opadami nawalnymi jest sytuacja z 1996 roku, kiedy to po intensywnych opadach w dniu 14 maja (Świerklaniec – 66,5 mm; Brynica – 74,5 mm; [[Pyrzowice]] – 81,4 mm; Piwoń – 44,5 mm; Zawiercie – 70,8 mm) oraz ponownie 17 maja (Świerklaniec – 10,0 mm; Brynica – 6,3 mm; Pyrzowice – 41,0 mm; Piwoń – 37,5 mm; Zawiercie – 56,8 mm)<ref>Osłona hydrologiczno-meteorologiczna. Przewodnik dla województwa śląskiego, red A. Barczyk, J. Szturc, Katowice 2001. s. 1-80.</ref>,powstały fale wezbraniowe w rzekach dorzecza Przemszy w czasie 8 godzin od rozpoczęcia opadów i 6 godzin od ich największej intensywności. Reakcją na nie było podwyższenie stanów wody w zbiornikach wodnych dorzecza Przemszy, uwypuklając przeciwpowodziowe znaczenie ich retencji<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych…, s. 107.</ref>.

Część wód powierzchniowych w dorzeczu Przemszy spełnia funkcje utożsamiane z hodowlą ryb (wybitnie sporadycznie innych organizmów wodnych). Największy kompleks zbiorników hodowlanych w dorzeczu Przemszy znajduje się w okolicach Siewierza – w strefie cofkowej zbiornika Przeczyce i u ujścia Mitręgi do Czarnej Przemszy. Wiele mniejszych obiektów służących hodowli występuje w innych częściach dorzecza, zwłaszcza poza obszarami zurbanizowanymi i uprzemysłowionymi. Stawy hodowlane charakteryzują się niewielką głębokością oraz specyfiką gospodarowania wodą (napełnianie misy wodą i jej opróżnianie, utrzymanie odpowiedniego poziomu żyzności wód).

Wykorzystanie spadku przepływającej wody do produkcji energii elektrycznej w dorzeczu Przemszy stosowane jest w niewielu przypadkach. Nielicznym przykładem wykorzystania energii kinetycznej wód płynących do produkcji energii elektrycznej w dorzeczu Przemszy jest tzw. mała elektrownia wodna w Dąbrowie Górniczej Okradzionowie (fot. 5).

Wody płynące oraz zbiorniki wodne mają znaczenie strategiczne dla przeciwpożarowego zabezpieczenia terenu. Przykładem stosowanych w praktyce rozwiązań przeciwpożarowych są zbiorniki wody przeznaczonej do celów gaśniczych oraz punkty czerpania wody wyznaczone nad ciekami. Wody uczestniczą także w cyklu produkcyjnym zakładów przemysłowych (np. osadniki różnego rodzaju wód) i w gospodarce komunalnej (np. zbiorniki przy oczyszczalniach ścieków lub zbiorniki wyrównawcze). Ewenementem jest dawne militarno-obronne znaczenie zbiornika Kozłowa Góra na Brynicy (fot. 6) – był on elementem linii umocnień Obszaru Warownego „Śląsk”<ref>M. Rzętała, Rola zbiornika Kozłowa Góra w krajobrazie środkowej części doliny Brynicy, w: Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej, Sosnowiec 2003. s. 220-227.</ref>.

==Bibliografia==

#Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Część 1. Systemy zwykłych wód podziemnych, red. B. Paczyński PIG, Warszawa 1993.
#Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Część 2. Zasoby, jakość i ochrona zwykłych wód podziemnych, red. B. Paczyński, PIG, Warszawa 1995.
#Baścik M., Chełmicki W., Korska A., Pociask-Karteczka J., Siwek J., Źródła Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej i Miechowskiej. Zmiany w latach 1973-2000, wyd. UJ, Kraków 2001, s.127.
#Bok M., Jankowski A. T., Michalski G., Rzętała M., Zbiornik Dziećkowice – charakterystyka fizycznogeograficzna i rola w górnośląskim systemie wodno-gospodarczym, Polskie Towarzystwo Geograficzne – Komisja Hydrologiczna, Warszawa 2004, s.72.
#Bukowska E., Współczesne zmiany koryt rzecznych w dorzeczu Przemszy. Geographia. Studia et dissertationes, t. 6, Katowice 1982, s. 15-33.
#Czaja S., Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), wyd. UŚ, Katowice 1999, s.189.
#Jaguś A., Rzętała M., Zbiornik Kozłowa Góra. Funkcjonowanie i ochrona na tle charakterystyki geograficznej i limnologicznej. Polskie Towarzystwo Geograficzne, Komisja Hydrologiczna, Warszawa 2003. 156 s.
#Jaguś A., Rzętała M., Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej, Wydział Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego, Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 152.
#Jankowski A. T., Geneza współczesnej sieci dolinno-rzecznej na obszarze Polski, w: Rzeki. Kultura – Cywilizacja – Historia, t. 3, red. J. Kołtuniak, wyd. „Śląsk”, Katowice 1994, s. 135-156.
#Kleczkowski A., Wody powierzchniowe i podziemne Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej. Studia Ośrodka Dokumentacji Fizjograficznej, z. 1, 1972, s. 31-67.
#Kocyan J., Zbiornik w Przeczycach. Instytut Gospodarki Wodnej, Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, Warszawa 1969.
#Kowalczyk A., Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, wyd. UŚ, Katowice 2003, s. 196.
#Kosakowski S, Charakterystyka oraz ocena zmian ilościowo-jakościowych powierzchniowej sieci hydrograficznej na obszarze miasta Dąbrowa Górnicza, Katedra Geografii Fizycznej WNoZ UŚ (maszynopis), Sosnowiec 1999, s. 235.
#Mapa chemizmu i jakości zwykłych wód podziemnych Górnośląskiego Zagłębia Węglowego i jego obrzeżenia, 1:100000, red. A. Różkowski, A. Chmura, Państwowy Instytut Geologiczny, Warszawa 1996.
#Mapa dynamiki zwykłych wód podziemnych Górnośląskiego Zagłębia Węglowego i jego obrzeżenia, 1:100000, red. A. Różkowski, A. Chmura, Państwowy Instytut Geologiczny, Warszawa 1996.
#Mapa warunków występowania, użytkowania, zagrożenia i ochrony zwykłych wód podziemnych Górnośląskiego Zagłębia Węglowego i jego obrzeżenia, 1:100000, red. A. Różkowski A., T. Rudzińska-Zapaśnik, M. Siemiński, Państwowy Instytut Geologiczny, Warszawa 1997.
#Mapa ognisk zanieczyszczeń wód podziemnych Górnośląskiego Zagłębia Węglowego i jego obrzeżenia, 1:100000, red. A. Różkowski, A. Siemiński, Państwowy Instytut Geologiczny, Warszawa 1995.
#Mapa hydrograficzna w skali 1 : 50 000. Arkusze: M-34-51-c (Siewierz), M-34-62-B (Chorzów), M-34-63-A (Katowice), M-34-63-B (Jaworzno). Główny Geodeta Kraju, Warszawa 2001.
#Mapa hydrograficzna w skali 1 : 50 000. Arkusz M-34-52-C (Ogrodzieniec). Główny Geodeta Kraju, Warszawa 2002.
#Mapa hydrograficzna w skali 1 : 50 000. Arkusze: M-34-63-D (Tychy), M-34-63-C (Oświęcim), M-34-64-A (Olkusz), M-34-74-B (Pszczyna), Główny Geodeta Kraju, Warszawa 2003.
#Osłona hydrologiczno-meteorologiczna. Przewodnik dla województwa śląskiego, red. A. Barczyk, J. Szturc, IMiGW – Oddział w Katowicach, Katowice 2001. s. 80.
#Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983, s. 924.
#Przewodnik po Zagłębiu Dąbrowskim, Nakładem Komitetu Przewodnika po Zagłębiu Dąbrowskim, Sosnowiec 1939, (na podstawie oryginalnego wydania wykonano w Cieszyńskiej Drukarni Wydawniczej – Wydawca: Centralny Ośrodek Informacji Turystycznej Oddział w Katowicach przy współudziale Muzeum Śląskiego w Katowicach), s. 206.
#Rzętała M., Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, wyd. UŚ, Katowice 2008, s. 176.
#Różkowski A., Środowisko hydrogeochemiczne karbonu produktywnego Górnośląskiego Zagłębia Węglowego, wyd. UŚ, Katowice 2004, s. 174.
#Rzętała M., Rola zbiornika Kozłowa Góra w krajobrazie środkowej części doliny Brynicy, w: Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej. Komisja Krajobrazu Kulturowego Polskiego Towarzystwa Geograficznego, Oddział Katowicki Polskiego Towarzystwa Geograficznego, Sosnowiec 2003, s. 220-227.
#Rzętała M., Wody powierzchniowe i podziemne, w: Dąbrowa Górnicza. Monografia, t. 1, Środowisko przyrodniczo-geograficzne, red. A. J. Wójcik, W. Krawczyński, Muzeum Miejskie „Sztygarka”, Dąbrowa Górnicza 2016, s. 207-229.
#Smolarek W., Ocena kształtowania się odpływu w zlewni Trzebyczki (Wyżyna Śląska). Z badań nad wpływem antropopresji na środowisko, t. 6, 2005, s. 91-97.

==Przypisy==
<references/>

==Źródła on-line==

*[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Wody_powierzchniowe Rzętała R., Machowski R., Wody powierzchniowe. Encyklopedia Województwa Śląskiego. T. 2, Katowice 2015].

Dorzecze Wisły

2021-03-17T09:32:04Z

Garbaczm: /* Pszczynka */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 2 (2015)]]
Autorzy: [[Prof UŚ dr hab. Mariusz Rzętała]], [[dr Robert Machowski]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]]

==Wody powierzchniowe==

Wisła oraz jej dopływy na obszarze województwa śląskiego odwadniają tereny o powierzchni około 5459,9 km² (44,3% powierzchni województwa)<ref>M. Rzętała, R. Machowski, Wody powierzchniowe, "Encyklopedia Województwa Śląskiego" 2014, t. 1.</ref>. W dorzeczu Wisły znajduje się wschodnia cześć [[Województwo Śląskie|województwa śląskiego]] (rys. 1). Na terenie województwa śląskiego znajdują się źródła Wisły, a w całości można tereny województwa uznawać za obszar źródłowy wielu cieków zasilających tą rzekę (np. Biała, Soła, [[Pszczynka]], [[Przemsza]], Pilica). Wisła na obszarze województwa otrzymuje głównie dopływy z lewej strony, prawobrzeżne są mniej liczne. Na odcinku od źródeł do [[Zbiornik Goczałkowicki|zbiornika w Goczałkowicach]] z ważniejszych dopływów należy wymienić jedynie Brennicę oraz Knajkę. Poniżej Goczałkowic do Wisły uchodzą prawostronne dopływy Iłownica z Wapienicą oraz Biała, a poza granicami województwa Soła z Koszarawą i Żylicą, która odwadnia południową część województwa śląskiego. Głównymi lewymi dopływami Wisły na tym odcinku są: Pszczynka z Korzeńcem, Gostynka z Mleczną oraz Przemsza powstająca z połączenia Białej i Czarnej Przemszy, do której uchodzi m.in. Brynica z Rawą. Z kolei północno-wschodnia część województwa odwadniana jest przez Pilicę, która zasila Wisłę poza granicami województwa.

Rys. 1. Dorzecze Wisły w granicach województwa śląskiego:
1 – dział wodny europejski, 2 – dział wodny I rzędu, 3 – dział wodny II rzędu, 4 – cieki powierzchniowe, 5 – zbiorniki wodne, 6 – granica województwa śląskiego, 7 – obszar województwa śląskiego położony w dorzeczu Wisły.

===Wisła po zbiornik Goczałkowice===

Źródła Wisły znajdują się na zachodnich stokach [[Barania Góra|Baraniej Góry]]. Potoki źródłowe Czarna Wisełka i Biała Wisełka biorą początek z wypływów znajdujących się odpowiednio na wysokościach 1106 m n.p.m. i 1080 m n.p.m. Czarna Wisełka jest nieco dłuższa od Białej Wisełki i dlatego też zwyczajowo ona uznawana jest za główny ciek. Wisła kilometrowana jest w górę i w dół biegu od miejsca, w którym uchodzi do niej Przemsza. W takim ujęciu Wisła wraz z Czarną Wisełką jest kilometrowana do 106,2 km, natomiast w przypadku Białej Wisełki jest to 103,3 km. Wisła powstaje z połączenia wspomnianych potoków źródłowych w 97,1 km na wysokości około 500 m n.p.m<ref>Podział hydrograficzny Polski, Warszawa 1983, s. 924.</ref>. Cieki źródłowe Wisły płyną ze wschodu na zachód, natomiast od ich połączenia koryto zmienia kierunek na północny aż do ujścia do Zbiornika Goczałkowickiego. Na tym odcinku Wisła otrzymuje głównie niewielkie dopływy, takie jak: Malinka, Gościejów, Dobka, Jaszowiec (prawobrzeżne) oraz Kopydło, Dziechcinka, Jawornik, Gahura, Poniwiec (lewobrzeżne)<ref>R. Gloc, G. Strycharz, Mapa hydrograficzna woj. bielskiego, Katowice 1981.</ref>. Z nieco dłuższych cieków, które zasilają na tym odcinku Wisłę wymienić należy prawobrzeżną Brennicę o długości 16,8 km i powierzchni zlewni wynoszącej blisko 90 km2. Rzeka bierze początek ze źródeł zlokalizowanych na północnych stokach Baraniej Góry na wysokości około 700 m n.p.m. Do Wisły uchodzi ona w 73,9 km biegu rzeki na wysokości około 500 m n.p.m<ref>Podział hydrograficzny Polski..., s. 924.</ref>. Sieć rzeczna w zlewni Brennicy jest dobrze rozwinięta, a jej najdłuższym dopływem jest Leśnica. Poza tym Brennica posiada wiele krótkich dopływów w postaci potoków górskich. Do tych najdłuższych zalicza się potoki: Węgierski, Chrobaczy, Hołcyna, Snowaniec i Krzywaniec<ref>Mapa hydrograficzna w skali 1:50 000, arkusz M-34-74-D Skoczów, Warszawa 2003.</ref>. Średnie roczne przepływy rzeki na wodowskazie zlokalizowanym w Górkach Wielkich wynoszą blisko 2 m3/s<ref>D. Absalon, A. T. Jankowski, M. Leśniok Komentarz do mapy hydrograficznej w skali 1:50 000, arkusz M-34-74-D Skoczów, Warszawa 2003. </ref>. Kolejnym nieco większym dopływem Wisły jest lewobrzeżna Bładnica z Radoniem o długości ponad 12 km i powierzchni zlewni nieco powyżej 42 km2. Około 2,5 km przed Zbiornikiem Goczałkowickim także z lewej strony do Wisły uchodzi Knajka o długości ponad 18 km i powierzchni zlewni blisko 70 km2. W tej części dorzecza Wisły znajduje się także Bajerka uchodząca bezpośrednio do Zbiornika Goczałkowickiego, pośrednio zasilając Wisłę<ref>Mapa hydrograficzna w skali 1:50 000, arkusz M-34-74-B Pszczyna, Warszawa 2003.</ref>.

Zbiornik Goczałkowice to największe jezioro antropogeniczne w województwie śląskim (fot. 1). Został on wybudowany w latach 50. XX wieku w dolinie Wisły na obszarze Kotliny Oświęcimskiej. Przy maksymalnym poziomie piętrzenia, zbiornik posiada powierzchnię 32 km2 i gromadzi 167 hm3 wody<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 172.</ref>.
Zasoby wodne Wisły na obszarze województwa śląskiego utożsamiane ze średnimi rocznymi przepływami zwiększają się wraz z biegiem rzeki. Najmniejsze są w odcinku źródłowym, gdzie na posterunku wodowskazowym zlokalizowanym w Wiśle wskaźnik ten wynosi 1,37 m3/s, w Ustroniu jest to 2,66 m3/s, a w Skoczowie 6,26 m3/s<ref>D. Absalon, A. T. Jankowski, M. Leśniok, Komentarz do mapy...</ref>. Poniżej zbiornika Goczałkowice średnie roczne przepływy Wisły w Goczałkowicach wynoszą 7,98 m3/s<ref>D. Absalon, A. T. Jankowski, M. Leśniok, Komentarz do mapy hydrograficznej w skali 1:50 000 arkusz M-34-74-B Pszczyna, Warszawa 2003.</ref>, a w Jawiszowicach 12,2 m3/s<ref>D. Absalon, A. T. Jankowski, M. Leśniok, Komentarz do mapy hydrograficznej w skali 1:50 000, arkusz M-34-75-A Czechowice-Dziedzice, Warszawa 2003.</ref>. Tuż przed opuszczeniem obszaru województwa śląskiego przepływy Wisły w Nowym Bieruniu kształtują się na poziomie 20,8 m3/s<ref>D. Absalon, A. T. Jankowski, M. Leśniok, Komentarz do mapy hydrograficznej w skali 1:50 000, arkusz M-34-63-C Oświęcim, Warszawa 2003.</ref>.

===[[Iłownica]]===

Poniżej zbiornika Goczałkowickiego w 38,5 km biegu rzeki do Wisły uchodzi z prawej strony Iłownica (fot. 2) o powierzchni zlewni wynoszącej 201,1 km2<ref> Podział hydrograficzny, s. 924.</ref>. Źródła tej rzeki znajdują się na wysokości około 395 m n.p.m., a jej długość wynosi około 26,5 km. Początkowo na odcinku o długości nieco ponad 3 km Iłownica płynie ze wschodu na zachód. W okolicy [[Skoczów|Skoczowa]] istotnie zmienia swój bieg na północno-wschodni, który utrzymuje aż do [[Czechowice-Dziedzice|Czechowic-Dziedzic]], gdzie na 1,5 km przed ujściem do Wisły skręca na północ<ref>Mapa hydrograficzna w skali 1 : 50 000, arkusze: M-34-74-B Pszczyna, M-34-74-D Skoczów, Warszawa 2003.</ref>. Sieć rzeczna w zlewni Iłownicy jest asymetryczna – zdecydowanie większa jest prawobrzeżna część. Rzeka posiada wiele dopływów, z których największe to Jasienica i Wapienica (ze zbiornikiem Wapienica). Rzeki te wypływają na północnych stokach [[Beskid Śląski|Beskidu Śląskiego]] na wysokości około 700-800 m n.p.m. kierując się generalnie na północ.
Średnie roczne przepływy Iłownicy w Czechowicach-Dziedzicach kształtują się na poziomie nieco przekraczającym 3 m3/s, natomiast w Wapienicy na posterunku wodowskazowym zlokalizowanym w Podkępie wskaźnik ten osiąga prawie 1 m3/s<ref>D. Absalon, A. T. Jankowski, M. Leśniok, Komentarz do mapy hydrograficznej...</ref>.

===[[Biała]]===

Kolejnym większym dopływem Wisły w tej części województwa śląskiego jest rzeka Biała (fot. 3) o powierzchni zlewni wynoszącej 139,1 km2<ref>Podział hydrograficzny Polski..., s. 924.</ref> i długości 28,6 km <ref> R. Gloc, G. Strycharz, Mapa hydrograficzna woj...</ref>. Bierze ona początek ze źródła zlokalizowanego na wysokości około 1000 m n.p.m., na północno-wschodnich stokach Beskidu Śląskiego, w okolicy [[Szczyrk|Szczyrku]]. W źródłowym odcinku o długości około 3 km rzeka płynie z zachodu na wschód. W Wilkowicach położonych na południe od [[Bielsko-Biała|Bielska-Białej]] rzeka przyjmuje kierunek północny, który generalnie utrzymuje aż do ujścia do Wisły<ref>Mapa hydrograficzna w skali 1 : 50 000, arkusz M-34-75-C Bielsko-Biała, Warszawa 2003.</ref>. W strefie ujściowej przebieg koryta Białej został sztucznie zmieniony i współcześnie uchodzi ona do Wisły około 800 m poniżej jej dawnego ujścia. Biała na całej długości przejmuje wody wielu dopływów. Największe z nich to: Mesznianka, Białka, Olszówka, Straconka, Kamieniczanka, Niwka, Potok Starobielski, Krzywa oraz Kromparek.

Średnie roczne przepływy Białej na posterunku wodowskazowym zlokalizowanym w Czechowicach–Bestwinie kształtują się na poziomie 3,27 m3/s<ref>D. Absalon, A. T. Jankowski, M. Leśniok, Komentarz do mapy hydrograficznej w skali 1:50 000, arkusz M-34-75-A Czechowice-Dziedzice, Warszawa 2003.</ref>.

Stan jakościowy wód powierzchniowych w beskidzkiej części województwa śląskiego generalnie jest konsekwencją małej, bądź umiarkowanej antropopresji. Parametry fizyko-chemiczne wód są odzwierciedleniem przekształceń wynikających z obecności rolnictwa skupionego głównie w obrębie dolin rzecznych, a także terenów [[Urbanizacja|zurbanizowanych]] większych ośrodków miejskich takich jak [[Żywiec]] i Bielsko-Biała. Podobne parametry fizyko-chemiczne posiadają wody innych beskidzkich dopływów Wisły np. Brennicy na całej długości, Iłownicy do Czechowic-Dziedzic, Soły zasadniczo na całym odcinku w zasięgu województwa śląskiego.

===[[Pszczynka]]===

Podążając z biegiem Wisły, po około 25 km dalej od ujścia Białej, do rzeki uchodzi lewobrzeżny dopływ – [[Pszczynka]]. Jej źródła znajdują się na północ od Jastrzębia Zdroju. Długość rzeki wynosi 45,8 km, a odwadniany przez nią obszar zajmuje 368,3 km2<ref>Podział hydrograficzny Polski..., s. 924.</ref>.

Rzeka ma generalnie przebieg równoleżnikowy z niewielkim odchyleniem ku północnemu-wschodowi. Płynie z zachodu na wschód i do Wisły uchodzi nieco poniżej na południe od miejscowości Jedlina. Sieć rzeczna w zlewni Pszczynki jest asymetryczna. Dopływy uchodzące z prawej strony są znacznie krótsze od lewobrzeżnych, dlatego też lewostronna część zlewni jest dużo większa. Z tego obszaru do Pszczynki uchodzą m.in.: Kanał Branicki, Dokawa i najdłuższy dopływ Korzenica. Dawniej Korzenica uchodziła bezpośrednio do Wisły koło Jedlina jako jej samodzielny dopływ. Jednak w związku z przeprowadzonymi pracami hydrotechnicznymi współcześnie Korzenica zasila Pszczynkę. Ważniejsze prawobrzeżne dopływy Pszczynki znajdują się powyżej [[Zbiornik Łąka|zbiornika Łąka]] i są to: Pawłówka, Kanar i Stenclówka. W 1986 roku na Pszczynce wybudowano zaporowy zbiornik Łąka, którego powierzchnia maksymalna wynosi 3,5 km2, a pojemność 11,2 hm3.

Średnie roczne przepływy Pszczynki w Pszczynie wynoszą 1,47 m3/s<ref>D. Absalon, A. T. Jankowski, M. Leśniok, Komentarz do mapy hydrograficznej w skali 1:50 000, arkusz M-34-74-B Pszczyna, Warszawa 2003.</ref>. Zasoby wodne znajdujące się w zlewni Pszczynki kształtowane są przez zróżnicowane oddziaływania antropogeniczne. Zasadniczo w zlewni tej dominują użytki rolnicze, jednak źródłowy odcinek otrzymuje zanieczyszczenia pochodzące z [[Przemysł województwa śląskiego|uprzemysłowionych]] i zurbanizowanych terenów [[Jastrzębie-Zdrój|Jastrzębia-Zdroju]] oraz [[Żory|Żor]]. Dlatego też na całej długości rzeka prowadzi wody zanieczyszczone ponadnormatywnie wieloma substancjami.

===[[Gostynia]]===

Lewobrzeżnym dopływem Wisły jest także Gostynia, która uchodzi do niej w 6,4 km biegu rzeki. Gostynia od źródeł, które zlokalizowane są na południe od [[Orzesze|Orzesza]], do zbiornika Paprocany, nosi nazwę Gostyńka. Całkowita długość rzeki wynosi 32,1 km, a jej zlewnia obejmuje obszar o powierzchni 349,0 km2<ref>Podział hydrograficzny Polski..., s. 924.</ref>.

Rzeka płynie z północnego-zachodu na południowy-wschód. W źródłowym odcinku po zbiornik Paprocany do Gostyńki uchodzi kilka niewielkich dopływów, które mają charakter rowów melioracyjnych (np. Brada, Zgoński Potok, Rów, Potok, Rów W1, Potok Żwakowski)<ref> http://mapy.geoportal.gov.pl/imap/</ref>. Poniżej wspomnianego zbiornika do Gostyni uchodzą jej najdłuższe dopływy – Potok Tyski i Mleczna. Ten pierwszy wypływa ze źródła zlokalizowanego w [[Mikołów|Mikołowie]], a następnie przepływa przez zurbanizowany obszar [[Tychy|Tychów]] i tuż przed [[Bieruń|Bieruniem]] uchodzi do Gostyni. Mleczna wypływa ze źródeł zlokalizowanych w Piotrowicach jednej z południowych dzielnic [[Katowice|Katowic]]. Całkowita długość rzeki wynosi 22,3 km <ref> R. Gloc, Mapa hydrograficzna woj. katowickiego, Katowice 1980.</ref>.

Średnie roczne przepływy Gostyni na posterunku zlokalizowanym w Bojszowach kształtują się na poziomie wynoszącym około 3,5 m3/s, a w mlecznej w Bieruniu Starym wynoszą 1,38 m3/s<ref>D. Absalon, A. T. Jankowski, M. Leśniok, Komentarz do mapy hydrograficznej w skali 1:50 000, arkusz M-34-75-A Czechowice-Dziedzice, Warszawa 2003.</ref>.

Wody powierzchniowe znajdujące się w zlewni Gostynki pod względem fizykochemicznym odznaczają się złym stanem jakościowym. Źródłowy odcinek rzeki zasilany jest zrzutem ścieków pochodzących z miejsko-przemysłowych obszarów Orzesza, [[Łaziska Górne|Łazisk Górnych]], Mikołowa, Tychów i Katowic. Możliwości samooczyszczania rzeki nie są wystarczające, aby w jej dolnym biegu parametry jakościowe uległy poprawie.

===[[Przemsza]]===

Środkowo-wschodnia część województwa śląskiego (od okolic [[Zawiercie|Zawiercia]] i [[Miasteczko Śląskie|Miasteczka Śląskiego]] na północy po [[Chorzów|Chorzów]] na zachodzie i Bieruń na południu) odwadniana jest do Wisły za pośrednictwem Przemszy i jej licznych dopływów. Rzeka Przemsza drenuje obszar o sumarycznej powierzchni 2125,5 km2. Powstaje ona z połączenia wód Czarnej Przemszy i Białej Przemszy w 23,8 km jej biegu<ref> Podział hydrograficzny Polski..., s. 924.</ref>.

Za ciek źródłowy Przemszy uważa się Czarną Przemszę (fot. 4) o powierzchni zlewni 1045,5 km2. Długość rzeki wynosi 87,6 km, a wypływa ona ze źródeł umiejscowionych na zboczu doliny rozcinającej kuestę w Bzowie<ref>A. Jaguś, M. Rzętała, Przestrzenne zróżnicowanie wielkości spływu jonów Cl-, SO42-, NO3-, PO43- ze zlewni Przemszy w nawiązaniu do stopnia zagospodarowania jej powierzchni. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, vol. 24, Katowice-Sosnowiec 1997, s. 26-34.</ref>, na wysokości 437 m n.p.m<ref>E. Bukowska, Współczesne zmiany koryt rzecznych w dorzeczu Przemszy. Geographia. Studia et dissertationes, t. 6, Katowice 1982, s. 15-33.</ref>. Rzeka początkowo płynie ze wschodu na zachód, a w okolicach Siewierza skręca na południe i kierunek ten utrzymuje do samego końca. Czarna Przemsza przepływa przez kilka dużych ośrodków miejskich: [[Siewierz]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Sosnowiec]] i [[Mysłowice]]. Z uwagi na liczne dopływy uchodzące do rzeki ilość płynącej nią wody wzrasta wraz z jej biegiem. Średnie roczne przepływy Czarnej Przemszy na poszczególnych posterunkach wodowskazowych wynoszą od około 1 m3/s w okolicach Siewierza do kilku m3/s przed połączeniem z Białą Przemszą. Głównym dopływem Czarnej Przemszy jest rzeka Brynica (fot. 5) o długości 54,9 km, która odwadnia obszar o powierzchni 482,7 km2. Rzeka wypływa na wysokości 340 m n.p.m. u podnóża triasowych wzgórz zlokalizowanych w miejscowości Huta Szklana<ref> Podział hydrograficzny Polski..., s. 924.</ref>. Największymi dopływami Brynicy powyżej zbiornika [[Zbiornik Kozłowa Góra|Kozłowa Góra]] i w jego sąsiedztwie są: Trzonia, Czeczówka i Potok Ożarowicki oraz Potok spod Nakła i Rów Świerklaniecki<ref>http://mapy.geoportal.gov.pl/imap/</ref>. Z większych dopływów Brynicy w jej dolnym biegu należy wymienić: Szarlejkę, Jaworznik, Rów Michałkowicki oraz Rawę. Poza wspomnianą Brynicą większymi dopływami Czarnej Przemszy są: Mitręga, Trzebyczka, Pagor, Pogoria i Bolina. W dorzeczu Czarnej Przemszy znajduje się kilka ważnych dla społeczeństwa i gospodarki zbiorników wodnych. Poniżej Siewierza w miejscowości Przeczyce w 53,6 km biegu rzeki znajduje się zapora czołowa [[Zbiornik Przeczyce|zbiornika Przeczyce]] o powierzchni maksymalnej 5,1 km2 i pojemności 20,7 hm3, który utworzony został na tej rzece w 1964 roku<ref>J. Kocyan, Zbiornik w Przeczycach, Warszawa 1969, s. 82.</ref>. W dolnej części dorzecza Czarnej Przemszy utworzony został w 2005 roku zbiornik Kuźnica Warężyńska zwyczajowo nazywany [[Pogoria|Pogorią]] IV (51 hm3), a w zlewni Pogorii występują kolejne jeziora poeksploatacyjne: Pogoria III (208 ha, 12 hm3), Pogoria I (75 ha), Pogoria II (26 ha) oraz zbiornik Łosień o typowo przemysłowym znaczeniu<ref>A. Jaguś, M. Rzętała, Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała-Sosnowiec 2008, s. 152.</ref>. W środkowym biegu Brynicy utworzono zaporowy zbiornik Kozłowa Góra<ref>A. Jaguś, M. Rzętała, Zbiornik Kozłowa Góra. Funkcjonowanie i ochrona na tle charakterystyki geograficznej i limnologicznej, Warszawa 2003, s. 156.</ref> o powierzchni maksymalnej 5,9 km2 i odpowiadającej jej pojemności 15,3 hm3. W dolnej części dorzecza Przemszy znajduje się [[Zbiornik Dziećkowice|zbiornik Dziećkowice]] o powierzchni 7,3 km2 i pojemności 52,8 hm3, który bazuje na zasobach wodnych beskidzkich dopływów Wisły<ref>M. Bok, A. T. Jankowski, G. Michalski, M. Rzętała, Zbiornik Dziećkowice – charakterystyka fizycznogeograficzna i rola w górnośląskim systemie wodno-gospodarczym, Warszawa 2004, s. 72.</ref>.

W okolicach Wolbromia bierze swój początek Biała Przemsza (fot. 6), która wypływa ze źródeł położonych na wysokości około 376 m n.p.m. Do połączenia z Czarną Przemszą pokonuje odcinek o długości 63,9 km. Rzeka wraz z siecią swoich dopływów zbiera wody z powierzchni zlewni, która wynosi 876,6 km2<ref>Podział hydrograficzny Polski..., s. 924.</ref>. Biała Przemsza generalnie płynie z północnego-wschodu na południowy-zachód, przy czym na swej drodze kilkakrotnie zmienia kierunek na typowo równoleżnikowy bądź południkowy. Rzeka posiada wiele dopływów, te nieco mniejsze to np.: Sucha, Tarnówka i Dębieśnica (Dębesznica). Nieco dłuższe dopływy Białej Przemszy to prawobrzeżne: Centuria, Strumień Błędowski i Bobrek oraz lewobrzeżne, takie jak: Biała, Sztoła i Kozi Bród. Średnie roczne przepływy Białej Przemszy wynoszą od dziesiątych części m3/s w źródłowej części cieku do około 3 m3/s w środkowym biegu rzeki i jeszcze większych przepływach (dwu-, a nawet trzykrotnie) przy połączeniu z Czarną Przemszą.

Na odcinku od połączenia Czarnej i Białej Przemszy do ujścia do Wisły, rzeka przejmuje wody kilku niewielkich dopływów. Najczęściej są to krótkie cieki o charakterze rowów melioracyjnych lub niewielkich kanałów, a tylko nieliczne mają naturalny charakter. Uchodzą one do Przemszy zarówno z prawej, jak i lewej strony. Podążając z biegiem rzeki są to: Przyrwa, Wąwolnica, Rów Kosztowski, Byczynka, Kanał Matylda, Mała Struga, Imielinka oraz Rów Rotera<ref>http://mapy.geoportal.gov.pl/imap/</ref>. Średnie roczne przepływy w dolnym biegu Przemszy wynoszą od kilkunastu do nieco ponad 20 m3/s.

Stan jakościowy wód w zlewni Przemszy pozostaje pod wpływem przekształceń powodowanych przez rolnictwo – głównie w górnych częściach zlewni dopływów, oraz przemysł i urbanizację – środkowa i dolna cześć dorzecza Przemszy. Wyrazem dużego zróżnicowania jakościowego wód powierzchniowych jest zatem występowanie warunków hydrochemicznych od określanych mianem quasi-naturalnych z wodami umownie czystymi, po silnie zanieczyszczone wody nie odpowiadające standardom jakościowym wód powierzchniowych. Najczystsze wody występują w źródłowych odcinkach Czarnej i Białej Przemszy, niektórych źródłowych częściach zlewni ich dopływów (np. Brynicy, Trzebyczki) lub całe zlewnie dopływów (np. Centurii). Istotną rolę w rozcieńczaniu stwierdzonych lub potencjalnych zanieczyszczeń cieków prowadzących umownie wody czyste, pełni krasowe zasilanie rzek i potoków lub drenaż niezanieczyszczonych wód podziemnych występujących w utworach polodowcowych. Stale duże ilości zanieczyszczeń obecne są w ciekach odwadniających tereny produkcji przemysłowej (np. Bobrek z Rakówką), obszary zurbanizowane (np. Pogoria w dolnym biegu) lub tereny miejsko-przemysłowe (np. Brynica w dolnym biegu, Rawa, Przemsza). Podobne konsekwencje przynosi okresowo wysoka zawartość substancji biogennych w wodach górnego odcinka Brynicy i jej dopływów, skutkująca eutrofizacją wód stojących zbiornika Kozłowa Góra.

===[[Soła]]===

Południowa część województwa śląskiego odwadniana jest do Soły, która uchodzi do Wisły poza jego granicami. Soła jest prawobrzeżnym dopływem Wisły. Źródła Soły znajdują się u podnóża Skalanki na wysokości 720 m n.p.m. Rzeka posiada dwa potoki źródłowe: Słanica i Czerna. Za ciek główny uważa się Słanicą nazywaną również Solą, Solańską Wodą lub Solanką. Rzeka płynie z południa na północ, a jej całkowita długość wynosi 88,9 km, jednak na obszarze województwa śląskiego rzeka pokonuje odcinek o długości 64,9 km, od źródeł po okolice Kęt, gdzie wpływa na teren województwa małopolskiego<ref>Podział hydrograficzny Polski..., s. 924.</ref>. Do Wisły Soła uchodzi w okolicy Oświęcimia, nieco ponad 1,5 km poniżej ujścia Przemszy.

Sieć rzeczna w zlewni Soły jest dobrze rozwinięta. W górnym biegu o długości 41,5 km po cofkę zbiornika w Tresnej Soła posiada wiele dopływów o charakterze potoków górskich<ref>J. Punzet, Stosunki hydrologiczne w dorzeczu Soły, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1971, s. 71.</ref>. Większość z nich jest stosunkowo krótka, ale kilka z nich ma po kilkanaście km długości<ref> R. Machowski, M. Rzętała, M .A. Rzętała, B. Wistuba, Zbiornik Żywiecki. Charakterystyka fizycznogeograficzna i znaczenie społeczno-gospodarcze, Sosnowiec 2005, s. 80.</ref>. Do ważniejszych dopływów Soły w tej części zlewni zalicza się: Rycerka (12,4 km długości) z Potokiem Rycerskim, Woda Ujsolska (13,2 km długości) z Cichą i Bystrą (Złatną), Bystra (10,1 km długości) z Janoszką, Żabniczanka (12,2 km długości). Na obszarze [[Kotlina Żywiecka|Kotliny Żywieckiej]], która jest swego rodzaju węzłem łączą się wody Soły z Juszczynką, Leśnianką (14,6 km długości) oraz Koszarawą<ref>T. Ziętara, Krajobraz ziemi żywieckiej, Warszawa 1986, s. 110.</ref>, która jest najdłuższym dopływem Soły. Koszarawa wypływa ze źródeł zlokalizowanych w Beskidzie Makowskim na wysokości około 1000 m n.p.m. Rzeka przepływa odcinek o długości 30,4 km i do Soły uchodzi w 50,5 km jej biegu. Koszarawa przejmuje wody wielu potoków górskich, z których najdłuższe to: Bystra, Przybyłka, Przyborowiec, Krzyżówka, Pewelica, Sopotnia i Przyłękówka<ref> R. Gloc, G. Strycharz, Mapa hydrograficzna woj. bielskiego, Katowice 1981.</ref>.

W Żywcu Soła uchodzi do [[Zbiornik Tresna|Zbiornika Tresna]] (zbiornik Żywiecki) w Kotlinie Żywieckiej, którego zapora została usytuowana w 41,9 km biegu Soły<ref>R. Machowski, M. Rzętała, M. A. Rzętała, B. Wistuba, Zbiornik Żywiecki..., s. 80.</ref>. Powierzchnia Zbiornika Żywieckiego przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi 9,6 km2, a jego pojemność całkowita to 96,1 hm3.
Za pośrednictwem Zbiornika Żywieckiego, Soła zasilana jest wodami kolejnych dosyć dużych dopływów. Z lewej strony do zbiornika uchodzi Żylica o długości 22 km, która wypływa ze źródeł umiejscowionych u podnóża Malinowskiej Skały na wysokości 1150 m n.p.m. Z prawej strony do zbiornika uchodzi Łękawka o długości 17,4 km z jej dopływem Kocierzanką (14,8 km długości)<ref>Podział hydrograficzny Polski..., s. 924.</ref>. Poniżej zapory w Treśnie Soła pokonuje przełomowy odcinek przez Beskid Mały (fot. 7), a następnie opuszcza województwo śląskie w pobliżu Kęt. Na tym obszarze znajdują się dwa kolejne sztuczne zbiorniki wodne. Pierwsza zapora została umiejscowiona w Porąbce w 34,6 km biegu rzeki tworząc zbiornik Międzybrodzki o powierzchni 3,3 km2 oraz pojemności 27,2 hm3 (fot. 8). W 31,0 km biegu rzeki znajduje się zapora w Czańcu, która piętrzy wody Soły w postaci zbiornika Czaniec o powierzchni maksymalnej 0,5 km2 i pojemności 1,3 hm3 (fot. 9). Na tym odcinku bezpośrednio do rzeki lub za pośrednictwem zbiorników wodnych do Soły uchodzą niewielkie potoki takie jak: Roztoka, Isepnica, Ponikiew, Żarnówka Duża i Mała, Mała Puszcza i Puszcza Wielka oraz Domaczka<ref>http://mapy.geoportal.gov.pl/imap/</ref>.

Średnie roczne przepływy na wybranych dopływach Soły przedstawiają się w następujący sposób: Koszarawa – 4,29 m3/s w Pewni Małej, Żylica – 1,31 m3/s w Łodygowicach, Bystra – 1,03 m3/s w Kamesznicy oraz Żabniczanka – 0,67 m3/s w Żabnicy. Przepływy na Sole są znacznie większe, poczynając od jej źródeł średnie roczne przepływy wynoszą w Rajczy 5,01 m3/s, a w Żywcu 15,4 m3/s<ref>D. Absalon, A. T. Jankowski, M. Leśniok, Komentarz do mapy hydrograficznej w skali 1:50 000, arkusze: M-34-87-B Jeleśnia, M-34-75-C Bielsko-Biała, M-34-87-A Węgierska Górka, Warszawa 2003.</ref>. Sama rzeka ma kluczowe znaczenie dla zaopatrzenia w wodę środkowej części województwa śląskiego. Na jej zasobach wodnych bazuje wiele ujęć różnych podmiotów. Pobór wody ze zbiornika Czaniec jako ostatniego zbiornika kaskady Soły wymaga uwzględnienia przepływu wymaganego w cieku poniżej zbiornika, z czym związane jest funkcjonowanie również innych obiektów gospodarki wodnej wzdłuż rzeki. Z powodu istniejących przerzutów wody, dużego obciążenia przepływu rzek poborem z istniejących ujęć powierzchniowych i infiltracyjnych, dolna część zlewni Soły, charakteryzuje się wyjątkowym skomplikowaniem stosunków wodnych.

===[[Pilica]]===

Północno-wschodnia część województwa śląskiego leży w dorzeczu Wisły i odwadniana jest do tej rzeki za pośrednictwem źródłowego odcinka Pilicy oraz jej dopływów. Całkowita długość tej rzeki wynosi 319 km, jednak na opisywanym obszarze płynie ona jedynie przez około 56 km. Źródła Pilicy znajdują się na terenie miasta o tej samej nazwie, a położone są na wysokości 348 m n.p.m<ref>Podział hydrograficzny Polski..., s. 924.</ref>. Początkowo na odcinku około 16 km rzeka płynie z zachodu na wschód. W okolicy miejscowości Żarnowiec zmienia kierunek na północny. Po przepłynięciu około 9 km rzeka opuszcza opisywany teren w okolicy miejscowości Dąbrowica i wkracza na obszar woj. świętokrzyskiego. Poza województwem śląskim, Pilica płynie na odcinku około 5 km i ponownie na opisywanym terenie pojawia się na południe od [[Szczekociny|Szczekocin]]. W miejscu tym niewielkiemu odchyleniu ulega także jej bieg, a rzeka zmienia kierunek na północno-zachodni. Po dopłynięciu do miasta Koniecpol jej kierunek zmienia się na północno-wschodni, który utrzymuje do granic województwa śląskiego w okolicy miejscowości Wólka i Silpia Duża<ref>http://mapy.geoportal.gov.pl/imap/</ref>.

Pilica na obszarze województwa śląskiego otrzymuje przede wszystkim dopływy lewobrzeżne, odwadniające opisywany teren, a prawobrzeżne są mniej liczne. Podążając z biegiem rzeki do Pilicy uchodzą nieco krótsze dopływy takiej jak: Udarka, Uniejówka, Goleniówka, Białka, Kalenica i Załężówka. Największym dopływem Pilicy na obszarze woj. śląskiego jest Krztynia o długości 24,8 km, która z kolei zasilana jest wodami Białki i Żebrówki o długości 22,9 km.

Średnie roczne przepływy Pilicy w Szczekocinach kształtują się na poziomie blisko 2,5 m3/s<ref>D. Absalon, A. T. Jankowski, M. Leśniok, Komentarz do mapy hydrograficznej w skali 1:50 000, arkusz M-34-52-B Szczekociny, Warszawa 2000.</ref>. Jakość wód Pilicy kształtowana jest w głównej mierze przez antropopresję rolniczą. To właśnie ta forma użytkowania terenu dominuje w zlewni tej rzeki. Z tego też względu w ciągu roku obserwuje się duże zróżnicowanie jakościowe wód powierzchniowych. Wynika to bezpośrednio z przebiegu procesów wegetacyjnych a właściwie zabiegów agrotechnicznych stosowanych na gruntach rolnych. Dlatego też Pilicą mogą płynąć wody od umownie czystych, po silnie zanieczyszczone wody, które nie odpowiadają standardom jakościowym stawianym wodom powierzchniowym.

==Wody podziemne==

Na obszarze dorzecza Wisły w granicach województwa śląskiego, wody podziemne występują w głównie w utworach: czwartorzędu, trzeciorzędu, kredy, jury, triasu, karbonu i dewonu. Są to wody o zróżnicowanych zasobach i parametrach hydrogeologicznych, przy czym największe przekształcenia ilościowo-jakościowe wód podziemnych, występują na obszarze [[Górnośląskie Zagłębie Węglowe|Górnośląskiego Zagłębia Węglowego]]<REF>A. Różkowski, Środowisko hydrogeochemiczne karbonu produktywnego Górnośląskiego Zagłębia Węglowego, Katowice 2004, s. 174.</ref> oraz tzw. triasu śląsko-krakowskiego<ref> A. A. Kowalczyk, Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, Katowice 2003, s. 196.</ref>.
Obszary charakteryzujące się największymi zasobami wodnymi oraz najlepszymi parametrami hydrogeologicznymi są traktowane w sposób szczególny poprzez wydzielenie tzw. głównych zbiorników wód podziemnych (GZWP). W oparciu o kryteria podziału określone przez Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 2006 r. w sprawie przebiegu granic obszarów dorzeczy i regionów wodnych, na obszarze województwa śląskiego w zasięgu dorzecza Wisły wydzielono w całości lub tylko w części dwanaście GZWP<ref>Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 2006 r. w sprawie przebiegu granic obszarów dorzeczy i regionów wodnych. Dz.U. nr 126, poz. 878, http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20061260878.</ref>.

Wody podziemne w osadach czwartorzędu, swym występowaniem nawiązują do kopalnego systemu dolin rzecznych, a są to GZWP: Zbiornik Pszczyna-Żory (346), Dolina rzeki górna Wisła (347), Dolina rzeki Soła (446), Dolina rzeki Biała (448), Zbiornik Biskupi Bór (453) oraz Zbiornik Dąbrowa Górnicza (455). W beskidzkiej części dorzecza Wisły wydzielono trzy GZWP utożsamiane z utworami fliszu karpackiego. Na tym obszarze znajduje się: Zbiornik warstw Magura (Babia Góra) (445), Zbiornik warstw Godula (Beskid Śląski) (348) oraz Zbiornik warstw Godula (Beskid Mały) (447). Budowa geologiczna tych terenów jest dosyć skomplikowana, a w profilu stratygraficznym wydzielić można osady neogeńskie, paleogeńskie oraz kredowe. Dosyć liczne są także triasowe GZWP, które zlokalizowane są w środkowej części województwa śląskiego. W całości na opisywanym obszarze znajduje się Zbiornik Bytom (329), natomiast jedynie w części na terenie województwa śląskiego znajduje się Zbiornik Chrzanów (452) oraz Zbiornik Olkusz-Zawiercie (454)<ref>A. S. Kleczkowski, Mapa obszarów Głównych Zbiorników Wód Podziemnych (GZWP) w Polsce wymagających szczególnej ochrony w skali 1:500 000, Kraków 1990.</ref>.

Wody podziemne występujące w wymienionych Głównych Zbiorników Wód Podziemnych charakteryzują się zarówno prostym dwujonowym typem hydrochemicznym, jak również bardziej skomplikowanym (dominują wody typu HCO3-SO4-Ca-Mg, HCO3-SO4-Ca, HCO3-Ca-Mg i HCO3-Ca). Zróżnicowany jest również stan jakościowy wód podziemnych. Przeważają wody zadowalającej jakości (III klasa), które stanowią ponad połowę wszystkich przypadków. Na porównywalnym poziomie wynoszącym około 30% wszystkich przypadków notowane są zarówno wody dobrej jakości (II klasa), jak również wody niezadowalającej jakości (IV klasa). Sporadycznie notuje się wody złej jakości (V klasa)<ref> Stan środowiska w województwie śląskim w 2013 roku, Katowice 2014.</ref>.

==Bibliografia==

# Absalon D., Jankowski A. T., Leśniok M., Komentarz do mapy hydrograficznej w skali 1:50 000, arkusz M-34-52-B Szczekociny, Warszawa 2000.
# Absalon D., Jankowski A.T., Leśniok M., Komentarz do mapy hydrograficznej w skali 1:50 000, arkusz M-34-63-C Oświęcim, Warszawa 2001.
# Absalon D., Jankowski A.T., Leśniok M., Komentarz do mapy hydrograficznej w skali 1:50 000, arkusze: M-34-74-B Pszczyna, M-34-74-D Skoczów, M-34-74-D Skoczów, M-34-75-A Czechowice-Dziedzice, M-34-75-C Bielsko-Biała, M-34-86-B Wisła, M-34-87-A Węgierska Górka, M-34-87-B Jeleśnia, Warszawa 2003.
# Bok M., Jankowski A. T., Michalski G., Rzętała M., Zbiornik Dziećkowice – charakterystyka fizycznogeograficzna i rola w górnośląskim systemie wodno-gospodarczym, wyd. Polskie Towarzystwo Geograficzne – Komisja Hydrologiczna, Warszawa 2004.
# Bukowska E., Współczesne zmiany koryt rzecznych w dorzeczu Przemszy, Geographia. Studia et dissertationes, t. 6, Katowice 1982, s. 15-33.
# Gloc R., Mapa hydrograficzna woj. katowickiego, wyd. Urząd Wojewódzki w Katowicach, Wydział Ochrony Środowiska, Katowice 1980.
# Gloc R., Strycharz G., Mapa hydrograficzna woj. bielskiego, wyd. Okręgowe Przedsiębiorstwo Geodezyjno-Kartograficzne, Zakład Kartografii, Katowice 1981.
# Jaguś A., Rzętała M., Przestrzenne zróżnicowanie wielkości spływu jonów Cl-, SO42-, NO3-, PO43- ze zlewni Przemszy w nawiązaniu do stopnia zagospodarowania jej powierzchni. Kształtowanie środowiska geograficznego i ochrona przyrody na obszarach uprzemysłowionych i zurbanizowanych, vol. 24, Katowice-Sosnowiec 1997, s. 26-34.
# Jaguś A., Rzętała M., Zbiornik Kozłowa Góra. Funkcjonowanie i ochrona na tle charakterystyki geograficznej i limnologicznej, wyd. Polskie Towarzystwo Geograficzne, Komisja Hydrologiczna, Warszawa 2003.
# Jaguś A., Rzętała M., Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), wyd. Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej, WNZ UŚ, Bielsko-Biała-Sosnowiec 2008.
# Kleczkowski A. S., Mapa obszarów Głównych Zbiorników Wód Podziemnych (GZWP) w Polsce wymagających szczególnej ochrony w skali 1:500 000, wyd. AGH, Kraków 1990.
# Kocyan J., Zbiornik w Przeczycach, wyd. Instytut Gospodarki Wodnej, Warszawa 1969.
# Kowalczyk A., Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, wyd. UŚ, Katowice 2003.
# Machowski R., Rzętała M.A., Rzętała M., Wistuba B., Zbiornik Żywiecki – charakterystyka fizycznogeograficzna i znaczenie społeczno-gospodarcze., wyd. Polskie Towarzystwo Geograficzne – Oddział Katowicki, Sosnowiec 2005.
# Mapa hydrograficzna w skali 1 : 50 000, arkusze: M-34-74-B Pszczyna, M-34-63-C (Oświęcim), M-34-74-D Skoczów, M-34-75-C Bielsko-Biała, M-34-87-A Węgierska Górka, M-34-87-B Jeleśnia, Warszawa 2003.
# Podział hydrograficzny Polski, wyd. IMiGW, Warszawa 1983.
# Punzet J., Stosunki hydrologiczne w dorzeczu Soły, wyd. Polska Akademia Nauk, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1971.
# Różkowski A., Środowisko hydrogeochemiczne karbonu produktywnego Górnośląskiego Zagłębia Węglowego, wyd. UŚ, Katowice 2004.
# Rzętała M., Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, wyd. UŚ, Katowice 2008.
# Stan środowiska w województwie śląskim w 2013 roku, wyd. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach, Biblioteka Monitoringu Środowiska, Katowice 2014.
# Ziętara T., Krajobraz ziemi żywieckiej, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1986.

==Przypisy==
<references/>

==Źródła on-line==
#[http://mapy.geoportal.gov.pl/imap/ Geoportal]
# [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20061260878. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 2006 r. w sprawie przebiegu granic obszarów dorzeczy i regionów wodnych. Dz.U. nr 126, poz. 878.]

'''EWoŚ'''
# [[Antropogeniczne zmiany środowiska przyrodniczego]]
# [[Dorzecze Odry]]
# [[Ochrona środowiska]]
# [[Wody powierzchniowe]]
# [[Wody podziemne]]
# [[Źródła województwa śląskiego]]

Pszczynka

2021-03-17T09:30:56Z

Garbaczm: /* Główne źródła zanieczyszczeń */

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 2 (2015)]]
(ang. Pszczynka,niem. Pszczynka)

Autor: [[Aleksandra Sobańska]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]]

Pszczynka – rzeka przepływająca przez teren [[Powiat pszczyński|powiatu pszczyńskiego]], stanowiąca pierwszy lewobrzeżny dopływ [[Wisła|Wisły]] o długości 45,8 km<ref>Ziemia Pszczyńska. Przewodnik Turystyczny po powiecie pszczyńskim, Pszczyna 2002, s. 9.</ref>. Powierzchnia jej zlewni wynosi 368,3 km2. Źródła rzeki znajdują się na południowym wschodzie wsi Szeroka<ref>Tamże, s. 9.</ref>.

==Nazwa==

Wielu współczesnych autorów prac historycznych dotyczących dziejów [[Pszczyna|Pszczyny]] podkreśla fakt, że nazwa miasta ściśle związana jest z płynącą przez nie rzeką. Słowo Pszczynka według badań Henryka Borka uległo przekształceniu z „Blszczyna” (od wyrażenie „bleszcz”, oznaczającego woda błyszcząca) bądź też „Plszczyna” (od „plszcz”, które znaczy pluskać, woda pluszcząca)<ref>G. Sztoler, Pszczyna. Studia nad przestrzenią miejską do połowy XVI wieku, Pszczyna 2014, s. 18.</ref>. Grzegorz Sztoler w monografii poświęconej początkom osadnictwa w Pszczynie podsumowuje koncepcje ustalenia pierwotnej nazwy miejscowości w następujący sposób: „W 1423 roku wspominano w języku niemieckim »… daselbe floss und wassir genant Plessen«. Pozostałe próby zapisu nazwy rzeki prowadziły konsekwentnie do utrwalenia jej współczesnej formy: 1463 Psszczenke, 1466 ad Blssczinkam/Blssczynkam, 1467 in luvio Blssczynka, 1480 Plsczynka […]. Następnie nazwa ta ewoluowała do postaci Blszczynka/Plszczyzna, by po uproszczeniu grupy spółgłoskowej przybrać ostatecznie nazwę Pszczynka”<ref>Tamże, s. 19.</ref>.

==Dorzecza i dopływy==

Dwa zasadnicze dorzecza Pszczynki stanowią Dokawa i Korzeniec<ref>Ziemia Pszczyńska. Przewodnik …, s. 9.</ref>. Pierwsze dorzecze zaczyna się w Czarkowie w polnych i leśnych strumykach i ma postać prawie półmetrowego rowu – wraz z rozrastaniem się dorzecza zwiększa swoją szerokość od półtora do dwóch i pół metrów. Długość Dokawy sięga 10,4 km. Drugie dorzecze Pszczynki, Korzeniec jest ponad dwukrotnie dłuższe – 21,2 km – i ma swój początek w lasach pomiędzy Branicą a Kopaniną. Dokawa przepływa przez rolnicze obszary na terenie Czarkowa, Piasku i Jankowiec, Korzeniec z kolei przez gminę Kobiór<ref>Tamże, s. 9.</ref>.

Rzeka posiada dwa dopływy znajdujące się po prawej stronie (Pawłówka i Studzianka) oraz dopływ lewobrzeżny (kanał Branicki)<ref>Zob. Tamże, s. 10.</ref>.
Pszczynka, a zwłaszcza jej zlewnie Korzeniec oraz [[Gostynia]] charakteryzuje bezpośrednie powiązanie „z systemem rzecznym Rudy (przez Potok Woszczycki i rowy melioracyjne”<ref>J. M. Waga, Przyroda nieożywiona ziemi pszczyńskiej, w: Śląskie Prace Etnograficzne, Ziemia pszczyńska, red. M. Lipok-Bierwiaczonek, Katowice 2007, t. 3, s. 27.</ref>. Dzięki rzekom, przepływającym przez powiat pszczyński bieg Wisły oraz [[Odra|Odry]] łączą się, co znacznie wpływa ułatwia migrację [[Szata roślinna w województwie śląskim|roślin]] i [[Fauna województwa śląskiego|zwierząt wodnych]]<ref>Zob. Tamże, s. 28.</ref>. Jak podkreśla Jan Maciej Waga „Pszczyński Pomost Wodny” odgrywa niebagatelne znaczenie wśród trzech łączących Wisłę z Odrą<ref>Tamże, s. 28.</ref>.

==Zbiornik w Łące==

Jej ujścia – jedno wpływające do zbiornika wodnego w Łące (GPS N: 49°58'14" E: 18°53'16") oraz drugie łączące się z Wisłą (GPS N: 50°1'44" E: 19°8'22") – znajdują się głównie na terenach rolniczych. Zbiornik w Łące powstał w 1987 roku i znajduje się na 24,3 km rzeki. Jego całkowita pojemność wynosi 11,2 mlm m3, powodziowa jest niemal trzykrotnie większa – 3,3 mlm m3. „Powierzchnia maksymalna zbiornika wynosi 3,53 km2 a normalna 3,23 km2. Długość zbiornika wynosi około 3 km, szerokość waha się od 200 m do 1200 m. Średnia głębokość przy normalnym piętrzeniu wynosi 2,3 m. Zlewnia zbiornika wynosi około 150 km2 i jest głównie użytkowana rolniczo”<ref>Zob. Ziemia Pszczyńska. Przewodnik …., s. 10.</ref>. Zbiornik zaopatruje przemysłowy [[Rybnicki Okręg Węglowy|Rybnicki Okręg Węglowy]] w wodę<ref>Zob. Plan Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Śląskiego</ref>.

==Pszczynka – badania wód powierzchniowych==

W 2004 roku na podstawie badań wykonanych zgodnie z „Programem Państwowego Monitoringu Środowiska dla województwa śląskiego na lata 2004-2005”<ref>E. Glubiak-Witwicka i in., Wody powierzchniowe</ref> przeprowadzono ocenę stanu wód w powiecie pszczyńskim. Przebadano ponad 87 km rzeki, którą obserwowano w czterech punktach pomiarowych. Stan czystości wody oceniono według następujących kryteriów: „woda niezadawalającej jakości (IV klasa) wystąpiła w dwóch punktach na Pszczynce, woda o złej jakości (V klasa) wystąpiła w dwóch punktach; w tym jeden na Pszczynce i jeden na Dokawie”. Ocenę sporządzono na podstawie znalezionych zanieczyszczeń mikrobiologicznych (liczba bakterii grupy coli typu kałowego, ogólna liczba bakterii coli) oraz wskaźników biogennych („które na całej długości Pszczynki oraz w Dokawie były w V i IV klasie jakości”). W jednym z punktów pomiarowych w okolicach prawobrzeżnego dopływu Pawłówki w IV klasie „wystąpiły wskaźniki zasolenia – substancje rozpuszczone i przewodność”<ref>Tamże</ref>.

Z kolei przeprowadzone pięć lat później przez Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej – Państwowy Instytut Badawczy Oddział we Wrocławiu badania dotyczące warunków korzystania z wód zlewni Małej Wisły wykazały, że „Pszczynka ma zdolność chłonną dla substancji organicznych charakteryzowanych wskaźnikiem BZT5<ref>Umowny wskaźnik określający biochemiczne zapotrzebowanie tlenu.</ref> od źródeł do przekroju ujęcia wody dla Pszczyny”<ref>Warunki korzystania z wód zlewni Małej Wisły</ref>.

==Główne źródła zanieczyszczeń==
Choć funkcjonowanie przestrzeni miejskiej stanowi główne źródło zanieczyszczeń rzeki<ref>Ziemia Pszczyńska. Przewodnik …, s. 9.</ref>, to również tereny rolnicze mają wpływ stan czystości rzeki. W 2009 roku opublikowano raport: Kształtowanie jakości wód zbiorników zaporowych w warunkach antropopresji rolniczej, którego autorzy po przebadaniu m.in. [[Zbiornik Łąka|zbiornika Łąka]] na Pszczynce wskazali na grunty rolnicze, przez które przepływa rzeka jako na znaczące źródło zanieczyszczeń środowiska<ref>Zob. A. Jaguś, M. Rzętała, Kształtowanie jakości wód zbiorników zaporowych w warunkach antropopresji rolniczej [na:] www.tchie.uni.opole.pl/ecoproc09b/JagusRzetala_PECO09_2.pdf, dostęp online 15.09.2015.</ref>. Wyniki pomiarów wykazały bowiem „większe zanieczyszczenie substancjami organicznymi (wyrażone poprzez BZT5 lub NKj), a także duże stężenia amoniaku i azotanów(III), […] występowanie warunków redukcyjnych. Wody wszystkich rzek zawierały nadmierną ilość azotanów(V), tzn. powyżej progu eutrofizacji wód płynących, jednak nie kwalifikowały się do miana wód wrażliwych”<ref>Tamże.</ref> .

==Wędkarstwo==
Rzeka Pszczynka stanowi atrakcyjne miejsce dla wędkarzy, o czym świadczą liczne zawody wędkarskie, organizowane przez koła w tych okolicach. Można złowić takie ryby jak płocie, okonie, jazie, karasie srebrzyste, krasnopióry i leszcze<ref> Zob. Łowisko : Pszczynka, www.otobranie.pl/lowisko,pszczynka_573, dostęp online 15.09.2015.</ref>. Na obszarze wsi Brzeźce oraz Wisła Wielka obowiązuje zakaz połowu ryb metodą spinningową oraz przynętą sztuczną<ref>Zob. Regulamin Okręgu Katowice: Zmiany regulaminowe w zasadach wędkowania obowiązujące na wodach ogólnodostępnych Okręgu PZW w Katowicach od 2015 r., www.pzw-zabrze.pl/regulamin-okreg-katowice,i26.html, dostęp online 15.09.2015.</ref>.

==Zagrożenie==
Mimo że Pszczynka jest niewielką rzeką, to w okresie wzmożonych opadów w ciągu ostatnich latach kilkukrotnie przekroczone były stany ostrzegawcze oraz alarmowe – wymagana była interwencja niezbędnych służb<ref>Zob. np. Mpw, Gwałtowne ulewy na Opolszczyźnie. Kilkadziesiąt domów podtopionych [na:] www.rmf24.pl/fakty/polska/news-gwaltowne-ulewy-na-opolszczyznie-kilkadziesiat-domow-podtopi,nId,1493649, dostęp online 15.09.2015.</ref>. W ostatnich latach szczególnie groźne były skutki powodzi w 2010 roku. Problem stanowią również okoliczne podtopienia spowodowane eksploatacją górniczą. Przykładem tego typu szkód jest działalność prowadzona przez [[Kopalnia Borynia-Zofiówka-Jastrzębie|kopalnię „Borynia”]] w rejonie dzielnicy Szeroka w [[Jastrzębie-Zdrój|Jastrzębiu-Zdroju]]. Obniżony teren doprowadził do powstania zalewiska, przez wylewy którego uszkodzone zostały niektóre okoliczne domostwa<ref>Zob. RS – Trybuna Górnicza, \"Borynia\": Pszczynka już nie podtapia, [na:] http://www.nettg.pl/news/11698/-borynia-pszczynka-juz-nie-podtapia, dostęp online 15.09.2015.</ref>. Kopalnia Borynia pokryła całość napraw związanych z regulacją rzeki. Podobna sytuacja może mieć miejsce – co zapisano prognozach gminy Suszec na najbliższe lata – w sołectwie Mizerów<ref>Zob. Prognoza oddziaływania na środowisko studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Suszec, [na:] www.suszec.pl/img/users/2410062/spyra/files/1Studium/prognoza/Suszec_PONS_Studium_grudzien_2010.pdf,dostęp online 15.09.2015.</ref>.
Prace górnicze wykonywane są regularnie na terenie całego regionu, w którym znajduje się szczególne nagromadzenie kopalń, co nie pozostaje bez wpływu na zaburzenia spływu Pszczynki.

==Rzeka w dziejach Pszczyny==

Bez wątpienia to właśnie bieg rzeki Pszczynki miał wpływ na usytuowanie pierwotnej osady w XII wieku<ref>Zob. H. W. F. Schaeffer, Kronika Pszczyńskiego Wolnego Państwa Stanowego a od 1827 r. Księstwa Pszczyńskiego część I i II, tłum. B. Spyra, Pszczyna 1997, s. 56.</ref>. Jak pisze pszczyński historyk, Ludwik Musioł:
*<small>[…] dla miasta trzeba było obrać miejsce suchsze i nieco nad ogólnym poziom szerokiej doliny rzeki Pszczynki wzniesione. Miejscem takim był ów długi język. Ławica w dawnem korycie rzeki, ciągnąca się od grodu na wschód na długości około 200 m. Ławica ta opierała się na północy o właściwie koryto Pszczynki, na południu zaś opływała ją odnoga tejże samej rzeki. Jak więc miejsce to było i dostatecznie suche a równocześnie zamknięte naturalną siecią wód i bagnami<ref>L. Musioł. Pszczyna. Monografja historyczna, Katowice 1936, s 71.</ref>.</small>

Miasto oraz pierwotny [[Gotyk|gotycki]] zamek otaczała właśnie Pszczynka<ref>Górny Śląsk, red. K. Popiołek i in., Poznań 1959, s. 483.</ref>.
Historię zmian biegu rzeki wokół zamku można prześledzić na różnych osiemnasto- oraz dziewiętnastowiecznych planach miasta i mapach<ref>L. Musioł. Pszczyna. Monografja…, s. 69.</ref>. Pszczynka widnieje na słynnej mapie Andreasa Hindenberga z 1636 roku<ref>Pszczyna monografia historyczna, red. R. Kaczmarek, J. Sperka, Pszczyna 2014, t. 2, s. 63-64.</ref> (opływa na niej rezydencję ówcześnie panujących [[Promnitzowie|Promnitzów]] od strony północnej). Od XVIII wieku, kiedy to rozbudowano park pszczyński<ref>I. Płazak, Pszczyna. Zabytki miasta i regionu. Przewodnik po muzeum, Pszczyna 1974, s. 24-25.</ref> przepływająca przez niego aż do dnia dzisiejszego Pszczynka zyskała nowy walor estetyczny: „Zachwyt spacerujących budzą malownicze rozlewiska rzeki Pszczynki z wysepkami i łukowymi mostkami, skupiska krzewów z pięknymi okazami różaneczników (rododendronów), azalii i magnolii oraz wspaniałe okazy drzew”<ref>H. Nocoń, K. Pławecka, Z. Szołdra, Dziedzictwo historyczno-kulturowe ziemi pszczyńskiej. Podróż przez cztery pory roku, Pszczyna 2013, s. 50.</ref>. To urzekające miejsce zostało wspomniane w uroczej scence opisanej pamiętnikach charyzmatycznej księżnej [[Maria Teresa Olivia Hochberg von Pless|Marii Teresy Oliwii Hochberg von Pless]], znanej powszechnie jako Daisy: „Służba przyniosła nam lunch na zimno, ale z ciepłymi warzywami. Gdy dopłynęłyśmy do gąszczy szuwarów, zeszłyśmy na brzeg i spacerowałyśmy, szukając miejsca na słońcu, żeby usiąść. Dzieci miały ze sobą szable i tarcze, zdjęli ubrania i bawili się w Indian”<ref>Lepiej przemilczeć: prywatne pamiętniki księżnej Daisy von Pless z lat 1895-1914, z ang. przeł. Barbara Borkowy, Wałbrzych 2013, s. 357.</ref>.

==Bibliografia==

# Górny Śląsk, red. K. Popiołek i in., Poznań 1959.
# Lepiej przemilczeć: prywatne pamiętniki księżnej Daisy von Pless z lat 1895-1914, z ang. przeł. Barbara Borkowy, Wałbrzych 2013, s. 357.
# Musioł L., Pszczyna. Monografja historyczna, Katowice 1936.
# Nocoń H., Pławecka K., Szołdra Z., Dziedzictwo historyczno-kulturowe ziemi pszczyńskiej. Podróż przez cztery pory roku, Pszczyna 2013, s. 50.
# Płazak I., Pszczyna. Zabytki miasta i regionu. Przewodnik po muzeum, Pszczyna 1974, s. 24-25.
# Przyroda województwa katowickiego, red. K. Rostański, Krzeszowice 1997.
# Pszczyna monografia historyczna, red. R. Kaczmarek, J. Sperka, t. 2, Pszczyna 2014.
# Schaeffer H. W. F., Kronika Pszczyńskiego Wolnego Państwa Stanowego a od 1827 r. Księstwa Pszczyńskiego część I i II, tłum. B. Spyra, Pszczyna 1997, s. 56.
# Sztoler G., Pszczyna. Studia nad przestrzenią miejską do połowy XVI wieku, Pszczyna 2014.
# Waga J. M., Przyroda nieożywiona ziemi pszczyńskiej w: Śląskie Prace Etnograficzne: Ziemia pszczyńska, red. M. Lipok-Bierwiaczonek, t. 3, Katowice 2007.
# Ziemia Pszczyńska. Przewodnik Turystyczny po powiecie pszczyńskim, Pszczyna 2002.

==Przypisy==
<references/>

==Źródła on-line==

* [http://www.katowice.wios.gov.pl/monitoring/raporty/2004/7.pdf E. Glubiak-Witwicka i in., Wody powierzchniowe]
* [http://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=4&ved=0CCgQFjADahUKEwjQ_s3K5v7HAhXBvHIKHQROCso&url=https%3A%2F%2Fwww.nfosigw.gov.pl%2Fdownload%2Fgfx%2Fnfosigw%2Fpl%2Fnfoekspertyzy%2F858%2F139%2F1%2F2011-637.pdf&usg=AFQjCNG9AykEmLOU81N3jZxKdyW_yMieUA&sig2=j_RRDNAb0YKPFqtmZkjUGA Warunki korzystania z wód zlewni Małej Wisły]
* [http://tchie.uni.opole.pl/ecoproc09b/JagusRzetala_PECO09_2.pdf A. Jaguś, M. Rzętała, Kształtowanie jakości wód zbiorników zaporowych w warunkach antropopresji rolniczej]
* [http://www.hobbywedkarstwo.dbv.pl/viewpage.php?page_id=357 Łowiska - Opisy - rz. PSZCZYNKA z dopływami nie wymienionymi w wykazie (032)]
* [http://www.rmf24.pl/fakty/polska/news-gwaltowne-ulewy-na-opolszczyznie-kilkadziesiat-domow-podtopi,nId,1493649 Gwałtowne ulewy na Opolszczyźnie. Kilkadziesiąt domów podtopionych]
* [http://www.slaskie.pl/przest_plan/ekofiz/2_char_stanu/3_char_elem/3_6_wody%20pow/wody_powierz.pdf Plan Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Śląskiego]
* [http://www.suszec.pl/img/users/2410062/spyra/files/1Studium/prognoza/Suszec_PONS_Studium_grudzien_2010.pdf Prognoza oddziaływania na środowisko studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Suszec]
* [http://www.pzw-zabrze.pl/regulamin-okreg-katowice,i26.html Zmiany regulaminowe w zasadach wędkowania obowiązujące na wodach ogólnodostępnych Okręgu PZW w Katowicach od 2015 r.]
* [http://www.nettg.pl/news/11698/-borynia-pszczynka-juz-nie-podtapia Pszczynka już nie podtapia]
* [http://wiadomosci.pless.pl/19482-jest-raport-z-powodzi-w-pszczynie Raport z działań przeciwpowodziowych na terenie gminy Pszczyna w dniach 16-21 maja 2010 r.]

Północne Podkarpacie

2021-03-17T09:29:50Z

Garbaczm:

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
Autor:[[dr Jan Maciej Waga]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)|TOM: 1 (2014)]]

[[Plik:WAGA Północne Podkarpacie 1.jpg|300px|thumb|right|Rys. 1. Położenie Karpat i Podkarpacia (51/54) w ramach podobszaru Karpaty z otaczającymi je zapadliskami (5) na tle podziału regionalnego Europy.]]
[[Plik:WAGA Północne Podkarpacie 2.jpg|300px|thumb|right|Rys. 2. Położenie Północnego Podkarpacia (512) i Zewnętrznych Karpat Zachodnich (513) na obszarze Polski.]]
[[Plik:WAGA Północne Podkarpacie 3.jpg|300px|thumb|right|Rys. 3. Położenie jednostek należących do Północnego Podkarpacia na obszarze województwa śląskiego.]]
Podkarpacie wchodzi w skład europejskiej jednostki fizycznogeograficznej określanej jako „Karpaty z otaczającymi je zapadliskami” (5) (rys. 1) (Kondracki 1978). Leży ono po zewnętrznej stronie łuku [[Karpaty|Karpat]] Zachodnich i Wschodnich. Dzieli się na trzy podprowincje: [[Zachodnie Podkarpacie]] (511), [[Północne Podkarpacie|Północne Podkarpacie]] (512) i [[Wschodnie Podkarpacie]] (521). Postępując od zachodu, tworzy go pas kotlin tektonicznych o różnych rozmiarach, oddzielający Karpaty (a właściwie podprowincję [[Zewnętrzne Karpaty Zachodnie, regiony fizycznogeograficzne|Zewnętrzne Karpaty Zachodnie]]) od Sudetów Wschodnich, a następnie od [[Wyżyna Małopolska|Wyżyny Małopolskiej]] (Wyżyn Południowopolskich). Na region Zachodniego Podkarpacia (511) składają się kolejno Obniżenie Dyjsko-Swrateckie (511.1), Brama Wyszkowska (511.2), Obniżenie Górnomorawskie (511.3) oraz [[Brama Morawska]] (511.4). Dalej usytuowane są kotliny Północnego Podkarpacia (512), leżącego w większości na terenie Polski i zajmującego w jej granicach ponad 16 tys. km2: [[Kotlina Ostrawska]] (512.1) z wydzieloną w jej obrębie w Polsce [[Wysoczyzna Kończycka|Wysoczyzną Kończycką]], [[Kotlina Oświęcimska]] (512.2) z trzema mezoregionami, Brama Krakowska (512.3) i Kotlina Sandomierska (512.4/5) z jedenastoma mezoregionami (rys. 2).

Za nimi rozpoczyna się Wschodnie Podkarpacie (521) oddzielające wschodnią część Karpat (Beskidy Wschodnie) od Wyżyn Ukraińsko-Mołdawskich. Kotliny stopniowo przechodzą tam w wąski pas lekko pochylonego przedgórza.

Północne Podkarpacie stanowi obniżenie o założeniu tektonicznym, wypełnione osadami morskimi miocenu zawierającymi pokłady siarki, gipsów, soli kamiennej, solanki, a na wschodzie także gazu ziemnego. W starszych strukturach geologicznych [[Niecka górnośląska|Niecki Górnośląskiej]], wchodzącej pod strefę [[Zapadlisko przedkarpackie|zapadliska przedkarpackiego]], występują bogate zasoby węgla kamiennego i metanu. Rzeźba terenu Północnego Podkarpacia była modelowana ostatecznie w czwartorzędzie przez starsze lądolody skandynawskie, które dotarły w te okolice, wody fluwioglacjalne tworzące w tej strefie jedną z najstarszych pradolin, akumulacyjną i erozyjną działalność rzek, procesy stokowe oraz działalność wiatru przynoszącego pyły, tworzące lessy podkarpackie i wydmy. Rzeźbę terenu w regionie można określić jako stosunkowo monotonną, w dużym stopniu nosi ona cechy rzeźby nizinnej. W strefie Północnego Podkarpacia wysoczyzny zbudowane z utworów lodowcowych, a częściej wodnolodowcowych są rozdzielone i podcięte przez szerokie doliny rzeczne z kilkoma poziomami teras i rozległymi starorzeczami, zwanymi w dolinie Wisły „wiśliskami”. U wylotu dolin rzek górskich pojawiają się stożki napływowe. Ich piaszczyste powierzchnie, podobnie jak wyższych teras rzecznych i wysoczyzn wodnolodowcowych, były modelowane przez procesy wydmotwórcze. Interesującym odcinkiem ciągu kotlin jest wąska strefa Bramy Krakowskiej oddzielającej [[Wyżyna Krakowsko-Częstochowska|Wyżynę Krakowsko-Częstochowską]] od Karpat, gdzie występują liczne, na ogół równoleżnikowe uskoki oddzielające zręby, stopnie i rowy tektoniczne. W jej obrębie występuje wiele malowniczych, pionowych ścian skalnych i stromych zboczy.

Dużą część obszaru Północnego Podkarpacia zajmują [[Gleby województwa śląskiego|gleby]] bielicowe i rdzawe wytworzone z piasków o pierwotnej genezie wodnolodowcowej lub rzecznej. W momencie pojawienia się w składzie skały macierzystej odpowiedniego udziału frakcji pylasto-ilastej, pochodzącej z glin morenowych lub przewianej z den dolin w trakcie tworzenia pylastych pokryw eolicznych, wzrasta tam występowanie gleb brunatnych. Gleby brunatne obok płowych dominują na obszarach lessowych Kotliny Ostrawskiej i Oświęcimskiej, a także w okolicach Rzeszowa i na Płaskowyżu Tarnogrodzkim. W dnach dolin rzecznych powszechne są mady.
Obszar Północnego Podkarpacia jest odwadniany z terenu Kotliny Ostrawskiej przez rzeki uchodzące do górnej Odry, a pozostałe kotliny przez podkarpacki odcinek [[Wisła|Wisły]] wraz z dolnymi biegami jej dopływów([[Soła|Soły]], [[Skawa|Skawy]], Raby, Dunajca, Wisłoki, Sanu). Rzeki te mają ustrój śnieżno-deszczowy. Dla rzek górskich (poza Sanem), a zatem kształtujących stany wody górnej [[Odra|Odry]] i Wisły charakterystyczne jest występowanie letnich (lipiec – sierpień) powodzi opadowych nawalnych i opadowych rozlewnych. Dorzecze Sanu jest bardziej podatne na zjawisko powodzi roztopowych, co uzasadnia wpływ [[Klimat (typy, rozmieszczenie)||klimatu]] kontynentalnego na tę część naszego kraju. W dnie nisko położonej i podmokłej Kotliny Oświęcimskiej już w średniowieczu organizowano systemy stawów przeznaczonych przede wszystkim do hodowli karpi. Ten układ akwakulturowy zwany „Żabim Krajem” funkcjonuje do dziś a rozciąga się od okolic [[Pawłowice|Pawłowic]] i [[Strumień|Strumienia]] na [[Śląsk|Śląsku]] po małopolski Zator.

Klimat Kotliny Ostrawskiej jest pod wyraźnym wpływem sąsiedztwa Bramy Morawskiej, otwierającej się na południe. Charakterystyczny jest dla niego długi okres wegetacyjny (około 230 dni) i wysoka średnia roczna temperatura powietrza (8,5 °C). Opady wynoszą tam około 700 mm rocznie. Kotlina Oświęcimska wraz z zachodnią częścią Kotliny Sandomierskiej ma okres wegetacyjny osiągający ponad 220 dni w roku, średnia roczna temperatura wynosi tam około 8 °C, a średnia suma opadów 700-750 mm. Nieco chłodniejsza jest wschodnia część Kotliny Sandomierskiej, ma ona także krótszy o 10 dni okres wegetacyjny i opady osiągające około 700 mm na rok. Dla Kotliny Sandomierskiej charakterystyczne jest znaczne, jak na warunki naszego kraju, usłonecznienie przekraczające średnio w roku 4,4 h/dobę. W obrębie Północnego Podkarpacia występuje zjawisko określane jako „tarnowska wyspa ciepła”. Chociaż jego centrum jest rzeczywiście tam zlokalizowane, to ów efekt klimatyczny ma nieco szerszy zasięg. Podniesione średnie roczne temperatury, wczesne nadejście wiosny i dłuższa ładna jesień mają związek z korzystnym wpływem fenów i zjawiskiem nazywanym złotą polską jesienią lub babim latem (związanym z częstym wówczas napływem na obszar Podkarpacia zwrotnikowo-kontynentalnych mas powietrza).

Tak korzystne warunki agroklimatyczne Podkarpacia i względnie dobre gleby miały wpływ na rozwój wysokiej kultury rolnej i sadowniczej w regionie. Znamienne są tam dobrze rozwinięte rolnictwo, sadownictwo i uprawy plantacyjne dla przemysłu spożywczego. W dwudziestoleciu międzywojennym przejawem wysokiego statusu społeczno-zawodowego rolnika na Ziemi Tarnowskiej była np. dynamiczna działalność edukacyjna realizowana m.in. w Uniwersytecie Ludowym w Wierzchosławicach. Po części z tymi uwarunkowaniami wiązała się również decyzja o lokalizacji w Tarnowie Zakładów Nawozów Azotowych.
Obszary Północnego Podkarpacia o gorszych glebach zajęte są przez rozległe kompleksy lasów, jak: Puszcza Pszczyńska czyli [[Lasy Pszczyńsko-Kobiórskie]], Puszcza Niepołomicka, Puszcza Sandomierska, Lasy Janowskie czy Puszcza Solska.

Region jest dość gęsto zaludniony, największym jego ośrodkiem osadniczym jest Kraków. Wiele miast Północnego Podkarpacia powstało już w średniowieczu wzdłuż dawnego szlaku komunikacyjnego biegnącego ze Śląska przez Lwów na wschód (Oświęcim, Zator, Wieliczka, Bochnia, Tarnów, Dębica, Rzeszów, Jarosław, Przemyśl). Kolejną ważną strefę osadniczą wykreowano w dwudziestoleciu międzywojennym budując Centralny Okręg Przemysłowy w tzw. „obszarze bezpiecznego trójkąta w widłach Wisły i Sanu”. Stworzono i rozwinięto wtedy takie ośrodki miejskie jak: Stalowa Wola, Rozwadów, Mielec, Dębica, Tarnobrzeg, Nowa Dęba, Nisko, Nowa Sarzyna. Dalszy rozwój regionu wiąże się z rozwojem funkcji naukowych i gospodarczych aglomeracji krakowskiej, funkcjonowaniem tyskiej specjalnej strefy ekonomicznej, utrzymaniem wydobycia węgla w rejonie działania Jastrzębskiej i Nadwiślańskiej Spółki Węglowej, działalnością rafinerii należącej do Spółki „Lotos” w [[Czechowice-Dziedzice|Czechowicach-Dziedzicach]], utrzymaniem działalności specjalnych stref ekonomicznych w ośrodkach stanowiących węzły komunikacyjne, w tym lotnicze (Mielec, Rzeszów), utrzymaniem wysokoproduktywnego rolnictwa i przetwórstwa płodów rolnych, rozwojem turystyki, m.in. historycznej.

W [[Województwo śląskie|województwie śląskim]] znajduje się mały fragment Kotliny Ostrawskiej i większa część Kotliny Oświęcimskiej (rys.3).
Na terytorium Polski, na południowo-wschodnim krańcu Kotliny Ostrawskiej (512.1), wyróżniono Wysoczyznę Kończycką (512.11). Dno doliny [[Olza|Olzy]] i jej dopływów znajduje się w tej części Kotliny Ostrawskiej na wysokości około 200 m n.p.m., podczas gdy dno Bramy Bąkowskiej – dawnej pradoliny z okresu zlodowacenia odrzańskiego, osiąga wysokość 260 m n.p.m., a sąsiedni [[Płaskowyż Rybnicki]] i Wysoczyzna Kończycka 280 m n.p.m. Deniwelacja wynosząca 60-80 m sprawia, że występuje w tej okolicy bardzo silne rozdolinienie terenu. Głębokie dolinki o stromych zboczach stały się ostoją dla niewielkich zagajników, ponieważ urodzajne gleby nalessowe i dobry klimat sprzyjają uprawom rolnym. W okolicach [[Zebrzydowice|Zebrzydowic]] w dnach dolin funkcjonuje wiele rybnych stawów hodowlanych. Przez region przebiega ważna droga kołowa z [[Katowice|Katowic]] do [[Cieszyn|Cieszyna]] i kolejowa z Czechowic-Dziedzic do Ostrawy. Szlak kolejowy z [[Jastrzębie-Zdrój|Jastrzębia-Zdroju]] do Cieszyna stracił już znaczenie. Oprócz Zebrzydowic do większych jednostek osadniczych mezoregionu w granicach Polski zaliczyć można [[Olza (wieś)|Olzę]], [[Łaziska Górne|Łaziska]], [[Godów]] i [[Gołkowice]].

W obrębie Kotliny Oświęcimskiej (512.2) wyróżniono trzy mezoregiony: [[Równina Pszczyńska|Równinę Pszczyńską]], [[Dolina Górnej Wisły|Dolinę Górnej Wisły]] i [[Podgórze Wilamowickie]].

Północno-zachodni fragment Kotliny Oświęcimskiej tworzy Równina Pszczyńska (512.21) osiągająca wysokość 230-260 m n.p.m. Jest to w części północnej piaszczysta równina sandrowa, łagodnie obniżająca się ku wschodowi, zajęta przez bory sosnowe Lasów Pszczyńsko-Kobiórskich – fragmentu dawnej Puszczy Pszczyńskiej. W ich wschodniej części, koło [[Jankowice|Jankowic]] znajduje się rezerwat faunistyczny „[["Żubrowisko"|Żubrowisko]]” z hodowlą zachowawczą żubra. Na północ od kompleksów leśnych, nad najstarszym w regionie tak dużym przemysłowym zbiornikiem zaporowym – [[Jezioro Paprocańskie|Jeziorem Paprocańskim]], leżą [[Tychy]]. W południowej części rozciąga się płat lessów wykorzystywanych rolniczo. Tam znajduje się miasto [[Pszczyna]], a w jego sąsiedztwie sztuczny zbiornik zaporowy [[Zbiornik Łąka|Łąka]]. Równinę odwadniają ku wschodowi, do [[Wisła|Wisły]] [[Pszczynka]], [[Korzeniec]] i [[Gostynia]].
Dolina Górnej Wisły (512.22) oddziela Równinę Pszczyńską – położoną na północ od niej, od [[Pogórze Śląskie|Pogórza Śląskiego]] – usytuowanego na południu. Dno doliny Wisły, szerokiej na 5-6 km, osiąga tam wysokość 220-240 m n.p.m. i ma niewielki spadek. Charakterystycznymi elementami rzeźby terenu są w jej obrębie piaszczyste terasy o załomach wznoszących się 10-20 m nad poziom wody w rzece oraz liczne starorzecza. W niektórych ze starorzeczy znajdują się bogate złoża borowiny wykorzystywanej w balneologii sanatoryjnej w Goczałkowicach-Zdroju. W latach 50. na Wiśle utworzono największy zaporowy zbiornik retencyjny w województwie śląskim – [[Zbiornik Goczałkowicki|Jezioro Goczałkowickie]], przeznaczony do zaopatrzenia [[Konurbacja katowicka|konurbacji katowickiej]] w wodę. W mezoregionie dominuje gospodarka rolna oparta na sprzyjających warunkach [[Klimat (typy, rozmieszczenie)|klimatycznych]] i [[Gleby województwa śląskiego|dobrych glebach]] (brunatnych i madach) oraz stawowo-hodowlana. Zamieszkująca go ludność pracuje także w przedsiębiorstwach działających w pobliskich miastach aglomeracji katowickiej, [[Konurbacja rybnicka|rybnickiej]] i w [[Aglomeracja bielska|Bielsku-Białej]]. Jedyny większy kompleks leśny, z rezerwatem torfowiskowym „Rotuz”, położony jest na południe od Jeziora Goczałkowickiego. Największe miasto, ośrodek przemysłowy i węzeł kolejowy tego mezoregionu to Czechowice-Dziedzice, przy ujściu Wisły do Zbiornika Goczałkowickiego położone jest miasteczko [[Strumień]].

Na południe od Doliny Wisły rozciąga się równoleżnikowo Podgórze Wilamowickie (512.23). Wznosi się ono 30-70 -metrowym stopniem nad doliną rzeki do wysokości 280-300 m n.p.m. Na cokole zbudowanym z iłów i piasków miocenu, spoczywają tam żwiry karpackie i osady z okresu zlodowacenia sanu 2, a na nich pokrywa utworów lessowatych z okresu ostatniego zlodowacenia. Na utworach pyłowych rozwinęły się urodzajne gleby brunatne sprzyjające uprawom rolnym.

W województwie śląskim znajduje się tylko zachodnia część Podgórza.

==Bibliografia==

#Kondracki J., Geografia fizyczna Polski, wyd. PWN, Warszawa 1978, s. 463.

Wody powierzchniowe

2021-03-17T09:28:52Z

Garbaczm: /* Zbiorniki wodne */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
Autorzy: [[prof UŚ dr hab. Mariusz Rzętała]], [[dr Robert Machowski]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)|TOM: 1 (2014)]]

[[Plik:Rys. 1. Wody powierzchniowe w województwie ślaskim.jpg|300px|thumb|right|Rys. 1. Wody powierzchniowe w województwie śląskim:
1 – europejski dział wodny, 2 – dział wodny I rzędu, 3 – cieki powierzchniowe, 4 – zbiorniki wodne, 5 – granica województwa śląskiego, 6 – dorzecze Dunaju (zlewisko Morza Czarnego), 7 – dorzecze Odry (zlewisko Morza Bałtyckiego), 8 – dorzecze Wisły (zlewisko Morza Bałtyckiego).]]

Współczesny układ sieci rzecznej jest wynikiem wielu procesów geomorfologiczno-geologicznych. [[Województwo śląskie|Województwo śląskie]] odznacza się znacznym zróżnicowaniem topograficznym, co bezpośrednio wpływa na urozmaicenie powierzchniowej sieci hydrograficznej (rys. 1). Położenie w strefie krajobrazu staroglacjalnego decyduje o stosunkowo nikłym udziale wód w powierzchni ogólnej obszaru, tym niemniej urozmaicenie i wzrost powierzchni wodnej zapewniła wielowiekowa działalność o charakterze antropogenicznym, której skutkami jest wiele sztucznych elementów powierzchniowej sieci hydrograficznej. Obszar województwa znajduje się w zlewisku Oceanu Atlantyckiego, a konkretnie zlewisk dwóch mórz śródziemnych: Bałtyckiego i Czarnego. Grunty pod wodami powierzchniowymi na obszarze województwa śląskiego łącznie zajmują 18 462 ha, co stanowi zaledwie 1,5% jego powierzchni<ref>Rocznik statystyczny województwa śląskiego 2012, Katowice 2012, s. 84.</ref>.

==Działy wodne i podział hydrograficzny==

Przez teren województwa śląskiego przebiega z południa na północ dział wodny między dorzeczami [[Wisła|Wisły]] i [[Odra|Odry]], należącymi do zlewiska Morza Bałtyckiego. Wisła oraz jej dopływy odwadniają tereny o powierzchni około 5459,9 km²(44,3% powierzchni województwa), natomiast [[Dorzecze Odry|dorzecze Odry]] w granicach województwa śląskiego zajmuje 6848,9 km², co stanowi około 55,5% jego powierzchni. Pozostałe tereny należą do dorzecza Dunaju – odwadniane są za pośrednictwem [[Czadeczka|Czadeczki]] i jej dopływów do Morza Czarnego. Powierzchnia zlewni Czadeczki na terenie Polski wynosi 24,3 km².
W południowej części województwa (na wschód i północ od [[Istebna|Istebnej]]), dział wodny I rzędu stanowią wzniesienia [[Beskid Śląski|Beskidu Śląskiego]], a linię tą wyznaczają: [[Koczy Zamek]] (846 m n.p.m.), [[Tyniok]] (891 m n.p.m.), [[Ganczorka]] (909 m n.p.m.), [[Karolówka]] (931 m n.p.m.), [[Beskidek]] (795 m n.p.m.), [[Mrózków]] (816 (891 m n.p.m.) oraz [[Kiczory]] (990 m n.p.m.). Następnie na odcinku nieco ponad 10 km linia rozdzielająca dwa największe dorzecza w Polsce pokrywa się z granicą państwową pomiędzy Polską i Republiką Czeską. Ponownie na teren województwa śląskiego opisywany dział wodny wkracza w okolicy szczytu [[Mała Czantoria|Małej Czantorii]] i biegnie dalej na północ, z niewielkimi odchyleniami w kierunku zachodnim i wschodnim. Na wielu odcinkach środkowej części województwa śląskiego utożsamianego z [[Wyżyna Śląska|Wyżyną Śląską]] z uwagi na znaczne zaburzenia pierwotnego ukształtowania terenu oraz wysoki stopień zabudowy obszaru, dział wodny ma charakter niepewny i linia ta jest trudna do wyznaczenia a na niektórych odcinkach praktycznie niemożliwa<ref>Podział hydrograficzny Polski. Część II. Mapa 1:200 000, Warszawa 1980.</ref>.W wyniku osiadania terenu oraz rozbudowy sieci kanalizacyjnej nastąpiły wyraźne zmiany przebiegu działu wodnego. Tym niemniej można stwierdzić, że na tym terenie od południa strefa wododziałowa przebiega przez obszar [[Rów Kłodnicy|Rowu Kłodnicy]], następnie przebiega po kulminacjach [[Wzgórza Kochłowickie|Wzgórz Kochłowickich]], a dalej kieruje się na Obniżenie [[Potok Bielszowicki|Kochłówki]] oraz [[Wzgórza Chorzowskie]], następnie wkracza na Wyżynę Miechowicką i [[Wyżyna Siemianowicka|Siemianowicką]]<ref>C. Karaś-Brzozowska, Charakterystyka geomorfologiczna Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, Warszawa 1960, s.218</ref>.Po opuszczeniu Wyżyny Śląskiej dział wodny wyraźnie skręca na wschód, w kierunku [[Zawiercie|Zawiercia]]. Na krótkim odcinku rozgraniczającym zlewnie [[Brynica|Brynicy]] i [[Mała Panew|Małej Panwi]], z uwagi na podmokły charakter terenu, ma on przebieg niepewny. Następnie linia rozgraniczająca [[dorzecze Wisły]] i Odry przybiera generalnie kierunek południkowy, a na północ od [[Koniecpol|Koniecpola]] opuszcza tereny województwa śląskiego. Na odcinku tym występuje wiele podmokłych miejsc, zwykle z siecią rowów melioracyjnych. Na tego typu terenach funkcjonują tzw. bramy w dziale wodnym, są to miejsca, w których ciek, kanał lub rów, przecinają topograficzny dział wodny.

Przez województwo śląskie przebiega również europejski dział wodny między zlewiskiem Morza Bałtyckiego i zlewiskiem Morza Czarnego. Europejski dział wodny wyznaczają kulminacje [[Beskid Żywiecki|Beskidu Żywieckiego]], które w województwie śląskim jednocześnie stanowią granicę państwową pomiędzy Polską i Słowacją. Do zlewiska Morza Czarnego należy niewielki fragment znajdujący się w południowej części województwa (na południe od Istebnej), odwadniany przez Czadeczkę wraz z Krężelką. Potok Czadeczka wypływa ze źródeł usytuowanych w [[Koniaków|Koniakowie]]-Wyźrana na południowo-zachodnich stokach góry [[Ochodzita|Ochodzitej]]. Początkowo płynie na zachód, a po około 4 km skręca łagodnym łukiem w kierunku południowym. W swym górnym i środkowym biegu Czadeczka przejmuje wody wielu uchodzących do niej bezimiennych potoków, zarówno z prawej jak i z lewej strony. Ich długość najczęściej osiąga kilkaset metrów a najdłuższe nieco przekraczają granicę 1 km. Dopiero w dolnym odcinku do Czadeczki uchodzą prawobrzeżne Potoki: Słowiokowski i Bilkowski a także lewobrzeżny Potok Gorzałków. Zaledwie na około kilometr przed opuszczeniem granic Polski do Czadeczki z lewej strony uchodzi największy jej dopływ Krężelka. Wypływa ona ze źródeł zlokalizowanych w rejonie tzw. Kiczorek Śląskich. Podobnie jak Krężelka także i Czadeczka na całej swej długości przejmuje wody wielu krótkich, bezimiennych potoków. Z bardziej znaczących dopływów należy wymienić lewobrzeżny Potok Sołowy oraz prawobrzeżny Mały i Wielki Potok<ref>Mapa hydrograficzna, arkusz Wisła. M-34-86-B, Warszawa 2003.</ref>.

==Cieki powierzchniowe==
[[Plik:Fot. 1. Zbiorniki wodne zasilane wodą wywierzysk w Dąbrowie Górniczej Strzemieszycach (fot. M. Rzętała).JPG|300px|thumb|right|Fot. 1. Zbiorniki wodne zasilane wodą wywierzysk w Dąbrowie Górniczej Strzemieszycach (fot. M. Rzętała).]]
Na terenie województwa śląskiego znajdują się źródła Wisły, a w całości można je uznawać za obszar źródłowy wielu cieków zasilających Wisłę (np. [[Biała]], [[Soła]], [[Pszczynka]], [[Przemsza]], [[Pilica]]) i Odrę ([[Olza]], [[Ruda]], [[Kłodnica]], Mała Panew, [[Liswarta]], [[Warta]]). W południowej części omawianego obszaru występują najczęściej niewielkie źródła zwietrzelinowe o dużych wahaniach wydajności z okresowym zanikiem wypływu. Średnie wydajności oscylują zazwyczaj w granicach 0,1-0,5 l/s, wyjątkowo spotyka się źródła o wydajności do kilku l/s. Są to najczęściej źródła stokowe i zboczowe o mineralizacji w granicach 50-400 mg/l. Rzadziej występują źródła szczelinowe, które cechują się zazwyczaj niewielkimi wydajnościami (do 1 l/s). Zasilane są wodami szczelinowymi litych skał podłoża. Tego typu źródła posiada Wisła oraz wiele jej dopływów. W przypadku największych rzek obfitość wód źródlanych jest nieco większa. Są to zarówno źródła spływowe, w których wypływ następuje w wyniku działania siły ciężkości oraz źródła podpływowe wyprowadzające wody podziemne będące pod ciśnieniem hydrostatycznym. Cechą charakterystyczną tych terenów jest obecność wypływów wód podziemnych w postaci młak i wycieków, które biorą początek z utworów pokrywowych (rumosz, zwietrzelina). W głównej mierze występują na spłaszczeniach stoków i zboczy. Wydajności są bardzo zmienne w czasie, a warunkują je opady deszczu i zasilanie z topniejącej pokrywy śnieżnej. Zasadniczo ich średnie wydajności nie przekraczają 0,5 l/s<ref>E. Bajkiewicz-Grabowska, Źródła. Geografia fizyczna Polski, Warszawa 2005, s. 141-142.</ref>. W środkowej części województwa śląskiego, ze względu na znaczne przekształcenia powierzchni terenu, źródła występują głównie na obszarze mezoregionu [[Garb Tarnogórski]]. Dominują tu źródła podzboczowe, zboczowe i korytowe. Wydajności są większe niż w [[Beskidy|Beskidach]] i wynoszą od 1 do 10 l/s, a niekiedy nawet kilkadziesiąt l/s. Mineralizacja osiąga 350–600 mg/l. Jednym z najbardziej wydajnych na tym terenie jest wywierzysko (źródło krasowe) zlokalizowane w [[Strzemieszyce Wielkie|Strzemieszycach Wielkich]] (fot. 1), które charakteryzuje się wypływem osiągającym w roku średnio blisko 60 l/s<ref>W. Smolarek, Charakterystyka hydrologiczna wywierzyska w Strzemieszycach Wielkich na Wyżynie Śląskiej oraz propozycja ochrony jego wód, Łódź 2007, s. 312-319.</ref>. W północnej części województwa śląskiego, źródła są mniej liczne niż w Beskidach, a zasięg ich występowania przeważnie ogranicza się do dolin rzecznych rozcinających wodonośne skały węglanowe. Przeważają źródła spływowe, ale dosyć często spotykane są również te o cechach podpływowych. Na opisywanym obszarze okresowo funkcjonują także krasowe źródła lewarowe. Wydajność źródeł w tej części województwa śląskiego jest bardzo zróżnicowana – zasadniczo waha się w szerokim zakresie od 1 do 100 l/s, a mineralizacja w granicach 80–460 mg/l ulega znacznym zmianom. Najbardziej obfite naturalne wypływy drenujące wody podziemne to źródła krasowe (wywierzyska). Ich wydajność przekracza 100 l/s, a w przypadku źródła położonego w [[Siamoszyce|Siamoszycach]] stwierdzono wypływ osiągający nawet 350 l/s<ref>W. Chełmicki, Źródła Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej i Miechowskiej. Zmiany w latach 1973-2000, Kraków 2001, s. 28-94.</ref>. Z tego typu źródeł początek biorą m.in. Warta, Przemsza oraz Pilica.
[[Plik:Fot. 2. Naturalne rozlewiska Odry w Bramie Morawskiej (fot. M. Rzętała).jpg|300px|thumb|right|Fot. 2. Naturalne rozlewiska Odry w Bramie Morawskiej (fot. M. Rzętała).]]
Ubóstwo zasobów wód powierzchniowych w województwie śląskim ma swe uzasadnienie w warunkach naturalnych typowych dla strefy wododziałowej. Wisła na obszarze województwa otrzymuje głównie dopływy z lewej strony, prawobrzeżne są mniej liczne. Na odcinku od źródeł do [[Zbiornik Goczałkowicki|zbiornika w Goczałkowicach]] z ważniejszych dopływów należy wymienić jedynie [[Brennica|Brennicę]] oraz [[Knajka|Knajkę]]. Poniżej Goczałkowic do Wisły uchodzą prawostronne dopływy Iłownica z Wapienicą oraz Biała, a poza granicami województwa Soła z Koszarawą i Żylicą, która odwadnia południową część województwa śląskiego. Głównymi lewymi dopływami Wisły na tym odcinku są: Pszczynka z Korzeńcem, Gostynka z Mleczną oraz Przemsza powstająca z połączenia [[Biała Przemsza|Białej]] i [[Czarna Przemsza|Czarnej Przemszy]], do której uchodzi m.in. Brynica z [[Rawa|Rawą]]. Połączenie Czarnej i Białej Przemszy to miejsce o historycznym znaczeniu nazywane [[Trójkąt Trzech Cesarzy|Trójkątem Trzech Cesarzy]], gdzie istniały dawniej międzynarodowe przejścia graniczne, komory celne, liczne obiekty handlowe, a w okolicach współczesnych sosnowieckich ulic Portowej, Marynarskiej, Rybackiej, Żeglarskiej, Plażowej oraz mysłowickiej ulicy Promenada istniał port rzeczny<ref>Z. Studencki, M. Węcel, Trójkąt Trzech Cesarzy na dawnej widokówce, Sosnowiec 2008, s. 120.</ref>. Z kolei północno-wschodni sektor województwa odwadniany jest przez Pilicę, która zasila Wisłę poza granicami województwa. Odra (fot. 2) przez województwo śląskie przepływa tylko na niewielkim odcinku w zachodniej jego części. Tam też uchodzą do niej prawobrzeżne dopływy: Olza z Piotrówką, Szotkówką i Lesznicą, Ruda z Suminą oraz z lewej strony Psina. Pozostałe rzeki odwadniające zachodnią i północną część województwa śląskiego uchodzą do Odry poza jego granicami. Wraz z biegiem Odry z ważniejszych są to: Bierawka, Kłodnica z Bytomką, Dramą i Potokiem Toszeckim, Mała Panew z Stołą i Lublinianką oraz Warta z licznymi dopływami, z których największy na terenie województwa śląskiego to Liswarta.
[[Plik:Fot. 3. Wodospad na potoku Sopotnia Wielka w Beskidzie Żywieckim (fot. M. Rzętała).JPG|300px|thumb|right|Fot. 3. Wodospad na potoku Sopotnia Wielka w Beskidzie Żywieckim (fot. M. Rzętała).]]
Wisła i Odra, a także ich dopływy w granicach województwa śląskiego, są stosunkowo krótkie, a ich spadki bardzo zróżnicowane – największe w górskiej części, nieco mniejsze w obszarach wyżynnych na północy i w centralnych partiach województwa, a najmniejsze w obszarach nizinnych zwłaszcza jego zachodnich obrzeży. Przekłada się to na niewielką ilość wodospadów, chociaż zdecydowana większość z nich to i tak raczej bystrza i progi skalne. Największym wodospadem w województwie śląskim – a zarazem największym w polskich Beskidach – jest wysoki na 10 metrów [[Wodospad w Sopotni Wielkiej|wodospad w Sopotni Wielkiej]] (fot. 3). Powstał on na potoku spływającym wąską rynną spadającą w dół po progu zbudowanym z warstw piaskowca skośnie ustawionych zgodnie z kierunkiem spływu wody. U podstawy wodospadu wytworzył się kocioł eworsyjny o głębokości 5 metrów.

Różne ilości opadów atmosferycznych, różnice w ukształtowaniu terenu, odmienne możliwości retencji (magazynowania) wód na terenie zlewni oraz tzw. przerzuty wody z Wisły, Soły i Skawy do [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]], a także zrzut ścieków i wód pochodzących z odwodnienia złóż eksploatowanych surowców mineralnych, powodują duże zróżnicowanie przepływów rzek. Średnio wynoszą one od kilku dziesiątych m3/s w przypadku niewielkich cieków do kilku m³/s (np. Olza, Ruda, Bierawka, Kłodnica, Mała Panew, Wisła powyżej zbiornika Goczałkowice, Biała, Gostynia, Warta), a sporadycznie do kilkunastu m³/s (Soła, okresowo Przemsza) i kilkudziesięciu m³/s (Odra, okresowo Przemsza, Wisła na wschodniej granicy województwa). Maksymalne ilości prowadzonych wód w okresach wezbrań opadowych lub roztopowych osiągają wielokrotnie wyższe wartości i często są utożsamiane z występowaniem powodzi (np. w sierpniu 1985 r., lutym 1987 r., maju i wrześniu 1996 r., lipcu 1997 r., lipcu 2001 r., czerwcu 2009 r., maju 2010 r. oraz czerwcu 2013 r.).

Wpływ człowieka na wody powierzchniowe w województwie śląskim przejawia się w zaburzeniach naturalnego reżimu wahań stanów wody i przepływów oraz technicznych zabiegach polegających na regulacji i zmianach układu sieci rzecznej, a przede wszystkim na zmianach jakości wody. Głównym źródłem zanieczyszczeń rzek są: ścieki przemysłowe, komunalne, spływy z terenów zurbanizowanych i użytkowanych rolniczo, a na obszarze Górnośląskiego Zagłębia Węglowego również zrzuty wód pochodzących z odwodnienia złóż eksploatowanych surowców. Najbardziej zanieczyszczone rzeki znajdują się na obszarze centralnej części województwa śląskiego, która utożsamiana jest z największym stopniem urbanizacji oraz niedawnym jeszcze uprzemysłowieniem. W większości przypadków niesione przez nie wody są oceniane jako pozaklasowe, a tylko nieliczne odcinki, zazwyczaj źródłowe, odznaczają się nieco korzystniejszymi parametrami. Znacznie lepiej jest na pozostałym obszarze województwa śląskiego. Liczne potoki i rzeki biorące swój początek w Beskidach czy na [[Wyżyna Krakowsko-Częstochowska|Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej]] niosą wody podlegające stosunkowo niewielkiemu zanieczyszczeniu, a ich źródłowe odcinki charakteryzują się wodami umownie najczystszymi<ref>R. Machowski, M. Rzętała, D. Serwecińska, Wody powierzchniowe i podziemne województwa śląskiego, Katowice 2003, s. 6-7.</ref>. Ogólnie rzecz ujmując, poprawie stanu ekologicznego wód powierzchniowych płynących sprzyja spontaniczna regeneracja przyrody po dawnych zniszczeniach spowodowanych w okresie gospodarki socjalistycznej, kiedy nadrzędność zadań przemysłowych i komunalnych pozostawała w sprzeczności z zasadami ekologicznymi. W okresie transformacji ustrojowo-gospodarczej, a zwłaszcza gospodarki rynkowej, następuje powolna, aczkolwiek sukcesywna adaptacja elementów środowiska wodnego do zadań zgodnych z założeniami zrównoważonego rozwoju. Wyrazem dbałości o stosunki wodne są coraz częściej wdrażane programy rewitalizacyjne i renaturyzacyjne, które mają na celu przywrócenie walorów środowiska wodnego. Działaniom tym sprzyja spadek zużycia wody i mniejsza produkcja ścieków.

==Zbiorniki wodne==
[[Plik:Fot. 4. Jezioro Jezioro położone poniżej krawędzi Garbu Herbskiego (fot. M. Fajer).JPG|300px|thumb|right|Fot. 4. Jezioro Jezioro położone poniżej krawędzi Garbu Herbskiego (fot. M. Fajer).]]
Cechą charakterystyczną województwa śląskiego jest występowanie w jego granicach kilku tysięcy sztucznych zbiorników wodnych, będących wynikiem celowych zabiegów lub niezamierzonym efektem aktywności gospodarczej. Na Wyżynie Śląskiej i w [[Dolina Górnej Wisły|Dolinie Wisły]] jest ich na tyle dużo, że tereny te określane są mianem „pojezierzy antropogenicznych”. Oprócz sztucznych zbiorników wodnych w województwie śląskim występują jeziora naturalne. Są to nieliczne starorzecza zlokalizowane w dolinach meandrujących rzek, często przekształcone podczas prac regulujących. Do naturalnych jezior zalicza się także zagłębienia deflacyjne i obniżenia śródwydmowe wypełnione wodą, które spotykane są w północnej części województwa. Złożoną genezę przypisuje się jezioru o nazwie Jezioro (fot. 4.), które zlokalizowane jest w miejscowości Jezioro, na zachód od [[Częstochowa|Częstochowy]]. Jest to eoliczne jezioro zaporowe z misą ukształtowaną w okresie deglacjacji lądolodu odrzańskiego, które podparte zostało holoceńskim wałem wydmowym<ref>M. Fajer, J. M. Waga, M. Rzetala, A. Szymczyk, M. Nita, R. Machowski, M. Rzetala, M. Ruman, The Late Vistulian and Holocene evolution of Jezioro Lake: a record of environmental change in southern Poland found in deposits and landforms, "Journal of Paleolimnology" 2012, 48(4), s. 651-667.</ref>. Antropogeniczne zbiorniki wodne występujące na terenie województwa śląskiego można zaklasyfikować do kilku charakterystycznych grup genetycznych. Są to zbiorniki: poregulacyjne, poeksploatacyjne, w nieckach osiadania i zapadliskach, zaporowe, groblowe oraz inne typy zbiorników.
[[Plik:Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).jpg|300px|thumb|Fot. 5. Zbiornik Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).]]
Zbiorniki poregulacyjne to odcinki zakolowych koryt rzecznych, powstałe na skutek prac regulacyjnych prowadzonych w obrębie dolin rzecznych, na terenach zalewowych. Opisywane zbiorniki zachowały wiele cech morfometrycznych, biotopowych i biocenotycznych właściwych też starorzeczom, a ich misa została wypreparowana przez naturalne procesy meandrowania, to zalicza się je do zbiorników antropogenicznych. Zmiana środowiska potamicznego na limniczne wynika z celowych technicznych zabiegów w postaci prostowania koryt rzecznych i odcinania meandrów, a nie ogół procesów fluwialnych jak ma to miejsce w warunkach naturalnych. Zbiorniki tego typu cechuje zakolowy kształt misy<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, 172 s.</ref>. Zbiorniki wodne utworzone w wyrobiskach po powierzchniowej eksploatacji surowców mineralnych zazwyczaj mają kształt nieregularny wynikający ze sposobu eksploatacji, rodzaju skał i ich miąższości. Kształt misy uwarunkowany jest układem dna i krawędzi dawnego pola eksploatacyjnego, co najwyżej modyfikowanego w okresie przygotowania zagłębienia do zatopienia. Są to najczęściej wyrobiska po eksploatacji piasków i iłów, wapieni, dolomitów oraz rud cynku i ołowiu a także węgla kamiennego. Powierzchnia tego typu zbiorników zmienia się w szerokim zakresie od kilkudziesięciu metrów kwadratowych do kilku kilometrów kwadratowych. Zasięg i lokalizacja zbiornika w pewnym sensie warunkowana jest występowaniem złóż surowców mineralnych. Wiele niewielkich zbiorników wodnych zajmuje zagłębienia po średniowiecznej eksploatacji rud cynku i ołowiu na pograniczu [[Bytom|Bytomia]] i [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Gór]]. Wypełnione wodą nierówności terenowe pozostałe po odkrywkowym wydobyciu węgla kamiennego występują na terenie [[Dąbrowa górnicza|Dąbrowy Górniczej]], [[Jaworzno|Jaworzna]], [[Katowice|Katowic]], [[Ruda Śląska|Rudy Śląskiej]], [[Zabrze|Zabrza]] i [[Mikołów|Mikołowa]]. Zbiorniki wodne zlokalizowane w wyrobiskach popiaskowych odznaczają się różną powierzchnią. Wyliczyć należy zbiorniki: [[Zbiornik Dzierżno Duże|Dzierżno Duże]], [[Zbiornik Dziećkowice|Dziećkowice]], [[Zbiornik Kuźnica Warężyńska|Kuźnica Warężyńska]] (fot. 5), [[Zbiornik Pławniowice|Pławniowice]], [[Zbiornik Pogoria III|Pogoria III]], Dzierżno Małe, [[Zbiornik Pogoria I|Pogoria I]], Rogoźnik, Balaton, Sosina, Pogoria II i wiele innych<ref>M. Rzętała, Procesy brzegowe i osady denne wybranych zbiorników wodnych w warunkach zróżnicowanej antropopresji (na przykładzie Wyżyny Śląskiej i jej obrzeży), Katowice 2003, s. 147.</ref>.
[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).jpg|300px|thumb|right|Fot. 6. Zbiornik Żywiecki - widok z zapory w Tresnej (fot. M. Rzętała).]]
Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach występują powszechnie w środkowej części województwa śląskiego, jako niezamierzony efekt podziemnej eksploatacji węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu. Skutki procesów osiadania i zapadania uwidaczniają się na obszarze ponad 1 tys. km2. Proces osiadania inicjuje jedynie powstanie na powierzchni terenu zagłębień. W osiadającym górotworze, na stosunkowo niewielkiej głębokości muszą zalegać warstwy utworów nieprzepuszczalnych, które skutecznie zatrzymają infiltrującą w podłoże wodę. Powstająca niecka osiadania wymusza spływ wód podziemnych w kierunku jej centralnej części, w konsekwencji prowadzi to do podnoszenia poziomu lustra wody względem powierzchni terenu. Ciągłość procesu osiadania a także napływ wód podziemnych oraz powierzchniowy spływ wód opadowych i roztopowych w początkowym stadium rozwoju niecki powodują powstawanie podmokłości. Ostatecznie gromadzące się wody osiągają powierzchnię terenu i wypełniają nieckę osiadania w wyniku czego powstaje zbiornik<ref>R. Machowski, Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010, 178 s. </ref>. Wygląd nowo powstających zbiorników w dużej mierze modyfikowany jest przez człowieka. Dosyć często tego typu zbiorniki stanowią poważny problem ze względu na nieodpowiednią jakość retencjonowanej wody, małą powierzchnię i pojemność, a także na ciągłość procesów deformujących podłoże – wówczas często są zasypywane. Zbiorniki w nieckach osiadania i zapadliskach w bardzo krótkim czasie asymilują się z otaczającym środowiskiem. Procesowi hydrologicznego kształtowania tego typu zbiorników, jako konsekwencji zmian stosunków wodnych odpowiadających przemianom orograficznym, towarzyszy wiele przemian o charakterze biotopowym i bicenotycznym<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zbiorniki wodne na obszarze górnośląskim, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Geografia XXIX – Nauki Matematyczno-Przyrodnicze 103, Toruń 1999. s. 129-142.</ref>. W czasach historycznych były to zbiorniki o niewielkich możliwościach retencyjnych z powodu technicznych ograniczeń w zakresie bezpiecznego piętrzenia wody. Zgromadzona woda przeznaczona była najczęściej do napędzania młynów wodnych, tartaków, itp. Zbiorniki zaporowe występują głównie poza terenami zabudowanymi i charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody, dynamicznymi zmianami powierzchni i ilości retencjonowanej wody. Zasadniczą cechą morfometryczną jest rozkład głębokości nawiązujący do spadków podłużnych i poprzecznych zatopionej doliny, z minimum przy brzegach oraz w strefie cofkowej, a maksimum w części zbiornika przy odwodnej stronie zapory. Największym pod względem powierzchni i możliwości retencyjnych jest zbiornik Goczałkowice wybudowany w latach 50. XX w., który zajmuje płaskodenne dno doliny Wisły na obszarze [[Kotlina Oświęcimska|Kotliny Oświęcimskiej]]. Maksymalna powierzchnia zbiornika osiąga 32 km2 a jego pojemność wynosi 167 hm³. Drugi pod względem zajmowanej powierzchni jest [[Zbiornik Tresna|zbiornik Tresna]] (fot. 6) zajmujący rozległe tereny w obrębie [[Kotlina Żywiecka|Kotliny Żywieckiej]], który powstał w wyniku przegrodzenia przełomowego odcinka Soły. Powierzchnia tego zbiornika przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi 9,6 km², a jego pojemność całkowita wynosi 98,1 hm³ (pozostałe zbiorniki zaporowe w kaskadzie Soły to zbiornik Porąbka o maksymalnej powierzchni 3,3 km² i pojemności rzędu 27,2 hm³ oraz zbiornik Czaniec, który posiada maksymalną powierzchnię jedynie 0,5 km² i możliwości retencjonowania 1,32 hm³ wody). Po zbiorniku w Tresnej następnym pod względem wielkości jest zbiornik [[Zbiornik Kozłowa Góra|Kozłowa Góra]] o maksymalnej powierzchni 5,9 km2 i pojemności 15,3 hm3 utworzony na Brynicy. Kolejny to zbiornik Poraj zlokalizowany w dolinie Warty, którego powierzchnia wynosi 5,5 km2 a pojemność całkowita kształtuje się na poziomie około 25 hm³. Następny jest [[zbiornik Przeczyce]], który powstał na skutek przegrodzenia przełomowego odcinka Czarnej Przemszy. W wyniku spiętrzenia wód tej rzeki powstał zbiornik o powierzchni 5,1 km² i możliwościach retencyjnych wynoszących 20,7 hm³. Niewiele mniejszy jest [[Zbiornik Rybnicki]] zlokalizowany w dolinie Rudy, która została wypreparowana w czwartorzędowych utworach [[Płaskowyż Rybnicki|Płaskowyżu Rybnickiego]]. Maksymalna powierzchnia zajęta przez jego wody wynosi 4,7 km² a możliwości retencyjne wynoszą 22 hm³. Jednym z najmłodszych zbiorników zaporowych, oddanym do użytku w 1986 r. jest [[Zbiornik Łąka|Łąka]] na rzece Pszczynka. Parametry tego zbiornika to: maksymalna powierzchnia 3,5 km² a pojemność 11,2 hm³. Pozostałe zbiorniki zaporowe zlokalizowane w granicach województwa śląskiego odznaczają się zdecydowanie mniejszymi możliwościami retencyjnymi, są to m.in.: Wisła-Czarne na Wiśle, Wapnienica na Wapienicy, [[Jezioro Paprocańskie|Paprocany]] na Gostynce oraz Słupsko na Potoku Toszeckim.

Zbiorniki groblowe licznie występują w dolinach rzek, głównie na obrzeżach środkowej, uprzemysłowionej części województwa śląskiego. Do niedawna ten typ zbiorników zaliczany był do zbiorników zaporowych. Jednak stanowią one genetycznie odrębną grupę<ref>A. T. Jankowski, Antropogeniczne zmiany stosunków wodnych na obszarze uprzemysłowionym i urbanizowanym (na przykładzie Rybnickiego Okręgu Węglowego), Katowice 1986, s. 277</ref>. Odrębność zbiorników groblowych wynika z różnic pomiędzy groblą a zaporą oraz podyktowana jest cechami morfometrycznymi i sposobami eksploatacji. Różnice w morfometrii przejawiają się przede wszystkim w relacjach głębokościowych a także charakterze dna. Natomiast inny sposób eksploatacji wynika z odmiennego cyklu hodowlanego. Charakterystyczną cechą tych zbiorników jest ich płaskodenność, wynikająca z niewielkiego zróżnicowania pionowego zajmowanych przez nie terenów. Odznaczają się niewielką głębokością (1-1,5 m), która wynika z wysokości usypanej grobli ograniczającej akwen. Największe nagromadzenie zbiorników groblowych występuje w obrębie Kotliny Oświęcimskiej oraz mezoregionu Dolina Górnej Wisły. Pojedyncze kompleksy zbiorników groblowych występują także na innych obszarach województwa śląskiego, jednak są tam znacznie mniej liczne.
Na obszarze województwa śląskiego występują również sadzawki. To swoista grupa genetycznych zbiorników wodnych o niewielkich rozmiarach, lokalizowanych w sąsiedztwie gospodarstw wiejskich<ref>S. Czaja, Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 192.</ref>. Dodać należy, iż uzyskany materiał ziemny najczęściej traktowany jest jako odpad, który w nielicznych przypadkach zostaje zagospodarowany. Dlatego też jest to jedna z głównych cech wyróżniających ten typ zbiorników w odniesieniu do zbiorników poeksploatacyjnych. Znaczna grupa omawianych obiektów jest w posiadaniu Polskiego Związku Wędkarskiego. W zbiornikach tych prowadzi się regularne zarybienia, jednak nie stosuje się masowych odłowów poprzez spuszczanie wody. Kontrola nad liczebnością populacji prowadzona jest przez samych wędkarzy. Dlatego też nie można zaliczyć tych zbiorników do grupy zbiorników groblowych.
[[Plik:Fot. 7. Zbiornik antropogeniczny Łosień w Dabrowie Górniczej (fot. M. Rzętała).jpg|300px|thumb|right|Fot. 7. Zbiornik antropogeniczny Łosień w Dąbrowie Górniczej (fot. M. Rzętała).]]
Do grupy pozostałych zbiorników antropogenicznych<ref>M. Rzętała, Wybrane problemy eksploatacji i ochrony zbiorników wodnych na obszarze województwa śląskiego, Sosnowiec 2000, s. 117-131.</ref> zaliczono również akweny o misach betonowych bądź ukształtowanych z innych materiałów sztucznych (fot. 7). Pomimo różnego nazewnictwa przyjmowanego dla tej grupy obiektów (wybudowanych w określonych celach) wyróżnia się: baseny kąpielowe, zbiorniki przeciwpożarowe, osadniki różnego rodzaju wód, zbiorniki przy oczyszczalniach ścieków, zbiorniki dla celów przemysłowych i komunalnych a także obiekty o mniejszym znaczeniu.

Zbiorniki wodne są najczęściej obiektami wielofunkcyjnymi spełniając zadania: przeciwpowodziowe, zaopatrzenia w wodę, rekreacyjne, hodowlane, itp. Najpoważniejszym zagrożeniem dla ich optymalnego wykorzystania jest pogorszenie stanu ekologicznego w konsekwencji dopływu zanieczyszczeń (eutrofizacja, deficyty tlenowe, zasolenie, skażenie metalami ciężkimi). Najkorzystniejszą jakość wód posiadają obiekty bazujące na zasobach wodnych obszarów pozbawionych silnej antropopresji tj. Beskidów, Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, a najmniej korzystne w centralnej części województwa śląskiego.

==Kanały i rowy==
[[Plik:Fot. 8. Kanał doprowadzający wodę do dawnego młyna w Rębielicach Szlacheckich w dolinie Liswarty (fot. M. Fajer).JPG|300px|thumb|right|Fot. 8. Kanał doprowadzający wodę do dawnego młyna w Rębielicach Szlacheckich w dolinie Liswarty (fot. M. Fajer).]]
Na obszarze województwa śląskiego funkcjonuje szereg kanałów oraz rowów, które zostały wybudowane w ściśle określonych celach. Kanały to sztuczne koryta prowadzące wodę w sposób ciągły lub okresowy, o szerokości dna co najmniej 1,5 m przy ich ujściu lub ujęciu, a rowy mają szerokość mniejszą od 1,5 m przy ujściu<ref>[http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20011151229 Ustawa z dn. 18 lipca 2001 r. Prawo wodne. Dz. U. z 2001 r., nr 115, poz. 1229 (z późn. zm.) ]</ref>. W województwie śląskim, w jego środkowej części są to głównie kanały (sztolnie), którymi grawitacyjnie odprowadzane są wody pochodzące z odwadniania kopalni węgla kamiennego lub prowadzone jest zaopatrzenie w wodę zakładów przemysłowych. Z tego typu obiektów wymienić należy np. kanał doprowadzający wodę z Czarnej Przemszy do kompleksu [[Huta Bankowa|Huty Bankowej]] w Dąbrowie Górniczej, „sztolnia 318” w [[Murcki|Katowicach Murckach]] odprowadzająca wody pochodzące z kopalni węgla kamiennego „Murcki”. W rejonie bytomsko-tarnogórskim są to kanały, którymi odpływają wody pochodzące z drenażu wyrobisk górniczych rud cynku, ołowiu i srebra np. sztolnia „Fryderyk” w [[Stare Repty|Reptach Śląskich]] lub sztolnia Gotthelf w [[Strzybnica|Strzybnicy]]<ref>T. Molenda, Naturalne i antropogeniczne uwarunkowania zmian właściwości fizyczno-chemicznych wód w pogórniczych środowiskach akwatycznych. Na przykładzie regionu górnośląskiego i obszarów ościennych, Katowice 2011, s. 92-105.</ref>. W północnej części województwa śląskiego są to najczęściej tzw. młynówki (fot. 8), którymi w przeszłości doprowadzano wody z rzeki do młynów, ale także i tartaków, w których spadek wody napędzał urządzenia. W celu podpiętrzenia wody na kanałach budowano liczne śluzy i jazy umożliwiające sprawne funkcjonowanie poszczególnych zakładów produkcyjnych. Opisywane kanały z uwagi na likwidację młynów i tartaków z biegiem lat utraciły swoje znaczenie jednak nadal funkcjonują w środowisku. Podlegając naturalnym procesom uległy daleko idącym przemianom doskonale wpisując się w krajobraz. Najbardziej znane w tej części województwa to: Kanał Białki Lelowskiej, Kanał Młyński w zlewni Liswarty oraz Kanał Lodowy uchodzący do Wiercicy. Na obszarze województwa śląskiego funkcjonują również tzw. kanały ulgi, którymi odprowadzane są wody zwłaszcza w okresach wezbrań. Największe rozmiary osiąga kanał ulgi wybudowany na Odrze chroniący przed zalaniem [[Racibórz]]. Inne tego typu obiekty to np. kanał łączący rzekę Knajkę z Wisłą oraz kanał ulgi na Małej Panwi w Zielonej. Na obszarze województwa śląskiego funkcjonuje również sieć sztucznych rowów, które prowadzą wodę w sposób ciągły lub okresowy, a szerokość dna jest mniejszej niż 1,5 m przy ich ujściu. Budowane są najczęściej w celu regulacji stosunków wodnych poprzez odwadnianie terenów podmokłych lub nawadnianie terenów z deficytem wód. Zazwyczaj są to całe systemy rowów, rzadko występują jako pojedyncze obiekty. Dosyć powszechnie spotykane są w północnej części województwa śląskiego, a także w obrębie podmokłych, szerokich dolin rzecznych na pozostałym opisywanym obszarze.
[[Plik:Fot. 9. Na Kanale Gliwickim (fot. M. Rzętała).jpg|300px|thumb|right|Fot. 9. Na Kanale Gliwickim (fot. M. Rzętała).]]
Najważniejszym kanałem w województwie śląskim jest [[Kanał Gliwicki]] (fot. 9), który łączy Odrę z portem śródlądowym w [[Gliwice|Gliwicach]]. Jego przebieg nawiązuje do osi doliny Kłodnicy oraz wybudowanego w latach 1792-1822 [[Kanał Kłodnicki|Kanału Kłodnickiego]]. Pokonanie czterdziestokilometrowej długości Kanału Kłodnickiego – którego różnica wysokości wynosiła 48,8 m – było możliwe dzięki istnieniu kilkunastu stopni wodnych o wysokości od 1,9 do 4,1 m. Kanał Gliwicki, który w 1938 roku przejął funkcje Kanału Kłodnickiego, posiada zdecydowanie korzystniejsze parametry techniczne. Głębokość kanału wynosi 3,5 m, szerokość 37 m, a powierzchnia przekroju ponad 91 m² (Kanał Kłodnicki odpowiednio: 1,6 m, 12 m, 15,2 m2). Różnicę poziomów między skrajnymi odcinkami drogi wodnej (Port w [[Koźle|Koźlu]] – Port w Gliwicach) wynoszącą 43,6 m Kanał Gliwicki pokonuje za pomocą podwójnych śluz komorowych wybudowanych w: Kłodnicy, [[Nowa Wieś|Nowej Wsi]], [[Sławęcice|Sławięcicach]], [[Łany|Łanach]], Dzierżnie i [[Łabędy|Łabędach]]<ref>A. Born, Regulacja Odry i rozbudowa urządzeń technicznych. Monografia Odry, Poznań 1948, s. 419-553.</ref>. Kanał Gliwicki jest zasilany wodami pochodzącymi z Kłodnicy, Dramy i Pniówki, Potoku Toszeckiego, przy czym dużą rolę w systemie gospodarowania zasobami wodnymi odgrywają zbiorniki Dzierżno Duże, Dzierżno Małe i Pławniowice. Istotne znaczenie dla kształtowania poziomu zanieczyszczenia wody Kanału Gliwickiego ma stopień czystości wody Kłodnicy. W zależności od aktualnych potrzeb wody tej rzeki zasilają kanał w Gliwicach Łabędach, bądź są kierowane do zbiornika Dzierżno Duże, a następnie wykorzystane do poprawy warunków żeglugowych na niżej położonych sekcjach tegoż kanału. Wiąże się z tym duże zanieczyszczenie wody Kanału Gliwickiego, która poniżej śluzy Dzierżno zawiera ponadnormatywne ilości wielu pierwiastków i związków chemicznych – m.in. 1355 mg Cl/dm³, 220 mg SO4/dm³, 65 mg NO3/dm³, 17,5 mg PO4/dm³ i 533 mg Na/dm³. O stopniu zanieczyszczenia świadczy ponadto wartość mineralizacji przekraczająca 2,8 g/dm³ i przewodność elektrolityczna właściwa osiągająca poziom 4750 S/cm. Wysoki stopień zanieczyszczenia wpływa degradująco na życie biologiczne, a zawarte w wodzie substancje (zwłaszcza chlorki i siarczany) oddziaływują korozyjnie na podwodne fragmenty śluz, co zwiększa koszty eksploatacji z uwagi na konieczność prowadzenia szerszych zakresowo remontów (np. śluzy Dzierżno). Ponadto zanieczyszczenia w postaci miału węglowego osadzające się w korycie powodują jego zamulenie (np. 100-150 m poniżej śluzy Dzierżno), co w znacznym stopniu utrudnia żeglugę i wymaga częstego bagrowania zapewniającego odpowiednią głębokość kanału<ref>M. Rzętała, Wpływ antropopresji na charakter wykorzystania hydrowęzła Dzierżno (wycieczka terenowa). Z badań nad wpływem antropopresji na kształtowanie warunków hydrologicznych, Sosnowiec 1996, s. 86-93.</ref>. Niezadowalająca jakość wody Kanału Gliwickiego uniemożliwia jego wykorzystanie do celów poza żeglugowych, tym niemniej w okresie dotychczasowej eksploatacji kanał spełniał funkcje przeciwpowodziowe jako droga odprowadzania wód wezbraniowych, a także podejmowano próby jego wykorzystania w turystyce organizując rejsy wycieczkowe i spływy kajakowe.

==Bibliografia==

#Bajkiewicz-Grabowska E., Źródła. Geografia fizyczna Polski, Warszawa 2005, s. 141-142.
#Born A., Regulacja Odry i rozbudowa urządzeń technicznych. Monografia Odry, Poznań 1948, s. 419-553.
#Chełmicki W., Źródła Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej i Miechowskiej. Zmiany w latach 1973-2000, Kraków 2001. s. 28-94.
#Czaja S., Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999.
#Czaja S., Powodzie w dorzeczu górnej Odry, Katowice 2011.
#Fajer M., Waga J. M., Rzetala M., Szymczyk A., Nita M., Machowski R., Rzetala M. A., Ruman M., The Late Vistulian and Holocene evolution of Jezioro Lake: a record of environmental change in southern Poland found in deposits and landforms, "Journal of Paleolimnology" 2012, 48(4), s. 651-667.
#Jankowski A. T., Antropogeniczne zmiany stosunków wodnych na obszarze uprzemysłowionym i urbanizowanym (na przykładzie Rybnickiego Okręgu Węglowego), Katowice 1986.
#Jankowski A. T., Antropogeniczne zbiorniki wodne na obszarze górnośląskim, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Geografia XXIX – Nauki Matematyczno-Przyrodnicze 103, Toruń 1999, s. 129-142.
#Karaś-Brzozowska C., Charakterystyka geomorfologiczna Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, Warszawa 1960.
#Machowski R., Rzętała M., Serwecińska D., Wody powierzchniowe i podziemne województwa śląskiego, Katowice 2003, s. 6-7.
#Machowski R., Przemiany geosystemów zbiorników wodnych powstałych w nieckach osiadania na Wyżynie Katowickiej, Katowice 2010.
#Mapa hydrograficzna, arkusz Wisła M-34-86-B, Warszawa 2003.

==Przypisy==

<references/>

Zlewnia Przemszy

2021-03-17T08:32:52Z

Garbaczm: /* Układ sieci rzecznej */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 3 (2016)]]
Autorzy: [[prof UŚ dr hab. Mariusz Rzętała]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 3 (2016)|TOM: 3 (2016)]]

Przemsza jest lewostronnym dopływem [[Wisła|Wisły]], do której uchodzi w okolicach [[Oświęcim|Oświęcimia]]. Przemsza powstaje z połączenia [[Czarna Przemsza|Czarnej Przemszy]] i [[Biała Przemsza|Białej Przemszy]] w 23,8 km jej biegu i odwadnia zlewnię o powierzchni 2125,5 km2 (środkowo-wschodnią część [[województwo śląskie|województwa śląskiego]] i zachodni skrawek [[województwo małopolskie|województwa małopolskiego]])<ref>Podział hydrograficzny Polski, IMiGW, Warszawa 1983, s. 312.</ref>. Pod względem fizycznogeograficznym Przemsza drenuje częściowo obszar [[Wyżyna Krakowsko-Częstochowska|Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej]], [[Wyżyna Śląska|Wyżyny Śląskiej]] oraz w niewielkiej części [[Kotlina Oświęcimska|Kotliny Oświęcimskiej]]. W granicach województwa śląskiego znajduje się ok. 1500 km2 dorzecza Przemszy, tj. ok. 70,5% jego powierzchni całkowitej.

W kształtowaniu stosunków wodnych w dorzeczu Przemszy największą rolę odegrała przeszłość geologiczno-geomorfologiczna obszaru<ref>A.T. Jankowski, Geneza współczesnej sieci dolinno-rzecznej na obszarze Polski, w: Rzeki. Kultura – Cywilizacja – Historia, red. J. Kołtuniak, Katowice 1994, t. 3, s. 135-156.</ref>. Warunki wodne dorzecza Przemszy kształtowały się w czasie wielu tysięcy lat, ale w sposób szczególny zaznaczył się okres ostatnich kilku wieków, w którym nastąpiły zmiany antropogeniczne wód powierzchniowych i podziemnych. Występowanie wód powierzchniowych i podziemnych w dorzeczu Przemszy warunkują utwory czwartorzędowe i starsze m.in. jurajskie, triasowe, karbońskie, permskie. Warunki wodne dorzecza Przemszy zależą także od zasilania opadami atmosferycznymi oraz strat spowodowanych parowaniem. Te naturalne uwarunkowania w ostatnich wiekach, a zwłaszcza ostatnich kilkudziesięciu latach, uległy zaburzeniu z powodu [[Antropogeniczne zmiany środowiska przyrodniczego|antropopresji]]<ref>S. Czaja, Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Katowice 1999, s. 23-158</ref> , której przejawem są: regulacja rzek, budowa zbiorników wodnych, przerzuty wody, zmiany jakości wód, itp.

==Wody powierzchniowe==

===Układ sieci rzecznej===
[[Plik: Rys.-1 Dorzecze.jpg|700px|thumb|right|Dorzecze Przemszy:
1 – dział wodny I rzędu, 2 – dział wodny II rzędu, 3 – dział wodny niepewny, 4 – brama w dziale wodnym, 5 – granice województw, 6 – cieki powierzchniowe, 7 – zbiorniki wodne.]]
[[Plik:Fot. 1. Czarna Przemsza w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Czarna Przemsza w Sosnowcu (fot. M. Rzętała).]]
[[Plik:Fot. 2. Biała Przemsza w Błędowie (fot. M. Rzętała).jpg|400px|thumb|right|Fot. 2. Biała Przemsza w Błędowie (fot. M. Rzętała).]]

Przemsza powstaje z połączenia Czarnej i Białej Przemszy na pograniczu [[Sosnowiec|Sosnowca]] i [[Mysłowice|Mysłowic]] (rys. 1). Ciekiem źródłowym Przemszy jest Czarna Przemsza – rzeka ze źródłami na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej przepływająca w biegu środkowym i dolnym przez Wyżynę Śląską, której ważniejszymi dopływami są lewostronne: [[Mitręga]], [[Trzebyczka]], [[Pogoria]] i prawostronne: [[Pagor]], [[Brynica]], [[Bolina]]. Biała Przemsza wypływa na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, w biegu środkowym i dolnym przepływa przez Wyżynę Śląską, a ważniejszymi ciekami zasilającymi tę rzekę są prawobrzeżne: [[Centuria]], [[Strumień Błędowski]] i [[Bobrek]] oraz lewobrzeżne: [[Biała]], [[Sztoła]] i [[Kozi Bród]].

Czarna Przemsza o długości 87,6 km, posiada dorzecze o powierzchni 1045,5 km2 i jest uważana za ciek źródłowy Przemszy<ref>Podział hydrograficzny Polski, Warszawa 1983, s. 305, 312</ref>. Źródła Czarnej Przemszy biją na zboczu doliny rozcinającej kuestę w [[Bzów|Bzowie]]<ref>Podział hydrograficzny Polski…, s. 305, 312.</ref> na wysokości 437 m n.p.m.<ref>E. Bukowska, Współczesne zmiany koryt rzecznych w dorzeczu Przemszy. Geographia. Studia et dissertationes, t. 6, Katowice 1982, s. 15-33.</ref>. Początkowo odwadnia zlewnię o deniwelacjach 80-120 metrów, później płynie wykształconą doliną o wysokości zboczy 15-20 metrów. W okolicach zbiornika Przeczyce wpływa na obszar zbudowany z utworów triasowych i dalej na tereny występowania piaszczystych osadów zalegających na osadach triasowych i karbońskich<ref>Podział hydrograficzny Polski…, s. 306.</ref>. Kierunki przepływu rzeki w górnym biegu nawiązują do przebiegu wschód-zachód i północ-południe od okolic zbiornika [[Przeczyce]] do połączenia z Białą Przemszą w okolicach Sosnowca i Mysłowic (fot. 1). Ważniejszymi dopływami Czarnej Przemszy są: Mitręga, Trzebyczka, Pogoria, Brynica. Na Czarnej Przemszy poniżej [[Siewierz|Siewierza]] w 1964 roku oddano do użytku sztuczne jezioro z zaporą w miejscowości Przeczyce (tj. w 53,6 km biegu rzeki), którego powierzchnia i pojemność maksymalna wynosi odpowiednio ok. 5 km2 i 20,7 hm3<ref>.J. Kocyan, Zbiornik w Przeczycach. Instytut Gospodarki Wodnej, Warszawa 1969, 82 s.</ref>. Inny, znacznie większy zbiornik antropogeniczny o pojemności ok. 51 hm3, znajduje się dolnej części dorzecza Czarnej Przemszy wzdłuż jej lewego brzegu od okolic [[Wojkowice Kościelna|Wojkowic Kościelnych]] po [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowę Górniczą]] – został utworzy w wyrobisku piasku podsadzkowego w 2005 roku i jest nazywany zbiornikiem [[Kuźnica Warężyńska]] (zwyczajowo Pogorią IV).

Mitręga to ciek ze źródłami położonymi w obniżeniu pośród jurajskich wzniesień w okolicach [[Rokitno Szlacheckie|Rokitna Szlacheckiego]] i [[Niegowice|Niegowonic]], który odwadnia zlewnię o powierzchni ok. 80 km2 i uchodzi do zbiornika Przeczyce. Zlewnia o wysokości bezwzględnej do 430 m n.p.m. i deniwelacjach 80-90 metrów jest zalesiona i użytkowana rolniczo<ref>Podział hydrograficzny Polski…, s. 305.</ref>.

Trzebyczka jest lewobrzeżnym dopływem Czarnej Przemszy uchodzącym do niej – po uregulowaniu i przełożeniu koryta w dolnym biegu<ref>W. Smolarek, Ocena kształtowania się odpływu w zlewni Trzebyczki (Wyżyna Śląska). Z badań nad wpływem antropopresji na środowisko, t. 6, Katowice 2005, s. 92.</ref>. – w okolicach Wojkowic Kościelnych. Powierzchnia zlewni Trzebyczki wynosi około 41 km2. W górnym biegu Trzebyczka ma charakter okresowy z powodu drenażu wód powierzchniowych przez ujęcia wód podziemnych, a stały odpływ tego cieku zapewniają wydajne wywierzyska korytowe i przykorytowe w okolicach [[Ząbkowice|Ząbkowic]], gdzie występują także mokradła i małe zbiorniki wodne<ref>M. Rzętała, Wody powierzchniowe i podziemne, w: Dąbrowa Górnicza. Monografia, t. 1, Środowisko przyrodniczo-geograficzne, red. A. J. Wójcik, W. Krawczyński, Dąbrowa Górnicza 2016, s. 209-210. </ref>.

Również lewobrzeżnym dopływem Czarnej Przemszy jest Pogoria – ciek o długości około 10 km, który wypływa z niewielkich sztucznych zbiorników wodnych na terenach przemysłowych w Dąbrowie Górniczej <ref>S. Kosakowski, Charakterystyka oraz ocena zmian ilościowo-jakościowych powierzchniowej sieci hydrograficznej na obszarze miasta Dąbrowa Górnicza, Sosnowiec 1999, s. 53. </ref>. Zlewnia Pogorii ma powierzchnię 42,7 km2. W środkowej części zlewni Pogoria przepływa przez trzy poeksploatacyjne zbiorniki wodne. Są to kaskadowo rozmieszczone jeziora poeksploatacyjne: Pogoria III (208 ha, 12 hm3), Pogoria I (75 ha), Pogoria II (26 ha). Na terenie zlewni Pogorii znajduje się również zbiornik Łosień o typowo przemysłowym znaczeniu<ref>A. Jaguś, M. Rzętała, Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 25.</ref>.

Rzeka Brynica o długości 54,9 km i zlewni o powierzchni 482,7 km2 wypływa na wysokości 340 m n.p.m. u podstawy triasowych wzniesień<ref>Podział hydrograficzny Polski, IMiGW, Warszawa 1983, s. 307.</ref>. Do [[Zbiornik Kozłowa Góra|zbiornika Kozłowa Góra]] płynie podmokłą doliną, a poniżej zbiornika wpływa na obszar eksploatacji górniczej, gdzie pod czwartorzędowymi osadami znajdują się utwory triasowe i karbońskie. Brynica wzdłuż biegu źródeł do ujścia przyjmuje wiele dopływów, z których największe to: Trzonia, Potok Ożarowicki, Potok spod Nakła, Rów Świerklaniecki, Szarlejka, [[Jaworznik]] (z kilkoma zbiornikami poeksploatacyjnymi [[Rogoźnik]]), Rów Michałkowicki i [[Rawa]]. W środkowym biegu Brynicy w latach 30. XX wieku wybudowano zbiornik zaporowy o nazwie Kozłowa Góra, którego pojemność maksymalna osiąga 15,3 hm3 przy powierzchni maksymalnej 5,9 km2<ref>A. Jaguś, M. Rzętała, Zbiornik Kozłowa Góra. Funkcjonowanie i ochrona na tle charakterystyki geograficznej i limnologicznej, Warszawa 2003, 156 s.</ref>.

Rawa to ciek odwaniający silnie uprzemysłowione i zurbanizowane tereny górnośląskich miast np. [[Ruda Śląska|Rudy Śląskiej]], [[Świętochłowice|Świętochłowic]], [[Chorzów|Chorzowa]], [[Katowice|Katowic]]. Dawniej był to ciek o długości 18,5 km, który wypływał ze Stawu Marcin. Obecnie Rawa jest ciekiem skanalizowanym i przykrytym na wielu odcinkach, wypływa na powierzchnię na pograniczu Chorzowa i Katowic. Jednym z większych dopływów jest Potok Leśny, w którego dorzeczu występuje kilka zbiorników wodnych np. Milicyjny, Kąpielisko, Kajakowy, Łąka.

Biała Przemsza to rzeka o wyżynnym charakterze (fot. 2). Posiada ona długość 63,9 km i powierzchnię dorzecza 876,6 km2, którego górna cześć znajduje się na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, a środkowa i dolna na Wyżynie Śląskiej<ref>Podział hydrograficzny Polski…, s. 309-312.</ref>. Białą Przemsza bierze swój początek z podmokłości w okolicach [[Wolbrom|Wolbromia]] na wysokości ok. 376 m n.p.m. i płynie głównie z północnego-wschodu na południowy-zachód, przy czym na swej drodze kilkakrotnie zmienia kierunek na typowo równoleżnikowy bądź południkowy<ref>M. Rzętała, R. Machowski, Dorzecze Wisły, w: Encyklopedia Województwa Śląskiego, t. 2 (2015), http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Dorzecze¬¬¬_Wisly</ref>. Biała Przemsza płynie przeważnie rozlewiskowo tworząc odnogi, meandry, moczary w dolinie głębokości 8-12 metrów i szerokości 200-300 metrów<ref>A. Kleczkowski, Wody powierzchniowe i podziemne Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej. Studia Ośrodka Dokumentacji Fizjograficznej, z. 1, 1972, s. 32.</ref>. Rzeka posiada wiele dopływów. Do większych zalicza się lewobrzeżne: Białą, Sztołę i Kozi Bród oraz prawobrzeżne: Centurię, Strumień Błędowski i Bobrek<ref>M. Rzętała, R. Machowski, Dorzecze Wisły…</ref>. Biała płynie malowniczą doliną lecz jest rzeką o antropogenicznie zmienionych warunkach odpływu. Podobnie Sztoła o zlewni w przewadze zalesionej, słynie z występowania umownie czystych wód, jednak w dolnym biegu posiada antropogenicznie zmienione warunki odpływu (zrzuty wody z odwodnienia złóż rud cynku i ołowiu). Strumień Błędowski ma źródła między Łęką i Niegowonicami i zlewnią o charakterze głównie rolniczym. Zlewnią o typowo miejsko-przemysłowym typie użytkowania ma Bobrek, który jest przykładem cieku silnie zmienionego antropogenicznie, ze źródłami w utworach triasowych w Zakawiu, zdominowanych zrzutami ścieków przemysłowych.

Po połączeniu Czarnej i Białej Przemszy rzeka przyjmuje nazwę Przemsza. Do ujścia Wisły w okolicach miejscowości Gorzów rzeka jest zasilana wodami kilku niewielkich dopływów, z których najważniejsze to: Żelazna Woda, Byczynka, Kanał Matylda<ref>Podział hydrograficzny Polski…, s. 312.</ref>. Cieki te są krótkie, tylko nieliczne mają naturalny charakter, często mają cechy uregulowanych strumieni, inne rowów melioracyjnych lub niewielkich kanałów. W wyrobisku poeksploatacyjnym na prawym brzegu Przemszy w latach 70. XX wieku, utworzono [[zbiornik Dziećkowice]] o pojemności 52,8 hm3 i powierzchni 7,3 km2, który wypełniają wody przerzucane z beskidzkich dopływów Wisły<ref>M. Bok, A. T. Jankowski, G. Michalski, M. Rzętała, Zbiornik Dziećkowice – charakterystyka fizycznogeograficzna i rola w górnośląskim systemie wodno-gospodarczym, Warszawa 2004, s. 1-72.</ref>.

===Stany wody i przepływy===
[[Plik:Tabela zlewnia przemszy.jpeg|700px|thumb|right|Średnie roczne przepływy i średnie roczne stany wody o amplitudy wahań stanów wody w wybranych latach hydrologicznych w dorzeczu Przemszy (opracowanie własne na podstawie danych IMiGW w Katowicach).]]

Cieki w dorzeczu Przemszy są odmienne pod względem zasobności w wodę, co skutkuje zróżnicowaniem stanów wody i przepływów (tab.1). Wynikają one ze zmienności warunków przyrodniczych oraz uwarunkowań antropogenicznych.
Średnie roczne stany wody wahają się w zakresie od kilkudziesięciu centymetrów do około 250 cm, przy czym amplitudy wahań stanów wody w wieloleciu kształtują się od około 100 cm do około 220 cm.
Średnie roczne przepływy w rzekach dorzecza Przemszy wynoszą maksymalnie około 20 m3/s w dolnej części dorzecza, a najniższe są w obszarach źródłowych. Zasadniczo wzrastają one wraz z biegiem cieków od źródeł do ujścia, co jest konsekwencją przyjmowania przez nie licznych dopływów, a także antropogenizacji stosunków wodnych. Antropogeniczne zmiany stosunków wodnych polegają nie tylko na zmianach układu sieci hydrograficznej oraz jakości wód ale objawiają się udziałem w odpływie wód pochodzących z drenażu górniczego w zlewni, ścieków (bytowych, przemysłowych i komunalnych), a nawet wód pochodzących spoza zlewni. Zwiększają one wydatnie stany wody i przepływy cieków w dorzeczu Przemszy (zwłaszcza w dolnej jego części)

===Stan jakościowy wód===

Pierwotny stan jakościowy wód w dorzeczu Przemszy uległ daleko idącym zmianom z powodu naturalnych i antropogenicznych zmian warunków środowiska przyrodniczego. Konsekwencją zróżnicowania jakościowego wód powierzchniowych jest zatem występowanie warunków hydrochemicznych określanych mianem od quasi-naturalnych z wodami umownie czystymi, po silnie zanieczyszczone wody nie odpowiadające standardom jakościowym wód powierzchniowych<ref>M. Rzętała, R. Machowski, Dorzecze Wisły…</ref>. Wody umownie dobrej jakości występują w źródłowych odcinkach Czarnej i Białej Przemszy oraz ich niektórych dopływów (np. Brynicy, Trzebyczki) lub całych zlewni dopływów (np. Centurii). Zazwyczaj są to wody rzek bazujących na krasowym zasilaniu lub drenażu niezanieczyszczonych wód podziemnych z utworów polodowcowych. Pod względem jakościowym kontrastują z nimi wody cieków odwadniających tereny uprzemysłowione (np. Bobrek z Rakówką), zurbanizowane (np. Pogoria w dolnym biegu) lub tereny miejsko-przemysłowe (np. Brynica w dolnym biegu, Rawa, Przemsza), w których obecne są praktycznie wszystkie rodzaje zanieczyszczeń. Na terenach rolniczych w dorzeczu Przemszy stwierdza się podwyższoną zawartość substancji biogennych skutkujących rozwojem procesów eutrofizacyjnych (np. zlewnia Brynicy po zbiornik Kozłowa Góra, zlewania Czarnej Przemszy po zbiornik Przeczyce). Przede wszystkim stan jakościowy wód pozostaje pod wpływem przekształceń warunkowanych rozwojem rolnictwa (głównie w górnej części dorzecza) oraz przemysłu i urbanizacji (głównie w środkowej i dolnej cześć dorzecza), a także zanieczyszczeń generowanych na całym obszarze przez środki transportu.

Użytkowanie terenu i wód powierzchniowych w dorzeczu Przemszy jest przyczyną stanu jakościowego środowiska wodnego odbiegającego od tła geochemicznego. Klasyfikacja jakości wód powierzchniowych z 2012 roku prowadzona w punktach pomiarowo-kontrolnych dorzecza Przemszy przez [[Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach]] wskazuje na występowanie stanu ekologicznego wód od dobrego, przez umiarkowany i słaby do złego, a w przypadku stanu chemicznego wód ocena ta jest określona mianem poniżej stanu dobrego.

==Wody podziemne==

Dorzecze Przemszy w granicach województwa śląskiego należy do dwóch jednostek hydrogeologicznych śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego z [[subregion|subregionem]] triasu śląskiego (część północna i północno-wschodnia) oraz subregionem górnośląskim (część południowa i południowo-zachodnia)<ref>Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Część 1. Systemy zwykłych wód podziemnych, red. B. Paczyński, Warszawa 1993; Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Część 2. Zasoby, jakość i ochrona zwykłych wód podziemnych, red B. Paszyński, Warszawa 1995.</ref>. Występowanie wód podziemnych w dorzeczu Przemszy (w granicach województwa śląskiego) należy utożsamiać głównie z utworami: czwartorzędu, triasu i karbonu, a podrzędne znaczenie mają formacje innych okresów geologicznych. Z powodu niejednolitych uwarunkowań występowania wód podziemnych, ich zasoby ilościowe i jakościowe charakteryzuje duże zróżnicowanie przestrzenne i wertykalne. Także z powodu antropopresji część wód podziemnych uległa zmianom ilościowo-jakościowym. Dotyczy to zwłaszcza wód podziemnych na obszarze [[Górnośląskie Zagłębie Węglowe|Górnośląskiego Zagłębia Węglowego]]<ref>A. Różkowski, Środowisko hydrogeochemiczne karbonu produktywnego Górnośląskiego Zagłębia Węglowego, Katowice 2004, s. 1-174.</ref> oraz tzw. triasu śląsko-krakowskiego<ref>A. Kowalczyk, Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, Katowice 2003, s. 1-196.</ref>, a także nadległych w stosunku do nich osadów czwartorzędowych<ref>Mapa chemizmu i jakości zwykłych wód podziemnych Górnośląskiego Zagłębia Węglowego i jego obrzeżenia, 1:100000, red. A. Różkowski, A. Chmura, Warszawa 1996; Mapa ognisk zanieczyszczeń wód podziemnych Górnośląskiego Zagłębia Węglowego i jego obrzeżenia, 1:100000, red. A. Różkowski, A. Siemiński, Warszawa 1995.</ref>.

Wody podziemne występujące w osadach czwartorzędu są utożsamiane przede wszystkim z kopalnym systemem dolin rzecznych Czarnej i Białej Przemszy, ale spotkać je można również w dolinach mniejszych dopływów ważniejszych cieków w całym dorzeczu. Wody te są intensywnie eksploatowane ujęciami studziennymi, ujęciami wodociągów i zakładów przemysłowych oraz indywidualnych odbiorców, a główny udział w ich zasilaniu mają opady atmosferyczne<ref> S. Czaja, Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji…, s. 108.</ref>. Wody podziemne w utworach triasowych rozlegle występują na północy i wschodzie dorzecza Przemszy. Zasilanie tego kompleksu wodonośnego odbywa się na całym jego obszarze przez infiltrujące wody opadowe w rejonie występowania wychodni wapieni i dolomitów lub przez utwory czwartorzędowe, a na wschodzie ma miejsce dopływ wód z utworów jurajskich i kredowych<ref>S. Czaja, Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji…, s. 109.</ref>. Pozostające w więzi hydraulicznej utwory serii węglanowej triasu i jury należą do najbogatszych w Polsce rezerwuarów wód podziemnych o wydajnościach otworów studziennych przekraczających 100 m3/h<ref>M. Baścik, W. Chełmicki, A. Korska, J. Pociask-Karteczka, J. Siwek, Źródła Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej i Miechowskiej. Zmiany w latach 1973-2000, Kraków 2001, s. 29.</ref>. Wody podziemne w utworach młodszego paleozoiku są domeną południowo-zachodniej części dorzecza Przemszy, gdzie najczęściej występują na głębokości 250-300 metrów i głównie pod przykryciem utworów czwartorzędowych oraz triasowych, a ich alimentacja zależna jest od warunków przykrycia utworów karbońskich i przepuszczalności utworów je przykrywających<ref>Mapa dynamiki zwykłych wód podziemnych Górnośląskiego Zagłębia Węglowego i jego obrzeżenia, 1:100000, red. A. Różkowski, A. Chmura, Warszawa 1996.</ref>.

W części dorzecza Przemszy znajdującej się w granicach województwa śląskiego wyróżnia się kilka obszarów o największych zasobach wodnych i parametrach hydrogeologicznych korzystnych ze względów użytkowych jako tzw. główne zbiorniki wód podziemnych (GZWP). Należą do nich w całości lub części GZWP: Biskupi Bór, Dąbrowa Górnicza, [[Bytom]], [[Lubliniec]]-[[Myszków]], [[Chrzanów]] oraz [[Olkusz]]-[[Zawiercie]]<ref>Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 2006 r. w sprawie przebiegu granic obszarów dorzeczy i regionów wodnych. Dz.U. nr 126, poz. 878, http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20061260878.</ref>.

Wielowiekowa działalność górnictwa podziemnego i odkrywkowego surowców mineralnych, spowodowała przekształcenia ilościowe wód podziemnych. Najważniejsze przejawy ilościowych zmian antropogenicznych tego rodzaju wód, to zmiany położenia zwierciadła wody spowodowane drenażem górniczym i utworzeniem zbiorczego leja depresji<ref>Mapa hydrograficzna w skali 1 : 50 000. Arkusze: M-34-51-c (Siewierz), M-34-62-B (Chorzów), M-34-63-A (Katowice), M-34-63-B (Jaworzno) , Warszawa 2001; Mapa hydrograficzna w skali 1 : 50 000. Arkusz M-34-52-C (Ogrodzieniec), Warszawa 2002; Mapa hydrograficzna w skali 1 : 50 000. Arkusze: M-34-63-D (Tychy), M-34-63-C (Oświęcim), M-34-64-A (Olkusz), M-34-74-B (Pszczyna), Warszawa 2003.</ref>, a co za tym idzie uszczuplenie ich zasobów<ref>Mapa warunków występowania, użytkowania, zagrożenia i ochrony zwykłych wód podziemnych Górnośląskiego Zagłębia Węglowego i jego obrzeżenia, 1:100000, red. A. Różkowski A., T. Rudzińska-Zapaśnik, M. Siemiński, Warszawa 1997.</ref>.

Antropogeniczne zmiany stosunków wodnych oznaczają także zubożenie zasobów umownie czystych wód podziemnych i postępującą degradację ich jakości. Stan jakościowy wód podziemnych w dorzeczu Przemszy odzwierciedlają klasyfikacje i wyniki ich badań prowadzone w punktach krajowej i regionalnej sieci monitoringu, stwierdzające niewiele wód bardzo dobrej jakości (klasa I) przy występowaniu wód dobrej jakości (klasa II), zadowalającej jakości (klasa III) oraz niezadowalającej jakości (klasa IV) i złej jakości (klasa V).

==Użytkowanie wód==
[[Plik:Rys. 2. System wodnogospodarczy.jpg|400px|thumb|right|Górnośląski system wodno-gospodarczy z obiektami służącymi przerzutom wód czystych:
1 - różnej rangi magistrale transportowe wody, 2 - dział wodny dorzecza Przemszy, 3 - ważniejsze miejscowości, 4 - ważniejsze zbiorniki wodne w systemie przerzutu wód czystych (1 - Pławniowice, 2 - Dzierżno I i Dzierżno Małe, 3 - Kozłowa Góra, 4 - Przeczyce, 5 - Dziećkowice, 6 - Goczałkowice, 7 - Łąka, 8 - Rybnicki, 9 - Pogoria III, 10 - Łosień).]]
[[Plik:Fot. 3. Zbiornik Przeczyce (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Zbiornik Przeczyce (fot. M. Rzętała).]]
[[Plik:Fot. 4. Nad zbiornikiem Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Nad zbiornikiem Kuźnica Warężyńska (fot. M. Rzętała).]]
[[Plik:Fot. 5. Mała elektrownia wodna w Dąbrowie Górniczej Okradzionowie (fot. M. Rzętała).jpg|400px|thumb|right|Mała elektrownia wodna w Dąbrowie Górniczej Okradzionowie (fot. M. Rzętała).]]
[[Plik:Fot. 6. Zbiornik Świerklaniec jako element Obszaru Warownego „Śląsk” (fot. M. Rzętała).JPG|400px|thumb|right|Zbiornik Świerklaniec jako element Obszaru Warownego „Śląsk” (fot. M. Rzętała).]]
Wody w dorzeczu Przemszy posiadają znaczenie przyrodnicze i krajobrazowe oraz typowo gospodarcze. Znaczenie to na przestrzeni wieków ulegało zmianom wraz z ewolucją środowiska przyrodniczego i kształtowaniem krajobrazu (od pierwotnego i naturalnego do kulturowego, a nawet zdewastowanego).

Ekosystemy wodne pełnią pod względem przyrodniczym ważną rolę (są miejscami lęgu i gniazdowania ptaków, kształtują mikroklimat i klimat lokalny, wpływają na procesy samooczyszczania wody), stanowiąc dynamiczny element krajobrazu kulturowego. Niektóre elementy środowiska wodnego w dorzeczu Przemszy objęte zostało różnego typu prawnymi formami ochrony przyrody.

Wszystkie rodzaje wód w dorzeczu Przemszy mają też typowe znaczenie społeczno-gospodarcze i są ważnym elementem ukształtowanej przestrzeni o walorach wypoczynkowych, edukacyjnych i estetycznych<ref>M. Rzętała, Wody powierzchniowe i podziemne…., s. 222.</ref>.

Przede wszystkim, wody powierzchniowe płynące w dorzeczu Przemszy odegrały ważną rolę osadniczą. To nad brzegami rzek powstawały w wielu miejscach pierwsze osady dające początek późniejszym miastom, np. [[Czeladź]], [[Będzin]], Siewierz.
Od dawna lokalne cieki (na całej długości lub odcinkami) miały znaczenie polityczno-administracyjne na przykład wzdłuż Brynicy przebiegała granica między między Królestwem Polskim i Prusami, Biała Przemsza stanowiła granicę między zaborem austriackim i zaborem rosyjskim (także między Rzeczpospolitą Krakowską i zaborem rosyjskim), Przemsza stanowiła granicę między Prusami i zaborem austriackim (także Rzeczpospolitą Krakowską). Bardzo ważnym punktem na mapie politycznej ówczesnej Europy był tzw. Trójkąt Trzech Cesarzy – miejsce styku terytoriów trzech organizmów polityczno-administracyjnych. Wzdłuż rzek wytyczano granice różnych jednostek regionalnych, administracyjnych, organizacyjnych np. krain historyczno-etnograficznych, województw, diecezji, regionów przemysłowych, jednostek osadniczych.
Rzeki w dorzeczu Przemszy duże znaczenie przemysłowe miały już w XIX wieku. U zbiegu Czarnej i Białej Przemszy istniał duży port rzeczny (w rejonie do dzisiaj istniejących sosnowieckich ulic: Portowej, Rybackiej, Plażowej). Białą Przemsza była ciekiem spławnym w dolnym biegu, a Czarna Przemsza – ważną drogą wodną dla czółen i tak zwanych galarów<ref>M. Rzętała, Wody powierzchniowe i podziemne…., s. 222.</ref>.Transportowano nimi różne towary (np. płody rolne), a przede wszystkim węgiel kamienny. Galary miały ok. 20 metrów długości, ok. 8 metrów szerokości, 0,7 m wysokości i ładowność ok. 70 ton, a ich główne elementy stanowiły: tzw. głowa, ster drewniany, wiosła, linka holownicza, kotwica, łańcuchy do cumowania, szopa (z piecykiem i posłaniami załogi). W tej części dorzecza Przemszy ludność nadrzeczna utrzymywała się z handlu, transportu wodnego i rybołówstwa, aż do czasu uregulowania rzek i silnego zanieczyszczenia cieków zrzucanymi do wód powierzchniowych wodami kopalnianymi i przemysłowymi<ref>Przewodnik po Zagłębiu Dąbrowskim, Sosnowiec 1939, s. 15.</ref>.

Cieki, zbiorniki wodne, wody podziemne i źródlane w dorzeczu Przemszy, mają duże znaczenie dla zaopatrzenia w wodę przemysłu, napełniania sieci wodociągowej, nawodnień w rolnictwie (w tym napełniania stawów rybnych), itp. Ujęcia wody bazują na lokalnych zasobach wodnych, ale równie często woda dostarczana jest z odległych terenów magistralami wodociągowymi, które wchodzą w skład tzw. górnośląskiego system wodno-gospodarczego (rys. 2)<ref>M. Bok, A. T. Jankowski, G. Michalski, M. Rzętała, Zbiornik Dziećkowice – charakterystyka fizycznogeograficzna i rola w górnośląskim systemie wodno-gospodarczym…, s. 60-64.</ref>. Są to wielokilometrowej długości przerzuty wody, które bazują na zasobach wodnych karpackich dopływów Wisły lub terenów położonych w górnej części dorzecza Przemszy. Spektakularnym przerzutem wody do celów użytkowych jest system jej transportu z Soły za pośrednictwem zbiornika Dziećkowice, aż do dorzecza Przemszy (elementami tego systemu są również zbiorniki Łosień jako ogniwo przerzutu wody i Pogoria III jako rezerwowe źródło wody do celów przemysłowych)<ref>M. Bok, A. T. Jankowski, G. Michalski, M. Rzętała, Zbiornik Dziećkowice – charakterystyka fizycznogeograficzna i rola w górnośląskim systemie wodno-gospodarczym…, s. 25-36.</ref>.Inne przerzuty wody odbywają się w ramach tzw. systemu Przemszy ze zbiornikiem Przeczyce na Czarnej Przemszy, zapewniającym przepływ wymagany dla użytkowników zapory, możliwością transportu wody ze zbiornika do zlewni Brynicy oraz zbiornikiem Kuźnica Warężyńska z raczej niewykorzystywanym przerzutem wody do zbiornika Pogoria III<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008, s. 40, 104.</ref>. Zadania zaopatrzenia w wodę są realizowane także przez duże ujęcia wód powierzchniowych ze zbiornika Kozłowa Góra na Brynicy oraz Białej Przemszy i Koziego Brodu. Eksploatowane są liczne ujęcia wód podziemnych (np. w okolicach [[Bibieli]], Błędowa, Ujejsca, Trzebiesławic) oraz wieloma otworami studziennymi.

Wiele odcinków wód płynących i niektóre zbiorniki wodne np. Nakło-Chechło, Przeczyce (fot. 3), Pogoria I, Pogoria III, Kuźnica Warężyńska, Morawa, Stawiki, Balaton, Sosina), służą jako miejsce wypoczynkowe, w tym rekreacyjnemu połowowi ryb. Często spotykanym sposobem wykorzystania turystyczno-rekreacyjnego wód jest organizowanie: kąpielisk bądź pływalni, żeglarskiego użytkowania akwenów, kajakarstwa, wędkowania, sportów motorowodnych (z ograniczeniami i poza strefami ciszy).

Ochronie przeciwpowodziowej na terenie dorzecza Przemszy służą przede wszystkim zbiorniki wodne. Największe znaczenie przeciwpowodziowe mają te akweny, które posiadają w zakresie swojej pojemności tak zwaną rezerwę powodziową. Wynosi ona dla zbiornika Przeczyce ok. 3 hm3, w zbiorniku Kozłowa Góra jest to ok. 2 hm3, a w zbiorniku Kuźnica Warężyńska (fot. 4) – ok. 8 hm3. Ostatni z wymienionych akwenów spełnia zadania przeciwpowodziowe we współpracy ze zbiornikiem zaporowym Przeczyce i zbiornikiem Pogoria III. Dzięki rezerwie powodziowej, zbiornik Kuźnica Warężyńska w przypadku wezbrania spowoduje około 4-krotne zredukowanie przepływów powodziowych Przemszy z Q1% – 60 m3/s do przepływu 14,3 m3/s oraz z Q0,3% – 80 m3/s do 19,4 m3/s<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, Katowice 2008,21, 23.</ref>.Przykładem przeciwpowodziowego oddziaływania zbiorników wodnych w czasie wezbrania wywołanego opadami nawalnymi jest sytuacja z 1996 roku, kiedy to po intensywnych opadach w dniu 14 maja (Świerklaniec – 66,5 mm; Brynica – 74,5 mm; [[Pyrzowice]] – 81,4 mm; Piwoń – 44,5 mm; Zawiercie – 70,8 mm) oraz ponownie 17 maja (Świerklaniec – 10,0 mm; Brynica – 6,3 mm; Pyrzowice – 41,0 mm; Piwoń – 37,5 mm; Zawiercie – 56,8 mm)<ref>Osłona hydrologiczno-meteorologiczna. Przewodnik dla województwa śląskiego, red A. Barczyk, J. Szturc, Katowice 2001. s. 1-80.</ref>,powstały fale wezbraniowe w rzekach dorzecza Przemszy w czasie 8 godzin od rozpoczęcia opadów i 6 godzin od ich największej intensywności. Reakcją na nie było podwyższenie stanów wody w zbiornikach wodnych dorzecza Przemszy, uwypuklając przeciwpowodziowe znaczenie ich retencji<ref>M. Rzętała, Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych…, s. 107.</ref>.

Część wód powierzchniowych w dorzeczu Przemszy spełnia funkcje utożsamiane z hodowlą ryb (wybitnie sporadycznie innych organizmów wodnych). Największy kompleks zbiorników hodowlanych w dorzeczu Przemszy znajduje się w okolicach Siewierza – w strefie cofkowej zbiornika Przeczyce i u ujścia Mitręgi do Czarnej Przemszy. Wiele mniejszych obiektów służących hodowli występuje w innych częściach dorzecza, zwłaszcza poza obszarami zurbanizowanymi i uprzemysłowionymi. Stawy hodowlane charakteryzują się niewielką głębokością oraz specyfiką gospodarowania wodą (napełnianie misy wodą i jej opróżnianie, utrzymanie odpowiedniego poziomu żyzności wód).

Wykorzystanie spadku przepływającej wody do produkcji energii elektrycznej w dorzeczu Przemszy stosowane jest w niewielu przypadkach. Nielicznym przykładem wykorzystania energii kinetycznej wód płynących do produkcji energii elektrycznej w dorzeczu Przemszy jest tzw. mała elektrownia wodna w Dąbrowie Górniczej Okradzionowie (fot. 5).

Wody płynące oraz zbiorniki wodne mają znaczenie strategiczne dla przeciwpożarowego zabezpieczenia terenu. Przykładem stosowanych w praktyce rozwiązań przeciwpożarowych są zbiorniki wody przeznaczonej do celów gaśniczych oraz punkty czerpania wody wyznaczone nad ciekami. Wody uczestniczą także w cyklu produkcyjnym zakładów przemysłowych (np. osadniki różnego rodzaju wód) i w gospodarce komunalnej (np. zbiorniki przy oczyszczalniach ścieków lub zbiorniki wyrównawcze). Ewenementem jest dawne militarno-obronne znaczenie zbiornika Kozłowa Góra na Brynicy (fot. 6) – był on elementem linii umocnień Obszaru Warownego „Śląsk”<ref>M. Rzętała, Rola zbiornika Kozłowa Góra w krajobrazie środkowej części doliny Brynicy, w: Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej, Sosnowiec 2003. s. 220-227.</ref>.

==Bibliografia==

#Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Część 1. Systemy zwykłych wód podziemnych, red. B. Paczyński PIG, Warszawa 1993.
#Atlas hydrogeologiczny Polski, 1:500000. Część 2. Zasoby, jakość i ochrona zwykłych wód podziemnych, red. B. Paczyński, PIG, Warszawa 1995.
#Baścik M., Chełmicki W., Korska A., Pociask-Karteczka J., Siwek J., Źródła Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej i Miechowskiej. Zmiany w latach 1973-2000, wyd. UJ, Kraków 2001, s.127.
#Bok M., Jankowski A. T., Michalski G., Rzętała M., Zbiornik Dziećkowice – charakterystyka fizycznogeograficzna i rola w górnośląskim systemie wodno-gospodarczym, Polskie Towarzystwo Geograficzne – Komisja Hydrologiczna, Warszawa 2004, s.72.
#Bukowska E., Współczesne zmiany koryt rzecznych w dorzeczu Przemszy. Geographia. Studia et dissertationes, t. 6, Katowice 1982, s. 15-33.
#Czaja S., Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), wyd. UŚ, Katowice 1999, s.189.
#Jaguś A., Rzętała M., Zbiornik Kozłowa Góra. Funkcjonowanie i ochrona na tle charakterystyki geograficznej i limnologicznej. Polskie Towarzystwo Geograficzne, Komisja Hydrologiczna, Warszawa 2003. 156 s.
#Jaguś A., Rzętała M., Znaczenie zbiorników wodnych w kształtowaniu krajobrazu (na przykładzie kaskady jezior Pogorii), Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej, Wydział Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego, Bielsko-Biała – Sosnowiec 2008, s. 152.
#Jankowski A. T., Geneza współczesnej sieci dolinno-rzecznej na obszarze Polski, w: Rzeki. Kultura – Cywilizacja – Historia, t. 3, red. J. Kołtuniak, wyd. „Śląsk”, Katowice 1994, s. 135-156.
#Kleczkowski A., Wody powierzchniowe i podziemne Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej. Studia Ośrodka Dokumentacji Fizjograficznej, z. 1, 1972, s. 31-67.
#Kocyan J., Zbiornik w Przeczycach. Instytut Gospodarki Wodnej, Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, Warszawa 1969.
#Kowalczyk A., Formowanie się zasobów wód podziemnych w utworach węglanowych triasu śląsko-krakowskiego w warunkach antropopresji, wyd. UŚ, Katowice 2003, s. 196.
#Kosakowski S, Charakterystyka oraz ocena zmian ilościowo-jakościowych powierzchniowej sieci hydrograficznej na obszarze miasta Dąbrowa Górnicza, Katedra Geografii Fizycznej WNoZ UŚ (maszynopis), Sosnowiec 1999, s. 235.
#Mapa chemizmu i jakości zwykłych wód podziemnych Górnośląskiego Zagłębia Węglowego i jego obrzeżenia, 1:100000, red. A. Różkowski, A. Chmura, Państwowy Instytut Geologiczny, Warszawa 1996.
#Mapa dynamiki zwykłych wód podziemnych Górnośląskiego Zagłębia Węglowego i jego obrzeżenia, 1:100000, red. A. Różkowski, A. Chmura, Państwowy Instytut Geologiczny, Warszawa 1996.
#Mapa warunków występowania, użytkowania, zagrożenia i ochrony zwykłych wód podziemnych Górnośląskiego Zagłębia Węglowego i jego obrzeżenia, 1:100000, red. A. Różkowski A., T. Rudzińska-Zapaśnik, M. Siemiński, Państwowy Instytut Geologiczny, Warszawa 1997.
#Mapa ognisk zanieczyszczeń wód podziemnych Górnośląskiego Zagłębia Węglowego i jego obrzeżenia, 1:100000, red. A. Różkowski, A. Siemiński, Państwowy Instytut Geologiczny, Warszawa 1995.
#Mapa hydrograficzna w skali 1 : 50 000. Arkusze: M-34-51-c (Siewierz), M-34-62-B (Chorzów), M-34-63-A (Katowice), M-34-63-B (Jaworzno). Główny Geodeta Kraju, Warszawa 2001.
#Mapa hydrograficzna w skali 1 : 50 000. Arkusz M-34-52-C (Ogrodzieniec). Główny Geodeta Kraju, Warszawa 2002.
#Mapa hydrograficzna w skali 1 : 50 000. Arkusze: M-34-63-D (Tychy), M-34-63-C (Oświęcim), M-34-64-A (Olkusz), M-34-74-B (Pszczyna), Główny Geodeta Kraju, Warszawa 2003.
#Osłona hydrologiczno-meteorologiczna. Przewodnik dla województwa śląskiego, red. A. Barczyk, J. Szturc, IMiGW – Oddział w Katowicach, Katowice 2001. s. 80.
#Podział hydrograficzny Polski. IMiGW, Warszawa 1983, s. 924.
#Przewodnik po Zagłębiu Dąbrowskim, Nakładem Komitetu Przewodnika po Zagłębiu Dąbrowskim, Sosnowiec 1939, (na podstawie oryginalnego wydania wykonano w Cieszyńskiej Drukarni Wydawniczej – Wydawca: Centralny Ośrodek Informacji Turystycznej Oddział w Katowicach przy współudziale Muzeum Śląskiego w Katowicach), s. 206.
#Rzętała M., Funkcjonowanie zbiorników wodnych oraz przebieg procesów limnicznych w warunkach zróżnicowanej antropopresji na przykładzie regionu górnośląskiego, wyd. UŚ, Katowice 2008, s. 176.
#Różkowski A., Środowisko hydrogeochemiczne karbonu produktywnego Górnośląskiego Zagłębia Węglowego, wyd. UŚ, Katowice 2004, s. 174.
#Rzętała M., Rola zbiornika Kozłowa Góra w krajobrazie środkowej części doliny Brynicy, w: Woda w przestrzeni przyrodniczej i kulturowej. Komisja Krajobrazu Kulturowego Polskiego Towarzystwa Geograficznego, Oddział Katowicki Polskiego Towarzystwa Geograficznego, Sosnowiec 2003, s. 220-227.
#Rzętała M., Wody powierzchniowe i podziemne, w: Dąbrowa Górnicza. Monografia, t. 1, Środowisko przyrodniczo-geograficzne, red. A. J. Wójcik, W. Krawczyński, Muzeum Miejskie „Sztygarka”, Dąbrowa Górnicza 2016, s. 207-229.
#Smolarek W., Ocena kształtowania się odpływu w zlewni Trzebyczki (Wyżyna Śląska). Z badań nad wpływem antropopresji na środowisko, t. 6, 2005, s. 91-97.

==Przypisy==
<references/>

==Źródła on-line==

*[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Wody_powierzchniowe Rzętała R., Machowski R., Wody powierzchniowe. Encyklopedia Województwa Śląskiego. T. 2, Katowice 2015].

Żywiecczyzna

2021-03-17T08:30:10Z

Garbaczm: /* Czasy powojenne (1945-1989) */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 3 (2016)]]
(ang. Żywiec (geographical region),niem. Saybusch (Region))

Autor: [[dr Grzegorz Wnętrzak]]

::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 3 (2016)|TOM: 3 (2016)]]

Region będący częścią historycznej [[Małopolska|Małopolski]], położony w południowej części województwa śląskiego i południowo-zachodniej części woj. małopolskiego w dorzeczach górnej [[Soła|Soły]] i [[Koszarawa|Koszarawy]], częściowo górnej [[Skawa|Skawy]] oraz [[Kotlina Żywiecka|Kotlinie Żywieckiej]]. W podziale administracyjnym Kościoła katolickiego znajduje się w większości na obszarze [[Diecezja bielsko-żywiecka|diecezji bielsko-żywieckiej]] oraz w niewielkiej części na obszarze archidiecezji krakowskiej (obie wchodzą w skład metropolii krakowskiej). Jego historyczny charakter ukształtowany został zasadniczo w okresie nowożytnym, w czasach intensywnego osadnictwa terenów podgórskich przez miejscowe feudalne rody [[Komorowscy|Komorowskich]] i Wielopolskich. Wiązało się to z podniesieniem roli miasta [[Żywiec|Żywca]] do rangi lokalnego ośrodka administracyjnego w zakresie władzy feudalnej, politycznej, samorządowej i kościelnej.

==Granice Żywiecczyzny==
[[Plik:Mapa żywieccyzny.jpg|500px|thumb|right|Mapa Żywiecczyzny]]
===Granica południowa===

Najłatwiejszą do wytyczenia jest granica południowa, biegnąca grzbietem [[Beskid Żywiecki|Beskidu Żywieckiego]] i stanowiąca najpierw granicę państwową i polityczną pomiędzy Polską a monarchią węgierską, następnie między austriacką a węgierską częścią monarchii habsburskiej, później między Polską a Czechosłowacją, a od 1993 roku jest to granica polsko-słowacka<ref>W średniowieczu była to także granica Królestwa Węgier z księstwami śląskimi: opolsko-raciborskim, cieszyńskim i oświęcimskim.</ref>. W wymiarze regionalnym to granica między polską Żywiecczyzną a słowackimi regionem kisuckim i Orawą. Biegnie ona od przeł. Zwardońskiej przez szczyty [[Wielka Racza|Wielkiej Raczy]], Rycerzowej, Krawców Wierchu, [[Trzy Kopce|Trzech Kopców]], [[Pilsko|Pilska]] (szczytu północnego), przełęcze Glinne, Mędralową.

===Granica zachodnia===

Równie łatwa do wytyczenia jest granica zachodnia. Przez szczyty pasma baraniogórskiego oraz grupy [[Klimczok|Klimczoka]] w [[Beskid Śląski|Beskidzie Śląskim]] biegnie historyczna granica między [[Śląsk Cieszyński|Śląskiem Cieszyńskim]] a Małopolską. Granica ta rozpoczyna się od przeł. Rupienka i przez [[Karolówka|Karolówkę]], [[Barania Góra|Baranią Górę]], Magurkę Wiślańską zmierza na przełęcz Salmopolską (Biały Krzyż), a następnie przez Kotarz, przełęcz Karkoszczonkę wspina się na Klimczok i dalej biegnie korytem rzeki [[Biała|Białej]] ([[Białka|Białki]]). Już we wczesnym średniowieczu była to granica między kasztelaniami cieszyńską a oświęcimską (do tej drugiej należały tereny Kotliny Żywieckiej i dorzecza górnej Soły i Koszarawy). W czasie przynależności omawianych ziem do dzielnicowych [[Księstwa śląskie|księstw śląskich]] powstała tu granica między [[Księstwo cieszyńskie|księstwem cieszyńskim]] a [[Księstwo oświęcimskie|oświęcimskim]], z kolei po rewindykacji tego ostatniego przez Polskę powstała tu granica między nią a monarchią habsburską. Po I rozbiorze Polski Żywiecczyzna znalazła się również w monarchii austriackiej, jednak nie w kraju koronnym [[Śląsk Austriacki]], ale w Galicji. W XX wieku w czasach II RP i początkach Polski Ludowej biegła tędy granica między [[Województwo krakowskie (II RP)|województwami krakowskim]] i [[Województwo śląskie 1922-1939|śląskim]]. Dopiero od lat 50. XX wieku nastąpiły administracyjne zmiany, które zniwelowały jej znaczenie. Należy przy tym dodać, że aż do roku 1992 wspomnianą linią biegła wielowiekowa granica diecezji kościelnych: [[Diecezja krakowska|krakowskiej]] (przejściowo w XIX wieku tarnowskiej) oraz [[Diecezja wrocławska|wrocławskiej]] (od 1925 roku [[Diecezja katowicka|katowickiej]]), która na tym odcinku rozgraniczała historyczne krainy: Śląsk i Małopolskę.

===Granica północna===

Większe problemy nastręcza wytyczenie granicy północnej. W przeciwieństwie do pozostałych nie była ona nigdy granicą państwową, nie była także granicą diecezji, a jedynie mniejszych jednostek podziału administracyjnego. Można jednak przyjąć, że na tym odcinku Żywiecczyzna graniczy z ziemią oświęcimską (względnie oświęcimsko-zatorską), z której to wyodrębniła się w wyniku powstania tzw. państwa żywieckiego. Istotne jest także powstanie dekanatu żywieckiego w XVII wieku, wreszcie [[Powiat żywiecki|powiatu żywieckiego]] na początku drugiej połowy XIX wieku i znajomość ich granic wyodrębnionych z sąsiedniego terenu dawnych księstw oświęcimskiego i [[Księstwo zatorskie|zatorskiego]]. Granica ta wówczas staje się łatwa do poprowadzenia i biegnie główną granią [[Beskid Mały|Beskidu Małego]] przez pasmo [[Magurka Wikowicka|Magurki Wilkowickiej]], następnie Cisowniki, Kocierz, [[Przełęcz Kocierska|przeł. Kocierską]], Łamaną Skałę, Leskowiec. Należy przy tym zaznaczyć, że w znacznej mierze pokrywa się ona z granicą północną obecnego powiatu żywieckiego.

Największe kontrowersje przy wytyczaniu granicy północnej są w jej zachodniej części, w rejonie [[Brama Wilkowicka|Bramy Wilkowickiej]]. Bezspornym jest przynależność do Żywiecczyzny obecnej gminy Łodygowice, jednak tereny na północ od niej (gminy Wilkowice, [[Buczkowice]] i [[Szczyrk]]) położone są już w [[Powiat bielski|powiecie bielskim]] (a wcześniej bialskim), z kolei Mikuszowice Krakowskie to obecnie dzielnica [[Bielsko-Biała|Bielska-Białej]]. Ponieważ w czasach nowożytnych stanowiły część dominiów żywieckiego i łodygowickiego, przynależały także do lat 90-tych XX wieku do dekanatów leżących w rdzeniu Żywiecczyzny, a ich związki z innymi branymi pod uwagę ośrodkami regionalnymi (jak Oświęcim) były słabsze, należy je raczej zaliczyć do Żywiecczyzny<ref>Białą trudno brać pod uwagę jako centrum życia regionalnego, gdyż miasto to powstałe na początku XVIII wieku aż do II połowy XIX wieku nie spełniło roli lokalnego ośrodka centralnego. Szeroko na ten temat zob. G. Wnętrzak, Zróżnicowanie kulturowe Podkarpacia Zachodniego w aspekcie historyczno-administracyjnym (Żywiecczyzna, Ziemia Oświęcimsko-Zatorska, Śląsk Cieszyński), w: Żywiecczyzna-pogranicze śląsko-małopolskie, Red. W. Zyzak, Żywiec 2004, s. 71 i nast.</ref>. Mniejsze kontrowersje budzi przynależność do Żywiecczyzny Suchej Beskidzkiej i obecnej gminy Stryszawa, związanych z Żywiecczyzną administracyjnie do roku 1956. Dopiero ostatnie reformy administracyjne więzy te przerwały, a obydwie gminy należą obecnie do woj. małopolskiego (administracyjnie w nowo kreowanym powiecie suskim).

===Granica wschodnia===

Granica wschodnia również może budzić kontrowersje z podobnym przyczyn jak północna. Zasadniczo jednak należałoby ją wytyczyć wzdłuż granicy powiatu żywieckiego z lat 1867-1956 oraz granicy dawnego państwa żywieckiego i wyrosłego z niego państwa suskiego w czasach nowożytnych. W tej sytuacji granicy ta biegłaby fragmentem doliną Skawy z rejonu Zembrzyc do Suchej, a następnie pasmem Jałowca do zwornika Mędralowej na granicy południowej<ref>Szerzej o granicach Żywiecczyzny zob. G. Wnętrzak, Granice Żywiecczyzny w aspekcie historycznym, w: „Zaranie Śląskie” 2005, nr 10; Tegoż, Zróżnicowanie kulturowe Podkarpacia Zachodniego...,s.71-73.</ref>.

==Żywiecczyzna a obecny powiat żywiecki==
[[Plik:Widok na Beskid Mały, Kotlinę Żywiecką i Jezioro Żywieckie z Matyski.JPG|400px|thumb|right|Widok na Beskid Mały, Kotlinę Żywiecką i Jezioro Żywieckie z Matyski]]
Region historyczny, jakim jest Żywiecczyzna kształtował się na przestrzeni wieków. Powiat żywiecki istniejący w obecnym kształcie od roku 1999 nawiązuje do dawnych podziałów administracyjnych, ale nie jest z nimi tożsamy. Przykładowo, nie obejmuje on terenów w okolicy Suchej Beskidzkiej, które (z ośmioletnią przerwą w latach 1924-1932) były częścią powiatu żywieckiego w latach 1867-1956. Nie obejmuje on także okolic Szczyrku i Wilkowic, będących częścią dominium żywieckiego w czasach Komorowskich i mocno związanych z miastem poprzez więzy wspólnego dekanatu. Powiat żywiecki obejmuje natomiast wieś Międzybrodzie Bialskie, która do lat 50. XX wieku nie posiadała żadnych więzi administracyjnych i politycznych z Żywcem (posiadała takowe z Oświęcimiem czy Kętami). Nie powinno także dziwić, że obszar Żywiecczyzny położony jest na obszarze różnych regionów fizycznogeograficznych jak Beskid Śląski, Beskid Żywiecki, [[Kotlina Żywiecka]] czy Beskid Mały, gdyż granice między poszczególnymi dominiami, jednostkami administracyjnymi formującymi przez wieki pojęcie regionu historycznego biegły najczęściej granicami naturalnymi, w tym pasmami górskimi.

==Górale żywieccy==
[[Plik: Widok na Beskid Żywiecki z okolic Matyski.JPG|400px|thumb|right|Widok na Beskid Żywiecki z okolic Matyski]]
Obszar tak zarysowanej Żywiecczyzny utożsamiany jest z kulturą górali żywieckich. Należy dodać, że jest to obraz niepełny, gdyż miasto Żywiec posiada odrębne tradycje i tożsamość (strój mieszczan żywieckich), z kolei rejon Stryszawy tradycyjnie uważany jest za obszar zasiedlenia przez górali babiogórskich. Inną kwestią jest rzeczywisty zasięg kultury górali żywieckich w przeszłości i współcześnie. Według Wincentego Pola, badającego ten teren w połowie XIX wieku, północna granica góralszczyzny na interesującym nas odcinku żywieckim przebiegała wzdłuż granic północnych Żywiecczyzny, a więc obejmowała także południową część obecnego powiatu bielskiego (dawniej bialskiego). Pol twierdził, że cechy góralskie ma także wieś Straconka leżąca już poza obszarem historycznej Żywiecczyzny. On także wytyczył granicę pomiędzy góralami żywieckimi a babiogórskimi na dziale wodnym pomiędzy dorzeczami Soły i Skawy jako graniczną przyjmując przełęcz Kocońską. Jednak metody jego analiz spotkały się później z krytyką innych badaczy<ref>W. Pol., Rzut oka na północne stoki Karpat, Kraków 1851, s. 120-122. Zob. także uwagi krytyczne R. Reinfuss, Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych źródeł etnograficznych, w: „Lud” t. 36, s.252-253.</ref>. Ponadto etnografowie badający kulturę góralską w Galicji od połowy XIX wieku zauważali cofanie się granicy góralskiej na północy kosztem z jednej strony na północy wpływów krakowskich, a z drugiej strony w południowej części ówczesnego powiatu bialskiego także wpływów niemieckich i śląskich z pobliskiego [[Bielsko|Bielska]] <ref>Por. J.Jakóbiec., Przyczynek do oznaczenia granicy Lachów, w: „Lud”, t. VII, s.256-257; R. Reinfuss, Pogranicze krakowsko-góralskie...s. 250. Ten ostatni przeprowadził badania tuż po II wojnie światowej i za północną granicę góralszczyzny uznawał wsie Szczyrk, Słotwinę, Pietrzykowice, następnie granicę prowadził wzdłuż głównego pasma Beskidu Małego przez Kocierz i Łamaną Skałę, wskazując przy tym że szereg wsi położonych na północ od wyznaczonej przez niego linii (m.in. Wilkowice, Bystra, Rybarzowice, Łodygowice, Bierna, Meszna) miał charakter przejściowy wykazując pewne cechy góralskie.</ref>. Bez wątpienia jednak grupa górali żywieckich nadaje etnograficzny charakter Żywiecczyźnie, zamieszkują oni geograficznie zarówno wschodnią część pasma baraniogórskiego w Beskidzie Śląskim, zachodnią i środkową część Beskidu Żywieckiego oraz południową Beskidu Małego, a także Kotlinę Żywiecką.

==Historia Żywiecczyzny==
[[Plik:Ślemień, widok na Beskid Mały.JPG|400px|thumb|right|Ślemień, widok na Beskid Mały]]
===Czasy średniowieczne. Początek osadnictwa na ziemi żywieckiej===

Obszar Kotliny Żywieckiej oraz dorzecza górnej Soły i Koszarawy znalazł się w monarchii pierwszych Piastów i stanowił część kasztelanii oświęcimskiej związanej z ziemią krakowską. Należał do diecezji krakowskiej. W 1138 roku w wyniku rozbicia dzielnicowego obszar ten znalazł się w dzielnicy senioralnej, granicząc przez pasmo baraniogórskie i pasmo Klimczoka oraz rzekę Białą z dziedziczną dzielnicą śląską [[Władysław II Wygnaniec|Władysława Wygnańca]] i jego potomków. Stan ten przetrwał do końca lat 70. XII wieku, kiedy to książę krakowski [[Kazimierz II Sprawiedliwy|Kazimierz Sprawiedliwy]] przekazał synowi Wygnańca Mieszkowi Plątonogiemu, władającemu dzielnicą opolską, kasztelanie bytomską i szczególnie nas tu interesującą oświęcimską. W tej sytuacji [[Księstwo opolskie|księstwo opolskie]] wzbogaciło się o obszar sięgający na wschodzie rzeki Skawy. W wyniku późniejszych przemian książęta opolsko-raciborscy powiększyli jeszcze swoje władztwo o ziemie nad górną Skawinką. Pod koniec XIII wieku [[Księstwo opolsko-raciborskie|księstwo opolsko-raciborskie]] uległo dalszym podziałom, wyodrębniło się z m.in. osobne księstwo cieszyńskie, które objęło swoim zasięgiem teren od Ostrawicy na zachodzie aż po Skawinkę na wschodzie w dorzeczu górnej [[Olza|Olzy]], [[Wisła|Wisły]], Soły i Skawy, czyli późniejszy Śląsk Cieszyński, ziemię oświęcimską oraz Żywiecczyznę. Pierwszy książę cieszyński [[Mieszko I Cieszyński|Mieszko]], prowadząc podobną politykę jak inni książęta śląscy, uznał się za lennika króla czeskiego, tym samym rozluźnił więzy z jednoczącą się po rozbiciu dzielnicowym Polską. Po śmierci księcia w 1315 roku jego władztwo uległo podziałowi na księstwa cieszyńskie i oświęcimskie. Granica między nimi biegła wzdłuż dawnej granicy kasztelanii oświęcimskiej i cieszyńskiej oraz nadal istniejącej granicy kościelnej dwu diecezji, a więc pasmem baraniogórskim i masywem Klimczoka oraz nurtem rzeki Białej. Tym samym interesujące nas obszary znalazły się w granicach księstwa oświęcimskiego, którego książę wzorem innych książąt śląskich złożył hołd lenny królowi czeskiemu [[Jan Luksemburski|Janowi Luksemburskiemu]] w 1327 roku. Kiedy kilka lat później król zjednoczonej po rozbiciu dzielnicowym Polski [[Kazimierz III Wielki|Kazimierz Wielki]] zrzekł się praw do księstw śląskich, księstwo oświęcimskie stało się formalnie częścią Królestwa Czech. Stan ten przetrwał do drugiej połowy następnego stulecia. Władcy polscy usiłowali rewindykować przygraniczne tereny należące do księstw śląskich (zwłaszcza księstwa oświęcimskie i wyodrębnione z niego w I połowie XV wieku księstwo zatorskie), mając przy tym poparcie części miejscowej szlachty i otoczenia księcia. Ta polityka przyniosła owoce i już w 1457 roku książę oświęcimski Janusz zgodził się na wykupienie swego księstwa przez Polskę i jego przyłączenie do Korony. W końcu XV wieku uczynił to również książę zatorski. Formalne włączenie obu księstw do Korony Polskiej nastąpiło w 1564 roku. Wówczas oba księstwa włączono do województwa krakowskiego jako powiat śląski. W ten sposób Polska odzyskała obszar dawnej kasztelanii oświęcimskiej, a granica państwowa Rzeczpospolitej z krajami monarchii habsburskiej (w skład których wchodziło od 1526 roku Królestwo Czech) na interesującym nas obszarze biegła starą granicą przez pasmo baraniogórskie, masyw Klimczoka i bieg rzeki Białej<ref>O sytuacji Żywiecczyzny w połowie XV zob. m.in. K.R. Prokop, Księstwa oświęcimskie i zatorskie wobec Korony Polskiej w latach 1438-1513. Dzieje polityczne, Kraków 2002, s. 175 i nast. Interesująca jest kwestia losów dorzecza górnej Soły i Koszarawy w tym okresie, gdyż w 1457 roku w spisie miejscowości, które umieszczono w akcie sprzedaży poza Mikuszowicami nie ma ani jednej z późniejszej Żywiecczyzny. Być może należały one wówczas do księcia toszeckiego Przemysława. W każdym razie dopiero w 1518 roku ziemie te zostały włączone na powrót do księstwa oświęcimskiego. Por. A. Nowakowski, Dzieje ustrojów.... s.181; W. Janusz., Uwagi nad genezą „państwa żywieckiego”, w: „Gronie” 2011, nr XI, s.87.</ref>.

Czasy przynależności interesujących nas terenów do księstw śląskich były także okresem początków stałego osadnictwa, lokacji miast oraz wsi istniejących do dzisiaj. Są one trwałym śladem pierwotnej sieci osadniczej. Książęta piastowscy w swoich dzielnicach kolonizowali przede wszystkim obszary najlepiej nadające się pod uprawę roli. W przypadku terytorium księstwa oświęcimskiego czy wcześniej księstw opolsko-raciborskiego oraz cieszyńskiego, dysponujących obszarem o zróżnicowanej jakości terenów osadniczych, w pierwszej kolejności zakładali osady na terenach nizinnych, m.in. w rejonie Oświęcimia i Zatora. Nie oznacza to jednak, że w tym okresie nie była również kolonizowana Żywiecczyzna. Najbardziej dogodnym obszarem była Kotlina Żywiecka i tu powstały pierwsze miejscowości potwierdzone źródłowo takie jak sam Żywiec oraz leżące wokół tego miasta miejscowości, m.in.: na północ Wilkowice, Łodygowice (Ludwikowice) i Pietrzykowice; na wschód Gilowice, [[Rychwałd]] czy Łękawica; na południe i zachód Lipowa, Radziechowy, Cięcina i Wieprz<ref>O początkach Żywca zob. m.in. F. Lenczowski, Materiały do dziejów miasta Żywca od XV do XVIII wieku, Kraków 1957, s. 9; Z. Rączka, Dzieje Żywca do połowy XVII wieku, W: „Karta Groni” 1974, nr V-VI, s.7-8; Także. Rys historyczny od początku miasta do 1918 roku, Żywiec 1998, s. 5. Por. także K. Rajman, Pogranicze </ref>. Miejscowości zakładane były na prawie niemieckim, a osadnicy rekrutowali się z zarówno z gęsto już zaludnionych obszarów Śląska czy Małopolski, jak i obszarów ościennych. W 1477 roku, czyli już po objęciu Żywiecczyzny w posiadanie Komorowskich, istnieją następujące miejscowości: Żywiec, Pietrzykowice, Lipowa, Stary Żywiec, [[Sporysz]], Moszczanica, Rychwałd, Łękawica, [[Zabłocie]], Radziechowy, Wieprz Duży i Mały oraz Cięcina<ref>J. Dusik., Rozwój terytorialny żywieckiego latyfundium Komorowskich, w: „Karta Groni” 2003, nr XXII, s. 54. Warto jednak podkreślić, że Komoniecki w swym dziele nie wymienił wszystkich istniejących na tym obszarze miejscowości, m.in. Wilkowic czy Łodygowic.</ref>. Pod względem etnicznym dominował język polski, chociaż w kolonizacji brali także udział osadnicy posługujący się językiem niemieckim. W miejscowościach tych powstały pierwsze parafie. Poświadczone źródłowo od XIV-XV wieku należały wówczas do dekanatu oświęcimskiego diecezji krakowskiej. Pierwsze z nich powstały jeszcze przed przeprowadzonym w latach 1325-1327 spisem świętopietrza. Były to parafie w: Żywcu, Gilowicach, Wilkowicach. Następne powstały w II połowie XIV wieku w: Cięcinie, Łodygowicach i Radziechowach. W XV wieku założono parafie w: Rychwałdzie, Lipowej i Łękawicy<ref>Por. Z. Gogola, Początkowa organizacja życia kościelnego i rozwój sieci parafialnej na Żywiecczyźnie, w: „Karta Groni” 1999, nr XX, s. 153- 155.</ref>. Dalej na południe jednak osadnictwo w tym czasie nie jest poświadczone źródłowo. Zasadnicza kolonizacja obszaru górnych biegów rzek Soła i Koszarawa nastąpiła dopiero w epoce nowożytnej.

===Czasy nowożytne. Rządy Komorowskich i Wielopolskich, rozwój osadnictwa i ukształtowanie się Żywiecczyzny===
[[Plik:Lachowice,prezbiterium kościoła.JPG|400px|thumb|right|Lachowice,prezbiterium kościoła]]
[[Plik:Mikuszowice Kr., k-ł św. Barbary.JPG|400px|thumb|right|Mikuszowice Kr., k-ł św. Barbary]]
[[Plik:Żywiec rynek.jpeg||400px|thumb|right|Żywiec, rynek]]
W okresie późnośredniowiecznym Żywiec i jego okolice były głęboką prowincją księstw śląskich, z racji położenia z dala od głównych ciągów komunikacyjnych oraz relatywnie słabych warunkach osadniczych. Trudno też mówić w tym okresie o regionie żywieckim, skoro osadnictwo dopiero się rozwijało, a Żywiec był małym ośrodkiem na skraju księstwa oświęcimskiego, w niewielkim stopniu oddziaływający jako ośrodek na sąsiednie, nieliczne jeszcze miejscowości. Sytuacja ta zaczęła ulegać zmianie w drugiej połowie XV wieku, co w kolejnych dwu stuleciach zaowocowało stworzeniem silnego ośrodka politycznego i gospodarczego w samym sercu Kotliny Żywieckiej emancypującego się od wpływów dotychczas dominujących Oświęcimia czy Zatora.

Po przejęciu przez Polskę terenów księstwa oświęcimskiego w połowie XV wieku ówczesny król [[Kazimierz IV Jagiellończyk|Kazimierz Jagiellończyk]] wszedł w konflikt z rezydującymi na zamku na górze Grojec rodem Skrzyńskich. Ich grabieżcza polityka, min. napady na kupców i plądrowanie osad na ziemi oświęcimskiej, spowodowała zbrojne interwencje starosty krakowskiego Mikołaja Pieniążka, co zmusiło Skrzyńskich do odsprzedania ich posiadłości. Wkrótce zamek żywiecki objął w posiadanie ród Komorowskich, obdarowany przez króla za utracone dobra w Królestwie Węgier. Ród ten zaczął prowadzić politykę zmierzającą do stworzenia prywatnego dominium na interesującym nas obszarze. Jego stolicą stał się Żywiec. Proces ten przebiegał dwojako: poprzez wykup już istniejących miejscowości z rąk dotychczasowych właścicieli oraz poprzez zakładanie nowych osad na dotychczasowych pustkach osadniczych.

W pierwszym przypadku Komorowscy już pod koniec XV wieku rozpoczęli wykupywanie dotychczasowych wsi, głównie w Kotlinie Żywieckiej. Proces wykupywania trwał przez cały wiek XVI, by zakończyć się na początku następnego stulecia. W ich ręce trafiły wtedy miejscowości należące do cystersów z Rud, m.in. Wilkowice, Łodygowice i Pietrzykowice<ref>W. Kolak., Zakony na ziemi żywieckiej, w: „Karta Groni”1997, nr XIX, s. 52; J. Dusik, dz. cyt. s.55. Por. także W. Janusz , Uwagi nad genezą „państwa żywieckiego... s. 81-82.</ref>. Wykupywano także wsie należące do drobnych właścicieli, m.in. rodu Noszowskich mających kilka wsi w rejonie [[Ślemień|Ślemienia]], a także rodu Słupskich dzierżących wsie w okolicach Suchej czy Stryszawy<ref>J. Grzybek., Dzieje państwa suskiego pod Babią Górą od XIV wieku do połowy XIX wieku, Kraków 1965, s. 57; J. Dusik., dz. cyt, s. 56-57.</ref>.

Równie istotnym, może nawet najważniejszym, zjawiskiem związanym z ówczesnymi procesami osadniczymi było powstawanie nowych osad na terenach do tej pory niezaludnionych, głównie w górnym biegu rzek Soły i Koszarawy oraz ich dopływów, a także w Kotlinie Żywieckiej. Panowie na Żywcu wykorzystali do tego osadników wołoskich, którzy napływali na ziemie m.in. ówczesnej Polski wzdłuż całego łuku [[Karpaty|Karpat]]. Tworzone wówczas osady opierano na prawie wołoskim umożliwiającym rozwój gospodarki pasterskiej, a zakładane wsie miały charakter rolniczo-pasterski<ref>Tamże, s. 57. Zob. także G. Ciemała, Osadnictwo na prawie wołoskim w Beskidzie Śląskim i Żywiecki, w: Żywiecczyzna-pogranicze śląsko-małopolskie, red. W. Zyzak, Żywiec 2004.</ref>. W ten sposób w ciągu XVI wieku powstał szereg osad na południe i południowy-wschód od Żywca, w rejonie Rajczy, Jeleśni czy [[Ujsoły|Ujsół]]. W wyniku zetknięcia się ludności wołoskiej z ludnością polską, także osadzaną w nowych miejscowościach, zaczęły się tworzyć charakterystyczne dla tych terenów grupy etnograficzne, ze specyficzną kulturą materialną i niematerialną, które z czasem zostały określone mianem górali żywieckich, względnie babiogórskich. Należy przy tym zaznaczyć, że osadnictwo wołoskie nie ograniczyło się tylko do obszarów do tej pory słabo zaludnionych w południowej części Żywiecczyzny, ale rozwinęło się także na względnie ludnych terenach Kotliny Żywieckiej w takich miejscowościach jak np.: Godziszka, Buczkowice czy Bierna.

Chociaż proces osadniczy ciągnął się jeszcze aż do początku XVIII wieku (wtedy powstała wieś na prawie wołoskim Meszna koło Wilkowic na północnych krańcach regionu), to można jednak stwierdzić, że zasadnicza sieć osadnicza Żywiecczyzny ukształtowała się do początków XVII wieku. Zarówno kupione jak i nowo założone miejscowości stały się podstawą do stworzenia tzw. państwa żywieckiego, będącego dziedziczną własnością Komorowskich. Ówczesne posiadłości tego rodu pozwalają wytyczyć historyczne granice Żywiecczyzny. Ich centrum był nowy zamek żywiecki zbudowany blisko rynku w Żywcu. W ten sposób wzrosła także rola miasta, z którego administrowano pokaźnym obszarem dóbr.

Ogromne posiadłości Komorowskich uległy podziałowi w 1608 roku, kiedy Krzysztof Komorowski przekazał je swoim synom tworząc trzy tzw. państwa: żywieckie, suskie i ślemieńskie. Dziesięć lat później, w wyniku fatalnej polityki gospodarczej właściciela największego z nich, żywieckiego - Mikołaja Komorowskiego, to ostatnie uszczuplone zostało o okolice Łodygowic i Wilkowic, które stały się zawiązkiem czwartego - łodygowickiego<ref>Tamże, s. 59.</ref>.

Państwo żywieckie pozostało w rękach Komorowskich tylko do 1624 roku, kiedy to bankrutujący dziedzic musiał je sprzedać Konstancji Habsburżance, żonie polskiego króla Zygmunta III Wazy i matce przyszłego władcy Rzeczypospolitej Jana Kazimierza<ref>Tamże, s. 59.</ref>. Po śmierci królowej jej dobra odziedziczyli właśnie syn Jan Kazimierz wraz z bratem Karolem Ferdynandem. Król Jan Kazimierz po swej abdykacji przebywał w Żywcu, a konkretną pamiątką po jego pobycie na ziemi żywieckiej jest obraz Matki Bożej Częstochowskiej, który podarował budującemu się wówczas kościołowi w Rajczy<ref> W. Kolak , Matka Boska Kazimierzowska w Rajczy, w: „Karta Groni” 1991, nr XVI, s. 97.</ref>. W rękach Wazów dobra żywieckie pozostawały aż do lat 70-tych XVII wieku, kiedy to (po krótkiej dzierżawie przez Wawrzyńca Wodzickiego) ostatecznie kupił je Jan Wielopolski. W ich rękach dominium żywieckie będzie się znajdować do 1838 roku.

Państwo suskie znajdowało się tylko nieco dłużej w rękach Komorowskich. Piotr Komorowski dzierżył je do swej bezpotomnej śmierci w 1640 roku. Następnie dobra te przejął bratanek zmarłego, Krzysztof, który nie pozostawił męskiego potomka. Spadkobierczyni dóbr Konstancja Krystyna z domu Komorowska wyszła za mąż za Jana Wielopolskiego, który (jak później w Żywcu) zapoczątkuje rządy tego rodu na ziemi suskiej. Ród Wielopolskich będzie właścicielem dóbr suskich aż do połowy XIX wieku, kiedy przejmie je inna znana familia magnacka Branickich<ref> J.Dusik ., dz. cyt. s. 60.</ref>.

Państwo ślemieńskie również nie pozostało długo w rękach Komorowskich. Aleksander Komorowski okazał się słabym gospodarzem i, podobnie jak jego brat Mikołaj, był awanturnikiem. Nie pozostawił też męskiego potomka. Jego córka Katarzyna poślubiła starostę ze Środy Piotra Samuela Grudzińskiego, który zresztą wkrótce zmarł. Zarówno pierwszy jak i następny mąż Katarzyny nie zostawili męskiego potomka i dziedziczką państwa ślemieńskiego stała się wspominana wyżej Konstancja Krystyna. Wspólnie z mężem gospodarzyła na zamku ślemieńskim. Dobra otrzymała później ich córka Maria Otylia, a po jej wczesnej śmierci przejął je Franciszek Wielopolski<ref>Tamże, s. 60-61.</ref>. W rękach Wielopolskich dobra ślemieńskie pozostaną aż do połowy XIX wieku.

Losy państewka łodygowickiego ułożyły się odmiennie od pozostałych. W 1618 roku przejął je dworzanin Mikołaja Komorowskiego Jan Rorowski, następnie były one w rękach Jerzego Zbaraskiego i Janusza Wiśniowieckiego. Poprzez dalsze koligacje rodzinne dobra łodygowickie znalazły się do lat 30. XVIII wieku w posiadaniu rodu Warszyckich. Potem zaczęły przechodzić z rąk do rąk. W przeciwieństwie do trzech poprzednio omówionych państewek stanowiących dziedzictwo rozległego dominium Komorowskich, państwo łodygowickie nie zostało nigdy przejęte przez Wielopolskich.

Powstawanie nowych miejscowości i wytworzenie gęstej sieci osadniczej na Żywiecczyźnie spowodowało także wzrost liczby parafii, a w konsekwencji decyzją biskupa Piotra Gembickiego utworzono nowy dekanat żywiecki w 1644 roku<ref>Z.Gogola, dz. cyt., s. 151; S. Mączka, Życie religijne Żywiecczyzny w czasie kontrreformacji, w: „Karta Groni” 1974, nr V-VI, s. 21.</ref>. Obszar dekanatu objął Kotlinę Żywiecką oraz dorzecza górnej Soły i Koszarawy, które leżały w dobrach żywieckich i wyrosłych z nich państewek łodygowickiego i ślemieńskiego. Natomiast poza jego granicami pozostały tereny państewka suskiego, które już wcześniej należało do dekanatu zatorskiego. Z kolei do dekanatu żywieckiego włączono kilka parafii spoza obszarów Żywiecczyzny m.in.: [[Bestwina|Bestwinę]], Lipnik i Komorowice. Łącznie dekanat liczył wówczas 11 parafii<ref>W 1644 roku w skład nowego dekanatu żywieckiego wchodziły następujące parafie: Żywiec, Stary Żywiec, Rychwałd, Ślemień, Jeleśnia, Milówka, Radziechowy, Łodygowice, Lipnik, Komorowice, Bestwina. Por. Z. Gogola, dz. cyt., s. 151. Z kolei S. Mączka podaje, że w skład dekanatu wchodziły jeszcze samodzielne parafie w Rajczy, Gilowicach, Lipowej, Łękawicy i Cięcinie. Por. S. Mączka, dz. cyt. s. 21.</ref>. Tuż przed I rozbiorem stan ten uległ niewielkim zmianom, zlikwidowano jedynie parafię w Starym Żywcu, którą włączono do parafii żywieckiej. Wówczas na terenie dekanatu znajdowało się 10 parafii i 14 kościołów i kaplic filialnych<ref>S. Litak, Atlas Kościoła łacińskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVIII wieku, Lublin, [brw], s. 254. Kościoły filialne istniały w: Białej, Cięcinie, Gilowicach, Lipowej, Łękawicy, Mikuszowicach, Milówce, Radziechowej, Rajczy, Wilkowicach i cztery w Żywcu.</ref>. Pod koniec XVIII wieku doszło do kolejnej reorganizacji granic dekanalnych na terenie diecezji krakowskiej. Wówczas rejon Bestwiny, Lipnika i Białej, jako nie związany z Żywiecczyzną, wrócił do dekanatu oświęcimskiego, natomiast obszar państwa suskiego został włączony do dekanatu żywieckiego.

W II połowie XVI wieku Żywiecczyzna znalazła się w obszarze oddziaływania luteranizmu i kalwinizmu. Bliskość Śląska, gdzie Reformacja odnosiła duże sukcesy, a także przychylna postawa części możnowładców polskich, w tym. m.in. pana włości żywieckich Krzysztofa Komorowskiego, spowodowały, że na progu XVII wieku w niektórych miejscowościach Żywiecczyzny przeważała ludność luterańska, a katolickie kościoły były opuszczone<ref>S. Mączka, dz. cyt. s. 20-21; M. Pawelec., Protestantyzm na Żywiecczyźnie w okresie staropolskim, w: „Gronie” 2006, nr II (XXVI), s. 42 i nast.</ref>. Wkrótce jednak Komorowski konwertował na katolicyzm, a kościoły zostały przywrócone katolikom. Dość energiczna działalność księży, na czele z proboszczem żywieckim Wojciechem Gagatkowskim, w decydujący sposób podcięły jej wpływy. Na Żywiecczyznę i jej rekatolizację silnie oddziaływało założenie w niedalekich dobrach Mikołaja Zebrzydowskiego sanktuarium Męki Pańskiej (z czasem także słynne sanktuarium maryjne), które stało się miejscem pielgrzymek<ref>M. Pawelec, Protestantyzm..., s. 46.</ref>. W drugiej połowie XVII wieku jako miejsce pielgrzymkowe zasłynął Rychwałd położony w dobrach ślemieńskich, dokąd ówczesna jego właścicielka Katarzyna z Komorowskich Grudzińska sprowadziła obraz Matki Bożej, wkrótce uznany za cudowny<ref>Tamże, s. 24.</ref>.

Rozwój stosunków feudalnych, ograniczanie swobody chłopom, ale także specyficzne warunki naturalne oraz charakter ludności góralskiej były powodami pojawienia się zjawiska zbójnictwa. Rozwijało się ono w wiekach XVII-XVIII, choć pierwsze wzmianki o zorganizowanym procederze pochodzą z końca XVI wieku<ref>Z. Poniedziałek, Geneza i rozwój zbójnictwa w państwie żywieckim, „Karta Groni” 1976, nr VII-VIII, s. 56-57.</ref>. Zbójnicy rabowali nie tylko na Żywiecczyźnie, zapuszczali się także na sąsiednie tereny Śląska należącego już do monarchii habsburskiej. Najsłynniejszymi zbójnikami wywodzącymi się z Żywiecczyzny, lub tutaj działającymi, byli: Sebastian Bury z Milówki, Martyn Portasz (pochodzący z Górnych Węgier) oraz bracia Klimczakowie, a także Jurek Fiedor zwany Proćpakiem z Kamesznicy<ref> Biogramy najważniejszych przywódców zbójnickich m.in. z Żywiecczyzny zob. U. Janicka-Krzywda, Poczet harnasi karpackich, Kraków 1988.</ref>.

Żywiec niespodziewanie stał się głośny w czasie „potopu szwedzkiego” w XVII wieku. W drugiej połowie 1655 roku Jan Kazimierz roku wezwał w osobnym uniwersale do stawienia oporu Szwedom. Przygotowaniami do walki kierował burmistrz Mikołaj Wieczorek oraz proboszcz Stanisław Kaszkowic. Usypano szańce w miejscowościach Las, Międzybrodzie oraz Mikuszowice, czyli na północnych krańcach Żywiecczyzny, ustanawiając w nich zbrojne załogi. Włączeni do nich zostali także beskidzcy zbójnicy, którym zagwarantowano darowanie win. Oddział górali żywieckich dokonał nawet wypadu na Oświęcim, skąd usunął tamtejszą załogę szwedzką. Ostatecznie jednak w marcu 1656 Szwedzi pokonali obrońców na mikuszowickich szańcach<ref>Z.Rączka, Dzieje Żywca do połowy XVII wieku, w: „Karta Groni” 1976, nr VII-VIII, s.50-53.</ref>.

Okres nowożytny był niezwykle ważny dla tożsamości Żywiecczyzny. Symbolicznie zaczął się w momencie powrotu księstwa oświęcimskiego pod wpływy polskie i stworzenia wokół Żywca ośrodka handlowego i centrum feudalnego państewka rodu Komorowskich, a następnie Wielopolskich. Oba rody zasłużyły się dla kolonizacji Żywiecczyzny. Również w kościelnym podziale administracyjnym Żywiec wyemancypował się spod wpływów Oświęcimia, stając się siedzibą odrębnego dekanatu. Mimo że Żywiec i okolice stanowiły aż do I rozbioru część jednego powiatu (ze stolicą w Oświęcimiu) w woj. krakowskim, to więzy z dawną stolicą książęcą uległy zdecydowanemu osłabieniu.

===Czasy rozbiorów (1772-1918). Żywiecczyzna galicyjska===
[[Plik:Widok na Beskid Żywiecki z okolic Rycerzowej.JPG|400px|thumb|right|Widok na Beskid Żywiecki z okolic Rycerzowej]]
[[Plik:Kapliczka w paśmie Czeretników (Pewelsko-Ślemieńskim).JPG|400px|thumb|right|Kapliczka w paśmie Czeretników (Pewelsko-Ślemieńskim)]]

W wyniku I rozbioru Rzeczpospolitej południowa część Małopolski, a więc także Żywiecczyzna znalazły się pod panowaniem austriackim. Tym samym znalazła się w państwie Habsburgów, do którego sąsiednie księstwo cieszyńskie należało już od XVI wieku. W latach 1818-1850 obszar dawnych księstw oświęcimskiego i zatorskiego formalnie stał się nawet formalnie częścią Rzeszy Niemieckiej. Nie miało to jednak praktycznego znaczenia w austriackiej praktyce administracyjnej prowadzonej w Galicji utworzonej w miejsce historycznej polskiej Małopolski. Granica biegnąca przez pasma baraniogórskie i Klimczoka przestała być zarazem państwową, była teraz tylko granicą dwóch krajów koronnych: Śląska Austriackiego (względnie przez pewien czas gubernium śląsko-morawskiego) oraz Galicji. Również dawna granica polsko-węgierska wzdłuż Wielkiej Raczy, Rycerzowej i Mędralowej formalnie przestała być na niemal 100 lat granicą państwową. W 1867 roku, po powstaniu dualistycznej monarchii austrowęgierskiej, została w tym miejscu wytyczona ponownie, tym razem wewnętrzna, między Austrią i Węgrami.

Cała kraina nazwana przez Austriaków Galicją została podzielona na cyrkuły, te z kolei na powiaty. Początkowo obszar Żywiecczyzny znalazł się na obszarze rozległego cyrkułu wielickiego, który sięgał aż po okolice Nowego Sącza i Wiśnicza na wschodzie. Osobny powiat obejmujący Żywiecczyznę miał stolicę najpierw w Zatorze, a potem w Kętach. Jednak już w 1782 roku władze postanowiły zwiększyć liczbę cyrkułów (z 6 do 18 w całej prowincji galicyjskiej) i przy okazji zlikwidować powiaty. W ten sposób utworzono m.in. cyrkuł myślenicki, który objął obszar od Białej i pasma baraniogórskiego na zachodzie po pasmo Lubomira w Beskidzie Średnim. Na jego obszarze znalazły się dawne księstwa oświęcimskie i zatorskie z przedrozbiorowego województwa krakowskiego oraz okolice Myślenic, Lanckorony i [[Maków|Makowa]]. W 1819 roku stolicę cyrkułu przeniesiono do Wadowic, nie zmieniając jego granic.

Istotne zmiany nastąpiły w administracji Galicji w II połowie XIX wieku. Wówczas nie tylko obdarzono tę prowincję autonomią, umożliwiającą w miarę swobodny rozwój polskiej administracji, szkolnictwa czy sądownictwa, ale także zlikwidowano cyrkuły, a całą Galicję podzielono na 78 powiatów. Jednym z nich (i jednym z czterech z dawnego cyrkułu wadowickiego) był powiat żywiecki. Powołany w 1867 roku składał się z trzech tzw. powiatów sądowych: żywieckiego, milowieckiego i ślemieńskiego. Pod względem terytorialnym jego kształt odpowiadał obszarowi feudalnych państewek: żywieckiego, suskiego i ślemieńskiego, natomiast dawne państewko łodygowickie zostało w całości włączone do powiatu bialskiego. Jednak już jedenaście lat później dwie miejscowości z obszaru dawnego państwa łodygowickiego, tj. Łodygowice i Bierną, włączono do powiatu żywieckiego, a pozostała większa część z Wilkowicami, Szczyrkiem i Buczkowicami pozostała w granicach powiatu ze stolicą w Białej.

Wiek XIX był dla Żywiecczyzny stuleciem istotnych przemian społecznych i ekonomicznych. Stopniowo zaczęły odchodzić w przeszłość dawne feudalne stosunki, a uwłaszczenie chłopów, które dokonało się w Galicji po Wiośnie Ludów przekształciło tutejszą gospodarkę umożliwiając zmiany początkujące gospodarkę kapitalistyczną. Władze austriackie zaczęły budowę nowocześniejszych dróg, z których najważniejszą była powstała w drugiej dekadzie XIX wieku tzw. II szosa galicyjska biegnąca z Białej przez Łodygowice, Żywiec, a następnie Gilowice, Ślemień do Suchej i dalej przez Nowy Sącz, Krosno, Sanok do Galicji Wschodniej i do bukowińskich Czerniowiec, przecinając do tej pory słabo dostępne Karpaty<ref>A. Siemionow, Studia beskidzko-tatrzańskie, Kalwaria Zebrzydowska 1992, s. 45 i nast.</ref>. Jeszcze w latach 20. XIX wieku ostatni z żywieckich Wielopolskich - Adam - usiłował wprowadzać zaczątki przemysłu, budując huty szkła i oraz hutę żelaza w [[Węgierska Górka|Węgierskiej Górce]], która z czasem stała się istotnym elementem gospodarczego krajobrazu regionu.

Radykalna zmiana nastąpiła po sprzedaży przez Adama Wielopolskiego dóbr żywieckich pod koniec lat 30. XIX wieku cieszyńskim Habsburgom. Jeden z nich, Albrecht, założył w Żywcu drugi ważny zakład - browar, który wkrótce uzyskał znaczącą sławę daleko poza regionem i krajem. Kolejni żywieccy Habsburgowie rezydujący w miejscowym zamku spolonizowali się w znacznym stopniu. Przykładem był bezpośredni następca Albrechta, jego bratanek Karol Stefan i jego potomkowie<ref>M.Tylza-Janosz, Działalność gospodarcza Habsburgów na Żywiecczyźnie w XIX i XX wieku, w: „Gronie” 2007, nr III (XXVIII), s. 64-65. O żywieckich Habsburgach zob. także J. Hyla, Habsburgowie Żywieccy w latach 1895-1947, w: „Karta Groni” 1991, nr XVI. Warto podkreślić, że Karol Stefan był rozważany jako potencjalny kandydat na króla zależnej od państw centralnych Polski w czasach I wojny światowej.</ref>. Habsburgowie prowadzili w swoich żywieckich dobrach, składających się w znacznej mierze z gór i lasów, gospodarkę ekstensywnej eksploatacji, co związane było ze znaczną wycinką lasów i zasadzaniem w miejsce dominujących do tej pory jodły i buka różnych gatunków świerka. Dzięki takim formom gospodarowania na Żywiecczyźnie rozwinęło się w połowie XIX wieku flisactwo.

Potrzeby gospodarki leśnej były też istotnym czynnikiem przy budowie linii kolejowych na Żywiecczyźnie, potrzebnej Habsburgom do wywozu drewna. W 1855 roku zbudowano odnogę Kolei Północnej Franciszka Ferdynanda z Dziedzic do Bielska. Dwanaście lat później linię kolejową przedłużono przez Wilkowice, Łodygowice i Pietrzykowice do Żywca. Z kolei w 1884 roku wybudowano, realizując przede wszystkim interes strategiczno-wojskowy Austro-Węgier, tzw. Linię Transwersalną biegnącą od Czadcy przez Zwardoń i przeł. Zwardońską, a dalej przez m.in. Rajczę, [[Milówka|Milówkę]], Żywiec (gdzie łączyła się z linią do Bielska i Dziedzic), Jeleśnię, Lachowice do Suchej i dalej przez Chabówkę, Nowy Sącz, Stróże, Jasło, Zagórz do Galicji Wschodniej<ref>A. Siemionow, Studia..., s. 70.</ref>. Dzięki temu Żywiec i Sucha (przez uzyskanie w tymże samym roku połączenia ze Skawiną i Krakowem), stały się ważnymi węzłami kolejowymi w północnej części monarchii.

Rozwój przemysłu na terenie Żywiecczyzny był jednak dużo słabszy niż na sąsiednich regionach, na Śląsku Cieszyńskim, w Zagłębiu Krakowskim, czy też należącym wówczas do Prus [[Górny Śląsk|Śląsku Górnym]]. Szczególnie jaskrawo różniła się Żywiecczyzna od sąsiedniej Białej czy Bielska, miast z silnym już przemysłem, w którym chętnie zatrudniano tanią, galicyjską siłę roboczą . Stąd też od połowy XIX wieku znaczna część mieszkańców Żywiecczyzny zaczęła pracować w bielskim i bialskim przemyśle. Zjawisko to miało istotne znaczenie dla społecznego i kulturowego oblicza Żywiecczyzny. Tradycyjne społeczeństwo rolnicze, kultywujące tradycje góralskie zaczęło coraz bardziej wzorować się na sąsiednich ośrodkach miejskich, zatracając stopniowo swą kulturę materialną, m.in. strój góralski.

Pierwsza połowa XIX wieku nie sprzyjała rozwojowi życia kulturalnego i narodowego nie tylko na Żywiecczyźnie, ale i całej Galicji rządzonej centralnie przez władze austriackie. Sytuacja uległa zmianie po uzyskaniu przez Galicję autonomii, a także w wyniku otwarcia w Żywcu starostwa powiatowego. Ta ostatnia okoliczność umożliwiła ukształtowanie się w Żywcu, w oparciu o lokalne urzędy, polskich elit urzędniczych i intelektualnych. Na początku XX wieku powstała w Żywcu pierwsza szkoła średnia szkoła realna, a także przeniesiono tutaj Oddział Babiogórski Towarzystwa Tatrzańskiego, który zaczął popularyzować turystykę górską w Beskidzie Żywieckim, rywalizując pod tym względem z istniejącym już od lat 90. niemieckim Beskidenverein z Bielska<ref>W. Midowicz, Jak rozwijano turystykę na Żywiecczyźnie, w: „Karta Groni” 1969, nr 3-6, s.52-54.</ref>. Powstało także szereg innych organizacji, jak np. żywiecki oddział „Sokoła”<ref>H. Woźniak, Żywiecczyzna. Popularny zarys dziejów, Żywiec 2011, s. 109.</ref>.

W drugiej połowie XIX i na początku XX wieku rozpoczęły się także organizować ponadregionalne ruchy polityczne i społeczne. Sprzyjał temu fakt stosunkowo liberalnego charakteru austriackiej części monarchii Habsburgów i możliwość brania udziału przez szerokie warstwy społeczne w wyborach do parlamentu wiedeńskiego (od 1897 roku) i prowincjonalnego sejmu galicyjskiego we Lwowie (od 1861 roku). Warto podkreślić, że z Żywiecczyzny pochodziło, lub tutaj działało, wiele wybitnych postaci ówczesnego życia politycznego Galicji. Do ważniejszych należy zaliczyć posłów do obu wspomnianych zgromadzeń przedstawicielskich. Jednym z pionierów ruchu chłopskiego w Galicji był pochodzący z miejscowości Las Jan Siwiec. Ważnym działaczem chłopskim był również Wojciech Szwed z Pewli Małej, a także Maciej Fijak z Pietrzykowic czy Ludwik Dobija z Rybarzowic<ref>S.Suchonek, Działalność polityczna ks. St. Stojałowskiego na Żywiecczyźnie, w: „Gronie” 1939, nr 2-3; B. Wolny, Trybun ludowy Żywiecczyzny. Z działalności Józefa Wolnego w sejmie galicyjskim w latach 1866-1869 w: „Karta Groni” 1985, nr XIII, s.52-62.</ref>. Trzej ostatni byli związani z [[Stanisław Stojałowski|ks. Stanisławem Stojałowskim]], wybitnym działaczem narodowym i społecznym, działającym na niwie politycznej przez blisko 40 lat, który ostatnie kilkanaście lat życia spędził w nieodległych Bielsku i Białej. Środowiska mieszczańskie reprezentował m.in. Stanisław Łazarski (który pełnił przez pewien czas funkcje prezesa Koła Polskiego w wiedeńskim parlamencie). Z kolei lewicę chłopską reprezentował m.in. Stanisław Szczepański z Zabłocia, autor znanych pamiętników politycznych i jeden ze współzałożycieli lokalnego gniazda „Strzelca”.

Wybuch I wojny światowej spowodował wzrost nadziei na zmianę sytuacji Polaków. Już 7 sierpnia 1914 roku z żywieckiego rynku wyruszył do walki w polskich legionach utworzonych u boku armii austriackiej 150-osobowy hufiec „Strzelca” na czele z Leonardem Rybarskim. Dwa tygodnie później z tego samego miejsca wymaszerował 300-osobowy oddział pod dowództwem Tadeusza Jänicha, żegnany m.in. przez arcyksięcia Karola Stefana, który wygłosił okolicznościowe przemówienie. Do końca 1914 roku do Legionów z powiatu żywieckiego trafiło blisko 800 ochotników, a ogółem przez Legionu przewinęło się ponad tysiąc ochotników z Żywiecczyzny. Oprócz tego mieszkańcy regionu byli powoływani do regularnej armii austriackiej, głównie do 56 pp z Wadowic<ref>G.Zielecka., Powiat żywiecki w latach wojny 1914-1918, (w:) „Karta Groni” 1995, s..70 i nast.</ref>. W końcu sierpnia powołano podporządkowany polskiemu Naczelnemu Komitetowi Narodowemu komitet powiatowy, na którego czele stanął Wiktor Idziński. Dzięki dość dużej ofiarności miejscowego społeczeństwa, również finansowej, udało się w latach wojennych zorganizować uroczyste obchody polskich świąt narodowych, m.in. powstania kościuszkowskiego i rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja.

===W odrodzonej Rzeczpospolitej. Okres międzywojenny===
[[Plik:Widok na Pilsko i Romankę i Jezioro Żywieckie z Tresnej.jpeg|400px|thumb|right|Widok na Pilsko i Romankę i Jezioro Żywieckie z Tresnej]]
Po zakończeniu pierwszej wojny światowej Żywiecczyzna znalazła się jesienią 1918 roku, wraz z całą Galicją Zachodnią, najpierw pod władzą Polskiej Komisji Likwidacyjnej, a potem rządu polskiego w Warszawie. W 1921 roku formalnie utworzono województwo krakowskie, w skład którego weszły zarówno powiat żywiecki jak i bialski (w granicach z czasów galicyjskich). W 1924 roku utworzono nowy powiat ze stolicą w Makowie (późniejszym Makowie Podhalańskim), który objął także tereny do tej pory należące do pow. żywieckiego (m.in. okolice Suchej, Stryszawy i Ślemienia). Wskutek słabości tego organizmu oraz protestów mieszkańców żywieckiej jego części, został on zlikwidowany już w 1931 roku, a wspomniane miejscowości wróciły do pow. żywieckiego. Od 1922 roku na północnym zachodzie i zachodzie Żywiecczyzna graniczyła z autonomicznym województwem śląskim, w skład którego weszła wschodnia część Śląska Cieszyńskiego z Bielskiem. Granica ta dzieliła także nadal diecezje Kościoła katolickiego: krakowską i nowoutworzoną katowicką.

Okres międzywojenny oznaczał dla Żywiecczyzny większy rozwój turystyki. Dzięki polityce państwa (zwłaszcza po 1926 roku), starającego się pobudzać gospodarczo i społecznie obszary zamieszkane przez górali, udało się przeprowadzić wiele istotnych przedsięwzięć. Budowa zapory w [[Porąbka|Porąbce]] (już poza Żywiecczyzną) i utworzenie Jeziora Międzybrodzkiego stworzyły perspektywę zagospodarowania turystycznego przełomu Soły na północy regionu, co zaktywizowało miejscową społeczność. Wytyczono nowe szlaki turystyczne w słabo do tej pory zagospodarowanym Beskidzie Żywieckim (zwłaszcza w rejonie Wielkiej Raczy i Pilska) oraz Beskidzie Małym<ref>W. Midowicz, Jak rozwijano...., s. 55 i nast.; tenże, Ze wspomnień działacza Oddziału Babiogórskiego Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w Żywcu z lat 1925-1937, w: „Karta Groni” 1976, nr VII-VIII, s. 79.</ref>. Wybudowano wówczas szereg schronisk górskich, m.in. najbardziej znane na Hali Miziowej pod kopułą Pilska<ref>W. Midowicz, Ze wspomnień działacza..., s. 80.</ref>. Modną stacją narciarską stał się Zwardoń, dokąd uruchamiano nawet specjalne pociągi turystyczne z Warszawy nastawione na zamożną klientelę. Brak kordonu granicznego na Wiśle umożliwił także w większym niż do tej pory stopniu dostęp do gór Żywiecczyzny mieszkańcom Górnego Śląska tak, iż wkrótce stali się główną grupą spośród tutejszych letników<ref>Wg obliczeń M. Jeziorskiego w 1937 roku letnicy ze Śląska stanowili 58% wszystkich odwiedzających Żywiecczyznę. Por. M.Jeziorski., Oblicze Żywiecczyzny w ruchu letniskowym województwa krakowskiego, w: „Gronie” 1938, t.2, s. 56.</ref>.

W okresie międzywojennym prężnie działał nadal „Sokół” oraz Związek Podhalan. Pod koniec lat 30-tych pojawiło się regionalne pismo „Gronie” (do wybuchu wojny ukazało się siedem numerów), które odegrało istotną rolę w stworzeniu w Żywcu ośrodka lokalnego życia naukowego.

W życiu politycznym okresu międzywojennego dominowały na wspomnianym terenie początkowo sympatie prawicowe i centroprawicowe a mieszkańcy Żywiecczyzny najczęściej głosowali na endecję, chadecję i PSL Piast. Obok starych działaczy zaczęli pojawić się nowi, tacy jak endek Edward Zajączek (pochodzący ze wsi Las), czy też Franciszek Koczur z Milówki (PSL Piast). Z czasem jednak nastroje przesunęły się zdecydowanie w lewo, w kierunku PPS (głównie pod wpływem socjalistów z sąsiedniej Białej oraz Krakowa i Zagłębia Krakowskiego). Wyniki uzyskiwane przez sanację w powiatach żywieckim i bialskim były zdecydowanie słabsze niż w niesprzyjającej przecież BBWR pozostałej części woj. krakowskiego i zdecydowanie słabsze niż na popierającym sanację Śląsku Cieszyńskim..

===W granicach III Rzeszy. II wojna światowa i Aktion Saybusch===

Żywiecczyzna w kampanii wrześniowej broniona była przez GO „Bielsko” podporządkowaną operacyjnie Armii „Kraków”. Polskie władze spodziewały się ataku ze strony Słowacji, usiłowały zatem przygotować do tego Żywiecczyznę, delegując tutaj część oddziałów Korpus Ochrony Pogranicza ze wschodniej granicy oraz tworząc rygle ochronne w rejonie Węgierskiej Górki, a także Koszarawy i Przyborowa. Poważnym utrudnieniem dla obrońców była infiltracja terenu przez współpracujących z Niemcami działaczy Partii Młodoniemieckiej (Jungdeutsche Partei), którymi byli m.in. właściciele schronisk górskich w rejonie Pilska i Rysianki, a więc obszarze nadgranicznym<ref>S. Dobosz, Zmagania polsko-niemieckie na Żywiecczyźnie w dniach 1-4 IX 1939, w: „Karta Groni” 1969, nr 3-6, s. 8.</ref>.

Najważniejszym epizodem była bitwa pod Węgierską Górką stoczona w pierwszych dniach września, podczas której zgrupowanie kpt. Tadeusza Semika stawiało opór nacierającym od przełęczy Zwardońskiej i Słowacji oddziałom niemieckim (7 Dywizja Piechoty zwana bawarską). Załogi fortów Wędrowiec i Włóczęga zdołały opóźnić marsz Niemców w kierunku Kotliny Żywieckiej o trzy dni<ref>Tamże, s.12; J.Janik, Żywiecczyzna w okresie okupacji hitlerowskiej. Wybrane zagadnienia w zarysie, w: „Gronie” 2013, t. XIII, s.107-108.</ref>. Lokalnym bohaterem stał się również proboszcz w Lipowej ks. Ferdynand Sznajdrowicz, który aresztowany przez katowickie gestapo za przetrzymywanie broni został skazany na śmierć i stracony w styczniu 1940 roku<ref>J. Janik., Żywiecczyzna w okresie wojny... s. 134.</ref>.

Istotnym dla zrozumienia wojennych losów Żywiecczyzny było administracyjne przyłączenie jej od 1939 roku do [[Rejencja katowicka|rejencji katowickiej]] (od 1941 roku do prowincji górnośląskiej), a tym samym bezpośrednie wcielenie jej do Rzeszy Niemieckiej. W ten sposób władze niemieckie potraktowały obszar dawnego woj. krakowskiego aż po Skawę (także rejon Białej, Kęt i Andrychowa) odmiennie od Krakowa, Sądecczyzny czy Podhala, które zostały częścią [[Generalne Gubernatorstwo|Generalnego Gubernatorstwa]]<ref>Początkowo pow. żywiecki znajdował się w okupacyjnym okręgu wojskowym „Kraków”, dopiero 19 listopada 1939 został włączony do rejencji katowickiej i prowincji górnośląskiej. Por. Janik J., dz. cyt., s. 109-110.</ref>.

W przeciwieństwie do historycznego Górnego Śląska władze III Rzeszy uznawały, że tutejsza ludność polska nie nadaje się do germanizacji i powinna zostać wysiedlona do Generalnego Gubernatorstwa, a na jej miejsce powinna być sprowadzona ludność rdzennie niemiecka z terenu Galicji Wschodniej znajdującego się wówczas pod okupacją radziecką czy Rumunii. Po przyjęciu takich założeń przeprowadzono w okupacyjnym powiecie żywieckim (w czasie wojny Żywiec nosił nazwę Saybusch) rozpoczętą we wrześniu 1940 roku tzw. Aktion Saybusch, w wyniku której wysiedlono z tego terenu około 20 tys. osób, głównie w rejon Lublina, Siedlec i Łukowa. Część ludności przesiedlono do Polenlagrów umiejscowionych na terenie Górnego Śląska. Reszta, pozbawiona swoich domów i gospodarstw, miała pracować w gospodarstwach nowych osadników. Akcja Saybusch trwała do lutego 1941 roku<ref>Szerzej o Aktion Saybusch zob. J.Janik., dz. cyt... s. 114 i nast., 123-124; M.Sikora, Aktion Saybusch. Wysiedlenie mieszkańców Żywiecczyzny przez okupanta niemieckiego 1940–1941, Katowice 2010.</ref>.

Jeszcze w grudniu 1939 roku powstały na terenie Żywiecczyzny pierwsze formy zorganizowanego polskiego ruchu oporu. Była to Tajna Organizacja Wojskowa na czele z kpt. Wenancjuszem Zychem. W południowej części Żywiecczyzny zorganizowały się w tym samym czasie grupy podporządkowane już Związkowi Walki Zbrojnej, którymi dowodził Antoni Płanik. Po połączeniu tych grup oraz podporządkowaniu organizacji z rejonu Suchej zawiązanej z tamtejszymi kolejarzami, utworzono w lutym 1940 roku ZWZ w powiecie żywieckim, wchodzący w skład Okręgu Śląskiego. W lutym 1942, po przekształceniu ZWZ w Armię Krajową obszar Żywieczyzny znalazł się w inspektoracie bielskim tej organizacji. Została ona rozbita przez Niemców we wrześniu 1942 roku. Na skutek zdrady aresztowano około półtora tysiąca ludzi, a struktury zostały odtworzone dopiero w następnym roku<ref>Tamże, s. 134-137. Por. także H. Woźniak, dz. cyt. s.179-180.</ref>. W 1944 roku doszło do stworzenia oddziału AK.”Garbnik”, działającego głównie w Beskidzie Małym. Zajmował się przede wszystkim karaniem zdrajców (także wykonywaniem na nich wyroków śmierci) i likwidacją gorliwych policjantów i urzędników niemieckich. Mniej znacząca była konspiracja innych ugrupowań politycznych. Niemniej na Żywiecczyźnie pojawiały się oddziały Narodowej Organizacji Wojskowej, Batalionów Chłopskich, działała także w pierwszych latach wojny Chłopska Organizacji Wolność „Racławice”<ref>Tamże, s. 138-140.</ref>. Warto podkreślić ważną rolę, jaką w konspiracji niepodległościowej odgrywała parafia w Zabłociu i duszpasterzujący tam ks. Stanisław Słonka, kapelan AK i Narodowych Sił Zbrojnych SZ.

Żywiecczyzna została wyzwolona przez działającą w ramach IV Frontu Ukraińskiego 1 Armię Gwardii dowodzoną przez gen. płk. Andrieja Greczkę. Pierwsze miejscowości w regionie położone w rejonie Suchej zostały przejęte przez Armię Czerwoną jeszcze w drugiej połowie stycznia. W pierwszych dnia lutego wyzwolono m.in. okolice Jeleśni, Gilowic, Świnnej i Zadziela oraz okolice Szczyrku, a w drugiej połowie tego miesiąca rejon Łodygowic i Pietrzykowic dochodząc do Starego Żywca. Wówczas to front zatrzymał się na linii Szczyrk-Pietrzykowice-Żywiec-Korbielów. Działania zbrojne zamarły na kilka tygodni. Na początku kwietnia Rosjanie przeszli do ofensywy. Wówczas to został wyzwolony Żywiec oraz większość miejscowości w tzw. Worku Raczańskim w rejonie Wieprza, Radziechów, Rajczy i Milówki. Wiele miejscowości uległo wówczas znacznemu zniszczeniu, m.in. dzielnica Żywca, Rudza. Ostatnie punkty oporu na ziemi żywieckiej zlikwidowano z końcem miesiąca w rejonie góry Syberka k. Nieledwi i okolicy Kamesznicy i Rycerki Górnej<ref>O walkach w 1945 roku na Żywiecczyźnie zob. Z. Poniedziałek, Radziecka ofensywa wojskowa w Beskidach i Kotlinie Żywieckiej, w: „Karta Groni” 1976, nr VII-VIII, s. 9 i nast.</ref>.

===Czasy powojenne (1945-1989)===
[[Plik:Kościół farny Narodzenia NMP w Żywcu.JPG|400px|thumb|right|Kościół farny Narodzenia NMP w Żywcu]]
Po zakończeniu działań wojennych władzę na Żywiecczyźnie przejęli komuniści, którzy jednak musieli liczyć się z przeciwnymi sobie nastrojami znacznej części ludności przywiązanej do dawnych wartości patriotycznych i religijnych. Główną przeszkodą w szybkim i bezproblemowym zaprowadzeniu nowej władzy była partyzantka antykomunistyczna, zwłaszcza aktywność oddziałów podporządkowanych [[Henryk Flame|Henrykowi Flame]]. Operowała ona w ramach prężnego VII okręgu Narodowych Sił Zbrojnych. Oddziały „Bartka” działały także na Śląsku Cieszyńskim, ale ich część operowała wyłącznie na Żywiecczyźnie, m.in. oddział Antoniego Bieguna ps. „Sztubak, a także oddział ppor. Stanisława Kopika ps. „Zemsta”<ref>Szerzej o podziemiu niepodległościowym na Żywiecczyźnie zob. M. Korkuć, Niepodległościowe oddziały partyzanckie w Krakowskiem (1944-1947), Kraków 2002, s. 587-594; T. Greniuch, Król Podbeskidzia. Biografia kpt. Henryka Flame „Bartka”, Komorów 2008.</ref>.

Nowe władze nie licząc się z tradycją i dawnymi związkami historycznymi i społecznymi, przeprowadziły zmiany administracyjne. Granice powiatu żywieckiego zmieniono w latach 50. Odłączono od niego rejon Suchej i Stryszawy i tworząc nowy powiat w Suchej Beskidzkiej. Z kolei po likwidacji powiatu w Białej nie włączono do powiatu żywieckiego terenów historycznej Żywiecczyzny, czyli okolic Szczyrku, Wilkowic i Buczkowic, ale przyłączono je do powiatu bielskiego, a tym samym do województwa katowickiego. Od tej pory po raz pierwszy w historii Żywiecczyznę rozcinała granica dwóch województw: katowickiego i krakowskiego. Do powiatu żywieckiego włączone zostały natomiast okolice Międzybrodzia Bialskiego, [[Czaniec|Czańca]] i Porąbki, a więc tereny ze zlikwidowanego powiatu bialskiego, które wcześniej nie były związane z Żywiecczyzną. Najistotniejsza zmiana administracyjna miała jednak miejsce w 1975 roku, kiedy to na miejsce dotychczasowych szesnastu województw, utworzono 49 nowych. Żywiecczyzna ponownie w całości znalazła się wówczas w województwie bielskim, w którym pozostała do jego likwidacji w 1998 roku.

W okresie PRL zaszły duże zmiany gospodarcze oraz pojawiło się wiele nowych inwestycji. Do największej z tego okresu należy zaliczyć utworzenie w latach 60. i 70. XX wieku [[Zbiornik Tresna|Jeziora Żywieckiego]]. Dla potrzeb nowego zbiornika wodnego zalano wsie Zadziele, częściowo Tresną i Zarzecze oraz Stary Żywiec.

Sporadycznie dochodziło do konfliktów społeczeństwa z władzą. Opór przeciwko władzy komunistycznej wywoływał m.in. brak zgody na wznoszenie obiektów sakralnych. Najsłynniejszym przykładem była budowa kościoła w Ciścu, który powstał w ciągu jednej doby na początku lat 70., dzięki inicjatywie ówczesnego wikarego w Milówce ks. Władysława Nowobilskiego przy wydatnym wsparciu ówczesnego ordynariusza krakowskiego Karola Wojtyły.

W 1980 roku, kiedy doszło do kryzysu politycznego i utworzenia tzw. pierwszej Solidarności, na Żywiecczyźnie nastroje społeczne były dość spokojne, także ze względu na brak większych zakładów przemysłowych. Do burzliwych wydarzeń można zaliczyć jednak próbę usunięcia instancji PZPR z Zakładu Wtryskarek „Ponar” w Żywcu na przełomie listopada i grudnia 1981 roku<ref>H. Woźniak, dz. cyt. s. 364.</ref>. Robotnicy z Żywiecczyzny stanowili także znaczny odsetek wśród strajkujących w zakładach przemysłowych Śląska oraz Bielska-Białej.

===Czasy najnowsze (po 1989 roku)===

Po zmianie systemu nastąpiły kolejne zmiany w administracji kościelnej i państwowej, które postawiły Żywiecczyznę z zupełnie nowym położeniu. W 1992 roku w wyniku reorganizacji granic diecezji w całym kraju bullą „Totus Tuus Poloniae Populus” papież Jan Paweł II powołał z części obszaru dawnej archidiecezji krakowskiej oraz diecezji katowickiej nową diecezję bielsko-żywiecką. Żywiec tym samym stał się drugą stolicą nowej diecezji, a kościół NMP konkatedrą. Co charakterystyczne jednak, mimo takiej nazwy diecezji nie cały obszar Żywiecczyzny wszedł w jej skład. W archidiecezji krakowskiej pozostały parafie Sucha Beskidzka, Stryszawa, Krzeszów oraz Ślemień. Cała diecezja została włączona do metropolii krakowskiej. Ważnym wydarzeniem była wizyta w nowej diecezji, m.in. w Żywcu, papieża Jana Pawła II w maju 1995 roku.

Jeszcze istotniejsze zmiany nastąpiły w zakresie administracji państwowej. W wyniku reformy z 1999 roku premiera [[Jerzy Buzek|Jerzego Buzka]] przywrócono powiaty, zlikwidowano dotychczasowe województwa, a w ich miejsce stworzono szesnaście nowych. Obszar Żywiecczyzny, podobnie jak przed 1975 rokiem, znalazł się na obszarze trzech powiatów: żywieckiego, bielskiego i suskiego. Granice pomiędzy nimi w porównaniu z poprzednim okresem nie uległy większej zmianie. Jedną z niewielu było przyznanie powiatowi bielskiemu gminy Porąbka, co oznaczało odłączenie od powiatu żywieckiego miejscowości sztucznie do niego włączonych w latach 50. (z jednym wyjątkiem - w granicach powiatu zostało Międzybrodzie Bialskie stanowiące część gminy Czernichów).

Najważniejszą zmianą było jednak przyłączenie powiatu żywieckiego do woj. śląskiego, mimo że wysuwano propozycje, by zarówno powiat żywiecki jak i bielski oraz samo miasto Bielsko-Biała przyłączyć do woj. małopolskiego, w którym znalazł się powiat suski. Region Żywiecczyzny ponownie został w ten sposób podzielony między dwa województwa, a większość jego obszaru, wraz z samym Żywcem, stała się częścią województwa śląskiego. Stan ten obowiązuje do dnia dzisiejszego.

==Najważniejsze istniejące zabytki Żywiecczyzny==
[[Plik: Zamek.jpeg|400px|thumb|right|Żywiec,Zamek]]
[[Plik:Żywiec,Nowy Zamek.jpeg|400px|thumb|right|Żywiec,Nowy Zamek]]
[[Plik: Łodygowice, dwór.JPG|400px|thumb|right|Łodygowice,dwór]]

*<b>Stary Zamek w Żywcu</b> - zbudowany na przełomie XV i XVI wieku, rozbudowany w II połowie XVI wieku przez Jana Spytka Komorowskiego, dzięki czemu uzyskał renesansowy wygląd. Obecnie siedziba Muzeum Miejskiego.

*<b>Nowy Zamek</b> - zbudowany w II połowie XIX wieku na polecenie Albechta Habsburga przez Karola Pietschkę, następnie przebudowywany.

*<b>Kościół Narodzenia NMP w Żywcu</b> - zbudowany w II połowie XV wieku, wielokrotnie przebudowywany przez Komorowskich i Wielopolskich. W 1992 stała się konkatedrą nowo kreowanej diecezji bielsko-żywieckiej.

*<b>Kościół św. Mikołaja i sanktuarium MB Rychwałdzkiej w Rychwałdzie</b> - świątynia pochodząca z poł. XVIII w., barkowy, wewnątrz uważany za cudowny obraz Matki Bożej sprowadzony do Rychwałdu w poł. XVII w. przez właścicielkę państwa ślemieńskiego Salomeę Grudzińską z Wielkopolski.

*<b>Zamek w Suchej Beskidzkiej</b> - zbudowany w II połowie XVI wieku, rozbudowany przez właściciela państwa suskiego Piotra Komorowskiego w stylu renesansowym. W posiadaniu m.in. rodu Komorowskich, Wielopolskich, Tarnowskich i Branickich-kolejnych właścicieli państwa suskiego. W przeszłości mieścił bogate zbiory biblioteczne, w znacznej mierze zniszczone podczas II wojny światowej.

*<b>Kościół św. Barbary w Mikuszowicach Krakowskich</b> - zbudowany pod koniec XVII wieku, przykład stylu śląsko-małopolskiego w architekturze drewnianej, wewnątrz bogata polichromia z pierwszej połowy XVII w. oraz kopia XV wiecznego tryptyku ołtarzowego (oryginał w Muzeum Narodowym w Krakowie).

*<b>Kościół św. Andrzeja w Gilowicach</b> - zbudowany w I poł. XVI wieku w sąsiednim Rychwałdzie, przeniesiony do Gilowic w poł. XVIII wieku, drewniany, z zachowanymi sobotami.

*<b>Kościół św. Szymona i Judy Tadeusza w Łodygowicach</b> - zbudowany w l. 30-tych XVII w., drewniany, konstrukcji zrębowej.

*<b>Dwór w Łodygowicach</b> - zbudowany w II poł. XVII w. przez właściciela państwa łodygowickiego Stanisława Warszyckiego, przebudowany gruntownie w II połowie XIX zatracił cechy obronne.

==Bibliografia==

#Augustin F., Kroniki żywieckie od czasów zamierzchłych do 1845 roku, Żywiec-Kraków 2007.
#Bicz-Suknarowska M., Historia zamku żywieckiego, w: „Karta Groni” 1997, nr XIX.
#Caputa R., Jeziorski I., Z dziejów Żydów na Żywiecczyźnie, Kraków 2000.
#Ciemała G., Osadnictwo na prawie wołoskim w Beskidzie Śląskim i Żywieckim, w: „Żywiecczyzna-pogranicze śląsko-małopolskie”, red. W. Zyzak, Żywiec 2004.
#Dusik J., Rozwój terytorialny żywieckiego latyfundium Komorowskich, w: „Karta Groni” 2003, nr XXII.
#Dobosz S., Walka Żywiecczyzny z okupantem hitlerowskim w latach 1939-1945, w: „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1967, nr 1.
#Dobosz S., Wojna na Żywiecczyźnie od kwietnia 1939 do kwietnia 1945, Żywiec 2004.
#Dobosz S., Zmagania polsko-niemieckie na Żywiecczyźnie w dniach 1-4 IX 1939, w: „Karta Groni” 1969, nr 3-6.
#Doellinger Z., O złączenie Żywiecczyzny ze Śląskiem, w: „Gronie” 1939, nr 2-3.
#Drapella R., Pierwsza ochotnicza kompania Ziemi Żywieckiej w walce (1918-1919), w: „Gronie” 1938, nr 4.
#Hyla J., Habsburgowie Żywieccy w latach 1895-1947, w: „Karta Groni” 1991, nr XVI.
#Gogola Z., Początkowa organizacja życia kościelnego i rozwój sieci parafialnej na Żywiecczyźnie, w: „Karta Groni” 1999, nr XX.
#Greniuch T., Król Podbeskidzia. Biografia kpt. Henryka Flame „Bartka”, Komorów 2008.
#Grzybek J., Dzieje państwa suskiego pod Babią Górą od XIV wieku do połowy XIX wieku, Kraków 1965.
#Jakóbiec J., Przyczynek do oznaczenia granicy Lachów, w: „Lud” 1901, t. VII.
#Janicka-Krzywda U., Poczet harnasi karpackich, Kraków 1988.
#Janik J., Żywiecczyzna w okresie okupacji hitlerowskiej. Wybrane zagadnienia w zarysie, w: „Gronie” 2013, t. XIII.
#Janota E., Wiadomość historyczna i jeograficzna o Żywiecczyźnie, Cieszyn 1859.
#Janusz W., Uwagi nad genezą „państwa żywieckiego”, w: „Gronie” 2011, nr XI.
#Jeziorski M., Oblicze Żywiecczyzny w ruchu letniskowym województwa krakowskiego, w: „Gronie” 1938, t.2.
#Kaczmarek R., Górny Śląsk podczas II wojny światowej. Między utopią „niemieckiej wspólnoty narodowej” a rzeczywistością okupacji na terenach wcielonych do Trzeciej Rzeszy, Katowice 2006.
#Kolak W., Matka Boska Kazimierzowska w Rajczy, w: „Karta Groni” 1991, nr XVI.
#Kolak W., Zakony na ziemi żywieckiej, w: „Karta Groni” 1997, nr XIX.
#Kolstrung-Grajny K, Herb miasta Żywca, w: „Karta Groni” 1997, nr XIX.
#Komoniecki A., Chronografia czyli dziejopis żywiecki, Kraków 1987.
#Korkuć M, Niepodległościowe oddziały partyzanckie w Krakowskiem (1944-1947), Kraków 2002.
#Lenczowski F., Materiały do dziejów miasta Żywca od XV do XVIII wieku, Kraków 1957.
#Małecki M,. Właściwości gwar Żywiecczyzny, w: „Ziemia” 1936, nr 1.
#Maślanko G., 60 lat zapory w Porąbce, w: „Karta Groni” 1997, nr XIX.
#Mączka S., Życie religijne Żywiecczyzny w czasie kontrreformacji, w: „Karta Groni” 1974, nr V-VI.
#Miodowicz W., Jak rozwijano turystykę na Żywiecczyźnie, w: „Karta Groni” 1969, nr 3-6.
#Miodowicz W., Ze wspomnień działacza Oddziału Babiogórskiego Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w Żywcu z lat 1925-1937, w: „Karta Groni” 1976, nr VII-VIII.
#Nowakowski A., Dzieje ustrojów i praw księstw oświęcimskiego i zatorskiego, Białystok 1988.
#Nowakowski A., Odrębności prawnoustrojowe księstw oświęcimskiego i zatorskiego w latach 1564-1772, w: „Studia Historyczne” 1985, z. 4.
#Pawelec M., Protestantyzm na Żywiecczyźnie w okresie staropolskim, w: „Gronie” 2006, nr II.
#Podziemie niepodległościowe na Podbeskidziu w latach 1939-1947, red. T. Kurpierz, A. Namysło, Bielsko-Biała 2002.
#Pol W., Rzut oka na północne stoki Karpat, Kraków 1851.
#Poniedziałek Z., Geneza i rozwój zbójnictwa w państwie żywieckim, w: „Karta Groni” 1976, nr VII-VIII.
#Poniedziałek Z., Powstanie i działalność PPR w powiecie żywieckim, w: „Karta Groni” 1974, nr V-VI.
#Poniedziałek Z., Radziecka ofensywa wojskowa w Beskidach i Kotlinie Żywieckiej, w: „Karta Groni” 1976, nr VII-VIII.
#Poniedziałek Z., Zaludnienie państewka żywieckiego w latach 1629-1715, w: „Karta Groni” 1981, nr XI.
#Poniedziałek Z., Formy osadniczo-przestrzenne gospodarstw chłopskich w państwie żywieckim w XVII i XVIII w., w: „Karta Groni” 1985, nr XIII.
#Prokop K.R., Księstwa oświęcimskie i zatorskie wobec Korony Polskiej w latach 1438-1513. Dzieje polityczne, Kraków 2002.
#Proszowski G., Kubica M., Banaś R., Sucha i okolice Babiej Góry na dawnych pocztówkach i fotografiach, [b. r. i m. w.]
#Putek J., O zbójnickich zamkach, heretyckich zborach i oświęcimskiej Jerozolimie, Kraków 1937.
#Radomski J.A.,Węgierska Górka we wrześniu 1939 roku, Bielsko-Biała 1984.
#Rajman K., Pogranicze śląsko-małopolskie w średniowieczu, Kraków 2000.
#Rączka Z., Dzieje Żywca do połowy XVII wieku, w: „Karta Groni” 1974, nr V-VI.
#Rączka Z., Żywiec. Rys historyczny od początku miasta do 1918 roku, Żywiec 1998.
#Reinfuss R., Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych źródeł etnograficznych, w: „Lud”, t. 36.
#Reinfuss R., Północno-zachodnia granica górali żywieckich, w: „Karta Groni” 1989, nr XIV.
#Reyniak J., Dawne miejsca obronne w dorzeczu górnej Wisły, w: „Karta Groni” 1980, nr IX-X.
#Semkowicz W., Rola Żywiecczyzny w osadnictwie Orawy, w: „Ziemia” 1936, nr 1.
#Słownik biograficzny Żywiecczyzny, t.1-3, Żywiec 1995-2000.
#Siemionow A., Mapy Ziemi Żywieckiej i obszarów przyległych, w: „Karta Groni” 1985, nr XIII.
#Siemionow A. , Studia beskidzko-tatrzańskie, Kalwaria Zebrzydowska 1992.
#Sikora M., Aktion Saybusch. Wysiedlenie mieszkańców Żywiecczyzny przez okupanta niemieckiego 1940–1941, Katowice 2010.
#Spyra A., Browar Żywiec 1856-1996, Żywiec 1996.
#Sucha Beskidzka, red. F. Kiryk, L. Hampel, Kraków 1998.
#Suchonek S., Działalność polityczna ks. St. Stojałowskiego na Żywiecczyźnie, w: „Gronie” 1939, nr 2-3.
#Szczotka S., Akta złoczyńców miasta Żywca 1589-1782, w: „Gronie” 1938, t.2.
#Szczotka S., Materiały do dziejów zbójnictwa góralskiego z lat 1589-1782, Lublin-Łódź 1982.
#Szczotka S., Stosunki Żywiecczyzny ze Śląskiem od XVI wieku do upadku Rzeczpospolitej, Katowice 1938.
#Seweryn T., Strój żywczanek, w: „Ziemia” 1936, nr 1.
#Stanek J., Z dziejów ziemi oświęcimskiej, Kraków 1959.
#Szablowski J., Zabytki sztuki na Żywiecczyźnie, w: „Ziemia” 1936.
#Szewczyk A., Rygiel obronny w 1939 r. Krzyżowej i Przyborowie (w:) „Karta Groni” 1995.
#Tylza-Janosz M., Działalność gospodarcza Habsburgów na Żywiecczyźnie w XIX i XX wieku, w: „Gronie” 2007, nr III.
#Udziela S., Etnograficzne ugrupowania i rozmieszczenia rodów Górali Polskich, w: Przegląd Geograficzny 1918.
#Udziela S., Strój górali żywieckich, w: „Ziemia” 1936, nr 1.
#Urban W., Reformacja wśród chłopów w oświęcimskiem (w:) „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 1957, t. II.
#Wnętrzak G., Zróżnicowanie kulturowe Podkarpacia Zachodniego w aspekcie historyczno-administracyjnym (Żywiecczyzna, Ziemia Oświęcimsko-Zatorska, Śląsk Cieszyński), w: Żywiecczyzna-pogranicze śląsko-małopolskie, red. W. Zyzak, Żywiec 2004.
#Wnętrzak G., Granice Żywiecczyzny w aspekcie historycznym, w: „Zaranie Śląskie” 2005, nr 10.
#Wolny B., Trybun ludowy Żywiecczyzny. Z działalności Józefa Wolnego w sejmie galicyjskim w latach 1866-1869, w: „Karta Groni” 1985, nr XIII.
#Woźniak H., Żywiecczyzna. Popularny zarys dziejów, Żywiec 2011.
#Zabytki sztuki w Polsce t. III, województwo krakowskie, powiat żywiecki, oprac. J. Szablowski, Warszawa 1948.
#Zielecka G., Powiat żywiecki w latach wojny 1914-1918, w: „Karta Groni” 1995.
#Zmagania wojenne na Żywiecczyźnie 1939-1945, red. E. Smoczek, Żywiec 1999.
#Zwyczaje, wierzenia i obrzędy na Ziemi żywieckiej. Materiały i opracowania, red. M. Miodoński, Żywiec 2002.

==Przypisy==

<references/>