IBR wiki - Wkład użytkownika [pl]

Strona startowa

2024-07-12T10:02:54Z

Ania: /* Indeks haseł – "Encyklopedia Województwa Śląskiego" */

[[Plik:Ewos color.jpg|600px|center]]

[[Plik:bs.jpg|300px|thumb|left|Gmach główny Biblioteki Śląskiej, Plac Rady Europy 1, 40-021 Katowice ]] [[Plik:Ibr.jpg|250px|thumb|right|Siedziba Instytutu Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, ul. Ligonia 7, 40-036 Katowice]]
'''Encyklopedia Województwa Śląskiego''' jest wieloletnim interdyscyplinarnym, naukowym wydawnictwem encyklopedycznym, mającym zbudować pełną, nowoczesną Encyklopedię rozumianą nie tylko jako zbiór haseł przedmiotowych, ale także wybór łatwo dostępnych materiałów źródłowych, głównie z zasobu [http://www.sbc.org.pl Śląskiej Biblioteki Cyfrowej].
Encyklopedia ma spełnić cztery podstawowe cele:
poznawczy – opracowanie i udostępnienie stale aktualizowanych danych na temat województwa śląskiego;
integracyjny - zintegrowanie środowiska badaczy i działaczy regionalnych z województwa śląskiego;
edukacyjny – umożliwienie powszechnego dostęp do informacji naukowej wszystkim mieszkańcom województwa śląskiego;
promocyjny - stworzenie jednorodnego źródła informacji o Województwie Śląskim dla odbiorców na całym świecie.

EWOŚ różni się od dotychczas istniejących portali sieciowych tego typu sposobem opracowania haseł. Mają one charakter autorski i podlegają przed edycją ocenie (recenzji naukowej) samodzielnych pracowników nauki. Wydłuża to czas ich wprowadzania, ale tylko tak można zapewnić odpowiedni poziom naukowy prezentowanych materiałów.

Zachęcamy placówki naukowe, stowarzyszenia, fundacje oraz osoby prywatne do kontaktu z Instytutem Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej do współpracy przy opracowywaniu kolejnych haseł EWOŚ. Lista haseł do opracowania będzie corocznie prezentowana na stronie [http://ibr.bs.katowice.pl IBR BŚ].

'''Od 1 stycznia 2017 roku obowiązują nowe przepisy w sprawie przyznawania punktów za publikacje'''. (Zgodnie z Rozporządzeniem MNiSW dnia 12 grudnia 2016 r. w sprawie przyznawania kategorii naukowej jednostkom naukowym i uczelniom, w których zgodnie z ich statutami nie wyodrębniono podstawowych jednostek organizacyjnych (Dz. U. 2016 poz. 2154)

Do osiągnięć naukowych i twórczych jednostki naukowej zalicza się hasła w wydawnictwach encyklopedycznych i słownikowych o objętości co najmniej 0,25 arkusza wydawniczego § 11 ust. 4.

Materiały o treści edukacyjnej znajdują się na Platformie Edukacji Regionalnej [http://edus.ibrbs.pl/ Eduś], a baza danych z podpiętą interaktywną mapą administracyjną umożliwiającą prezentację danych statystycznych z lat: 1910, 1930, 1950 i 2002 znajduje się na platformie projektu [http://geohist.ibrbs.pl GEOHIST].
[[Plik:Logo v4.png|mały|centrum|https://ibr.bs.katowice.pl]]
[[Plik:Eduś (2).jpg|mały|centrum|http://edus.ibrbs.pl]]
[[Plik:Geohist logo.jpg|mały|centrum|http://geohist.ibrbs.pl]]

Zachęcamy do kontaktu w sprawie tworzenia haseł do EWoŚ ([http://ibr.bs.katowice.pl/?cat=21 szczegóły na stronie IBR BŚ])

== Hasła==
===[http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Indeks_hase%C5%82_%E2%80%93_alfabetyczny Indeks haseł – alfabetyczny]===

===Indeks haseł – rzeczowy===

#[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Historia Historia]
#[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Kultura_i_sztuka Kultura i sztuka]
#[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Geografia Geografia]
#[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Nauki_spo%C5%82eczne Nauki społeczne]
#[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:%C5%B9r%C3%B3d%C5%82a Źródła]
*[http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Czasopisma Czasopisma]
*[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Gminy,powiaty(GEOHIST) Gminy i miasta województwa śląskiego (GEOHIST)]
*[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Kopalnie Kopalnie(GEOHIST)]

===Indeks haseł – "Encyklopedia Województwa Śląskiego"===
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_1_(2014) Tom 1 (2014)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_2_(2015) Tom 2 (2015)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_3_(2016) Tom 3 (2016)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_4_(2017) Tom 4 (2017)]
* [https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_5_(2018) Tom 5 (2018)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_6_(2019) Tom 6 (2019)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_7_(2020) Tom 7 (2020)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_8_(2021) Tom 8 (2021)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_9_(2022) Tom 9 (2022)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_10_(2023) Tom 10 (2023)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_11_(2024) Tom 11 (2024)]

== Zespół redakcyjny ==

'''Redaktor Naukowy: Prof. zw. dr hab. Ryszard Kaczmarek'''

e-mail: ryszard.kaczmarek@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 303

'''Anna Kubica'''

e-mail: anna.kubica@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

'''Michał Garbacz'''

e-mail: michal.garbacz@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 305

'''Julia Rott-Urbańska'''

e-mail: Julia.Rott-Urbanska@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

==Autorzy==

[[Autorzy|Lista autorów]]

==Recenzenci i Rada Naukowa==

[[Skład recenzentów i Rady Naukowej]]

==Wykaz tomów Encyklopedii Województwa Śląskiego==

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)]]

[http://ibrbs.pl/images/pdf/tom_1.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 1 (2014) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)]]

[http://ibrbs.pl/images/pdf/tom_2.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 2 (2015) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 3 (2016)]]

[http://ibrbs.pl/images/pdf/tom_3.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 3 (2016) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 4 (2017)]]

[http://ibrbs.pl/images/pdf/tom_4.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 4 (2017) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 5 (2018)]]

[http://ibrbs.pl/images/pdf/tom_5.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 5 (2018) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 6 (2019)]]

[http://ibrbs.pl/images/pdf/tom_6.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 6 (2019) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 7 (2020)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 8 (2021)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 9 (2022)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 10 (2023)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 11 (2024)]]

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Czasopisma]]
[[Kategoria:Kopalnie]]
[[Kategoria:Kultura i sztuka]]
[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Gminy,powiaty(GEOHIST)]]
[[Kategoria:Nauki społeczne]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
[[Kategoria:Tom 2 (2015)]]
[[Kategoria:Tom 3 (2016)]]
[[Kategoria:Tom 4 (2017)]]
[[Kategoria:Tom 5 (2018)]]
[[Kategoria:Tom 6 (2019)]]
[[Kategoria:Tom 7 (2020)]]
[[Kategoria:Tom 8 (2021)]]
[[Kategoria:Tom 9 (2022)]]
[[Kategoria:Tom 10 (2023)]]
[[Kategoria:Tom 11 (2024)]]
* [//www.mediawiki.org/wiki/Manual:Configuration_settings Lista ustawień konfiguracyjnych]
* [//www.mediawiki.org/wiki/Manual:FAQ MediaWiki FAQ]
* [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/mediawiki-announce Komunikaty o nowych wersjach MediaWiki]

[[Plik:Logo EWoS2024.png|600px|center]]

Strona startowa

2024-07-12T10:01:29Z

Ania: /* Indeks haseł – "Encyklopedia Województwa Śląskiego" */

[[Plik:Ewos color.jpg|600px|center]]

[[Plik:bs.jpg|300px|thumb|left|Gmach główny Biblioteki Śląskiej, Plac Rady Europy 1, 40-021 Katowice ]] [[Plik:Ibr.jpg|250px|thumb|right|Siedziba Instytutu Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, ul. Ligonia 7, 40-036 Katowice]]
'''Encyklopedia Województwa Śląskiego''' jest wieloletnim interdyscyplinarnym, naukowym wydawnictwem encyklopedycznym, mającym zbudować pełną, nowoczesną Encyklopedię rozumianą nie tylko jako zbiór haseł przedmiotowych, ale także wybór łatwo dostępnych materiałów źródłowych, głównie z zasobu [http://www.sbc.org.pl Śląskiej Biblioteki Cyfrowej].
Encyklopedia ma spełnić cztery podstawowe cele:
poznawczy – opracowanie i udostępnienie stale aktualizowanych danych na temat województwa śląskiego;
integracyjny - zintegrowanie środowiska badaczy i działaczy regionalnych z województwa śląskiego;
edukacyjny – umożliwienie powszechnego dostęp do informacji naukowej wszystkim mieszkańcom województwa śląskiego;
promocyjny - stworzenie jednorodnego źródła informacji o Województwie Śląskim dla odbiorców na całym świecie.

EWOŚ różni się od dotychczas istniejących portali sieciowych tego typu sposobem opracowania haseł. Mają one charakter autorski i podlegają przed edycją ocenie (recenzji naukowej) samodzielnych pracowników nauki. Wydłuża to czas ich wprowadzania, ale tylko tak można zapewnić odpowiedni poziom naukowy prezentowanych materiałów.

Zachęcamy placówki naukowe, stowarzyszenia, fundacje oraz osoby prywatne do kontaktu z Instytutem Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej do współpracy przy opracowywaniu kolejnych haseł EWOŚ. Lista haseł do opracowania będzie corocznie prezentowana na stronie [http://ibr.bs.katowice.pl IBR BŚ].

'''Od 1 stycznia 2017 roku obowiązują nowe przepisy w sprawie przyznawania punktów za publikacje'''. (Zgodnie z Rozporządzeniem MNiSW dnia 12 grudnia 2016 r. w sprawie przyznawania kategorii naukowej jednostkom naukowym i uczelniom, w których zgodnie z ich statutami nie wyodrębniono podstawowych jednostek organizacyjnych (Dz. U. 2016 poz. 2154)

Do osiągnięć naukowych i twórczych jednostki naukowej zalicza się hasła w wydawnictwach encyklopedycznych i słownikowych o objętości co najmniej 0,25 arkusza wydawniczego § 11 ust. 4.

Materiały o treści edukacyjnej znajdują się na Platformie Edukacji Regionalnej [http://edus.ibrbs.pl/ Eduś], a baza danych z podpiętą interaktywną mapą administracyjną umożliwiającą prezentację danych statystycznych z lat: 1910, 1930, 1950 i 2002 znajduje się na platformie projektu [http://geohist.ibrbs.pl GEOHIST].
[[Plik:Logo v4.png|mały|centrum|https://ibr.bs.katowice.pl]]
[[Plik:Eduś (2).jpg|mały|centrum|http://edus.ibrbs.pl]]
[[Plik:Geohist logo.jpg|mały|centrum|http://geohist.ibrbs.pl]]

Zachęcamy do kontaktu w sprawie tworzenia haseł do EWoŚ ([http://ibr.bs.katowice.pl/?cat=21 szczegóły na stronie IBR BŚ])

== Hasła==
===[http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Indeks_hase%C5%82_%E2%80%93_alfabetyczny Indeks haseł – alfabetyczny]===

===Indeks haseł – rzeczowy===

#[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Historia Historia]
#[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Kultura_i_sztuka Kultura i sztuka]
#[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Geografia Geografia]
#[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Nauki_spo%C5%82eczne Nauki społeczne]
#[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:%C5%B9r%C3%B3d%C5%82a Źródła]
*[http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Czasopisma Czasopisma]
*[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Gminy,powiaty(GEOHIST) Gminy i miasta województwa śląskiego (GEOHIST)]
*[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Kopalnie Kopalnie(GEOHIST)]

===Indeks haseł – "Encyklopedia Województwa Śląskiego"===
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_1_(2014) Tom 1 (2014)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_2_(2015) Tom 2 (2015)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_3_(2016) Tom 3 (2016)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_4_(2017) Tom 4 (2017)]
* [[:Kategoria:Tom 5 (2018)|Tom 5 (2018)]]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_6_(2019) Tom 6 (2019)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_7_(2020) Tom 7 (2020)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_8_(2021) Tom 8 (2021)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_9_(2022) Tom 9 (2022)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_10_(2023) Tom 10 (2023)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_11_(2024) Tom 11 (2024)]

== Zespół redakcyjny ==

'''Redaktor Naukowy: Prof. zw. dr hab. Ryszard Kaczmarek'''

e-mail: ryszard.kaczmarek@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 303

'''Anna Kubica'''

e-mail: anna.kubica@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

'''Michał Garbacz'''

e-mail: michal.garbacz@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 305

'''Julia Rott-Urbańska'''

e-mail: Julia.Rott-Urbanska@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

==Autorzy==

[[Autorzy|Lista autorów]]

==Recenzenci i Rada Naukowa==

[[Skład recenzentów i Rady Naukowej]]

==Wykaz tomów Encyklopedii Województwa Śląskiego==

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)]]

[http://ibrbs.pl/images/pdf/tom_1.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 1 (2014) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)]]

[http://ibrbs.pl/images/pdf/tom_2.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 2 (2015) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 3 (2016)]]

[http://ibrbs.pl/images/pdf/tom_3.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 3 (2016) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 4 (2017)]]

[http://ibrbs.pl/images/pdf/tom_4.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 4 (2017) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 5 (2018)]]

[http://ibrbs.pl/images/pdf/tom_5.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 5 (2018) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 6 (2019)]]

[http://ibrbs.pl/images/pdf/tom_6.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 6 (2019) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 7 (2020)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 8 (2021)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 9 (2022)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 10 (2023)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 11 (2024)]]

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Czasopisma]]
[[Kategoria:Kopalnie]]
[[Kategoria:Kultura i sztuka]]
[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Gminy,powiaty(GEOHIST)]]
[[Kategoria:Nauki społeczne]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
[[Kategoria:Tom 2 (2015)]]
[[Kategoria:Tom 3 (2016)]]
[[Kategoria:Tom 4 (2017)]]
[[Kategoria:Tom 5 (2018)]]
[[Kategoria:Tom 6 (2019)]]
[[Kategoria:Tom 7 (2020)]]
[[Kategoria:Tom 8 (2021)]]
[[Kategoria:Tom 9 (2022)]]
[[Kategoria:Tom 10 (2023)]]
[[Kategoria:Tom 11 (2024)]]
* [//www.mediawiki.org/wiki/Manual:Configuration_settings Lista ustawień konfiguracyjnych]
* [//www.mediawiki.org/wiki/Manual:FAQ MediaWiki FAQ]
* [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/mediawiki-announce Komunikaty o nowych wersjach MediaWiki]

[[Plik:Logo EWoS2024.png|600px|center]]

Strona startowa

2024-01-15T12:09:28Z

Ania:

[[Plik:Ewos color.jpg|600px|center]]

[[Plik:bs.jpg|300px|thumb|left|Gmach główny Biblioteki Śląskiej, Plac Rady Europy 1, 40-021 Katowice ]] [[Plik:Ibr.jpg|250px|thumb|right|Siedziba Instytutu Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, ul. Ligonia 7, 40-036 Katowice]]
'''Encyklopedia Województwa Śląskiego''' jest wieloletnim interdyscyplinarnym, naukowym wydawnictwem encyklopedycznym, mającym zbudować pełną, nowoczesną Encyklopedię rozumianą nie tylko jako zbiór haseł przedmiotowych, ale także wybór łatwo dostępnych materiałów źródłowych, głównie z zasobu [http://www.sbc.org.pl Śląskiej Biblioteki Cyfrowej].
Encyklopedia ma spełnić cztery podstawowe cele:
poznawczy – opracowanie i udostępnienie stale aktualizowanych danych na temat województwa śląskiego;
integracyjny - zintegrowanie środowiska badaczy i działaczy regionalnych z województwa śląskiego;
edukacyjny – umożliwienie powszechnego dostęp do informacji naukowej wszystkim mieszkańcom województwa śląskiego;
promocyjny - stworzenie jednorodnego źródła informacji o Województwie Śląskim dla odbiorców na całym świecie.

EWOŚ różni się od dotychczas istniejących portali sieciowych tego typu sposobem opracowania haseł. Mają one charakter autorski i podlegają przed edycją ocenie (recenzji naukowej) samodzielnych pracowników nauki. Wydłuża to czas ich wprowadzania, ale tylko tak można zapewnić odpowiedni poziom naukowy prezentowanych materiałów.

Zachęcamy placówki naukowe, stowarzyszenia, fundacje oraz osoby prywatne do kontaktu z Instytutem Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej do współpracy przy opracowywaniu kolejnych haseł EWOŚ. Lista haseł do opracowania będzie corocznie prezentowana na stronie [http://ibr.bs.katowice.pl IBR BŚ].

'''Od 1 stycznia 2017 roku obowiązują nowe przepisy w sprawie przyznawania punktów za publikacje'''. (Zgodnie z Rozporządzeniem MNiSW dnia 12 grudnia 2016 r. w sprawie przyznawania kategorii naukowej jednostkom naukowym i uczelniom, w których zgodnie z ich statutami nie wyodrębniono podstawowych jednostek organizacyjnych (Dz. U. 2016 poz. 2154)

Do osiągnięć naukowych i twórczych jednostki naukowej zalicza się hasła w wydawnictwach encyklopedycznych i słownikowych o objętości co najmniej 0,25 arkusza wydawniczego § 11 ust. 4.

Materiały o treści edukacyjnej znajdują się na Platformie Edukacji Regionalnej [http://edus.ibrbs.pl/ Eduś], a baza danych z podpiętą interaktywną mapą administracyjną umożliwiającą prezentację danych statystycznych z lat: 1910, 1930, 1950 i 2002 znajduje się na platformie projektu [http://geohist.ibrbs.pl GEOHIST].
[[Plik:Logo v4.png|mały|centrum|https://ibr.bs.katowice.pl]]
[[Plik:Eduś (2).jpg|mały|centrum|http://edus.ibrbs.pl]]
[[Plik:Geohist logo.jpg|mały|centrum|http://geohist.ibrbs.pl]]

Zachęcamy do kontaktu w sprawie tworzenia haseł do EWoŚ ([http://ibr.bs.katowice.pl/?cat=21 szczegóły na stronie IBR BŚ])

== Hasła==
===[http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Indeks_hase%C5%82_%E2%80%93_alfabetyczny Indeks haseł – alfabetyczny]===

===Indeks haseł – rzeczowy===

#[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Historia Historia]
#[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Kultura_i_sztuka Kultura i sztuka]
#[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Geografia Geografia]
#[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Nauki_spo%C5%82eczne Nauki społeczne]
#[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:%C5%B9r%C3%B3d%C5%82a Źródła]
*[http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Czasopisma Czasopisma]
*[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Gminy,powiaty(GEOHIST) Gminy i miasta województwa śląskiego (GEOHIST)]
*[https://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Kopalnie Kopalnie(GEOHIST)]

===Indeks haseł – "Encyklopedia Województwa Śląskiego"===
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_1_(2014) Tom 1 (2014)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_2_(2015) Tom 2 (2015)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_3_(2016) Tom 3 (2016)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_4_(2017) Tom 4 (2017)]
* [http://test.ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_5_(2018) Tom 5 (2018)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_6_(2019) Tom 6 (2019)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_7_(2020) Tom 7 (2020)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_8_(2021) Tom 8 (2021)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_9_(2022) Tom 9 (2022)]
* [http://ibrbs.pl/index.php/Kategoria:Tom_10_(2023) Tom 10 (2023)]

== Zespół redakcyjny ==

'''Redaktor Naukowy: Prof. zw. dr hab. Ryszard Kaczmarek'''

e-mail: ryszard.kaczmarek@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 303

'''Anna Kubica'''

e-mail: anna.kubica@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

'''Michał Garbacz'''

e-mail: michal.garbacz@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 305

'''Julia Rott-Urbańska'''

e-mail: Julia.Rott-Urbanska@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

==Autorzy==

[[Autorzy|Lista autorów]]

==Recenzenci i Rada Naukowa==

[[Skład recenzentów i Rady Naukowej]]

==Wykaz tomów Encyklopedii Województwa Śląskiego==

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)]]

[http://ibrbs.pl/images/pdf/tom_1.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 1 (2014) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)]]

[http://ibrbs.pl/images/pdf/tom_2.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 2 (2015) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 3 (2016)]]

[http://ibrbs.pl/images/pdf/tom_3.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 3 (2016) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 4 (2017)]]

[http://ibrbs.pl/images/pdf/tom_4.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 4 (2017) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 5 (2018)]]

[http://ibrbs.pl/images/pdf/tom_5.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 5 (2018) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 6 (2019)]]

[http://ibrbs.pl/images/pdf/tom_6.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 6 (2019) wersja pdf]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 7 (2020)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 8 (2021)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 9 (2022)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 10 (2023)]]

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Czasopisma]]
[[Kategoria:Kopalnie]]
[[Kategoria:Kultura i sztuka]]
[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Gminy,powiaty(GEOHIST)]]
[[Kategoria:Nauki społeczne]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
[[Kategoria:Tom 2 (2015)]]
[[Kategoria:Tom 3 (2016)]]
[[Kategoria:Tom 4 (2017)]]
[[Kategoria:Tom 5 (2018)]]
[[Kategoria:Tom 6 (2019)]]
[[Kategoria:Tom 7 (2020)]]
[[Kategoria:Tom 8 (2021)]]
[[Kategoria:Tom 9 (2022)]]
[[Kategoria:Tom 10 (2023)]]
* [//www.mediawiki.org/wiki/Manual:Configuration_settings Lista ustawień konfiguracyjnych]
* [//www.mediawiki.org/wiki/Manual:FAQ MediaWiki FAQ]
* [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/mediawiki-announce Komunikaty o nowych wersjach MediaWiki]

[[Plik:Logo EWoS2024.png|600px|center]]

Plik:Logo EWoS2024.png

2024-01-15T12:08:48Z

Ania:

Górny Śląsk

2023-10-17T06:54:51Z

Ania: /* Kształtowanie się pojęcia Górny Śląsk */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Nauki społeczne]]
[[Kategoria:Nauki społeczne]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
(ang. Upper Silesia, niem. Oberschlesisches)

Autor: [[Prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)|TOM: 1 (2014)]]

Górny Śląsk (łac. Silesia Superior, czes. Horni Slezsko, niem. Oberschlesien) - region geograficzno-historyczny na południu Polski, istniejący jako pojęcie historyczne od epoki pełnego średniowiecza.

==Kształtowanie się pojęcia Górny Śląsk==
Górny Śląsk to pojęcie, które ciągle zmieniało swoje znaczenie, zarówno w sensie geograficznym jak i historycznym. Silesia Superior, łacińskie określenie Górnego Śląska, to nazwa wywodząca się wprawdzie ze średniowiecza, ale w momencie tworzenia się państw słowiańskich na przełomie IX i X wieku jeszcze nie występująca. Termin Górny Śląsk (Horní Slezsko, Silesia Superior, Oberschlesien), używany dla określenia politycznej odrębności wschodniej części Śląska, pojawia się dopiero w XV wieku.
We współczesnych syntezach historii [[Śląsk|Śląska]] pojawieniu się nazwy Górny Śląsk nie poświęcano zbyt wiele uwagi. W XIX wieku zajmowano się więc prawie wyłącznie etymologią nazwy Śląsk. Dla autora pierwszej polskiej monografii historycznej Górnego Śląska pod II wojnie światowej, [[Kazimierz Popiołek|Kazimierza Popiołka]], najważniejsze było uzasadnienie, że nazwa nie pochodzi od wandalskich Silingów, lecz, jak wywiódł to już [[Władysław Semkowicz]], od rzeki Ślęza (ewentualnie góry Ślęż/Sobótka etymologicznie pochodzącej od słowiańskiego ślęg/śląg – wilgoć, mokrość, będącej prastarym miejscem kultowym). Uwagi Popiołka w ogóle nie zaprzątała kwestia skąd pochodziła nazwa Górny Śląsk. Posługuje się nią sporadycznie od momentu, kiedy zaczyna omawiać okres schyłku XII wieku, ale nie traktuje tego obszaru jako zwartej całości o jasno określonych granicach, a tylko jako geograficzne uściślenie. Polityczną odrębność gornośląską postrzegał dopiero od [[Wiosna Ludów|Wiosny Ludów]]. Podobną interpretację odnajdziemy także w niedokończonej polskiej wielotomowej wrocławskiej syntezie historii Śląska.
[[Plik:Helwig.jpg|500px|thumb|right|Śląsk na mapie Helwiga z XVII wieku]]
W najnowszych syntezach historii Śląska również [[Rościsław Żerelik]] nie poświęca zbyt wiele uwagi genezie pojęcia Górny Śląsk/Silesia Superior. Konstatuje tylko dla epoki średniowiecza, że rozróżnienie na Dolny Śląsk i Opolszczyznę (wówczas dux Opoliensis) pojawia się już w XIII wieku i rozumie się wówczas pod tym terminem te ziemie, które leżały na wschód od [[przesieka śląska|Przesieki międzyśląskiej]]. Rozróżnienie to wg niego zaczęło zanikać w XV wieku, chociaż w nazwach dalej używano pojęć Silesia Inferior, Silesia Superior, a kiedy chciano zaznaczyć, że chodzi o cały Śląsk, to pisano Utraque Silesiae. [[Marek L. Wójcik]] omawia z kolei konsekwencje wydarzeń z 1202 roku i poprzedzających ich zmian, związanych z aspiracjami synów i wnuków [[Władysław II Wygnaniec|Władysława Wygnańca]]. Pierwsza linia [[Piastowie śląscy|Piastów śląskich]] – wrocławska - konsekwentnie używała od tej pory tytułu książąt śląskich (duces Slezie lub duces Zlezie), a druga linia – książąt opolskich – tytułu książąt opolskich (duces Opoliensis lub duces de Opol) .

Według Conradsa ukształtowanie się odrębności Górnego Śląska i jego pierwotnych granic wiązało się przede wszystkim z aspiracjami politycznymi młodszej linii Piastów śląskich. Za najważniejszy z tego punktu widzenia uznał rok 1202, który znosił do tej pory jednolite prawo dziedziczenia w jednej linii piastowskiej, dając prawo do dziedziczenia oddzielnie w liniach wrocławskiej i raciborsko-opolskiej. W miejsce używanej do tej pory jednolitej nazwy Śląsk (Schlesien), która pozostała tylko dla części północnej dzielnicy, na południu pojawiło się nowe określenie, które ukształtuje odrębność tzw. Kraju (Ziemi) Opolskiego (-iej) (Oppelner Land). Również i Conrads podkreśla jednak, że zmiana ta w średniowieczu nie była trwała. Objęcie przez państwo czeskie całego Śląska przywróciło jednolitą nazwę – Śląsk dla całego dawnego wielkiego księstwa śląskiego.
Brak zainteresowania współczesnych historyków kształtowaniem się pojęcia Górny Śląsk da się wytłumaczyć przede wszystkim znacznie późniejszym pojawieniem się tej nazwy, a więc rzeczywiście wtórnym znaczeniem tego problemu w stosunku do etymologii nazwy całej dzielnicy. Nazwa Górny Śląsk (nie traktowana jednak tylko prawno-politycznie jako [[Księstwo opolskie]]) ma bowiem genezę znacznie młodszą. Pierwszą poświadczoną źródłową wzmianką o „dwóch Śląskach” odnajdujemy w zapisach kancelaryjnych z 1427 roku. Stałe używanie tego pojęcia, traktowanego już wówczas w kategoriach administracyjnych, nastąpiło dopiero u schyłku XV wieku i jest przypisywane panowaniu na Śląsku [[Maciej Korwin|Macieja Korwina]]. W 1481 roku wyznaczył on osobnych zarządców dla Dolnego Śląska (Georg von Stein) i Górnego Śląska (Johann Bielik von Kornitz). Podziały [[Księstwa śląskie|księstw śląskich]] za panowania Macieja Korwina nie skutkowały jednak jeszcze utrwaleniem się używania nazw Śląsk Górny i Dolny. Zmiana, która dotychczasowym podziałom administracyjnym nadała również charakter jakościowy, nastąpiła dopiero po wydaniu w 1498 roku przez [[Władysław III Jagiellończyk|Władysława Jagiellończyka]] przywileju generalnego dla [[Stany śląskie|stanów śląskich]] oraz w konsekwencji znacznie większego wpływu cesarskich urzędników, jaki dało się zaobserwować na księstwach górnośląskich w XVI wieku, przy pozostawieniu pełnych praw książęcych w księstwach dolnośląskich. Umacniał ponadto ten proces różnicowania nierównomierny rozwój [[Reformacja|reformacji]] w obu częściach Śląska . Niebagatelnym czynnikiem katalizującym to zjawisko były również coraz bardziej widoczne w XVI wieku różnice w stosunkach etnicznych po obu stronach dawnej Przesieki międzyśląskiej. W XVI wieku pochodzący z Brzegu humanista i topograf [[Barthel Stein]], właśnie ze względu na różnice językowe pomiędzy Śląskiem Dolnym i Górnym, dla tego drugiego ukuł nawet nazwę Polonica Silesia (użył tego pojęcia w pochodzącym z 1512 roku rękopisie: ''Descripcio tocius Silesie et civitatis regie Vratislaviensis''). Stała się ona na tyle popularna, że używano jej jeszcze w wieku XVIII .

W XVI wieku nastąpiło w kręgu wykształconych humanistów trwałe upowszechnienie nazwy Silesia Superior (Oberschlesien). Było to przede wszystkim zasługą wydania w 1571 roku przez głogowskiego lekarza i humanistę [[Joachim Cureus|Joachima Cureusa]] dzieła poświęconego cesarzowi [[Maksymilian II Habsburg|Maksymilianowi II Habsburgowi]] – ''Gentis Silesiae annales'' .
[[Plik:Cureus.jpg|500px|thumb|right|Strona tytułowa dzieła J. Cureusa, Gentis Silesiae Annales (1571)]]

W drugim etapie panowania [[Habsburgowie|Habsburgów]], przede wszystkim od czasu pojawienia się dążeń centralizacyjnych, a potem nasilającej się kontrreformacji nastąpił jednak pod względem administracyjnym odwrót od tej tendencji różnicowania obydwu części Śląska, mimo różnic etnicznych i religijnych podkreślano jedność całej dzielnicy, woli stanów górnośląskich okazywania swojej odrębności, czy nawet dążeń do separacji .

==Górny Śląska w epoce nowożytnej i najnowszej==
Nazwa Górny Śląsk przyjęła nowe znaczenie w czasach pruskich. Część górnośląska [[Prowincja Śląsk (1815-1919)|Prowincji Śląskiej]] (Provinz Schlesien) aż do 1815 roku nie stanowiła odrębnej jednostki administracyjnej na pruskim Śląsku (wchodziła w skład departamentu wrocławskiego). Nie zmieniły tej sytuacji krótkotrwałe jak się okazało zmiany wynikające z zaangażowania Prus w rozbiory Polski. Wykreowały one jednak nową nazwę – [[Nowy Śląsk]] (Neu Schlesien). W latach 1795-1807 w skład Śląska wchodziły bowiem dwa dawne powiaty małopolskie: [[Powiat pilicki|pilicki]] i [[Powiat siewierski|siewierski]], uzyskane przez Prusy w III rozbiorze Polski, które uzyskały tę właśnie nazwę (Neu Schlesien). Wraz z podziałami administracyjnymi Prowincji Śląskiej na rejencje z 1815 coraz częściej w użyciu pojawia się także obok Dolnego Śląska (Niederschlesien) i Górnego Śląska (Oberschlesien) jeszcze trzecia nazwa – Śląsk Środkowy (Mittelschlesien).
Podział Śląska, który nastąpił w wyniku [[Wojny śląskie|pokoju wrocławskiego, a potem pokoju w Hubertsburgu]], skłaniał geografów i historyków pruskich do zawężania tego pojęcia tylko do części znajdującej sie w granicach państwa pruskiego. W swoim opisie Śląska znany geograf lipski [[Joseph Partsch]] pisał wprost, że Górny Śląsk znajduje się tylko w granicach pruskiej monarchii. Spośród terenów włączonych przez [[Fryderyk II Hohenzollern|Fryderyka II]] jako właściwy Górny Śląsk traktował: [[Księstwo raciborskie]] z [[Rybnik|Rybnikiem]] [[Żory|Żorami]] i [[Rudy|Rudami]] (1002 km2); podzieloną już przed wiekami na wiele części pozostałą resztę historycznego Księstwa Raciborskiego (3010 km2): północną część Mniejszego Państwa Stanowego Bohumińskiego (39 km2), [[Wodzisławskie Państwo Stanowe|Wolne Mniejsze Państwo Stanowe Wodzisławskie]] (208 km2), [[Pszczyńskie Wolne Państwo Stanowe|Wolne Państwo Stanowe Pszczyńskie]] razem z [[Mysłowice|Mysłowicami]] (1118 km2); [[Bytomskie Państwo Stanowe|Wolne Państwo Stanowe Bytomskie]] (605 km2); okręg [[Imielin]] z [[Chełm Śląski|Chełmem]] i [[Kosztowy|Kosztowami]] (37 km2). Nie nazywał już Górnym Śląskiem dawnego Księstwa Opawskiego i [[Księstwo cieszyńskie|Księstwa Cieszyńskiego]]. W stosunku do tego pierwszego konsekwentnie używa już nazwy Kraju Opawski/Opawszczyzna (Oppaland), z której obszaru 1072 km2 północna część przypadła Prusom. Traktował jednak ten region razem z leżącymi już za granicą Karniowem i Opawą jako bardziej ciążący w stronę Moraw niż Śląska, mimo nawet tego, że jego północna część znalazła się w państwie [[Hohenzollernowie|Hohenzollernów]]. Na potwierdzenie tego faktu przytaczał podziały administracyjne z 1817 roku. Wówczas to mniejszą część Opawszczyzny przyłączono do [[Powiat raciborski|powiatu raciborskiego]] (wcześniej był to jednolity [[Powiat głubczycki|powiat głubczycki]]), ale przynależność kościelna pozostała przy [[Diecezja ołomuniecka|diecezji ołomunieckiej]], co wskazywało według niego na ciążenie właśnie w stronę Moraw. Partsch konkludował, iż: ''W każdym razie zaleca się by z pewnych kulturalno-geograficznych względów oddzielać Kraj Opawski (Oppaland) od zasadniczej części Górnego Śląska (Oberschlesien), ponieważ na części opawskiej również pod innymi względami widać wyraźnie odrębne stosunki tam panujące''.
Partsch mimo administracyjnych granic pruskiej [[Rejencja opolska|rejencji opolskiej]] (Regierungsbezirk Oppeln) utożsamianej z Górnym Śląskiem od momentu jej utworzenia, „zdecydowanie“ nie zaliczał do Górnego Śląska, chociaż je wymienia w tej właśnie części, powiatów: powstałych z biskupiego Księstwa Nyskiego oraz powiatu kluczborskiego utworzonego z niewielkich części Księstwa Brzeskiego i Księstwa Oleśnickiego. Górny Śląsk w rozumieniu pruskiego geografa zawierał się więc w spuściźnie pierwotnych księstw opolskiego i raciborskiego, bez charakteryzujących się według niego zarówno geograficzną jak i polityczno kulturową odmiennością Opawszczyzny i Nyskiego, a tym, bardziej Oleśnickiego .
Po stronie austriackiej (czeskiej) podział 1742 roku dla nazewnictwa nie miał tak zasadniczego charakteru. Nadal używano konsekwentnie bądź nazw księstw (Cieszyńskiego, Opawskiego, Karniowskiego, Nyskiego, [[Bielskie Państwo Stanowe|Państwa Stanowego Bielskiego]]), tworzących [[Śląsk Austriacki]] (Österreichisch Schlesien/Rakouské Slezsko). W XVIII wieku był jednak używany również i inny termin, operujący pojęciem odwołującym się do dawnej przynależności do Korony św. Wacława – Czeski Śląsk (Böhmisch Schlesien/České Slezsko). Obok jednak występują terminy oznaczające albo całe księstwa, ale niekiedy po prostu obszar wokół konkretnych miast: Kraj Opawski/Opawszczyzna (Troppauer Land/Opavsko), [[Śląsk Cieszyński|Kraj Cieszyński]]/Cieszyńskie (Teschener Land/Tešinsko), Kraik Bruntalski (Freudenthaler Ländchen/Bruntálsko), Obszar Karniowski (Jägerndorfer Gebiet/Krnovsko). Do tego dochodziły coraz częściej używane nazwy etnograficzne używane dla terenów na pograniczu morawsko-śląskim. Stolicą obszaru Kravařsko (Kuhländchen) leżącego na pograniczu był morawski Nový Jičin (Neutitschein). Niemcy z kolei na zachodnią część Księstwa Opawskiego i części Północnych Moraw w tym okresie, zdominowanych przez ludność niemiecka używali propagandowego terminu „Stara Ojczyzna“ (Altvaterland) po [[Pierwsza wojna światowa|I wojnie światowej]] wypartego przez Kraj Sudety (Sudetenland). Jeszcze jedną nową nazwą stał się Kraik Hulczyński (Hultschiner Ländchen/Hlučinsko), rozumiany jako teren leżący na lewym brzegu Opawy, albo zamieszkany przez tzw. Morawców.
W polskich dyskusjach politycznych XIX wieku od Wiosny Ludów utrwalało się odmienne traktowanie Górnego Śląska, nie w jego granicach administracyjnych, ale z punktu widzenia etnograficznego. Było to efektem zwycięstwa polskiej myśli narodowej, która tak właśnie definiowała problem ze względu na potrzebę wykreślenia granic nie tylko w oparciu o granice zaborowe, ale równocześnie odrodzoną Polskę widziano w jej nowych granicach etnicznych, a więc z wszystkimi ziemiami etnicznie polskimi, do których zaliczano, ale wymieniając je osobno, [[Śląsk Pruski|Górny Śląsk (pruski)]], niewielką część Dolnego Śląska oraz Księstwo Cieszyńskie. Takie podejście reprezentował zarówno polski ruch socjalistyczny, gdzie akceptowano poglądy [[Bolesław Limanowski|Bolesława Limanowskiego]], uznając konieczność „unarodowienia“ Górnoślązaków, jak i narodowy, który przyjmował, że odrębność etniczna „wykreśla“ granice Górnego Śląska.
Te propozycje polskie znalazły odzwierciedlenie na Konferencji Paryskiej w 1919 roku. W pierwszych postulatach terytorialnych, które Arturowi Balfourowi przedstawił [[Roman Dmowski]] w marcu i lipcu 1917 roku, wymieniono bowiem osobno, oprócz ziem polskich w granicach sprzed 1772 roku, także: Śląsk Górny, południowy pas Prus Wschodnich oraz Śląsk Cieszyński. Te ostatnie nazywano „ziemiami zagarniętymi po 1772 roku przez Austrię i Niemcy“. Śląsk Górny we wspomnianej nocie definiowano tylko zasadniczo jako rejencję opolską, ale pod tym pojęciem strona polska rozumiała znacznie szerszy obszar aniżeli tylko pruski Górny Śląsk: 

''Śląsk Górny jest najznaczniejszym z krajów, które nie wchodziły do Państwa Polskiego w 1772 roku, a którego przyłączenia teraz Polska żąda. Śląsk należał do Polski od początku jej istnienia do XIV wieku, w którym jego książęta z polskiego domu Piastów uznali zwierzchnictwo króla czeskiego, a później cesarstwa niemieckiego. Od XIV wieku Śląsk ulegał stopniowej germanizacji, której oprzeć się potrafiły tylko Księstwo Cieszyńskie, Śląsk Górny (Regencja Opolska) i kilka powiatów Śląska Średniego (Regencja Wrocławska). [...] Część Śląska Pruskiego, którą Polska rewindykuje, zawiera Regencję Opolską, z wyjątkiem powiatów Nisskiego-Grotkowskiego, części Niemodlińskiego, Prudnickiego, dalej powiaty Namysłowski i Sycowski, oraz część powiatu Milickiego regencji Wrocławskiej. Terytorium to obejmuje 12000 km2 i 2100000 mieszkańców (1910), z których według oficjalnej statystyki pruskiej 67% stanowią Polacy. W rzeczywistości procent Polaków jest o wiele większy; w części środkowej i wschodniej tego terytorium dosięga 90%''. 

Śląsk Cieszyński we wspomnianej nocie traktowano mimo to odrębnie. Pod tym pojęciem rozumiano już tylko wyłącznie część Księstwa Cieszyńskiego. Polskie aspiracje w tej mierze nie obejmowały „ze względu na stosunki narodowościowe“ powiatu frydeckiego należącego do tego Księstwa: „W ogólnych zarysach granica, której żąda Polska na terytorium Cieszyńskim, idzie od byłej granicy węgierskiej (Łomna Góra) wzdłuż granicy powiatu frydeckiego, aż do Gruszowa, gdzie wkracza na terytorium państwa pruskiego“.
Konsekwencje podziału arbitralnego Śląska Cieszyńskiego oraz [[Powstania śląskie|powstań]] i [[Plebiscyt|plebiscytu]] na pruskim Górnym Śląsku doprowadziły do ukształtowania się nowych nazw dla określenia Górnego Śląska. Po stronie polskiej (administracyjnie w województwie śląskim, nie używano w ogóle nazwy Górny Śląsk) pojawiły się dwa żywe, popularne w okresie dwudziestolecia międzywojennego pojęcia: [[Zaolzie]] i [[Śląsk Opolski]]. To pierwsze było używane na określenie tego fragmentu Śląska Cieszyńskiego, który nie został włączony do Polski w 1920 roku (stało się tylko tak na krótko w latach 1938-1939). Inaczej nowe pojęcie Zaolzia i Śląska Cieszyńskiego rozumieli i do dzisiaj rozumieją Czesi. Podkreślali oni, że termin Cieszyńskie (Teschener Land/Tešinsko) nie może być ani synonimem Zaolzia, ani oznaczać całości terenów za Olzą, ponieważ z jednej strony rozciąga się także w takim rozumieniu na powiat frydecki będący poza aspiracjami polskimi, a z drugiej strony nie obejmuje całego Księstwa Cieszyńskiego utożsamianego ze Śląskiem Cieszyńskim (Teschner Schlesien).
Drugim nowym pojęciem używanym w polskich Katowicach był termin Śląsk Opolski, odnoszący się do historycznej nazwy piastowskiego Księstwa Opolskiego, a mający oznaczać nową niemiecką [[Prowincja Górnośląska|Prowincję Górnośląską]] (Provinz Oberschlesien). Z rzadka, ale pojawia się już wówczas również powszechnie używany po [[Druga wojna światowa|II wojnie światowej]] termin „Opolszczyzna”. Po stronie niemieckiej, konsekwentnie traktującej podział Górnego Śląska jako niesprawiedliwy dyktat, określenie Górny Śląsk znalazło bowiem swoje administracyjne odniesienie. Ustawa pruska w 1919 roku tworzyła nową jednostkę administracyjną – Prowincję Górnośląską, którą prezentowano jako najmłodszą prowincję pruską. Pomysły takie w rządzie Rzeszy były już rozpatrywane w 1917 roku, ale zrealizowano je dopiero w toku rozpoczynającej się kampanii plebiscytowej, traktując jako jeden z ważnych argumentów mających przyciągnąć Górnoślązaków do opcji proniemieckiej, ponieważ spełniał ich aspiracje regionalne . Przetrwała ona do 1938 roku jako osobna jednostka terytorialna, potem została włączona z powrotem do Prowincji Śląskiej. Bardziej skomplikowana sytuacja dotyczyła tej części rejencji opolskiej, która znalazła się po 1922 roku po stronie niemieckiej. Robert Kurpiun użył w 1922 roku propagandowego określenia oderwanego kraju (Entrissenes Land) . Otworzyło to drogę do wspierania wizerunku „krwawiącej granicy“, dzielącej rozerwany Górny Śląsk. W publicystyce i wypowiedziach polityków niemieckich w okresie dwudziestolecia międzywojennego rzadko używano nazwy oficjalnej „[[Województwa śląskie 1922-1939|Województwo śląskie]] – Woiwodschaft Schlesien“, najczęściej jest to Wschodni Górny Śląsk (Ost-Oberschlesien), ewentualnie Polski Wschodni Górny Śląsk (Polnisches Ost-Oberschlesien).
W czasie II wojny światowej niewiele zmieniło się w nazewnictwie. Niemcy próbowali stopniowo powracać do nazw sprzed 1919 roku. Część Górnego Śląska znajdująca się w granicach Republiki Czesko-Słowackiej została bądź wcielona do Trzeciej Rzeszy, bądź znalazła się w granicach Protektoratu Czech i Moraw jeszcze przed wybuchem II wojny światowej. Do już istniejącej pruskiej Prowincji Śląskiej przyłączono nowoutworzoną [[Rejencja katowicka|rejencję katowicką]] (Regierungsbezirk Kattowitz) oraz powiększono o nowe powiaty rejencję opolską. W dwa lata później z rejencji katowickiej i opolskiej, utworzono ponownie odrębną Prowincję Górnośląską z siedzibą jej władz w Katowicach .
Tradycję zacierania historycznych podziałów zapoczątkowaną przez nazistów pogłębiły i rozwinęły powojenne władze komunistyczne. W Czechosłowacji, która odzyskała granice sprzed 1938 roku, po 1948 roku zamazano pojęcie [[Śląsk Czechosłowacki]], włączając ten obszar do województwa zwanego „północnomorawskim”. W Polsce jeszcze w latach 1945-1950 utrzymało się formalnie [[Województwo śląskie 1945-1950|województwo śląskie (zwane śląsko-dąbrowskim)]], w skład którego wchodziło przedwojenne: polskie województwo śląskie i niemiecka rejencja opolska (zwana Śląskiem Opolskim), a także część terenów nie śląskich (przede wszystkim obszar [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębia Dąbrowskiego]]). Następne reformy administracyjne w Polsce z 1950 i 1975 roku całkowicie zerwały z historyczną tradycją nazewniczą Górnego Śląska odwołując się w nazwach województw do miast – siedzib władz administracyjnych. Górny Śląsk pozostał od tej pory tylko nazwą historyczną.

==Granice administracyjne==
Wszyscy autorzy są zgodni co do tego, iż w okresie wczesnopiastowskim brak, oprócz podziałów plemiennych wzdłuż Przesieki międzyśląskiej, podstaw do wprowadzenia jakichkolwiek rozgraniczeń między Dolnym a Górnym Śląskiem. Wszyscy też wskazują zgodnie na kluczowy dla ukształtowania się tej granicy politycznej był okres lat 1178-1202, aczkolwiek różnie kładą w tym względzie akcenty. R. Żerelik uważa, że jeżeli w epoce średniowiecza używać pojęcia Górny Śląsk, to należy go po prostu utożsamiać od XIII wieku z Księstwem Opolskim i jego genezą. Za zupełnie odrębne uznaje dzieje Opawszczyzny, która odpadła już w 1038 roku po najeździe Brzetysława i w konsekwencji została przyłączona do biskupstwa ołomunieckiego. Późniejsze przypisywanie tego księstwa do Górnego Śląska brało się ze znacznie późniejszego zacieśnienia kontaktów Przemyślidów opawskich z całym Śląskiem (sami siebie nazywali wówczas książętami śląskimi).
Problem Opawszczyzny i jej przynależności w tym wczesnym okresie do Górnego Śląska zawsze interesował również autorów czeskich od czasu odrodzenia narodowego w XIX wieku. František Palacký, idąc śladem Jana Długosza, nazywał ten kraj Holešicko, dopiero potem zaproponowano nazwę Holasovsko, pochodzącą od grodu Holasowice. Późniejszą nazwę Opawszczyzna (Opavsko) proponowano używać od najazdów tatarskich i późniejszych licznych lokacji w XIII wieku. Autorzy czescy również konsekwentnie zaznaczali przy tym zasadniczą odrębność Opawszczyzny od Górnego Śląska, traktując późniejsze księstwo jako część całego Śląska, ukształtowaną jeszcze przed ostatecznym podziałem całej dzielnicy.
R. Żerelik, współautor najnowszej polskiej syntezy historii Śląska, wskazuje również na ciągłą od XII/XIII wieku labilność nie tylko południowej granicy Górnego Śląska, ale także wschodniej. Ukształtowała się ona w 1178 roku, kiedy [[Kazimierz II Sprawiedliwy]] odstąpił [[Mieszko I Plątonogi|Mieszkowi Plątonogiemu]] kasztelanie: bytomską, siewierską i oświęcimską, a następcy Mieszka przesunęli tę granicę nawet bardziej na wschód, opierając ją o linię rzek: [[Biała]], [[Wisła (rzeka)]], [[Przemsza]] i [[Liswarta]]. Nie okazała się ona jednak w tym kształcie trwała. Z kolei M. L. Wójcik w historii Dolnego Śląska zauważa, że co prawda niewątpliwie podział ukształtował się wzdłuż wspomnianej Przesieki, ale dla części zachodniej, rozciągającej się miedzy pasmem Sudetów na południu, Nysą Łużycką na zachodzie, Nysą Kłodzką na wschodzie i Baryczą na północy używano wyłącznie terminu Śląsk .
Te pierwotnie ukształtowane wzdłuż podziałów księstw granice Górnego Śląska okazały się bardzo niestabilne. Odbudowanie spójności Królestwa Polskiego pod władzą dwóch ostatnich Piastów i przejęcie korony przez Jagiellonów, przy jednoczesnym osłabieniu Korony czeskiej umożliwiło zmiany na granicy wschodniej. W 1442/43 biskup krakowski [[Zbigniew Oleśnicki]] kupił [[Księstwo Siewierskie]] (jako państwo biskupie dotrwało do 1790 roku, kiedy to posłowie Sejmu Wielkiego dokonali jego inkorporacji do Królestwa Polskiego), w 1454 roku król [[Kazimierz IV Jagiellończyk]] nabył [[Księstwo oświęcimskie]], a w 1494 roku Jan Olbracht [[Księstwo zatorskie]]. Ustaliła się wówczas wschodnia granica Górnego Śląska wzdłuż biegu rzek: Biała-Wisła-Przemsza-Brynica. Była to jednocześnie granica polityczna rozdzielająca Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego (którego Śląsk stał się formalnie częścią składową od 1348 roku) od Rzeczypospolitej.
Granica diecezji nadal przebiegała jednak inaczej. Do 1821 roku ziemie wcielone w XII w. do władztwa Mieszka Plątonogiego tworzyły integralną część [[Diecezja krakowska|diecezji krakowskiej]]. Wtedy też pojawiają się na przełomie XV i XVI wieku pierwsze mapy Europy, na których znalazło się określenie Śląsk i odznaczone zostały wyraźnie dzielone politycznie dwie części dzielnicy: Dolny i Górny Śląsk. Ten pierwszy w okresie habsburskim XVI-XVII wieku obejmował pięć księstw i dwa tzw. [[Wolne państwo stanowe|wolne państwa stanowe]] .
Wspomniane już tutaj zmiany administracyjne w okresie pruskim: podział na powiaty (w 1742 roku) i rejencje (w 1815 roku) stworzył podstawę do ścisłego rozgraniczenia granic Górnego Śląska, nazywanego tylko tak dla jego części znajdującej się w granicach pruskiej monarchii (późniejszej rejencji opolskiej). U Felixa Triesta znajdziemy podział tego Górnego Śląska na 3 odcinki: „polskie“ powiaty graniczne (Kluczbork, Olesno, [[Lubliniec]] i [[Bytom]]); „austriackie“ powiaty graniczne (Nysa, Prudnik, Głubczyce, Racibórz, [[Rybnik]] i [[Pszczyna]]); „region wewnętrzny“, do którego zaliczał pozostałe powiaty rejencji opolskiej . Triest opisuje także dokładnie granice polityczne Górnego Śląska. Różnicuje przy tym granice historyczne od tych, które ukształtowały się w XIX wieku. Genezę Górnego Śląska widzi tradycyjnie w kształtowaniu się Księstw Opolskiego i Raciborskiego, ale nazwa historyczna Górny Śląsk (Oberschlesien) w żadnym razie, jego zdaniem, nie pokrywa się już z rozumieniem granic mu współczesnych. Obszary rejencji opolskiej na prawym brzegu Odry, przede wszystkim Kluczborskie i część Oleskiego, a także leżące na lewym brzegu Odry Grodkowskie należały przecież historycznie także i jego zdaniem do Śląska Dolnego . Podobnie uważał także Partsch, który mimo administracyjnych granic rejencji opolskiej „zdecydowanie“ nie zaliczał do Górnego Śląska, chociaż je wymienia w tej właśnie części, następujących powiatów: powstałych z biskupiego Księstwa Nyskiego oraz powstałego z niewielkich części Księstwa Brzeskiego i Księstwa Oleśnickiego powiatu kluczborskiego. Górny Śląsk w rozumieniu pruskiego geografa zawierał się więc w spuściźnie pierwotnych Księstw Opolskiego i Raciborskiego, bez charakteryzującej się według niego zarówno geograficzną, jak i polityczno kulturową odmiennością Opawszczyzny .
Dla Triesta linia graniczna ma przede wszystkim uzasadnienie polityczno-administracyjne – nie historyczne bądź geograficzne: 
''Granice Górnego Śląska opierają się w większości o terytoria obce a w części [tylko – RK] o niemieckie. Tylko na południowym zachodzie rozciągają się wzdłuż granic naturalnych. Granica biegnie stąd bezpośrednio wzdłuż Biskupiej Kopy (najwyższy szczyt Altvatergebirge), która w ten sposób mocno rozdziela obszar austriacki i pruski. Tam gdzie schodzą w dół do Altvatergebirge i Wyżyny Morawskiej granica biegnie dalej wzdłuż [rzeki – RK] Opawa. Przedmieścia Opawy i miedza graniczna Karniowa są jedynymi częściami austriackimi, które przekraczają tę rzeczną granicę. Potem krótkimi odcinkami granica ciągnie się wzdłuż Odry i Olzy. Tam gdzie wkracza w Przedgórze Karpackie biegnie dalej po krótkim odcinku suchej granicy, [dalej-RK] wzdłuż Wisły, a potem po ostrym skręcie na wschód w kierunku obszaru polskiego w pobliżu Oświęcimia, dalej wzdłuż jej dopływów: Przemszy i Brynicy. Potem jest odcinek przebiegający lasami i łąkami, uzyskując trwalsze oparcie dopiero znowu w dorzeczu Warty wzdłuż rzek: Liswarta i Prosna. Pruska strona linii granicznej (wewnętrzna granica rejencji Poznań, Wrocław i Opole) jest tylko potwierdzona na krótkich odcinkach linią Nysy''. 
Josef Partsch, bardzo precyzyjnie wydzielił już nie tylko granice polityczne, ale także postarał się o ich uzasadnienie geograficzne. Bez trudu wytycza granice naturalne na południu – pasmo Sudetów wschodnich i Beskidów i na wschodzie – Jura Krakowsko-Częstochowska. Wyraźnie ma problemy z ustaleniem naturalnej granicy geograficznej na zachodzie. W tym przypadku odwołuje się ponownie do historycznej Przesieki, która w XV wieku miała być podstawą do ukształtowania odrębności tego regionu. Rekonstruuje ją w pasie lasów, które jego zdaniem odcinają region opolski (używa takiego właśnie terminu - Oppelner Gebiet) od Śląska Średniego, ciągnąc się wzdłuż prawego brzegu Nysy Kłodzkiej, a potem lewego brzegu Stobrawy. Olbrzymie problemy występują też dla niego w definiowaniu geograficznej granicy północnej Górnego Śląska, którą postrzega w dolinie rozciągającej się pomiędzy górnym biegiem Widawy i rzeką Prosną. Tak zarysowane granice nazywa Partsch szerokim rozumieniem pojęcia Górny Śląsk, który w tym sensie obejmuje wg niego 18 tys. km2 .
Los pozostałej części księstw śląskich (niekiedy używano w połowie XVIII wieku pojęcia Restschlesien), których nie zajęły w 1742 roku Prusy, ale pozostały one w Cesarstwie Austriackim, potoczył się inaczej. Obszar ten obejmował 5147 km2, w tym: Księstwo Cieszyńskie, Mniejsze Wolne Państwa Stanowe: Bielsko, Frýdek, Fryštat, Némecká Lutynĕ, Petrovice, Rychvald; południową część Księstwa Opawskiego i Księstwa Karniowskiego (w tym: Mniejsze Państwa Stanowe Albrechtice i Bruntal); [[Bogumińskie Państwo Stanowe|Mniejsze Państwo Stanowe Bohumin]] (część dawnego Księstwa Raciborskiego) i południową część Księstwa Nyskiego. Razem tworzyły od tej pory Księstwo Śląskie (potem Księstwo Górnego i Dolnego Śląska/Kronland Ober und Nieder-Schlesien). W 1782 roku wcielono je do Moraw, likwidując wielusetletnią, administracyjną odrębność czeskiego Górnego Śląska. Na powrót samodzielną częścią wielonarodowościowej monarchii [[Habsburgowie|Habsburgów]] [[Śląsk Austriacki]] stał się dopiero po Wiośnie Ludów, a pełne uprawnienia autonomicznego kraju monarchii uzyskał po reformach z 1861 roku, kiedy stał się jednym z krajów koronnych (były to okręgi cieszyński i opawski, zwane coraz częściej od tej pory Śląskiem Opawskim oraz Śląskiem Cieszyńskim). Reforma administracyjna z 1867 roku i utworzenie dualistycznej monarchii było z kolei asumptem do wprowadzenia ograniczonej samodzielności tych krajów Korony .
Również i w tym przypadku rozgraniczenie budziło wątpliwości. Szczególnie dotyczyło to Opawszczyzny. Jej granice polityczne w XIX wieku czeski historyk wyznaczał następująco: 
 
''I tak granica ciągnie się od Głubczyc, które należały do biskupstwa wrocławskiego wzdłuż prawego brzegu rzeki Prudnik aż do tego miejsca gdzie Prudnika zlewa się z rzeką Osobłogą. Potem granica biegnie wzdłuż prawego brzegu potoku Stradunia, aż do tego miejsca gdzie wlewa się do niego potok Milicz. Potok podąża lewym brzegiem Milicza w kierunku południowo wschodnim aż do rzeki Psina, która od Bavorova i Rakova aż po Benkovice (na południe od Raciborza), prawym swym brzegiem otacza Opawszczyznę. Od Benkovic w kierunku południowo-wschodnim granica wiedzie do Bohumina. Od Bohumina dalej Odrą a potem Ostrawicą aż do samej granicy węgierskiej, naturalnymi granicami między byłym Opolskim (obecnie Cieszyńskim) a Morawami. Na południu nasz kraj graniczył z Krajem Prerovskim i Krajem Ołomunieckim. I wydaje się, że duża część handlowa, łącząca Mistek, Pribor i Jicin, należała już do Kraju Prerovskiego bowiem wsie Skorotin koło Pribora, Jesenice i Polom koło Hranic zaliczały się już do Kraju Prerovskiego. Linia poprowadzona od Mistka do Odry w przybliżeniu rozgranicza Opawszczyznę od Priborovskiego. Dalej w kierunku północno-zachodnim jest najpierw rozgraniczeniem rzeka Odra a potem jej dopływ Budišovka, dalej od wsi Kružberka po kolei aż do swojego źródła na Śnieżce rzeka Morawa, która rozdziela Opawszczyznę od Ołomunieckiego.''
 
 
Dalsza dezintegracja historycznych granic Górnego Śląska, ukształtowanych w średniowieczu, a zmienionych po [[Wojny śląskie|wojnach śląskich]], zaczęła szybko postępować w rezultacie I wojny światowej. Najpierw na skutek walki o przynależność tej dzielnicy stoczonej przez Niemcy, Polskę i Czechosłowację w latach 1918-1921 do Polski przyłączono wschodnie fragmenty pruskiej rejencji opolskiej i byłego austriackiego Śląska Cieszyńskiego, które zostały połączone w jedno województwo śląskie wolą polskiego Sejmu Ustawodawczego z lipca 1920 roku. Na jego obszarze powstała w 1925 roku nowa [[Diecezja katowicka|diecezja nazwana również śląską]]. Do Republiki Czechosłowackiej inkorporowano były Śląsk Austriacki, bez wschodniej części Śląska Cieszyńskiego (czyli według nomenklatury polskiej Zaolzie), a ponadto tzw. Kraik Hulczyński z pruskiej rejencji opolskiej, które złożyły się na kraj (województwo) Śląsk Czechosłowacki (Československé Slezsko). Jednak tylko do 1928 roku, kiedy został on włączony do województwa śląsko-morawskiego (Zemĕ moravskoslezska). Pozostała przy państwie niemieckim większa część rejencji opolskiej w latach 1919-1938 tworzyła formalnie samodzielną Prowincję Górnośląską (Provinz Oberschlesien), jako część Kraju Prusy (Land Preussen), składowej części Rzeszy Niemieckiej.
W czasie II wojny światowej Niemcy utworzyli w 1941 roku Prowincję Górnośląską (Provinz Oberschlesien), która po raz pierwszy od średniowiecza na powrót objęła całość historycznego Górnego Śląska (poza Opawszczyzną).
[[Plik:Rejencja.jpg|500px|thumb|right|Mapa rejencji opolskiej a jednocześnie prowincji śląskiej w 1922 roku]]

Część Górnego Śląska znajdująca się w granicach Republiki Czesko-Słowackiej została bądź wcielona do Trzeciej Rzeszy, bądź znalazła się w granicach Protektoratu Czech i Moraw jeszcze przed wybuchem II wojny światowej. Najpierw 25 listopada 1938 roku Kraik Hulczyński do niemieckiego powiatu raciborskiego rejencji opolskiej wchodzącej w skład jeszcze istniejącej Prowincji Śląskiej (Provinz Schlesien). Jednocześnie ziemie Czechosłowackiego Śląska (Bílovec, Bruntál, Frývaldov, Krnov – razem 15 powiatów) znalazły się w obwodzie Opawa (obvod Opava), który wszedł w skład Okręgu Rzeszy Sudety (Reichsgau Sudeten), utworzonego na mocy decyzji z 14 kwietnia 1939 roku z siedzibą władz tego okręgu w Libercu. Z dawnego Czechosłowackiego Śląska w 1938 roku tylko powiat frydecki pozostał w granicach republiki czechosłowackiej, dzieląc jej los po zajęciu 14 sierpnia przez wojska niemieckie. Wszedł wówczas w skład Protektoratu Czech i Moraw. Zachodnie tereny okupowane przez III Rzeszę po kampanii wrześniowej dekretem z 8 października 1939 roku wcielono do Niemiec (zajmowały one prawie połowę przedwojennego obszaru Polski). Do już istniejącej pruskiej Prowincji Śląskiej przyłączono nowoutworzoną rejencję katowicką (Regierungsbezirk Kattowitz) oraz powiększono o nowe powiaty rejencję opolską (Regierungsbezirk Oppeln). W nowych jednostkach administracyjnych znalazły się jednak oprócz powiatów z byłego województwa śląskiego (w tym anektowane kosztem Czechosłowacji powiaty frysztacki i czeskocieszyński) także powiaty z byłego tzw. Królestwa Kongresowego (województwa kieleckiego), można by było w tym przypadku mówić nawet o powrocie do epizodu związanego z istnieniem pruskiego Nowego Śląska z lat 1795-1806, i Galicji ([[województwo krakowskie|województwa krakowskiego]]). W dwa lata później z rejencji katowickiej i opolskiej, utworzono na powrót odrębną Prowincję Górnośląską (Provinz Oberschlesien) z siedzibą jej władz w Katowicach.
To połączenie ziem górnośląskich w latach 1941-1945 okazało się tylko epizodem, chociaż w latach 1945-1950 po stronie polskiej zaakceptowano istnienie [[województwo śląskie 1945-1950|województwa zwanego śląskim (śląsko-dąbrowskim)]]. Oprócz powiatów byłego polskiego województwa śląskiego (siedem powiatów: [[powiat katowicki|katowicki]], [[Powiat tarnogórski|tarnogórski]], [[Powiat lubliniecki|lubliniecki]], [[Powiat pszczyński|pszczyński]], [[Powiat rybnicki|rybnicki]], [[Powiat bielski|bielski]] i [[Powiat cieszyński|cieszyński]]) na zachodzie na mocy decyzji zwycięskich mocarstw powiększono je o historyczny obszar byłego niemieckiego Górnego Śląska/rejencję opolską (powiaty: na prawym brzegu Odry: [[Powiat bytomski|bytomski]], [[Powiat gliwicki|gliwicki]], [[Powiat kluczborski|kluczborski]], [[Powiat oleski]], [[Powiat opolski|opolski]] i [[Powiat strzelecki|strzelecki]], miasta Bytom, Gliwice, Opole i Zabrze oraz na lewym brzegu Odry, w tym w części dolnośląskie powiaty: głubczycki, [[Powiat grodkowski|grodkowski]], [[Powiat kozielski|kozielski]], [[Powiat niemodliński|niemodliński]], [[Powiat nyski|nyski]], [[Powiat prudnicki|prudnicki]] i raciborski), co pozwalało nowym władzom posługiwać się nośnym propagandowo argumentem o przezwyciężeniu sztucznego podziału, będącego rezultatem plebiscytu z 1921 roku. Na wschodzie przyłączono obszar Zagłębia Dąbrowskiego (powiaty: będziński, zawierciański oraz [[Sosnowiec]]), które już w czasie II wojny światowej do rejencji katowickiej wcielili Niemcy, a zaakceptowanie tego faktu w 1945 roku przez władze komunistyczne nastąpiło ze względów ideologicznych. Na południu w granicach nowego województwa nie znalazło się już zajęte w 1938 roku Zaolzie, które powróciło w granice państwa czechosłowackiego. W ten sposób nowa jednostka administracyjna tylko w niewielkim stopniu odpowiadała granicom województwa śląskiego sprzed 1939 roku, ale obejmowała większość historycznego Górnego Śląska. Powierzchnia tego nowego powojennego województwo śląskiego była trzykrotnie większa niż obszar przedwojennego, łącznie 15 369 km2 powierzchni, a więc aż 5% terytorium powojennej Polski.
W latach 1950-1975 obszary górnośląskie wchodziły w skład dwóch województw: [[Województwo katowickie w Polsce Ludowej|katowickiego]] (9,5 tys. km2) i opolskiego (9,5 tys. km2). To pierwsze obejmowało 14 powiatów – z tego 2 z województwa dolnośląskiego (brzeski i namysłowski) i 12 z dawnego województwa śląskiego (głubczycki, grodkowski, kluczborski, kozielski, krapkowicki, niemodliński, nyski, oleski, opolski, prudnicki, raciborski i strzelecki oraz cztery miasta wydzielone: Opole, Brzeg, Nysa i Racibórz). Województwo katowickie składało się z 14 powiatów ([[Powiat będziński|będziński]], bielsko-bialski, cieszyński, [[Powiat częstochowski|częstochowski]], gliwicki, kłobucki, lubliniecki, [[Powiat myszkowski|myszkowski]], pszczyński, rybnicki, tarnogórski, [[Powiat tyski|tyski]], [[Powiat wodzisławski|wodzisławski]] i [[Powiat zawierciański|zawierciański]] i 19 miast wydzielonych: Katowice, Będzin, Bielsko-Biała, Bytom, [[Chorzów]], Cieszyn, [[Czeladź]], [[Częstochowa]], Dąbrowa Górnicza, Gliwice, Mysłowice, Ruda Śląska, Rybnik, Siemianowice Śląskie, Sosnowiec, Świętochłowice, [[Tychy]], Zabrze i [[Zawiercie]]). Do województwa katowickiego przyłączono nie mieszczące się w historycznych granicach Górnego Śląska powiaty z byłego zaboru rosyjskiego: myszkowski, kłobucki i częstochowski.
Kolejna reforma administracyjna z 1975 roku (obowiązująca do 1997 roku) doprowadziła do jeszcze większego poszatkowania historycznej, górnośląskiej dzielnicy. Utworzono wówczas aż 4 województwa: [[Województwo bielskie|bielskie]] (3,7 tys. km2), katowickie (6,7 tys. km2), opolskie (8,5 tys. km2) oraz w części [[Województwo częstochowskie 1975-1998|województwa częstochowskiego]] (powiat oleski).
W Czechosłowacji po II wojnie światowej wszystkie powiaty przedwojennego Śląska Czechosłowackiego w latach 1945-1948 należały do Regionu Morawskoostrawskiego (Moravskoostravska Expozitura Zemského národniho výboru) ze stolica w Brnie. Liczba mieszkańców czechosłowackiego Śląska sięgała wówczas 876 tys. W latach 1949-1960 nastąpił podział „śląskich powiatów” w Czechosłowacji pomiędzy Kraj Ołomuński (Olomucký Kraj), gdzie znalazły się tylko dwa z nich (Bruntál, Jesenik), oraz Kraj Ostrawski (Ostravský Kraj) gdzie pozostała większość pozostałych). Po kolejnej reformie w 1960 roku na powrót, tak jak miało to miejsce już przed wojną, cały dawny Śląsk Czechosłowacki znalazł się w granicach nowego Kraju Północnomorawskiego (Severomoravský Kraj), w którym jednak całkowicie zakłócono historyczne granice śląskich powiatów. Współcześnie, po zmianach jakie nastąpiły w latach 90-tych ubiegłego wieku dawny Śląsk Czechosłowacki tworzy większość odrębnego Kraju Morawsko-śląskiego (Moravskoslezský Kraj).

==Bibliografia==
#Deutsche Geschichte im Osten Europas Schlesien, hrsg. V. Norbert Conrads, Berlin 1994.
#Geschichte Schlesiens, Bd. 1-2 Ludwig Petry, Josef Joachim Menzel, Winfried Irgang, Sigmaringen 1988.
#Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011.
#Historia Śląska, t.1-3, red. K. Maleczyński, W. Długoborski, S. Michalkiewicz, Wrocław 1960-1985.
#M. Czapliński, E. Kaszuba, G. Wąs, R. Żerelik, Historia Śląska, Wrocław 2002.
#Slezsko v dĕjinách Českého Státu, pod vedením Zdeňka Jiráska, t.1-2, Opava 2012.

==Źródła on-line==

ŚBC

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/pubindex?dirids=40 Górny Śląsk]

[http://www.sbc.org.pl/publication/11836 Joachim Cureus, Gentis Silesiae Annales complectens historiam de origine, propagatione et migrationibus gentis et recitationem praecipuorum eventuum, qui in Ecclesiae et Republica usq[ue] ad necem Ludovici ...]

[http://www.sbc.org.pl/publication/920 Joseph Partsch, Landeskunde der Provinz Schlesien, Breslau 1918]

BC UWr

[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/8092 Friedrich Bernhard Wernher, Silesia in Compendio seu Topographia das ist Praesentatio und Beschreibung des Herzogthums Schlesiens,1750]

[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/8762 Albert Friedrich Zimmermann, Beyträge zur Beschreibung von Schlesien Bd.3 1784, Brieg 1784]

ZBC

[http://zbc.uz.zgora.pl/publication/20143 Colmar Grunhagen, Geschichte Schlesiens, Gotha 1886]

Górny Śląsk

2023-10-17T06:54:22Z

Ania: /* Kształtowanie się pojęcia Górny Śląsk */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Nauki społeczne]]
[[Kategoria:Nauki społeczne]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
(ang. Upper Silesia, niem. Oberschlesisches)

Autor: [[Prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)|TOM: 1 (2014)]]

Górny Śląsk (łac. Silesia Superior, czes. Horni Slezsko, niem. Oberschlesien) - region geograficzno-historyczny na południu Polski, istniejący jako pojęcie historyczne od epoki pełnego średniowiecza.

==Kształtowanie się pojęcia Górny Śląsk==
Górny Śląsk to pojęcie, które ciągle zmieniało swoje znaczenie, zarówno w sensie geograficznym jak i historycznym. Silesia Superior, łacińskie określenie Górnego Śląska, to nazwa wywodząca się wprawdzie ze średniowiecza, ale w momencie tworzenia się państw słowiańskich na przełomie IX i X wieku jeszcze nie występująca. Termin Górny Śląsk (Horní Slezsko, Silesia Superior, Oberschlesien), używany dla określenia politycznej odrębności wschodniej części Śląska, pojawia się dopiero w XV wieku.
We współczesnych syntezach historii [[Śląsk|Śląska]] pojawieniu się nazwy Górny Śląsk nie poświęcano zbyt wiele uwagi. W XIX wieku zajmowano się więc prawie wyłącznie etymologią nazwy Śląsk. Dla autora pierwszej polskiej monografii historycznej Górnego Śląska pod II wojnie światowej, [[Kazimierz Popiołek|Kazimierza Popiołka]], najważniejsze było uzasadnienie, że nazwa nie pochodzi od wandalskich Silingów, lecz, jak wywiódł to już [[Władysław Semkowicz]], od rzeki Ślęza (ewentualnie góry Ślęż/Sobótka etymologicznie pochodzącej od słowiańskiego ślęg/śląg – wilgoć, mokrość, będącej prastarym miejscem kultowym). Uwagi Popiołka w ogóle nie zaprzątała kwestia skąd pochodziła nazwa Górny Śląsk. Posługuje się nią sporadycznie od momentu, kiedy zaczyna omawiać okres schyłku XII wieku, ale nie traktuje tego obszaru jako zwartej całości o jasno określonych granicach, a tylko jako geograficzne uściślenie. Polityczną odrębność gornośląską postrzegał dopiero od [[Wiosna Ludów|Wiosny Ludów]]. Podobną interpretację odnajdziemy także w niedokończonej polskiej wielotomowej wrocławskiej syntezie historii Śląska.
[[Plik:Helwig.jpg|500px|thumb|right|Śląsk na mapie Helwiga z XVII wieku]]
W najnowszych syntezach historii Śląska również [[Rościsław Żerelik]] nie poświęca zbyt wiele uwagi genezie pojęcia Górny Śląsk/Silesia Superior. Konstatuje tylko dla epoki średniowiecza, że rozróżnienie na Dolny Śląsk i Opolszczyznę (wówczas dux Opoliensis) pojawia się już w XIII wieku i rozumie się wówczas pod tym terminem te ziemie, które leżały na wschód od [[przesieka śląska|Przesieki międzyśląskiej]]. Rozróżnienie to wg niego zaczęło zanikać w XV wieku, chociaż w nazwach dalej używano pojęć Silesia Inferior, Silesia Superior, a kiedy chciano zaznaczyć, że chodzi o cały Śląsk, to pisano Utraque Silesiae. [[Marek L. Wójcik]] omawia z kolei konsekwencje wydarzeń z 1202 roku i poprzedzających ich zmian, związanych z aspiracjami synów i wnuków [[Władysław II Wygnaniec|Władysława Wygnańca]]. Pierwsza linia [[Piastowie śląscy|Piastów śląskich]] – wrocławska - konsekwentnie używała od tej pory tytułu książąt śląskich (duces Slezie lub duces Zlezie), a druga linia – książąt opolskich – tytułu książąt opolskich (duces Opoliensis lub duces de Opol) .
Według Conradsa ukształtowanie się odrębności Górnego Śląska i jego pierwotnych granic wiązało się przede wszystkim z aspiracjami politycznymi młodszej linii Piastów śląskich. Za najważniejszy z tego punktu widzenia uznał rok 1202, który znosił do tej pory jednolite prawo dziedziczenia w jednej linii piastowskiej, dając prawo do dziedziczenia oddzielnie w liniach wrocławskiej i raciborsko-opolskiej. W miejsce używanej do tej pory jednolitej nazwy Śląsk (Schlesien), która pozostała tylko dla części północnej dzielnicy, na południu pojawiło się nowe określenie, które ukształtuje odrębność tzw. Kraju (Ziemi) Opolskiego (-iej) (Oppelner Land). Również i Conrads podkreśla jednak, że zmiana ta w średniowieczu nie była trwała. Objęcie przez państwo czeskie całego Śląska przywróciło jednolitą nazwę – Śląsk dla całego dawnego wielkiego księstwa śląskiego.
Brak zainteresowania współczesnych historyków kształtowaniem się pojęcia Górny Śląsk da się wytłumaczyć przede wszystkim znacznie późniejszym pojawieniem się tej nazwy, a więc rzeczywiście wtórnym znaczeniem tego problemu w stosunku do etymologii nazwy całej dzielnicy. Nazwa Górny Śląsk (nie traktowana jednak tylko prawno-politycznie jako [[Księstwo opolskie]]) ma bowiem genezę znacznie młodszą. Pierwszą poświadczoną źródłową wzmianką o „dwóch Śląskach” odnajdujemy w zapisach kancelaryjnych z 1427 roku. Stałe używanie tego pojęcia, traktowanego już wówczas w kategoriach administracyjnych, nastąpiło dopiero u schyłku XV wieku i jest przypisywane panowaniu na Śląsku [[Maciej Korwin|Macieja Korwina]]. W 1481 roku wyznaczył on osobnych zarządców dla Dolnego Śląska (Georg von Stein) i Górnego Śląska (Johann Bielik von Kornitz). Podziały [[Księstwa śląskie|księstw śląskich]] za panowania Macieja Korwina nie skutkowały jednak jeszcze utrwaleniem się używania nazw Śląsk Górny i Dolny. Zmiana, która dotychczasowym podziałom administracyjnym nadała również charakter jakościowy, nastąpiła dopiero po wydaniu w 1498 roku przez [[Władysław III Jagiellończyk|Władysława Jagiellończyka]] przywileju generalnego dla [[Stany śląskie|stanów śląskich]] oraz w konsekwencji znacznie większego wpływu cesarskich urzędników, jaki dało się zaobserwować na księstwach górnośląskich w XVI wieku, przy pozostawieniu pełnych praw książęcych w księstwach dolnośląskich. Umacniał ponadto ten proces różnicowania nierównomierny rozwój [[Reformacja|reformacji]] w obu częściach Śląska . Niebagatelnym czynnikiem katalizującym to zjawisko były również coraz bardziej widoczne w XVI wieku różnice w stosunkach etnicznych po obu stronach dawnej Przesieki międzyśląskiej. W XVI wieku pochodzący z Brzegu humanista i topograf [[Barthel Stein]], właśnie ze względu na różnice językowe pomiędzy Śląskiem Dolnym i Górnym, dla tego drugiego ukuł nawet nazwę Polonica Silesia (użył tego pojęcia w pochodzącym z 1512 roku rękopisie: ''Descripcio tocius Silesie et civitatis regie Vratislaviensis''). Stała się ona na tyle popularna, że używano jej jeszcze w wieku XVIII .

W XVI wieku nastąpiło w kręgu wykształconych humanistów trwałe upowszechnienie nazwy Silesia Superior (Oberschlesien). Było to przede wszystkim zasługą wydania w 1571 roku przez głogowskiego lekarza i humanistę [[Joachim Cureus|Joachima Cureusa]] dzieła poświęconego cesarzowi [[Maksymilian II Habsburg|Maksymilianowi II Habsburgowi]] – ''Gentis Silesiae annales'' .
[[Plik:Cureus.jpg|500px|thumb|right|Strona tytułowa dzieła J. Cureusa, Gentis Silesiae Annales (1571)]]

W drugim etapie panowania [[Habsburgowie|Habsburgów]], przede wszystkim od czasu pojawienia się dążeń centralizacyjnych, a potem nasilającej się kontrreformacji nastąpił jednak pod względem administracyjnym odwrót od tej tendencji różnicowania obydwu części Śląska, mimo różnic etnicznych i religijnych podkreślano jedność całej dzielnicy, woli stanów górnośląskich okazywania swojej odrębności, czy nawet dążeń do separacji .

==Górny Śląska w epoce nowożytnej i najnowszej==
Nazwa Górny Śląsk przyjęła nowe znaczenie w czasach pruskich. Część górnośląska [[Prowincja Śląsk (1815-1919)|Prowincji Śląskiej]] (Provinz Schlesien) aż do 1815 roku nie stanowiła odrębnej jednostki administracyjnej na pruskim Śląsku (wchodziła w skład departamentu wrocławskiego). Nie zmieniły tej sytuacji krótkotrwałe jak się okazało zmiany wynikające z zaangażowania Prus w rozbiory Polski. Wykreowały one jednak nową nazwę – [[Nowy Śląsk]] (Neu Schlesien). W latach 1795-1807 w skład Śląska wchodziły bowiem dwa dawne powiaty małopolskie: [[Powiat pilicki|pilicki]] i [[Powiat siewierski|siewierski]], uzyskane przez Prusy w III rozbiorze Polski, które uzyskały tę właśnie nazwę (Neu Schlesien). Wraz z podziałami administracyjnymi Prowincji Śląskiej na rejencje z 1815 coraz częściej w użyciu pojawia się także obok Dolnego Śląska (Niederschlesien) i Górnego Śląska (Oberschlesien) jeszcze trzecia nazwa – Śląsk Środkowy (Mittelschlesien).
Podział Śląska, który nastąpił w wyniku [[Wojny śląskie|pokoju wrocławskiego, a potem pokoju w Hubertsburgu]], skłaniał geografów i historyków pruskich do zawężania tego pojęcia tylko do części znajdującej sie w granicach państwa pruskiego. W swoim opisie Śląska znany geograf lipski [[Joseph Partsch]] pisał wprost, że Górny Śląsk znajduje się tylko w granicach pruskiej monarchii. Spośród terenów włączonych przez [[Fryderyk II Hohenzollern|Fryderyka II]] jako właściwy Górny Śląsk traktował: [[Księstwo raciborskie]] z [[Rybnik|Rybnikiem]] [[Żory|Żorami]] i [[Rudy|Rudami]] (1002 km2); podzieloną już przed wiekami na wiele części pozostałą resztę historycznego Księstwa Raciborskiego (3010 km2): północną część Mniejszego Państwa Stanowego Bohumińskiego (39 km2), [[Wodzisławskie Państwo Stanowe|Wolne Mniejsze Państwo Stanowe Wodzisławskie]] (208 km2), [[Pszczyńskie Wolne Państwo Stanowe|Wolne Państwo Stanowe Pszczyńskie]] razem z [[Mysłowice|Mysłowicami]] (1118 km2); [[Bytomskie Państwo Stanowe|Wolne Państwo Stanowe Bytomskie]] (605 km2); okręg [[Imielin]] z [[Chełm Śląski|Chełmem]] i [[Kosztowy|Kosztowami]] (37 km2). Nie nazywał już Górnym Śląskiem dawnego Księstwa Opawskiego i [[Księstwo cieszyńskie|Księstwa Cieszyńskiego]]. W stosunku do tego pierwszego konsekwentnie używa już nazwy Kraju Opawski/Opawszczyzna (Oppaland), z której obszaru 1072 km2 północna część przypadła Prusom. Traktował jednak ten region razem z leżącymi już za granicą Karniowem i Opawą jako bardziej ciążący w stronę Moraw niż Śląska, mimo nawet tego, że jego północna część znalazła się w państwie [[Hohenzollernowie|Hohenzollernów]]. Na potwierdzenie tego faktu przytaczał podziały administracyjne z 1817 roku. Wówczas to mniejszą część Opawszczyzny przyłączono do [[Powiat raciborski|powiatu raciborskiego]] (wcześniej był to jednolity [[Powiat głubczycki|powiat głubczycki]]), ale przynależność kościelna pozostała przy [[Diecezja ołomuniecka|diecezji ołomunieckiej]], co wskazywało według niego na ciążenie właśnie w stronę Moraw. Partsch konkludował, iż: ''W każdym razie zaleca się by z pewnych kulturalno-geograficznych względów oddzielać Kraj Opawski (Oppaland) od zasadniczej części Górnego Śląska (Oberschlesien), ponieważ na części opawskiej również pod innymi względami widać wyraźnie odrębne stosunki tam panujące''.
Partsch mimo administracyjnych granic pruskiej [[Rejencja opolska|rejencji opolskiej]] (Regierungsbezirk Oppeln) utożsamianej z Górnym Śląskiem od momentu jej utworzenia, „zdecydowanie“ nie zaliczał do Górnego Śląska, chociaż je wymienia w tej właśnie części, powiatów: powstałych z biskupiego Księstwa Nyskiego oraz powiatu kluczborskiego utworzonego z niewielkich części Księstwa Brzeskiego i Księstwa Oleśnickiego. Górny Śląsk w rozumieniu pruskiego geografa zawierał się więc w spuściźnie pierwotnych księstw opolskiego i raciborskiego, bez charakteryzujących się według niego zarówno geograficzną jak i polityczno kulturową odmiennością Opawszczyzny i Nyskiego, a tym, bardziej Oleśnickiego .
Po stronie austriackiej (czeskiej) podział 1742 roku dla nazewnictwa nie miał tak zasadniczego charakteru. Nadal używano konsekwentnie bądź nazw księstw (Cieszyńskiego, Opawskiego, Karniowskiego, Nyskiego, [[Bielskie Państwo Stanowe|Państwa Stanowego Bielskiego]]), tworzących [[Śląsk Austriacki]] (Österreichisch Schlesien/Rakouské Slezsko). W XVIII wieku był jednak używany również i inny termin, operujący pojęciem odwołującym się do dawnej przynależności do Korony św. Wacława – Czeski Śląsk (Böhmisch Schlesien/České Slezsko). Obok jednak występują terminy oznaczające albo całe księstwa, ale niekiedy po prostu obszar wokół konkretnych miast: Kraj Opawski/Opawszczyzna (Troppauer Land/Opavsko), [[Śląsk Cieszyński|Kraj Cieszyński]]/Cieszyńskie (Teschener Land/Tešinsko), Kraik Bruntalski (Freudenthaler Ländchen/Bruntálsko), Obszar Karniowski (Jägerndorfer Gebiet/Krnovsko). Do tego dochodziły coraz częściej używane nazwy etnograficzne używane dla terenów na pograniczu morawsko-śląskim. Stolicą obszaru Kravařsko (Kuhländchen) leżącego na pograniczu był morawski Nový Jičin (Neutitschein). Niemcy z kolei na zachodnią część Księstwa Opawskiego i części Północnych Moraw w tym okresie, zdominowanych przez ludność niemiecka używali propagandowego terminu „Stara Ojczyzna“ (Altvaterland) po [[Pierwsza wojna światowa|I wojnie światowej]] wypartego przez Kraj Sudety (Sudetenland). Jeszcze jedną nową nazwą stał się Kraik Hulczyński (Hultschiner Ländchen/Hlučinsko), rozumiany jako teren leżący na lewym brzegu Opawy, albo zamieszkany przez tzw. Morawców.
W polskich dyskusjach politycznych XIX wieku od Wiosny Ludów utrwalało się odmienne traktowanie Górnego Śląska, nie w jego granicach administracyjnych, ale z punktu widzenia etnograficznego. Było to efektem zwycięstwa polskiej myśli narodowej, która tak właśnie definiowała problem ze względu na potrzebę wykreślenia granic nie tylko w oparciu o granice zaborowe, ale równocześnie odrodzoną Polskę widziano w jej nowych granicach etnicznych, a więc z wszystkimi ziemiami etnicznie polskimi, do których zaliczano, ale wymieniając je osobno, [[Śląsk Pruski|Górny Śląsk (pruski)]], niewielką część Dolnego Śląska oraz Księstwo Cieszyńskie. Takie podejście reprezentował zarówno polski ruch socjalistyczny, gdzie akceptowano poglądy [[Bolesław Limanowski|Bolesława Limanowskiego]], uznając konieczność „unarodowienia“ Górnoślązaków, jak i narodowy, który przyjmował, że odrębność etniczna „wykreśla“ granice Górnego Śląska.
Te propozycje polskie znalazły odzwierciedlenie na Konferencji Paryskiej w 1919 roku. W pierwszych postulatach terytorialnych, które Arturowi Balfourowi przedstawił [[Roman Dmowski]] w marcu i lipcu 1917 roku, wymieniono bowiem osobno, oprócz ziem polskich w granicach sprzed 1772 roku, także: Śląsk Górny, południowy pas Prus Wschodnich oraz Śląsk Cieszyński. Te ostatnie nazywano „ziemiami zagarniętymi po 1772 roku przez Austrię i Niemcy“. Śląsk Górny we wspomnianej nocie definiowano tylko zasadniczo jako rejencję opolską, ale pod tym pojęciem strona polska rozumiała znacznie szerszy obszar aniżeli tylko pruski Górny Śląsk: 

''Śląsk Górny jest najznaczniejszym z krajów, które nie wchodziły do Państwa Polskiego w 1772 roku, a którego przyłączenia teraz Polska żąda. Śląsk należał do Polski od początku jej istnienia do XIV wieku, w którym jego książęta z polskiego domu Piastów uznali zwierzchnictwo króla czeskiego, a później cesarstwa niemieckiego. Od XIV wieku Śląsk ulegał stopniowej germanizacji, której oprzeć się potrafiły tylko Księstwo Cieszyńskie, Śląsk Górny (Regencja Opolska) i kilka powiatów Śląska Średniego (Regencja Wrocławska). [...] Część Śląska Pruskiego, którą Polska rewindykuje, zawiera Regencję Opolską, z wyjątkiem powiatów Nisskiego-Grotkowskiego, części Niemodlińskiego, Prudnickiego, dalej powiaty Namysłowski i Sycowski, oraz część powiatu Milickiego regencji Wrocławskiej. Terytorium to obejmuje 12000 km2 i 2100000 mieszkańców (1910), z których według oficjalnej statystyki pruskiej 67% stanowią Polacy. W rzeczywistości procent Polaków jest o wiele większy; w części środkowej i wschodniej tego terytorium dosięga 90%''. 

Śląsk Cieszyński we wspomnianej nocie traktowano mimo to odrębnie. Pod tym pojęciem rozumiano już tylko wyłącznie część Księstwa Cieszyńskiego. Polskie aspiracje w tej mierze nie obejmowały „ze względu na stosunki narodowościowe“ powiatu frydeckiego należącego do tego Księstwa: „W ogólnych zarysach granica, której żąda Polska na terytorium Cieszyńskim, idzie od byłej granicy węgierskiej (Łomna Góra) wzdłuż granicy powiatu frydeckiego, aż do Gruszowa, gdzie wkracza na terytorium państwa pruskiego“.
Konsekwencje podziału arbitralnego Śląska Cieszyńskiego oraz [[Powstania śląskie|powstań]] i [[Plebiscyt|plebiscytu]] na pruskim Górnym Śląsku doprowadziły do ukształtowania się nowych nazw dla określenia Górnego Śląska. Po stronie polskiej (administracyjnie w województwie śląskim, nie używano w ogóle nazwy Górny Śląsk) pojawiły się dwa żywe, popularne w okresie dwudziestolecia międzywojennego pojęcia: [[Zaolzie]] i [[Śląsk Opolski]]. To pierwsze było używane na określenie tego fragmentu Śląska Cieszyńskiego, który nie został włączony do Polski w 1920 roku (stało się tylko tak na krótko w latach 1938-1939). Inaczej nowe pojęcie Zaolzia i Śląska Cieszyńskiego rozumieli i do dzisiaj rozumieją Czesi. Podkreślali oni, że termin Cieszyńskie (Teschener Land/Tešinsko) nie może być ani synonimem Zaolzia, ani oznaczać całości terenów za Olzą, ponieważ z jednej strony rozciąga się także w takim rozumieniu na powiat frydecki będący poza aspiracjami polskimi, a z drugiej strony nie obejmuje całego Księstwa Cieszyńskiego utożsamianego ze Śląskiem Cieszyńskim (Teschner Schlesien).
Drugim nowym pojęciem używanym w polskich Katowicach był termin Śląsk Opolski, odnoszący się do historycznej nazwy piastowskiego Księstwa Opolskiego, a mający oznaczać nową niemiecką [[Prowincja Górnośląska|Prowincję Górnośląską]] (Provinz Oberschlesien). Z rzadka, ale pojawia się już wówczas również powszechnie używany po [[Druga wojna światowa|II wojnie światowej]] termin „Opolszczyzna”. Po stronie niemieckiej, konsekwentnie traktującej podział Górnego Śląska jako niesprawiedliwy dyktat, określenie Górny Śląsk znalazło bowiem swoje administracyjne odniesienie. Ustawa pruska w 1919 roku tworzyła nową jednostkę administracyjną – Prowincję Górnośląską, którą prezentowano jako najmłodszą prowincję pruską. Pomysły takie w rządzie Rzeszy były już rozpatrywane w 1917 roku, ale zrealizowano je dopiero w toku rozpoczynającej się kampanii plebiscytowej, traktując jako jeden z ważnych argumentów mających przyciągnąć Górnoślązaków do opcji proniemieckiej, ponieważ spełniał ich aspiracje regionalne . Przetrwała ona do 1938 roku jako osobna jednostka terytorialna, potem została włączona z powrotem do Prowincji Śląskiej. Bardziej skomplikowana sytuacja dotyczyła tej części rejencji opolskiej, która znalazła się po 1922 roku po stronie niemieckiej. Robert Kurpiun użył w 1922 roku propagandowego określenia oderwanego kraju (Entrissenes Land) . Otworzyło to drogę do wspierania wizerunku „krwawiącej granicy“, dzielącej rozerwany Górny Śląsk. W publicystyce i wypowiedziach polityków niemieckich w okresie dwudziestolecia międzywojennego rzadko używano nazwy oficjalnej „[[Województwa śląskie 1922-1939|Województwo śląskie]] – Woiwodschaft Schlesien“, najczęściej jest to Wschodni Górny Śląsk (Ost-Oberschlesien), ewentualnie Polski Wschodni Górny Śląsk (Polnisches Ost-Oberschlesien).
W czasie II wojny światowej niewiele zmieniło się w nazewnictwie. Niemcy próbowali stopniowo powracać do nazw sprzed 1919 roku. Część Górnego Śląska znajdująca się w granicach Republiki Czesko-Słowackiej została bądź wcielona do Trzeciej Rzeszy, bądź znalazła się w granicach Protektoratu Czech i Moraw jeszcze przed wybuchem II wojny światowej. Do już istniejącej pruskiej Prowincji Śląskiej przyłączono nowoutworzoną [[Rejencja katowicka|rejencję katowicką]] (Regierungsbezirk Kattowitz) oraz powiększono o nowe powiaty rejencję opolską. W dwa lata później z rejencji katowickiej i opolskiej, utworzono ponownie odrębną Prowincję Górnośląską z siedzibą jej władz w Katowicach .
Tradycję zacierania historycznych podziałów zapoczątkowaną przez nazistów pogłębiły i rozwinęły powojenne władze komunistyczne. W Czechosłowacji, która odzyskała granice sprzed 1938 roku, po 1948 roku zamazano pojęcie [[Śląsk Czechosłowacki]], włączając ten obszar do województwa zwanego „północnomorawskim”. W Polsce jeszcze w latach 1945-1950 utrzymało się formalnie [[Województwo śląskie 1945-1950|województwo śląskie (zwane śląsko-dąbrowskim)]], w skład którego wchodziło przedwojenne: polskie województwo śląskie i niemiecka rejencja opolska (zwana Śląskiem Opolskim), a także część terenów nie śląskich (przede wszystkim obszar [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębia Dąbrowskiego]]). Następne reformy administracyjne w Polsce z 1950 i 1975 roku całkowicie zerwały z historyczną tradycją nazewniczą Górnego Śląska odwołując się w nazwach województw do miast – siedzib władz administracyjnych. Górny Śląsk pozostał od tej pory tylko nazwą historyczną.

==Granice administracyjne==
Wszyscy autorzy są zgodni co do tego, iż w okresie wczesnopiastowskim brak, oprócz podziałów plemiennych wzdłuż Przesieki międzyśląskiej, podstaw do wprowadzenia jakichkolwiek rozgraniczeń między Dolnym a Górnym Śląskiem. Wszyscy też wskazują zgodnie na kluczowy dla ukształtowania się tej granicy politycznej był okres lat 1178-1202, aczkolwiek różnie kładą w tym względzie akcenty. R. Żerelik uważa, że jeżeli w epoce średniowiecza używać pojęcia Górny Śląsk, to należy go po prostu utożsamiać od XIII wieku z Księstwem Opolskim i jego genezą. Za zupełnie odrębne uznaje dzieje Opawszczyzny, która odpadła już w 1038 roku po najeździe Brzetysława i w konsekwencji została przyłączona do biskupstwa ołomunieckiego. Późniejsze przypisywanie tego księstwa do Górnego Śląska brało się ze znacznie późniejszego zacieśnienia kontaktów Przemyślidów opawskich z całym Śląskiem (sami siebie nazywali wówczas książętami śląskimi).
Problem Opawszczyzny i jej przynależności w tym wczesnym okresie do Górnego Śląska zawsze interesował również autorów czeskich od czasu odrodzenia narodowego w XIX wieku. František Palacký, idąc śladem Jana Długosza, nazywał ten kraj Holešicko, dopiero potem zaproponowano nazwę Holasovsko, pochodzącą od grodu Holasowice. Późniejszą nazwę Opawszczyzna (Opavsko) proponowano używać od najazdów tatarskich i późniejszych licznych lokacji w XIII wieku. Autorzy czescy również konsekwentnie zaznaczali przy tym zasadniczą odrębność Opawszczyzny od Górnego Śląska, traktując późniejsze księstwo jako część całego Śląska, ukształtowaną jeszcze przed ostatecznym podziałem całej dzielnicy.
R. Żerelik, współautor najnowszej polskiej syntezy historii Śląska, wskazuje również na ciągłą od XII/XIII wieku labilność nie tylko południowej granicy Górnego Śląska, ale także wschodniej. Ukształtowała się ona w 1178 roku, kiedy [[Kazimierz II Sprawiedliwy]] odstąpił [[Mieszko I Plątonogi|Mieszkowi Plątonogiemu]] kasztelanie: bytomską, siewierską i oświęcimską, a następcy Mieszka przesunęli tę granicę nawet bardziej na wschód, opierając ją o linię rzek: [[Biała]], [[Wisła (rzeka)]], [[Przemsza]] i [[Liswarta]]. Nie okazała się ona jednak w tym kształcie trwała. Z kolei M. L. Wójcik w historii Dolnego Śląska zauważa, że co prawda niewątpliwie podział ukształtował się wzdłuż wspomnianej Przesieki, ale dla części zachodniej, rozciągającej się miedzy pasmem Sudetów na południu, Nysą Łużycką na zachodzie, Nysą Kłodzką na wschodzie i Baryczą na północy używano wyłącznie terminu Śląsk .
Te pierwotnie ukształtowane wzdłuż podziałów księstw granice Górnego Śląska okazały się bardzo niestabilne. Odbudowanie spójności Królestwa Polskiego pod władzą dwóch ostatnich Piastów i przejęcie korony przez Jagiellonów, przy jednoczesnym osłabieniu Korony czeskiej umożliwiło zmiany na granicy wschodniej. W 1442/43 biskup krakowski [[Zbigniew Oleśnicki]] kupił [[Księstwo Siewierskie]] (jako państwo biskupie dotrwało do 1790 roku, kiedy to posłowie Sejmu Wielkiego dokonali jego inkorporacji do Królestwa Polskiego), w 1454 roku król [[Kazimierz IV Jagiellończyk]] nabył [[Księstwo oświęcimskie]], a w 1494 roku Jan Olbracht [[Księstwo zatorskie]]. Ustaliła się wówczas wschodnia granica Górnego Śląska wzdłuż biegu rzek: Biała-Wisła-Przemsza-Brynica. Była to jednocześnie granica polityczna rozdzielająca Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego (którego Śląsk stał się formalnie częścią składową od 1348 roku) od Rzeczypospolitej.
Granica diecezji nadal przebiegała jednak inaczej. Do 1821 roku ziemie wcielone w XII w. do władztwa Mieszka Plątonogiego tworzyły integralną część [[Diecezja krakowska|diecezji krakowskiej]]. Wtedy też pojawiają się na przełomie XV i XVI wieku pierwsze mapy Europy, na których znalazło się określenie Śląsk i odznaczone zostały wyraźnie dzielone politycznie dwie części dzielnicy: Dolny i Górny Śląsk. Ten pierwszy w okresie habsburskim XVI-XVII wieku obejmował pięć księstw i dwa tzw. [[Wolne państwo stanowe|wolne państwa stanowe]] .
Wspomniane już tutaj zmiany administracyjne w okresie pruskim: podział na powiaty (w 1742 roku) i rejencje (w 1815 roku) stworzył podstawę do ścisłego rozgraniczenia granic Górnego Śląska, nazywanego tylko tak dla jego części znajdującej się w granicach pruskiej monarchii (późniejszej rejencji opolskiej). U Felixa Triesta znajdziemy podział tego Górnego Śląska na 3 odcinki: „polskie“ powiaty graniczne (Kluczbork, Olesno, [[Lubliniec]] i [[Bytom]]); „austriackie“ powiaty graniczne (Nysa, Prudnik, Głubczyce, Racibórz, [[Rybnik]] i [[Pszczyna]]); „region wewnętrzny“, do którego zaliczał pozostałe powiaty rejencji opolskiej . Triest opisuje także dokładnie granice polityczne Górnego Śląska. Różnicuje przy tym granice historyczne od tych, które ukształtowały się w XIX wieku. Genezę Górnego Śląska widzi tradycyjnie w kształtowaniu się Księstw Opolskiego i Raciborskiego, ale nazwa historyczna Górny Śląsk (Oberschlesien) w żadnym razie, jego zdaniem, nie pokrywa się już z rozumieniem granic mu współczesnych. Obszary rejencji opolskiej na prawym brzegu Odry, przede wszystkim Kluczborskie i część Oleskiego, a także leżące na lewym brzegu Odry Grodkowskie należały przecież historycznie także i jego zdaniem do Śląska Dolnego . Podobnie uważał także Partsch, który mimo administracyjnych granic rejencji opolskiej „zdecydowanie“ nie zaliczał do Górnego Śląska, chociaż je wymienia w tej właśnie części, następujących powiatów: powstałych z biskupiego Księstwa Nyskiego oraz powstałego z niewielkich części Księstwa Brzeskiego i Księstwa Oleśnickiego powiatu kluczborskiego. Górny Śląsk w rozumieniu pruskiego geografa zawierał się więc w spuściźnie pierwotnych Księstw Opolskiego i Raciborskiego, bez charakteryzującej się według niego zarówno geograficzną, jak i polityczno kulturową odmiennością Opawszczyzny .
Dla Triesta linia graniczna ma przede wszystkim uzasadnienie polityczno-administracyjne – nie historyczne bądź geograficzne: 
''Granice Górnego Śląska opierają się w większości o terytoria obce a w części [tylko – RK] o niemieckie. Tylko na południowym zachodzie rozciągają się wzdłuż granic naturalnych. Granica biegnie stąd bezpośrednio wzdłuż Biskupiej Kopy (najwyższy szczyt Altvatergebirge), która w ten sposób mocno rozdziela obszar austriacki i pruski. Tam gdzie schodzą w dół do Altvatergebirge i Wyżyny Morawskiej granica biegnie dalej wzdłuż [rzeki – RK] Opawa. Przedmieścia Opawy i miedza graniczna Karniowa są jedynymi częściami austriackimi, które przekraczają tę rzeczną granicę. Potem krótkimi odcinkami granica ciągnie się wzdłuż Odry i Olzy. Tam gdzie wkracza w Przedgórze Karpackie biegnie dalej po krótkim odcinku suchej granicy, [dalej-RK] wzdłuż Wisły, a potem po ostrym skręcie na wschód w kierunku obszaru polskiego w pobliżu Oświęcimia, dalej wzdłuż jej dopływów: Przemszy i Brynicy. Potem jest odcinek przebiegający lasami i łąkami, uzyskując trwalsze oparcie dopiero znowu w dorzeczu Warty wzdłuż rzek: Liswarta i Prosna. Pruska strona linii granicznej (wewnętrzna granica rejencji Poznań, Wrocław i Opole) jest tylko potwierdzona na krótkich odcinkach linią Nysy''. 
Josef Partsch, bardzo precyzyjnie wydzielił już nie tylko granice polityczne, ale także postarał się o ich uzasadnienie geograficzne. Bez trudu wytycza granice naturalne na południu – pasmo Sudetów wschodnich i Beskidów i na wschodzie – Jura Krakowsko-Częstochowska. Wyraźnie ma problemy z ustaleniem naturalnej granicy geograficznej na zachodzie. W tym przypadku odwołuje się ponownie do historycznej Przesieki, która w XV wieku miała być podstawą do ukształtowania odrębności tego regionu. Rekonstruuje ją w pasie lasów, które jego zdaniem odcinają region opolski (używa takiego właśnie terminu - Oppelner Gebiet) od Śląska Średniego, ciągnąc się wzdłuż prawego brzegu Nysy Kłodzkiej, a potem lewego brzegu Stobrawy. Olbrzymie problemy występują też dla niego w definiowaniu geograficznej granicy północnej Górnego Śląska, którą postrzega w dolinie rozciągającej się pomiędzy górnym biegiem Widawy i rzeką Prosną. Tak zarysowane granice nazywa Partsch szerokim rozumieniem pojęcia Górny Śląsk, który w tym sensie obejmuje wg niego 18 tys. km2 .
Los pozostałej części księstw śląskich (niekiedy używano w połowie XVIII wieku pojęcia Restschlesien), których nie zajęły w 1742 roku Prusy, ale pozostały one w Cesarstwie Austriackim, potoczył się inaczej. Obszar ten obejmował 5147 km2, w tym: Księstwo Cieszyńskie, Mniejsze Wolne Państwa Stanowe: Bielsko, Frýdek, Fryštat, Némecká Lutynĕ, Petrovice, Rychvald; południową część Księstwa Opawskiego i Księstwa Karniowskiego (w tym: Mniejsze Państwa Stanowe Albrechtice i Bruntal); [[Bogumińskie Państwo Stanowe|Mniejsze Państwo Stanowe Bohumin]] (część dawnego Księstwa Raciborskiego) i południową część Księstwa Nyskiego. Razem tworzyły od tej pory Księstwo Śląskie (potem Księstwo Górnego i Dolnego Śląska/Kronland Ober und Nieder-Schlesien). W 1782 roku wcielono je do Moraw, likwidując wielusetletnią, administracyjną odrębność czeskiego Górnego Śląska. Na powrót samodzielną częścią wielonarodowościowej monarchii [[Habsburgowie|Habsburgów]] [[Śląsk Austriacki]] stał się dopiero po Wiośnie Ludów, a pełne uprawnienia autonomicznego kraju monarchii uzyskał po reformach z 1861 roku, kiedy stał się jednym z krajów koronnych (były to okręgi cieszyński i opawski, zwane coraz częściej od tej pory Śląskiem Opawskim oraz Śląskiem Cieszyńskim). Reforma administracyjna z 1867 roku i utworzenie dualistycznej monarchii było z kolei asumptem do wprowadzenia ograniczonej samodzielności tych krajów Korony .
Również i w tym przypadku rozgraniczenie budziło wątpliwości. Szczególnie dotyczyło to Opawszczyzny. Jej granice polityczne w XIX wieku czeski historyk wyznaczał następująco: 
 
''I tak granica ciągnie się od Głubczyc, które należały do biskupstwa wrocławskiego wzdłuż prawego brzegu rzeki Prudnik aż do tego miejsca gdzie Prudnika zlewa się z rzeką Osobłogą. Potem granica biegnie wzdłuż prawego brzegu potoku Stradunia, aż do tego miejsca gdzie wlewa się do niego potok Milicz. Potok podąża lewym brzegiem Milicza w kierunku południowo wschodnim aż do rzeki Psina, która od Bavorova i Rakova aż po Benkovice (na południe od Raciborza), prawym swym brzegiem otacza Opawszczyznę. Od Benkovic w kierunku południowo-wschodnim granica wiedzie do Bohumina. Od Bohumina dalej Odrą a potem Ostrawicą aż do samej granicy węgierskiej, naturalnymi granicami między byłym Opolskim (obecnie Cieszyńskim) a Morawami. Na południu nasz kraj graniczył z Krajem Prerovskim i Krajem Ołomunieckim. I wydaje się, że duża część handlowa, łącząca Mistek, Pribor i Jicin, należała już do Kraju Prerovskiego bowiem wsie Skorotin koło Pribora, Jesenice i Polom koło Hranic zaliczały się już do Kraju Prerovskiego. Linia poprowadzona od Mistka do Odry w przybliżeniu rozgranicza Opawszczyznę od Priborovskiego. Dalej w kierunku północno-zachodnim jest najpierw rozgraniczeniem rzeka Odra a potem jej dopływ Budišovka, dalej od wsi Kružberka po kolei aż do swojego źródła na Śnieżce rzeka Morawa, która rozdziela Opawszczyznę od Ołomunieckiego.''
 
 
Dalsza dezintegracja historycznych granic Górnego Śląska, ukształtowanych w średniowieczu, a zmienionych po [[Wojny śląskie|wojnach śląskich]], zaczęła szybko postępować w rezultacie I wojny światowej. Najpierw na skutek walki o przynależność tej dzielnicy stoczonej przez Niemcy, Polskę i Czechosłowację w latach 1918-1921 do Polski przyłączono wschodnie fragmenty pruskiej rejencji opolskiej i byłego austriackiego Śląska Cieszyńskiego, które zostały połączone w jedno województwo śląskie wolą polskiego Sejmu Ustawodawczego z lipca 1920 roku. Na jego obszarze powstała w 1925 roku nowa [[Diecezja katowicka|diecezja nazwana również śląską]]. Do Republiki Czechosłowackiej inkorporowano były Śląsk Austriacki, bez wschodniej części Śląska Cieszyńskiego (czyli według nomenklatury polskiej Zaolzie), a ponadto tzw. Kraik Hulczyński z pruskiej rejencji opolskiej, które złożyły się na kraj (województwo) Śląsk Czechosłowacki (Československé Slezsko). Jednak tylko do 1928 roku, kiedy został on włączony do województwa śląsko-morawskiego (Zemĕ moravskoslezska). Pozostała przy państwie niemieckim większa część rejencji opolskiej w latach 1919-1938 tworzyła formalnie samodzielną Prowincję Górnośląską (Provinz Oberschlesien), jako część Kraju Prusy (Land Preussen), składowej części Rzeszy Niemieckiej.
W czasie II wojny światowej Niemcy utworzyli w 1941 roku Prowincję Górnośląską (Provinz Oberschlesien), która po raz pierwszy od średniowiecza na powrót objęła całość historycznego Górnego Śląska (poza Opawszczyzną).
[[Plik:Rejencja.jpg|500px|thumb|right|Mapa rejencji opolskiej a jednocześnie prowincji śląskiej w 1922 roku]]

Część Górnego Śląska znajdująca się w granicach Republiki Czesko-Słowackiej została bądź wcielona do Trzeciej Rzeszy, bądź znalazła się w granicach Protektoratu Czech i Moraw jeszcze przed wybuchem II wojny światowej. Najpierw 25 listopada 1938 roku Kraik Hulczyński do niemieckiego powiatu raciborskiego rejencji opolskiej wchodzącej w skład jeszcze istniejącej Prowincji Śląskiej (Provinz Schlesien). Jednocześnie ziemie Czechosłowackiego Śląska (Bílovec, Bruntál, Frývaldov, Krnov – razem 15 powiatów) znalazły się w obwodzie Opawa (obvod Opava), który wszedł w skład Okręgu Rzeszy Sudety (Reichsgau Sudeten), utworzonego na mocy decyzji z 14 kwietnia 1939 roku z siedzibą władz tego okręgu w Libercu. Z dawnego Czechosłowackiego Śląska w 1938 roku tylko powiat frydecki pozostał w granicach republiki czechosłowackiej, dzieląc jej los po zajęciu 14 sierpnia przez wojska niemieckie. Wszedł wówczas w skład Protektoratu Czech i Moraw. Zachodnie tereny okupowane przez III Rzeszę po kampanii wrześniowej dekretem z 8 października 1939 roku wcielono do Niemiec (zajmowały one prawie połowę przedwojennego obszaru Polski). Do już istniejącej pruskiej Prowincji Śląskiej przyłączono nowoutworzoną rejencję katowicką (Regierungsbezirk Kattowitz) oraz powiększono o nowe powiaty rejencję opolską (Regierungsbezirk Oppeln). W nowych jednostkach administracyjnych znalazły się jednak oprócz powiatów z byłego województwa śląskiego (w tym anektowane kosztem Czechosłowacji powiaty frysztacki i czeskocieszyński) także powiaty z byłego tzw. Królestwa Kongresowego (województwa kieleckiego), można by było w tym przypadku mówić nawet o powrocie do epizodu związanego z istnieniem pruskiego Nowego Śląska z lat 1795-1806, i Galicji ([[województwo krakowskie|województwa krakowskiego]]). W dwa lata później z rejencji katowickiej i opolskiej, utworzono na powrót odrębną Prowincję Górnośląską (Provinz Oberschlesien) z siedzibą jej władz w Katowicach.
To połączenie ziem górnośląskich w latach 1941-1945 okazało się tylko epizodem, chociaż w latach 1945-1950 po stronie polskiej zaakceptowano istnienie [[województwo śląskie 1945-1950|województwa zwanego śląskim (śląsko-dąbrowskim)]]. Oprócz powiatów byłego polskiego województwa śląskiego (siedem powiatów: [[powiat katowicki|katowicki]], [[Powiat tarnogórski|tarnogórski]], [[Powiat lubliniecki|lubliniecki]], [[Powiat pszczyński|pszczyński]], [[Powiat rybnicki|rybnicki]], [[Powiat bielski|bielski]] i [[Powiat cieszyński|cieszyński]]) na zachodzie na mocy decyzji zwycięskich mocarstw powiększono je o historyczny obszar byłego niemieckiego Górnego Śląska/rejencję opolską (powiaty: na prawym brzegu Odry: [[Powiat bytomski|bytomski]], [[Powiat gliwicki|gliwicki]], [[Powiat kluczborski|kluczborski]], [[Powiat oleski]], [[Powiat opolski|opolski]] i [[Powiat strzelecki|strzelecki]], miasta Bytom, Gliwice, Opole i Zabrze oraz na lewym brzegu Odry, w tym w części dolnośląskie powiaty: głubczycki, [[Powiat grodkowski|grodkowski]], [[Powiat kozielski|kozielski]], [[Powiat niemodliński|niemodliński]], [[Powiat nyski|nyski]], [[Powiat prudnicki|prudnicki]] i raciborski), co pozwalało nowym władzom posługiwać się nośnym propagandowo argumentem o przezwyciężeniu sztucznego podziału, będącego rezultatem plebiscytu z 1921 roku. Na wschodzie przyłączono obszar Zagłębia Dąbrowskiego (powiaty: będziński, zawierciański oraz [[Sosnowiec]]), które już w czasie II wojny światowej do rejencji katowickiej wcielili Niemcy, a zaakceptowanie tego faktu w 1945 roku przez władze komunistyczne nastąpiło ze względów ideologicznych. Na południu w granicach nowego województwa nie znalazło się już zajęte w 1938 roku Zaolzie, które powróciło w granice państwa czechosłowackiego. W ten sposób nowa jednostka administracyjna tylko w niewielkim stopniu odpowiadała granicom województwa śląskiego sprzed 1939 roku, ale obejmowała większość historycznego Górnego Śląska. Powierzchnia tego nowego powojennego województwo śląskiego była trzykrotnie większa niż obszar przedwojennego, łącznie 15 369 km2 powierzchni, a więc aż 5% terytorium powojennej Polski.
W latach 1950-1975 obszary górnośląskie wchodziły w skład dwóch województw: [[Województwo katowickie w Polsce Ludowej|katowickiego]] (9,5 tys. km2) i opolskiego (9,5 tys. km2). To pierwsze obejmowało 14 powiatów – z tego 2 z województwa dolnośląskiego (brzeski i namysłowski) i 12 z dawnego województwa śląskiego (głubczycki, grodkowski, kluczborski, kozielski, krapkowicki, niemodliński, nyski, oleski, opolski, prudnicki, raciborski i strzelecki oraz cztery miasta wydzielone: Opole, Brzeg, Nysa i Racibórz). Województwo katowickie składało się z 14 powiatów ([[Powiat będziński|będziński]], bielsko-bialski, cieszyński, [[Powiat częstochowski|częstochowski]], gliwicki, kłobucki, lubliniecki, [[Powiat myszkowski|myszkowski]], pszczyński, rybnicki, tarnogórski, [[Powiat tyski|tyski]], [[Powiat wodzisławski|wodzisławski]] i [[Powiat zawierciański|zawierciański]] i 19 miast wydzielonych: Katowice, Będzin, Bielsko-Biała, Bytom, [[Chorzów]], Cieszyn, [[Czeladź]], [[Częstochowa]], Dąbrowa Górnicza, Gliwice, Mysłowice, Ruda Śląska, Rybnik, Siemianowice Śląskie, Sosnowiec, Świętochłowice, [[Tychy]], Zabrze i [[Zawiercie]]). Do województwa katowickiego przyłączono nie mieszczące się w historycznych granicach Górnego Śląska powiaty z byłego zaboru rosyjskiego: myszkowski, kłobucki i częstochowski.
Kolejna reforma administracyjna z 1975 roku (obowiązująca do 1997 roku) doprowadziła do jeszcze większego poszatkowania historycznej, górnośląskiej dzielnicy. Utworzono wówczas aż 4 województwa: [[Województwo bielskie|bielskie]] (3,7 tys. km2), katowickie (6,7 tys. km2), opolskie (8,5 tys. km2) oraz w części [[Województwo częstochowskie 1975-1998|województwa częstochowskiego]] (powiat oleski).
W Czechosłowacji po II wojnie światowej wszystkie powiaty przedwojennego Śląska Czechosłowackiego w latach 1945-1948 należały do Regionu Morawskoostrawskiego (Moravskoostravska Expozitura Zemského národniho výboru) ze stolica w Brnie. Liczba mieszkańców czechosłowackiego Śląska sięgała wówczas 876 tys. W latach 1949-1960 nastąpił podział „śląskich powiatów” w Czechosłowacji pomiędzy Kraj Ołomuński (Olomucký Kraj), gdzie znalazły się tylko dwa z nich (Bruntál, Jesenik), oraz Kraj Ostrawski (Ostravský Kraj) gdzie pozostała większość pozostałych). Po kolejnej reformie w 1960 roku na powrót, tak jak miało to miejsce już przed wojną, cały dawny Śląsk Czechosłowacki znalazł się w granicach nowego Kraju Północnomorawskiego (Severomoravský Kraj), w którym jednak całkowicie zakłócono historyczne granice śląskich powiatów. Współcześnie, po zmianach jakie nastąpiły w latach 90-tych ubiegłego wieku dawny Śląsk Czechosłowacki tworzy większość odrębnego Kraju Morawsko-śląskiego (Moravskoslezský Kraj).

==Bibliografia==
#Deutsche Geschichte im Osten Europas Schlesien, hrsg. V. Norbert Conrads, Berlin 1994.
#Geschichte Schlesiens, Bd. 1-2 Ludwig Petry, Josef Joachim Menzel, Winfried Irgang, Sigmaringen 1988.
#Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011.
#Historia Śląska, t.1-3, red. K. Maleczyński, W. Długoborski, S. Michalkiewicz, Wrocław 1960-1985.
#M. Czapliński, E. Kaszuba, G. Wąs, R. Żerelik, Historia Śląska, Wrocław 2002.
#Slezsko v dĕjinách Českého Státu, pod vedením Zdeňka Jiráska, t.1-2, Opava 2012.

==Źródła on-line==

ŚBC

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/pubindex?dirids=40 Górny Śląsk]

[http://www.sbc.org.pl/publication/11836 Joachim Cureus, Gentis Silesiae Annales complectens historiam de origine, propagatione et migrationibus gentis et recitationem praecipuorum eventuum, qui in Ecclesiae et Republica usq[ue] ad necem Ludovici ...]

[http://www.sbc.org.pl/publication/920 Joseph Partsch, Landeskunde der Provinz Schlesien, Breslau 1918]

BC UWr

[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/8092 Friedrich Bernhard Wernher, Silesia in Compendio seu Topographia das ist Praesentatio und Beschreibung des Herzogthums Schlesiens,1750]

[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/8762 Albert Friedrich Zimmermann, Beyträge zur Beschreibung von Schlesien Bd.3 1784, Brieg 1784]

ZBC

[http://zbc.uz.zgora.pl/publication/20143 Colmar Grunhagen, Geschichte Schlesiens, Gotha 1886]

Górny Śląsk

2023-10-17T06:54:07Z

Ania: /* Kształtowanie się pojęcia Górny Śląsk */

Górny Śląsk

2023-10-16T11:46:15Z

Ania: /* Granice administracyjne */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Nauki społeczne]]
[[Kategoria:Nauki społeczne]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
(ang. Upper Silesia, niem. Oberschlesisches)

Autor: [[Prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)|TOM: 1 (2014)]]

Górny Śląsk (łac. Silesia Superior, czes. Horni Slezsko, niem. Oberschlesien) - region geograficzno-historyczny na południu Polski, istniejący jako pojęcie historyczne od epoki pełnego średniowiecza.

==Kształtowanie się pojęcia Górny Śląsk==
Górny Śląsk to pojęcie, które ciągle zmieniało swoje znaczenie, zarówno w sensie geograficznym jak i historycznym. Silesia Superior, łacińskie określenie Górnego Śląska, to nazwa wywodząca się wprawdzie ze średniowiecza, ale w momencie tworzenia się państw słowiańskich na przełomie IX i X wieku jeszcze nie występująca. Termin Górny Śląsk (Horní Slezsko, Silesia Superior, Oberschlesien), używany dla określenia politycznej odrębności wschodniej części Śląska, pojawia się dopiero w XV wieku.
We współczesnych syntezach historii [[Śląsk|Śląska]] pojawieniu się nazwy Górny Śląsk nie poświęcano zbyt wiele uwagi. W XIX wieku zajmowano się więc prawie wyłącznie etymologią nazwy Śląsk. Dla autora pierwszej polskiej monografii historycznej Górnego Śląska pod II wojnie światowej, [[Kazimierz Popiołek|Kazimierza Popiołka]], najważniejsze było uzasadnienie, że nazwa nie pochodzi od wandalskich Silingów, lecz, jak wywiódł to już [[Władysław Semkowicz]], od rzeki Ślęza (ewentualnie góry Ślęż/Sobótka etymologicznie pochodzącej od słowiańskiego ślęg/śląg – wilgoć, mokrość, będącej prastarym miejscem kultowym). Uwagi Popiołka w ogóle nie zaprzątała kwestia skąd pochodziła nazwa Górny Śląsk. Posługuje się nią sporadycznie od momentu, kiedy zaczyna omawiać okres schyłku XII wieku, ale nie traktuje tego obszaru jako zwartej całości o jasno określonych granicach, a tylko jako geograficzne uściślenie. Polityczną odrębność gornośląską postrzegał dopiero od [[Wiosna Ludów|Wiosny Ludów]]. Podobną interpretację odnajdziemy także w niedokończonej polskiej wielotomowej wrocławskiej syntezie historii Śląska.
W najnowszych syntezach historii Śląska również [[Rościsław Żerelik]] nie poświęca zbyt wiele uwagi genezie pojęcia Górny Śląsk/Silesia Superior. Konstatuje tylko dla epoki średniowiecza, że rozróżnienie na Dolny Śląsk i Opolszczyznę (wówczas dux Opoliensis) pojawia się już w XIII wieku i rozumie się wówczas pod tym terminem te ziemie, które leżały na wschód od [[przesieka śląska|Przesieki międzyśląskiej]]. Rozróżnienie to wg niego zaczęło zanikać w XV wieku, chociaż w nazwach dalej używano pojęć Silesia Inferior, Silesia Superior, a kiedy chciano zaznaczyć, że chodzi o cały Śląsk, to pisano Utraque Silesiae. [[Marek L. Wójcik]] omawia z kolei konsekwencje wydarzeń z 1202 roku i poprzedzających ich zmian, związanych z aspiracjami synów i wnuków [[Władysław II Wygnaniec|Władysława Wygnańca]]. Pierwsza linia [[Piastowie śląscy|Piastów śląskich]] – wrocławska - konsekwentnie używała od tej pory tytułu książąt śląskich (duces Slezie lub duces Zlezie), a druga linia – książąt opolskich – tytułu książąt opolskich (duces Opoliensis lub duces de Opol) .

[[Plik:Helwig.jpg|500px|thumb|right|Śląsk na mapie Helwiga z XVII wieku]]

Według Conradsa ukształtowanie się odrębności Górnego Śląska i jego pierwotnych granic wiązało się przede wszystkim z aspiracjami politycznymi młodszej linii Piastów śląskich. Za najważniejszy z tego punktu widzenia uznał rok 1202, który znosił do tej pory jednolite prawo dziedziczenia w jednej linii piastowskiej, dając prawo do dziedziczenia oddzielnie w liniach wrocławskiej i raciborsko-opolskiej. W miejsce używanej do tej pory jednolitej nazwy Śląsk (Schlesien), która pozostała tylko dla części północnej dzielnicy, na południu pojawiło się nowe określenie, które ukształtuje odrębność tzw. Kraju (Ziemi) Opolskiego (-iej) (Oppelner Land). Również i Conrads podkreśla jednak, że zmiana ta w średniowieczu nie była trwała. Objęcie przez państwo czeskie całego Śląska przywróciło jednolitą nazwę – Śląsk dla całego dawnego wielkiego księstwa śląskiego.
Brak zainteresowania współczesnych historyków kształtowaniem się pojęcia Górny Śląsk da się wytłumaczyć przede wszystkim znacznie późniejszym pojawieniem się tej nazwy, a więc rzeczywiście wtórnym znaczeniem tego problemu w stosunku do etymologii nazwy całej dzielnicy. Nazwa Górny Śląsk (nie traktowana jednak tylko prawno-politycznie jako [[Księstwo opolskie]]) ma bowiem genezę znacznie młodszą. Pierwszą poświadczoną źródłową wzmianką o „dwóch Śląskach” odnajdujemy w zapisach kancelaryjnych z 1427 roku. Stałe używanie tego pojęcia, traktowanego już wówczas w kategoriach administracyjnych, nastąpiło dopiero u schyłku XV wieku i jest przypisywane panowaniu na Śląsku [[Maciej Korwin|Macieja Korwina]]. W 1481 roku wyznaczył on osobnych zarządców dla Dolnego Śląska (Georg von Stein) i Górnego Śląska (Johann Bielik von Kornitz). Podziały [[Księstwa śląskie|księstw śląskich]] za panowania Macieja Korwina nie skutkowały jednak jeszcze utrwaleniem się używania nazw Śląsk Górny i Dolny. Zmiana, która dotychczasowym podziałom administracyjnym nadała również charakter jakościowy, nastąpiła dopiero po wydaniu w 1498 roku przez [[Władysław III Jagiellończyk|Władysława Jagiellończyka]] przywileju generalnego dla [[Stany śląskie|stanów śląskich]] oraz w konsekwencji znacznie większego wpływu cesarskich urzędników, jaki dało się zaobserwować na księstwach górnośląskich w XVI wieku, przy pozostawieniu pełnych praw książęcych w księstwach dolnośląskich. Umacniał ponadto ten proces różnicowania nierównomierny rozwój [[Reformacja|reformacji]] w obu częściach Śląska . Niebagatelnym czynnikiem katalizującym to zjawisko były również coraz bardziej widoczne w XVI wieku różnice w stosunkach etnicznych po obu stronach dawnej Przesieki międzyśląskiej. W XVI wieku pochodzący z Brzegu humanista i topograf [[Barthel Stein]], właśnie ze względu na różnice językowe pomiędzy Śląskiem Dolnym i Górnym, dla tego drugiego ukuł nawet nazwę Polonica Silesia (użył tego pojęcia w pochodzącym z 1512 roku rękopisie: ''Descripcio tocius Silesie et civitatis regie Vratislaviensis''). Stała się ona na tyle popularna, że używano jej jeszcze w wieku XVIII .

W XVI wieku nastąpiło w kręgu wykształconych humanistów trwałe upowszechnienie nazwy Silesia Superior (Oberschlesien). Było to przede wszystkim zasługą wydania w 1571 roku przez głogowskiego lekarza i humanistę [[Joachim Cureus|Joachima Cureusa]] dzieła poświęconego cesarzowi [[Maksymilian II Habsburg|Maksymilianowi II Habsburgowi]] – ''Gentis Silesiae annales'' .
[[Plik:Cureus.jpg|500px|thumb|right|Strona tytułowa dzieła J. Cureusa, Gentis Silesiae Annales (1571)]]

W drugim etapie panowania [[Habsburgowie|Habsburgów]], przede wszystkim od czasu pojawienia się dążeń centralizacyjnych, a potem nasilającej się kontrreformacji nastąpił jednak pod względem administracyjnym odwrót od tej tendencji różnicowania obydwu części Śląska, mimo różnic etnicznych i religijnych podkreślano jedność całej dzielnicy, woli stanów górnośląskich okazywania swojej odrębności, czy nawet dążeń do separacji .

==Górny Śląska w epoce nowożytnej i najnowszej==
Nazwa Górny Śląsk przyjęła nowe znaczenie w czasach pruskich. Część górnośląska [[Prowincja Śląsk (1815-1919)|Prowincji Śląskiej]] (Provinz Schlesien) aż do 1815 roku nie stanowiła odrębnej jednostki administracyjnej na pruskim Śląsku (wchodziła w skład departamentu wrocławskiego). Nie zmieniły tej sytuacji krótkotrwałe jak się okazało zmiany wynikające z zaangażowania Prus w rozbiory Polski. Wykreowały one jednak nową nazwę – [[Nowy Śląsk]] (Neu Schlesien). W latach 1795-1807 w skład Śląska wchodziły bowiem dwa dawne powiaty małopolskie: [[Powiat pilicki|pilicki]] i [[Powiat siewierski|siewierski]], uzyskane przez Prusy w III rozbiorze Polski, które uzyskały tę właśnie nazwę (Neu Schlesien). Wraz z podziałami administracyjnymi Prowincji Śląskiej na rejencje z 1815 coraz częściej w użyciu pojawia się także obok Dolnego Śląska (Niederschlesien) i Górnego Śląska (Oberschlesien) jeszcze trzecia nazwa – Śląsk Środkowy (Mittelschlesien).
Podział Śląska, który nastąpił w wyniku [[Wojny śląskie|pokoju wrocławskiego, a potem pokoju w Hubertsburgu]], skłaniał geografów i historyków pruskich do zawężania tego pojęcia tylko do części znajdującej sie w granicach państwa pruskiego. W swoim opisie Śląska znany geograf lipski [[Joseph Partsch]] pisał wprost, że Górny Śląsk znajduje się tylko w granicach pruskiej monarchii. Spośród terenów włączonych przez [[Fryderyk II Hohenzollern|Fryderyka II]] jako właściwy Górny Śląsk traktował: [[Księstwo raciborskie]] z [[Rybnik|Rybnikiem]] [[Żory|Żorami]] i [[Rudy|Rudami]] (1002 km2); podzieloną już przed wiekami na wiele części pozostałą resztę historycznego Księstwa Raciborskiego (3010 km2): północną część Mniejszego Państwa Stanowego Bohumińskiego (39 km2), [[Wodzisławskie Państwo Stanowe|Wolne Mniejsze Państwo Stanowe Wodzisławskie]] (208 km2), [[Pszczyńskie Wolne Państwo Stanowe|Wolne Państwo Stanowe Pszczyńskie]] razem z [[Mysłowice|Mysłowicami]] (1118 km2); [[Bytomskie Państwo Stanowe|Wolne Państwo Stanowe Bytomskie]] (605 km2); okręg [[Imielin]] z [[Chełm Śląski|Chełmem]] i [[Kosztowy|Kosztowami]] (37 km2). Nie nazywał już Górnym Śląskiem dawnego Księstwa Opawskiego i [[Księstwo cieszyńskie|Księstwa Cieszyńskiego]]. W stosunku do tego pierwszego konsekwentnie używa już nazwy Kraju Opawski/Opawszczyzna (Oppaland), z której obszaru 1072 km2 północna część przypadła Prusom. Traktował jednak ten region razem z leżącymi już za granicą Karniowem i Opawą jako bardziej ciążący w stronę Moraw niż Śląska, mimo nawet tego, że jego północna część znalazła się w państwie [[Hohenzollernowie|Hohenzollernów]]. Na potwierdzenie tego faktu przytaczał podziały administracyjne z 1817 roku. Wówczas to mniejszą część Opawszczyzny przyłączono do [[Powiat raciborski|powiatu raciborskiego]] (wcześniej był to jednolity [[Powiat głubczycki|powiat głubczycki]]), ale przynależność kościelna pozostała przy [[Diecezja ołomuniecka|diecezji ołomunieckiej]], co wskazywało według niego na ciążenie właśnie w stronę Moraw. Partsch konkludował, iż: ''W każdym razie zaleca się by z pewnych kulturalno-geograficznych względów oddzielać Kraj Opawski (Oppaland) od zasadniczej części Górnego Śląska (Oberschlesien), ponieważ na części opawskiej również pod innymi względami widać wyraźnie odrębne stosunki tam panujące''.
Partsch mimo administracyjnych granic pruskiej [[Rejencja opolska|rejencji opolskiej]] (Regierungsbezirk Oppeln) utożsamianej z Górnym Śląskiem od momentu jej utworzenia, „zdecydowanie“ nie zaliczał do Górnego Śląska, chociaż je wymienia w tej właśnie części, powiatów: powstałych z biskupiego Księstwa Nyskiego oraz powiatu kluczborskiego utworzonego z niewielkich części Księstwa Brzeskiego i Księstwa Oleśnickiego. Górny Śląsk w rozumieniu pruskiego geografa zawierał się więc w spuściźnie pierwotnych księstw opolskiego i raciborskiego, bez charakteryzujących się według niego zarówno geograficzną jak i polityczno kulturową odmiennością Opawszczyzny i Nyskiego, a tym, bardziej Oleśnickiego .
Po stronie austriackiej (czeskiej) podział 1742 roku dla nazewnictwa nie miał tak zasadniczego charakteru. Nadal używano konsekwentnie bądź nazw księstw (Cieszyńskiego, Opawskiego, Karniowskiego, Nyskiego, [[Bielskie Państwo Stanowe|Państwa Stanowego Bielskiego]]), tworzących [[Śląsk Austriacki]] (Österreichisch Schlesien/Rakouské Slezsko). W XVIII wieku był jednak używany również i inny termin, operujący pojęciem odwołującym się do dawnej przynależności do Korony św. Wacława – Czeski Śląsk (Böhmisch Schlesien/České Slezsko). Obok jednak występują terminy oznaczające albo całe księstwa, ale niekiedy po prostu obszar wokół konkretnych miast: Kraj Opawski/Opawszczyzna (Troppauer Land/Opavsko), [[Śląsk Cieszyński|Kraj Cieszyński]]/Cieszyńskie (Teschener Land/Tešinsko), Kraik Bruntalski (Freudenthaler Ländchen/Bruntálsko), Obszar Karniowski (Jägerndorfer Gebiet/Krnovsko). Do tego dochodziły coraz częściej używane nazwy etnograficzne używane dla terenów na pograniczu morawsko-śląskim. Stolicą obszaru Kravařsko (Kuhländchen) leżącego na pograniczu był morawski Nový Jičin (Neutitschein). Niemcy z kolei na zachodnią część Księstwa Opawskiego i części Północnych Moraw w tym okresie, zdominowanych przez ludność niemiecka używali propagandowego terminu „Stara Ojczyzna“ (Altvaterland) po [[Pierwsza wojna światowa|I wojnie światowej]] wypartego przez Kraj Sudety (Sudetenland). Jeszcze jedną nową nazwą stał się Kraik Hulczyński (Hultschiner Ländchen/Hlučinsko), rozumiany jako teren leżący na lewym brzegu Opawy, albo zamieszkany przez tzw. Morawców.
W polskich dyskusjach politycznych XIX wieku od Wiosny Ludów utrwalało się odmienne traktowanie Górnego Śląska, nie w jego granicach administracyjnych, ale z punktu widzenia etnograficznego. Było to efektem zwycięstwa polskiej myśli narodowej, która tak właśnie definiowała problem ze względu na potrzebę wykreślenia granic nie tylko w oparciu o granice zaborowe, ale równocześnie odrodzoną Polskę widziano w jej nowych granicach etnicznych, a więc z wszystkimi ziemiami etnicznie polskimi, do których zaliczano, ale wymieniając je osobno, [[Śląsk Pruski|Górny Śląsk (pruski)]], niewielką część Dolnego Śląska oraz Księstwo Cieszyńskie. Takie podejście reprezentował zarówno polski ruch socjalistyczny, gdzie akceptowano poglądy [[Bolesław Limanowski|Bolesława Limanowskiego]], uznając konieczność „unarodowienia“ Górnoślązaków, jak i narodowy, który przyjmował, że odrębność etniczna „wykreśla“ granice Górnego Śląska.
Te propozycje polskie znalazły odzwierciedlenie na Konferencji Paryskiej w 1919 roku. W pierwszych postulatach terytorialnych, które Arturowi Balfourowi przedstawił [[Roman Dmowski]] w marcu i lipcu 1917 roku, wymieniono bowiem osobno, oprócz ziem polskich w granicach sprzed 1772 roku, także: Śląsk Górny, południowy pas Prus Wschodnich oraz Śląsk Cieszyński. Te ostatnie nazywano „ziemiami zagarniętymi po 1772 roku przez Austrię i Niemcy“. Śląsk Górny we wspomnianej nocie definiowano tylko zasadniczo jako rejencję opolską, ale pod tym pojęciem strona polska rozumiała znacznie szerszy obszar aniżeli tylko pruski Górny Śląsk: 

''Śląsk Górny jest najznaczniejszym z krajów, które nie wchodziły do Państwa Polskiego w 1772 roku, a którego przyłączenia teraz Polska żąda. Śląsk należał do Polski od początku jej istnienia do XIV wieku, w którym jego książęta z polskiego domu Piastów uznali zwierzchnictwo króla czeskiego, a później cesarstwa niemieckiego. Od XIV wieku Śląsk ulegał stopniowej germanizacji, której oprzeć się potrafiły tylko Księstwo Cieszyńskie, Śląsk Górny (Regencja Opolska) i kilka powiatów Śląska Średniego (Regencja Wrocławska). [...] Część Śląska Pruskiego, którą Polska rewindykuje, zawiera Regencję Opolską, z wyjątkiem powiatów Nisskiego-Grotkowskiego, części Niemodlińskiego, Prudnickiego, dalej powiaty Namysłowski i Sycowski, oraz część powiatu Milickiego regencji Wrocławskiej. Terytorium to obejmuje 12000 km2 i 2100000 mieszkańców (1910), z których według oficjalnej statystyki pruskiej 67% stanowią Polacy. W rzeczywistości procent Polaków jest o wiele większy; w części środkowej i wschodniej tego terytorium dosięga 90%''. 

Śląsk Cieszyński we wspomnianej nocie traktowano mimo to odrębnie. Pod tym pojęciem rozumiano już tylko wyłącznie część Księstwa Cieszyńskiego. Polskie aspiracje w tej mierze nie obejmowały „ze względu na stosunki narodowościowe“ powiatu frydeckiego należącego do tego Księstwa: „W ogólnych zarysach granica, której żąda Polska na terytorium Cieszyńskim, idzie od byłej granicy węgierskiej (Łomna Góra) wzdłuż granicy powiatu frydeckiego, aż do Gruszowa, gdzie wkracza na terytorium państwa pruskiego“.
Konsekwencje podziału arbitralnego Śląska Cieszyńskiego oraz [[Powstania śląskie|powstań]] i [[Plebiscyt|plebiscytu]] na pruskim Górnym Śląsku doprowadziły do ukształtowania się nowych nazw dla określenia Górnego Śląska. Po stronie polskiej (administracyjnie w województwie śląskim, nie używano w ogóle nazwy Górny Śląsk) pojawiły się dwa żywe, popularne w okresie dwudziestolecia międzywojennego pojęcia: [[Zaolzie]] i [[Śląsk Opolski]]. To pierwsze było używane na określenie tego fragmentu Śląska Cieszyńskiego, który nie został włączony do Polski w 1920 roku (stało się tylko tak na krótko w latach 1938-1939). Inaczej nowe pojęcie Zaolzia i Śląska Cieszyńskiego rozumieli i do dzisiaj rozumieją Czesi. Podkreślali oni, że termin Cieszyńskie (Teschener Land/Tešinsko) nie może być ani synonimem Zaolzia, ani oznaczać całości terenów za Olzą, ponieważ z jednej strony rozciąga się także w takim rozumieniu na powiat frydecki będący poza aspiracjami polskimi, a z drugiej strony nie obejmuje całego Księstwa Cieszyńskiego utożsamianego ze Śląskiem Cieszyńskim (Teschner Schlesien).
Drugim nowym pojęciem używanym w polskich Katowicach był termin Śląsk Opolski, odnoszący się do historycznej nazwy piastowskiego Księstwa Opolskiego, a mający oznaczać nową niemiecką [[Prowincja Górnośląska|Prowincję Górnośląską]] (Provinz Oberschlesien). Z rzadka, ale pojawia się już wówczas również powszechnie używany po [[Druga wojna światowa|II wojnie światowej]] termin „Opolszczyzna”. Po stronie niemieckiej, konsekwentnie traktującej podział Górnego Śląska jako niesprawiedliwy dyktat, określenie Górny Śląsk znalazło bowiem swoje administracyjne odniesienie. Ustawa pruska w 1919 roku tworzyła nową jednostkę administracyjną – Prowincję Górnośląską, którą prezentowano jako najmłodszą prowincję pruską. Pomysły takie w rządzie Rzeszy były już rozpatrywane w 1917 roku, ale zrealizowano je dopiero w toku rozpoczynającej się kampanii plebiscytowej, traktując jako jeden z ważnych argumentów mających przyciągnąć Górnoślązaków do opcji proniemieckiej, ponieważ spełniał ich aspiracje regionalne . Przetrwała ona do 1938 roku jako osobna jednostka terytorialna, potem została włączona z powrotem do Prowincji Śląskiej. Bardziej skomplikowana sytuacja dotyczyła tej części rejencji opolskiej, która znalazła się po 1922 roku po stronie niemieckiej. Robert Kurpiun użył w 1922 roku propagandowego określenia oderwanego kraju (Entrissenes Land) . Otworzyło to drogę do wspierania wizerunku „krwawiącej granicy“, dzielącej rozerwany Górny Śląsk. W publicystyce i wypowiedziach polityków niemieckich w okresie dwudziestolecia międzywojennego rzadko używano nazwy oficjalnej „[[Województwa śląskie 1922-1939|Województwo śląskie]] – Woiwodschaft Schlesien“, najczęściej jest to Wschodni Górny Śląsk (Ost-Oberschlesien), ewentualnie Polski Wschodni Górny Śląsk (Polnisches Ost-Oberschlesien).
W czasie II wojny światowej niewiele zmieniło się w nazewnictwie. Niemcy próbowali stopniowo powracać do nazw sprzed 1919 roku. Część Górnego Śląska znajdująca się w granicach Republiki Czesko-Słowackiej została bądź wcielona do Trzeciej Rzeszy, bądź znalazła się w granicach Protektoratu Czech i Moraw jeszcze przed wybuchem II wojny światowej. Do już istniejącej pruskiej Prowincji Śląskiej przyłączono nowoutworzoną [[Rejencja katowicka|rejencję katowicką]] (Regierungsbezirk Kattowitz) oraz powiększono o nowe powiaty rejencję opolską. W dwa lata później z rejencji katowickiej i opolskiej, utworzono ponownie odrębną Prowincję Górnośląską z siedzibą jej władz w Katowicach .
Tradycję zacierania historycznych podziałów zapoczątkowaną przez nazistów pogłębiły i rozwinęły powojenne władze komunistyczne. W Czechosłowacji, która odzyskała granice sprzed 1938 roku, po 1948 roku zamazano pojęcie [[Śląsk Czechosłowacki]], włączając ten obszar do województwa zwanego „północnomorawskim”. W Polsce jeszcze w latach 1945-1950 utrzymało się formalnie [[Województwo śląskie 1945-1950|województwo śląskie (zwane śląsko-dąbrowskim)]], w skład którego wchodziło przedwojenne: polskie województwo śląskie i niemiecka rejencja opolska (zwana Śląskiem Opolskim), a także część terenów nie śląskich (przede wszystkim obszar [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębia Dąbrowskiego]]). Następne reformy administracyjne w Polsce z 1950 i 1975 roku całkowicie zerwały z historyczną tradycją nazewniczą Górnego Śląska odwołując się w nazwach województw do miast – siedzib władz administracyjnych. Górny Śląsk pozostał od tej pory tylko nazwą historyczną.

==Granice administracyjne==
Wszyscy autorzy są zgodni co do tego, iż w okresie wczesnopiastowskim brak, oprócz podziałów plemiennych wzdłuż Przesieki międzyśląskiej, podstaw do wprowadzenia jakichkolwiek rozgraniczeń między Dolnym a Górnym Śląskiem. Wszyscy też wskazują zgodnie na kluczowy dla ukształtowania się tej granicy politycznej był okres lat 1178-1202, aczkolwiek różnie kładą w tym względzie akcenty. R. Żerelik uważa, że jeżeli w epoce średniowiecza używać pojęcia Górny Śląsk, to należy go po prostu utożsamiać od XIII wieku z Księstwem Opolskim i jego genezą. Za zupełnie odrębne uznaje dzieje Opawszczyzny, która odpadła już w 1038 roku po najeździe Brzetysława i w konsekwencji została przyłączona do biskupstwa ołomunieckiego. Późniejsze przypisywanie tego księstwa do Górnego Śląska brało się ze znacznie późniejszego zacieśnienia kontaktów Przemyślidów opawskich z całym Śląskiem (sami siebie nazywali wówczas książętami śląskimi).
Problem Opawszczyzny i jej przynależności w tym wczesnym okresie do Górnego Śląska zawsze interesował również autorów czeskich od czasu odrodzenia narodowego w XIX wieku. František Palacký, idąc śladem Jana Długosza, nazywał ten kraj Holešicko, dopiero potem zaproponowano nazwę Holasovsko, pochodzącą od grodu Holasowice. Późniejszą nazwę Opawszczyzna (Opavsko) proponowano używać od najazdów tatarskich i późniejszych licznych lokacji w XIII wieku. Autorzy czescy również konsekwentnie zaznaczali przy tym zasadniczą odrębność Opawszczyzny od Górnego Śląska, traktując późniejsze księstwo jako część całego Śląska, ukształtowaną jeszcze przed ostatecznym podziałem całej dzielnicy.
R. Żerelik, współautor najnowszej polskiej syntezy historii Śląska, wskazuje również na ciągłą od XII/XIII wieku labilność nie tylko południowej granicy Górnego Śląska, ale także wschodniej. Ukształtowała się ona w 1178 roku, kiedy [[Kazimierz II Sprawiedliwy]] odstąpił [[Mieszko I Plątonogi|Mieszkowi Plątonogiemu]] kasztelanie: bytomską, siewierską i oświęcimską, a następcy Mieszka przesunęli tę granicę nawet bardziej na wschód, opierając ją o linię rzek: [[Biała]], [[Wisła (rzeka)]], [[Przemsza]] i [[Liswarta]]. Nie okazała się ona jednak w tym kształcie trwała. Z kolei M. L. Wójcik w historii Dolnego Śląska zauważa, że co prawda niewątpliwie podział ukształtował się wzdłuż wspomnianej Przesieki, ale dla części zachodniej, rozciągającej się miedzy pasmem Sudetów na południu, Nysą Łużycką na zachodzie, Nysą Kłodzką na wschodzie i Baryczą na północy używano wyłącznie terminu Śląsk .
Te pierwotnie ukształtowane wzdłuż podziałów księstw granice Górnego Śląska okazały się bardzo niestabilne. Odbudowanie spójności Królestwa Polskiego pod władzą dwóch ostatnich Piastów i przejęcie korony przez Jagiellonów, przy jednoczesnym osłabieniu Korony czeskiej umożliwiło zmiany na granicy wschodniej. W 1442/43 biskup krakowski [[Zbigniew Oleśnicki]] kupił [[Księstwo Siewierskie]] (jako państwo biskupie dotrwało do 1790 roku, kiedy to posłowie Sejmu Wielkiego dokonali jego inkorporacji do Królestwa Polskiego), w 1454 roku król [[Kazimierz IV Jagiellończyk]] nabył [[Księstwo oświęcimskie]], a w 1494 roku Jan Olbracht [[Księstwo zatorskie]]. Ustaliła się wówczas wschodnia granica Górnego Śląska wzdłuż biegu rzek: Biała-Wisła-Przemsza-Brynica. Była to jednocześnie granica polityczna rozdzielająca Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego (którego Śląsk stał się formalnie częścią składową od 1348 roku) od Rzeczypospolitej.
Granica diecezji nadal przebiegała jednak inaczej. Do 1821 roku ziemie wcielone w XII w. do władztwa Mieszka Plątonogiego tworzyły integralną część [[Diecezja krakowska|diecezji krakowskiej]]. Wtedy też pojawiają się na przełomie XV i XVI wieku pierwsze mapy Europy, na których znalazło się określenie Śląsk i odznaczone zostały wyraźnie dzielone politycznie dwie części dzielnicy: Dolny i Górny Śląsk. Ten pierwszy w okresie habsburskim XVI-XVII wieku obejmował pięć księstw i dwa tzw. [[Wolne państwo stanowe|wolne państwa stanowe]] .
Wspomniane już tutaj zmiany administracyjne w okresie pruskim: podział na powiaty (w 1742 roku) i rejencje (w 1815 roku) stworzył podstawę do ścisłego rozgraniczenia granic Górnego Śląska, nazywanego tylko tak dla jego części znajdującej się w granicach pruskiej monarchii (późniejszej rejencji opolskiej). U Felixa Triesta znajdziemy podział tego Górnego Śląska na 3 odcinki: „polskie“ powiaty graniczne (Kluczbork, Olesno, [[Lubliniec]] i [[Bytom]]); „austriackie“ powiaty graniczne (Nysa, Prudnik, Głubczyce, Racibórz, [[Rybnik]] i [[Pszczyna]]); „region wewnętrzny“, do którego zaliczał pozostałe powiaty rejencji opolskiej . Triest opisuje także dokładnie granice polityczne Górnego Śląska. Różnicuje przy tym granice historyczne od tych, które ukształtowały się w XIX wieku. Genezę Górnego Śląska widzi tradycyjnie w kształtowaniu się Księstw Opolskiego i Raciborskiego, ale nazwa historyczna Górny Śląsk (Oberschlesien) w żadnym razie, jego zdaniem, nie pokrywa się już z rozumieniem granic mu współczesnych. Obszary rejencji opolskiej na prawym brzegu Odry, przede wszystkim Kluczborskie i część Oleskiego, a także leżące na lewym brzegu Odry Grodkowskie należały przecież historycznie także i jego zdaniem do Śląska Dolnego . Podobnie uważał także Partsch, który mimo administracyjnych granic rejencji opolskiej „zdecydowanie“ nie zaliczał do Górnego Śląska, chociaż je wymienia w tej właśnie części, następujących powiatów: powstałych z biskupiego Księstwa Nyskiego oraz powstałego z niewielkich części Księstwa Brzeskiego i Księstwa Oleśnickiego powiatu kluczborskiego. Górny Śląsk w rozumieniu pruskiego geografa zawierał się więc w spuściźnie pierwotnych Księstw Opolskiego i Raciborskiego, bez charakteryzującej się według niego zarówno geograficzną, jak i polityczno kulturową odmiennością Opawszczyzny .
Dla Triesta linia graniczna ma przede wszystkim uzasadnienie polityczno-administracyjne – nie historyczne bądź geograficzne: 
''Granice Górnego Śląska opierają się w większości o terytoria obce a w części [tylko – RK] o niemieckie. Tylko na południowym zachodzie rozciągają się wzdłuż granic naturalnych. Granica biegnie stąd bezpośrednio wzdłuż Biskupiej Kopy (najwyższy szczyt Altvatergebirge), która w ten sposób mocno rozdziela obszar austriacki i pruski. Tam gdzie schodzą w dół do Altvatergebirge i Wyżyny Morawskiej granica biegnie dalej wzdłuż [rzeki – RK] Opawa. Przedmieścia Opawy i miedza graniczna Karniowa są jedynymi częściami austriackimi, które przekraczają tę rzeczną granicę. Potem krótkimi odcinkami granica ciągnie się wzdłuż Odry i Olzy. Tam gdzie wkracza w Przedgórze Karpackie biegnie dalej po krótkim odcinku suchej granicy, [dalej-RK] wzdłuż Wisły, a potem po ostrym skręcie na wschód w kierunku obszaru polskiego w pobliżu Oświęcimia, dalej wzdłuż jej dopływów: Przemszy i Brynicy. Potem jest odcinek przebiegający lasami i łąkami, uzyskując trwalsze oparcie dopiero znowu w dorzeczu Warty wzdłuż rzek: Liswarta i Prosna. Pruska strona linii granicznej (wewnętrzna granica rejencji Poznań, Wrocław i Opole) jest tylko potwierdzona na krótkich odcinkach linią Nysy''. 
Josef Partsch, bardzo precyzyjnie wydzielił już nie tylko granice polityczne, ale także postarał się o ich uzasadnienie geograficzne. Bez trudu wytycza granice naturalne na południu – pasmo Sudetów wschodnich i Beskidów i na wschodzie – Jura Krakowsko-Częstochowska. Wyraźnie ma problemy z ustaleniem naturalnej granicy geograficznej na zachodzie. W tym przypadku odwołuje się ponownie do historycznej Przesieki, która w XV wieku miała być podstawą do ukształtowania odrębności tego regionu. Rekonstruuje ją w pasie lasów, które jego zdaniem odcinają region opolski (używa takiego właśnie terminu - Oppelner Gebiet) od Śląska Średniego, ciągnąc się wzdłuż prawego brzegu Nysy Kłodzkiej, a potem lewego brzegu Stobrawy. Olbrzymie problemy występują też dla niego w definiowaniu geograficznej granicy północnej Górnego Śląska, którą postrzega w dolinie rozciągającej się pomiędzy górnym biegiem Widawy i rzeką Prosną. Tak zarysowane granice nazywa Partsch szerokim rozumieniem pojęcia Górny Śląsk, który w tym sensie obejmuje wg niego 18 tys. km2 .
Los pozostałej części księstw śląskich (niekiedy używano w połowie XVIII wieku pojęcia Restschlesien), których nie zajęły w 1742 roku Prusy, ale pozostały one w Cesarstwie Austriackim, potoczył się inaczej. Obszar ten obejmował 5147 km2, w tym: Księstwo Cieszyńskie, Mniejsze Wolne Państwa Stanowe: Bielsko, Frýdek, Fryštat, Némecká Lutynĕ, Petrovice, Rychvald; południową część Księstwa Opawskiego i Księstwa Karniowskiego (w tym: Mniejsze Państwa Stanowe Albrechtice i Bruntal); [[Bogumińskie Państwo Stanowe|Mniejsze Państwo Stanowe Bohumin]] (część dawnego Księstwa Raciborskiego) i południową część Księstwa Nyskiego. Razem tworzyły od tej pory Księstwo Śląskie (potem Księstwo Górnego i Dolnego Śląska/Kronland Ober und Nieder-Schlesien). W 1782 roku wcielono je do Moraw, likwidując wielusetletnią, administracyjną odrębność czeskiego Górnego Śląska. Na powrót samodzielną częścią wielonarodowościowej monarchii [[Habsburgowie|Habsburgów]] [[Śląsk Austriacki]] stał się dopiero po Wiośnie Ludów, a pełne uprawnienia autonomicznego kraju monarchii uzyskał po reformach z 1861 roku, kiedy stał się jednym z krajów koronnych (były to okręgi cieszyński i opawski, zwane coraz częściej od tej pory Śląskiem Opawskim oraz Śląskiem Cieszyńskim). Reforma administracyjna z 1867 roku i utworzenie dualistycznej monarchii było z kolei asumptem do wprowadzenia ograniczonej samodzielności tych krajów Korony .
Również i w tym przypadku rozgraniczenie budziło wątpliwości. Szczególnie dotyczyło to Opawszczyzny. Jej granice polityczne w XIX wieku czeski historyk wyznaczał następująco: 
 
''I tak granica ciągnie się od Głubczyc, które należały do biskupstwa wrocławskiego wzdłuż prawego brzegu rzeki Prudnik aż do tego miejsca gdzie Prudnika zlewa się z rzeką Osobłogą. Potem granica biegnie wzdłuż prawego brzegu potoku Stradunia, aż do tego miejsca gdzie wlewa się do niego potok Milicz. Potok podąża lewym brzegiem Milicza w kierunku południowo wschodnim aż do rzeki Psina, która od Bavorova i Rakova aż po Benkovice (na południe od Raciborza), prawym swym brzegiem otacza Opawszczyznę. Od Benkovic w kierunku południowo-wschodnim granica wiedzie do Bohumina. Od Bohumina dalej Odrą a potem Ostrawicą aż do samej granicy węgierskiej, naturalnymi granicami między byłym Opolskim (obecnie Cieszyńskim) a Morawami. Na południu nasz kraj graniczył z Krajem Prerovskim i Krajem Ołomunieckim. I wydaje się, że duża część handlowa, łącząca Mistek, Pribor i Jicin, należała już do Kraju Prerovskiego bowiem wsie Skorotin koło Pribora, Jesenice i Polom koło Hranic zaliczały się już do Kraju Prerovskiego. Linia poprowadzona od Mistka do Odry w przybliżeniu rozgranicza Opawszczyznę od Priborovskiego. Dalej w kierunku północno-zachodnim jest najpierw rozgraniczeniem rzeka Odra a potem jej dopływ Budišovka, dalej od wsi Kružberka po kolei aż do swojego źródła na Śnieżce rzeka Morawa, która rozdziela Opawszczyznę od Ołomunieckiego.''
 
 
Dalsza dezintegracja historycznych granic Górnego Śląska, ukształtowanych w średniowieczu, a zmienionych po [[Wojny śląskie|wojnach śląskich]], zaczęła szybko postępować w rezultacie I wojny światowej. Najpierw na skutek walki o przynależność tej dzielnicy stoczonej przez Niemcy, Polskę i Czechosłowację w latach 1918-1921 do Polski przyłączono wschodnie fragmenty pruskiej rejencji opolskiej i byłego austriackiego Śląska Cieszyńskiego, które zostały połączone w jedno województwo śląskie wolą polskiego Sejmu Ustawodawczego z lipca 1920 roku. Na jego obszarze powstała w 1925 roku nowa [[Diecezja katowicka|diecezja nazwana również śląską]]. Do Republiki Czechosłowackiej inkorporowano były Śląsk Austriacki, bez wschodniej części Śląska Cieszyńskiego (czyli według nomenklatury polskiej Zaolzie), a ponadto tzw. Kraik Hulczyński z pruskiej rejencji opolskiej, które złożyły się na kraj (województwo) Śląsk Czechosłowacki (Československé Slezsko). Jednak tylko do 1928 roku, kiedy został on włączony do województwa śląsko-morawskiego (Zemĕ moravskoslezska). Pozostała przy państwie niemieckim większa część rejencji opolskiej w latach 1919-1938 tworzyła formalnie samodzielną Prowincję Górnośląską (Provinz Oberschlesien), jako część Kraju Prusy (Land Preussen), składowej części Rzeszy Niemieckiej.
W czasie II wojny światowej Niemcy utworzyli w 1941 roku Prowincję Górnośląską (Provinz Oberschlesien), która po raz pierwszy od średniowiecza na powrót objęła całość historycznego Górnego Śląska (poza Opawszczyzną).
[[Plik:Rejencja.jpg|500px|thumb|right|Mapa rejencji opolskiej a jednocześnie prowincji śląskiej w 1922 roku]]

Część Górnego Śląska znajdująca się w granicach Republiki Czesko-Słowackiej została bądź wcielona do Trzeciej Rzeszy, bądź znalazła się w granicach Protektoratu Czech i Moraw jeszcze przed wybuchem II wojny światowej. Najpierw 25 listopada 1938 roku Kraik Hulczyński do niemieckiego powiatu raciborskiego rejencji opolskiej wchodzącej w skład jeszcze istniejącej Prowincji Śląskiej (Provinz Schlesien). Jednocześnie ziemie Czechosłowackiego Śląska (Bílovec, Bruntál, Frývaldov, Krnov – razem 15 powiatów) znalazły się w obwodzie Opawa (obvod Opava), który wszedł w skład Okręgu Rzeszy Sudety (Reichsgau Sudeten), utworzonego na mocy decyzji z 14 kwietnia 1939 roku z siedzibą władz tego okręgu w Libercu. Z dawnego Czechosłowackiego Śląska w 1938 roku tylko powiat frydecki pozostał w granicach republiki czechosłowackiej, dzieląc jej los po zajęciu 14 sierpnia przez wojska niemieckie. Wszedł wówczas w skład Protektoratu Czech i Moraw. Zachodnie tereny okupowane przez III Rzeszę po kampanii wrześniowej dekretem z 8 października 1939 roku wcielono do Niemiec (zajmowały one prawie połowę przedwojennego obszaru Polski). Do już istniejącej pruskiej Prowincji Śląskiej przyłączono nowoutworzoną rejencję katowicką (Regierungsbezirk Kattowitz) oraz powiększono o nowe powiaty rejencję opolską (Regierungsbezirk Oppeln). W nowych jednostkach administracyjnych znalazły się jednak oprócz powiatów z byłego województwa śląskiego (w tym anektowane kosztem Czechosłowacji powiaty frysztacki i czeskocieszyński) także powiaty z byłego tzw. Królestwa Kongresowego (województwa kieleckiego), można by było w tym przypadku mówić nawet o powrocie do epizodu związanego z istnieniem pruskiego Nowego Śląska z lat 1795-1806, i Galicji ([[województwo krakowskie|województwa krakowskiego]]). W dwa lata później z rejencji katowickiej i opolskiej, utworzono na powrót odrębną Prowincję Górnośląską (Provinz Oberschlesien) z siedzibą jej władz w Katowicach.
To połączenie ziem górnośląskich w latach 1941-1945 okazało się tylko epizodem, chociaż w latach 1945-1950 po stronie polskiej zaakceptowano istnienie [[województwo śląskie 1945-1950|województwa zwanego śląskim (śląsko-dąbrowskim)]]. Oprócz powiatów byłego polskiego województwa śląskiego (siedem powiatów: [[powiat katowicki|katowicki]], [[Powiat tarnogórski|tarnogórski]], [[Powiat lubliniecki|lubliniecki]], [[Powiat pszczyński|pszczyński]], [[Powiat rybnicki|rybnicki]], [[Powiat bielski|bielski]] i [[Powiat cieszyński|cieszyński]]) na zachodzie na mocy decyzji zwycięskich mocarstw powiększono je o historyczny obszar byłego niemieckiego Górnego Śląska/rejencję opolską (powiaty: na prawym brzegu Odry: [[Powiat bytomski|bytomski]], [[Powiat gliwicki|gliwicki]], [[Powiat kluczborski|kluczborski]], [[Powiat oleski]], [[Powiat opolski|opolski]] i [[Powiat strzelecki|strzelecki]], miasta Bytom, Gliwice, Opole i Zabrze oraz na lewym brzegu Odry, w tym w części dolnośląskie powiaty: głubczycki, [[Powiat grodkowski|grodkowski]], [[Powiat kozielski|kozielski]], [[Powiat niemodliński|niemodliński]], [[Powiat nyski|nyski]], [[Powiat prudnicki|prudnicki]] i raciborski), co pozwalało nowym władzom posługiwać się nośnym propagandowo argumentem o przezwyciężeniu sztucznego podziału, będącego rezultatem plebiscytu z 1921 roku. Na wschodzie przyłączono obszar Zagłębia Dąbrowskiego (powiaty: będziński, zawierciański oraz [[Sosnowiec]]), które już w czasie II wojny światowej do rejencji katowickiej wcielili Niemcy, a zaakceptowanie tego faktu w 1945 roku przez władze komunistyczne nastąpiło ze względów ideologicznych. Na południu w granicach nowego województwa nie znalazło się już zajęte w 1938 roku Zaolzie, które powróciło w granice państwa czechosłowackiego. W ten sposób nowa jednostka administracyjna tylko w niewielkim stopniu odpowiadała granicom województwa śląskiego sprzed 1939 roku, ale obejmowała większość historycznego Górnego Śląska. Powierzchnia tego nowego powojennego województwo śląskiego była trzykrotnie większa niż obszar przedwojennego, łącznie 15 369 km2 powierzchni, a więc aż 5% terytorium powojennej Polski.
W latach 1950-1975 obszary górnośląskie wchodziły w skład dwóch województw: [[Województwo katowickie w Polsce Ludowej|katowickiego]] (9,5 tys. km2) i opolskiego (9,5 tys. km2). To pierwsze obejmowało 14 powiatów – z tego 2 z województwa dolnośląskiego (brzeski i namysłowski) i 12 z dawnego województwa śląskiego (głubczycki, grodkowski, kluczborski, kozielski, krapkowicki, niemodliński, nyski, oleski, opolski, prudnicki, raciborski i strzelecki oraz cztery miasta wydzielone: Opole, Brzeg, Nysa i Racibórz). Województwo katowickie składało się z 14 powiatów ([[Powiat będziński|będziński]], bielsko-bialski, cieszyński, [[Powiat częstochowski|częstochowski]], gliwicki, kłobucki, lubliniecki, [[Powiat myszkowski|myszkowski]], pszczyński, rybnicki, tarnogórski, [[Powiat tyski|tyski]], [[Powiat wodzisławski|wodzisławski]] i [[Powiat zawierciański|zawierciański]] i 19 miast wydzielonych: Katowice, Będzin, Bielsko-Biała, Bytom, [[Chorzów]], Cieszyn, [[Czeladź]], [[Częstochowa]], Dąbrowa Górnicza, Gliwice, Mysłowice, Ruda Śląska, Rybnik, Siemianowice Śląskie, Sosnowiec, Świętochłowice, [[Tychy]], Zabrze i [[Zawiercie]]). Do województwa katowickiego przyłączono nie mieszczące się w historycznych granicach Górnego Śląska powiaty z byłego zaboru rosyjskiego: myszkowski, kłobucki i częstochowski.
Kolejna reforma administracyjna z 1975 roku (obowiązująca do 1997 roku) doprowadziła do jeszcze większego poszatkowania historycznej, górnośląskiej dzielnicy. Utworzono wówczas aż 4 województwa: [[Województwo bielskie|bielskie]] (3,7 tys. km2), katowickie (6,7 tys. km2), opolskie (8,5 tys. km2) oraz w części [[Województwo częstochowskie 1975-1998|województwa częstochowskiego]] (powiat oleski).
W Czechosłowacji po II wojnie światowej wszystkie powiaty przedwojennego Śląska Czechosłowackiego w latach 1945-1948 należały do Regionu Morawskoostrawskiego (Moravskoostravska Expozitura Zemského národniho výboru) ze stolica w Brnie. Liczba mieszkańców czechosłowackiego Śląska sięgała wówczas 876 tys. W latach 1949-1960 nastąpił podział „śląskich powiatów” w Czechosłowacji pomiędzy Kraj Ołomuński (Olomucký Kraj), gdzie znalazły się tylko dwa z nich (Bruntál, Jesenik), oraz Kraj Ostrawski (Ostravský Kraj) gdzie pozostała większość pozostałych). Po kolejnej reformie w 1960 roku na powrót, tak jak miało to miejsce już przed wojną, cały dawny Śląsk Czechosłowacki znalazł się w granicach nowego Kraju Północnomorawskiego (Severomoravský Kraj), w którym jednak całkowicie zakłócono historyczne granice śląskich powiatów. Współcześnie, po zmianach jakie nastąpiły w latach 90-tych ubiegłego wieku dawny Śląsk Czechosłowacki tworzy większość odrębnego Kraju Morawsko-śląskiego (Moravskoslezský Kraj).

==Bibliografia==
#Deutsche Geschichte im Osten Europas Schlesien, hrsg. V. Norbert Conrads, Berlin 1994.
#Geschichte Schlesiens, Bd. 1-2 Ludwig Petry, Josef Joachim Menzel, Winfried Irgang, Sigmaringen 1988.
#Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011.
#Historia Śląska, t.1-3, red. K. Maleczyński, W. Długoborski, S. Michalkiewicz, Wrocław 1960-1985.
#M. Czapliński, E. Kaszuba, G. Wąs, R. Żerelik, Historia Śląska, Wrocław 2002.
#Slezsko v dĕjinách Českého Státu, pod vedením Zdeňka Jiráska, t.1-2, Opava 2012.

==Źródła on-line==

ŚBC

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/pubindex?dirids=40 Górny Śląsk]

[http://www.sbc.org.pl/publication/11836 Joachim Cureus, Gentis Silesiae Annales complectens historiam de origine, propagatione et migrationibus gentis et recitationem praecipuorum eventuum, qui in Ecclesiae et Republica usq[ue] ad necem Ludovici ...]

[http://www.sbc.org.pl/publication/920 Joseph Partsch, Landeskunde der Provinz Schlesien, Breslau 1918]

BC UWr

[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/8092 Friedrich Bernhard Wernher, Silesia in Compendio seu Topographia das ist Praesentatio und Beschreibung des Herzogthums Schlesiens,1750]

[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/8762 Albert Friedrich Zimmermann, Beyträge zur Beschreibung von Schlesien Bd.3 1784, Brieg 1784]

ZBC

[http://zbc.uz.zgora.pl/publication/20143 Colmar Grunhagen, Geschichte Schlesiens, Gotha 1886]

Górny Śląsk

2023-10-16T11:45:54Z

Ania: /* Kształtowanie się pojęcia Górny Śląsk */

[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Nauki społeczne]]
[[Kategoria:Nauki społeczne]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
(ang. Upper Silesia, niem. Oberschlesisches)

Autor: [[Prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)|TOM: 1 (2014)]]

Górny Śląsk (łac. Silesia Superior, czes. Horni Slezsko, niem. Oberschlesien) - region geograficzno-historyczny na południu Polski, istniejący jako pojęcie historyczne od epoki pełnego średniowiecza.

==Kształtowanie się pojęcia Górny Śląsk==
Górny Śląsk to pojęcie, które ciągle zmieniało swoje znaczenie, zarówno w sensie geograficznym jak i historycznym. Silesia Superior, łacińskie określenie Górnego Śląska, to nazwa wywodząca się wprawdzie ze średniowiecza, ale w momencie tworzenia się państw słowiańskich na przełomie IX i X wieku jeszcze nie występująca. Termin Górny Śląsk (Horní Slezsko, Silesia Superior, Oberschlesien), używany dla określenia politycznej odrębności wschodniej części Śląska, pojawia się dopiero w XV wieku.
We współczesnych syntezach historii [[Śląsk|Śląska]] pojawieniu się nazwy Górny Śląsk nie poświęcano zbyt wiele uwagi. W XIX wieku zajmowano się więc prawie wyłącznie etymologią nazwy Śląsk. Dla autora pierwszej polskiej monografii historycznej Górnego Śląska pod II wojnie światowej, [[Kazimierz Popiołek|Kazimierza Popiołka]], najważniejsze było uzasadnienie, że nazwa nie pochodzi od wandalskich Silingów, lecz, jak wywiódł to już [[Władysław Semkowicz]], od rzeki Ślęza (ewentualnie góry Ślęż/Sobótka etymologicznie pochodzącej od słowiańskiego ślęg/śląg – wilgoć, mokrość, będącej prastarym miejscem kultowym). Uwagi Popiołka w ogóle nie zaprzątała kwestia skąd pochodziła nazwa Górny Śląsk. Posługuje się nią sporadycznie od momentu, kiedy zaczyna omawiać okres schyłku XII wieku, ale nie traktuje tego obszaru jako zwartej całości o jasno określonych granicach, a tylko jako geograficzne uściślenie. Polityczną odrębność gornośląską postrzegał dopiero od [[Wiosna Ludów|Wiosny Ludów]]. Podobną interpretację odnajdziemy także w niedokończonej polskiej wielotomowej wrocławskiej syntezie historii Śląska.
W najnowszych syntezach historii Śląska również [[Rościsław Żerelik]] nie poświęca zbyt wiele uwagi genezie pojęcia Górny Śląsk/Silesia Superior. Konstatuje tylko dla epoki średniowiecza, że rozróżnienie na Dolny Śląsk i Opolszczyznę (wówczas dux Opoliensis) pojawia się już w XIII wieku i rozumie się wówczas pod tym terminem te ziemie, które leżały na wschód od [[przesieka śląska|Przesieki międzyśląskiej]]. Rozróżnienie to wg niego zaczęło zanikać w XV wieku, chociaż w nazwach dalej używano pojęć Silesia Inferior, Silesia Superior, a kiedy chciano zaznaczyć, że chodzi o cały Śląsk, to pisano Utraque Silesiae. [[Marek L. Wójcik]] omawia z kolei konsekwencje wydarzeń z 1202 roku i poprzedzających ich zmian, związanych z aspiracjami synów i wnuków [[Władysław II Wygnaniec|Władysława Wygnańca]]. Pierwsza linia [[Piastowie śląscy|Piastów śląskich]] – wrocławska - konsekwentnie używała od tej pory tytułu książąt śląskich (duces Slezie lub duces Zlezie), a druga linia – książąt opolskich – tytułu książąt opolskich (duces Opoliensis lub duces de Opol) .

[[Plik:Helwig.jpg|500px|thumb|right|Śląsk na mapie Helwiga z XVII wieku]]

Według Conradsa ukształtowanie się odrębności Górnego Śląska i jego pierwotnych granic wiązało się przede wszystkim z aspiracjami politycznymi młodszej linii Piastów śląskich. Za najważniejszy z tego punktu widzenia uznał rok 1202, który znosił do tej pory jednolite prawo dziedziczenia w jednej linii piastowskiej, dając prawo do dziedziczenia oddzielnie w liniach wrocławskiej i raciborsko-opolskiej. W miejsce używanej do tej pory jednolitej nazwy Śląsk (Schlesien), która pozostała tylko dla części północnej dzielnicy, na południu pojawiło się nowe określenie, które ukształtuje odrębność tzw. Kraju (Ziemi) Opolskiego (-iej) (Oppelner Land). Również i Conrads podkreśla jednak, że zmiana ta w średniowieczu nie była trwała. Objęcie przez państwo czeskie całego Śląska przywróciło jednolitą nazwę – Śląsk dla całego dawnego wielkiego księstwa śląskiego.
Brak zainteresowania współczesnych historyków kształtowaniem się pojęcia Górny Śląsk da się wytłumaczyć przede wszystkim znacznie późniejszym pojawieniem się tej nazwy, a więc rzeczywiście wtórnym znaczeniem tego problemu w stosunku do etymologii nazwy całej dzielnicy. Nazwa Górny Śląsk (nie traktowana jednak tylko prawno-politycznie jako [[Księstwo opolskie]]) ma bowiem genezę znacznie młodszą. Pierwszą poświadczoną źródłową wzmianką o „dwóch Śląskach” odnajdujemy w zapisach kancelaryjnych z 1427 roku. Stałe używanie tego pojęcia, traktowanego już wówczas w kategoriach administracyjnych, nastąpiło dopiero u schyłku XV wieku i jest przypisywane panowaniu na Śląsku [[Maciej Korwin|Macieja Korwina]]. W 1481 roku wyznaczył on osobnych zarządców dla Dolnego Śląska (Georg von Stein) i Górnego Śląska (Johann Bielik von Kornitz). Podziały [[Księstwa śląskie|księstw śląskich]] za panowania Macieja Korwina nie skutkowały jednak jeszcze utrwaleniem się używania nazw Śląsk Górny i Dolny. Zmiana, która dotychczasowym podziałom administracyjnym nadała również charakter jakościowy, nastąpiła dopiero po wydaniu w 1498 roku przez [[Władysław III Jagiellończyk|Władysława Jagiellończyka]] przywileju generalnego dla [[Stany śląskie|stanów śląskich]] oraz w konsekwencji znacznie większego wpływu cesarskich urzędników, jaki dało się zaobserwować na księstwach górnośląskich w XVI wieku, przy pozostawieniu pełnych praw książęcych w księstwach dolnośląskich. Umacniał ponadto ten proces różnicowania nierównomierny rozwój [[Reformacja|reformacji]] w obu częściach Śląska . Niebagatelnym czynnikiem katalizującym to zjawisko były również coraz bardziej widoczne w XVI wieku różnice w stosunkach etnicznych po obu stronach dawnej Przesieki międzyśląskiej. W XVI wieku pochodzący z Brzegu humanista i topograf [[Barthel Stein]], właśnie ze względu na różnice językowe pomiędzy Śląskiem Dolnym i Górnym, dla tego drugiego ukuł nawet nazwę Polonica Silesia (użył tego pojęcia w pochodzącym z 1512 roku rękopisie: ''Descripcio tocius Silesie et civitatis regie Vratislaviensis''). Stała się ona na tyle popularna, że używano jej jeszcze w wieku XVIII .

W XVI wieku nastąpiło w kręgu wykształconych humanistów trwałe upowszechnienie nazwy Silesia Superior (Oberschlesien). Było to przede wszystkim zasługą wydania w 1571 roku przez głogowskiego lekarza i humanistę [[Joachim Cureus|Joachima Cureusa]] dzieła poświęconego cesarzowi [[Maksymilian II Habsburg|Maksymilianowi II Habsburgowi]] – ''Gentis Silesiae annales'' .
[[Plik:Cureus.jpg|500px|thumb|right|Strona tytułowa dzieła J. Cureusa, Gentis Silesiae Annales (1571)]]

W drugim etapie panowania [[Habsburgowie|Habsburgów]], przede wszystkim od czasu pojawienia się dążeń centralizacyjnych, a potem nasilającej się kontrreformacji nastąpił jednak pod względem administracyjnym odwrót od tej tendencji różnicowania obydwu części Śląska, mimo różnic etnicznych i religijnych podkreślano jedność całej dzielnicy, woli stanów górnośląskich okazywania swojej odrębności, czy nawet dążeń do separacji .

==Górny Śląska w epoce nowożytnej i najnowszej==
Nazwa Górny Śląsk przyjęła nowe znaczenie w czasach pruskich. Część górnośląska [[Prowincja Śląsk (1815-1919)|Prowincji Śląskiej]] (Provinz Schlesien) aż do 1815 roku nie stanowiła odrębnej jednostki administracyjnej na pruskim Śląsku (wchodziła w skład departamentu wrocławskiego). Nie zmieniły tej sytuacji krótkotrwałe jak się okazało zmiany wynikające z zaangażowania Prus w rozbiory Polski. Wykreowały one jednak nową nazwę – [[Nowy Śląsk]] (Neu Schlesien). W latach 1795-1807 w skład Śląska wchodziły bowiem dwa dawne powiaty małopolskie: [[Powiat pilicki|pilicki]] i [[Powiat siewierski|siewierski]], uzyskane przez Prusy w III rozbiorze Polski, które uzyskały tę właśnie nazwę (Neu Schlesien). Wraz z podziałami administracyjnymi Prowincji Śląskiej na rejencje z 1815 coraz częściej w użyciu pojawia się także obok Dolnego Śląska (Niederschlesien) i Górnego Śląska (Oberschlesien) jeszcze trzecia nazwa – Śląsk Środkowy (Mittelschlesien).
Podział Śląska, który nastąpił w wyniku [[Wojny śląskie|pokoju wrocławskiego, a potem pokoju w Hubertsburgu]], skłaniał geografów i historyków pruskich do zawężania tego pojęcia tylko do części znajdującej sie w granicach państwa pruskiego. W swoim opisie Śląska znany geograf lipski [[Joseph Partsch]] pisał wprost, że Górny Śląsk znajduje się tylko w granicach pruskiej monarchii. Spośród terenów włączonych przez [[Fryderyk II Hohenzollern|Fryderyka II]] jako właściwy Górny Śląsk traktował: [[Księstwo raciborskie]] z [[Rybnik|Rybnikiem]] [[Żory|Żorami]] i [[Rudy|Rudami]] (1002 km2); podzieloną już przed wiekami na wiele części pozostałą resztę historycznego Księstwa Raciborskiego (3010 km2): północną część Mniejszego Państwa Stanowego Bohumińskiego (39 km2), [[Wodzisławskie Państwo Stanowe|Wolne Mniejsze Państwo Stanowe Wodzisławskie]] (208 km2), [[Pszczyńskie Wolne Państwo Stanowe|Wolne Państwo Stanowe Pszczyńskie]] razem z [[Mysłowice|Mysłowicami]] (1118 km2); [[Bytomskie Państwo Stanowe|Wolne Państwo Stanowe Bytomskie]] (605 km2); okręg [[Imielin]] z [[Chełm Śląski|Chełmem]] i [[Kosztowy|Kosztowami]] (37 km2). Nie nazywał już Górnym Śląskiem dawnego Księstwa Opawskiego i [[Księstwo cieszyńskie|Księstwa Cieszyńskiego]]. W stosunku do tego pierwszego konsekwentnie używa już nazwy Kraju Opawski/Opawszczyzna (Oppaland), z której obszaru 1072 km2 północna część przypadła Prusom. Traktował jednak ten region razem z leżącymi już za granicą Karniowem i Opawą jako bardziej ciążący w stronę Moraw niż Śląska, mimo nawet tego, że jego północna część znalazła się w państwie [[Hohenzollernowie|Hohenzollernów]]. Na potwierdzenie tego faktu przytaczał podziały administracyjne z 1817 roku. Wówczas to mniejszą część Opawszczyzny przyłączono do [[Powiat raciborski|powiatu raciborskiego]] (wcześniej był to jednolity [[Powiat głubczycki|powiat głubczycki]]), ale przynależność kościelna pozostała przy [[Diecezja ołomuniecka|diecezji ołomunieckiej]], co wskazywało według niego na ciążenie właśnie w stronę Moraw. Partsch konkludował, iż: ''W każdym razie zaleca się by z pewnych kulturalno-geograficznych względów oddzielać Kraj Opawski (Oppaland) od zasadniczej części Górnego Śląska (Oberschlesien), ponieważ na części opawskiej również pod innymi względami widać wyraźnie odrębne stosunki tam panujące''.
Partsch mimo administracyjnych granic pruskiej [[Rejencja opolska|rejencji opolskiej]] (Regierungsbezirk Oppeln) utożsamianej z Górnym Śląskiem od momentu jej utworzenia, „zdecydowanie“ nie zaliczał do Górnego Śląska, chociaż je wymienia w tej właśnie części, powiatów: powstałych z biskupiego Księstwa Nyskiego oraz powiatu kluczborskiego utworzonego z niewielkich części Księstwa Brzeskiego i Księstwa Oleśnickiego. Górny Śląsk w rozumieniu pruskiego geografa zawierał się więc w spuściźnie pierwotnych księstw opolskiego i raciborskiego, bez charakteryzujących się według niego zarówno geograficzną jak i polityczno kulturową odmiennością Opawszczyzny i Nyskiego, a tym, bardziej Oleśnickiego .
Po stronie austriackiej (czeskiej) podział 1742 roku dla nazewnictwa nie miał tak zasadniczego charakteru. Nadal używano konsekwentnie bądź nazw księstw (Cieszyńskiego, Opawskiego, Karniowskiego, Nyskiego, [[Bielskie Państwo Stanowe|Państwa Stanowego Bielskiego]]), tworzących [[Śląsk Austriacki]] (Österreichisch Schlesien/Rakouské Slezsko). W XVIII wieku był jednak używany również i inny termin, operujący pojęciem odwołującym się do dawnej przynależności do Korony św. Wacława – Czeski Śląsk (Böhmisch Schlesien/České Slezsko). Obok jednak występują terminy oznaczające albo całe księstwa, ale niekiedy po prostu obszar wokół konkretnych miast: Kraj Opawski/Opawszczyzna (Troppauer Land/Opavsko), [[Śląsk Cieszyński|Kraj Cieszyński]]/Cieszyńskie (Teschener Land/Tešinsko), Kraik Bruntalski (Freudenthaler Ländchen/Bruntálsko), Obszar Karniowski (Jägerndorfer Gebiet/Krnovsko). Do tego dochodziły coraz częściej używane nazwy etnograficzne używane dla terenów na pograniczu morawsko-śląskim. Stolicą obszaru Kravařsko (Kuhländchen) leżącego na pograniczu był morawski Nový Jičin (Neutitschein). Niemcy z kolei na zachodnią część Księstwa Opawskiego i części Północnych Moraw w tym okresie, zdominowanych przez ludność niemiecka używali propagandowego terminu „Stara Ojczyzna“ (Altvaterland) po [[Pierwsza wojna światowa|I wojnie światowej]] wypartego przez Kraj Sudety (Sudetenland). Jeszcze jedną nową nazwą stał się Kraik Hulczyński (Hultschiner Ländchen/Hlučinsko), rozumiany jako teren leżący na lewym brzegu Opawy, albo zamieszkany przez tzw. Morawców.
W polskich dyskusjach politycznych XIX wieku od Wiosny Ludów utrwalało się odmienne traktowanie Górnego Śląska, nie w jego granicach administracyjnych, ale z punktu widzenia etnograficznego. Było to efektem zwycięstwa polskiej myśli narodowej, która tak właśnie definiowała problem ze względu na potrzebę wykreślenia granic nie tylko w oparciu o granice zaborowe, ale równocześnie odrodzoną Polskę widziano w jej nowych granicach etnicznych, a więc z wszystkimi ziemiami etnicznie polskimi, do których zaliczano, ale wymieniając je osobno, [[Śląsk Pruski|Górny Śląsk (pruski)]], niewielką część Dolnego Śląska oraz Księstwo Cieszyńskie. Takie podejście reprezentował zarówno polski ruch socjalistyczny, gdzie akceptowano poglądy [[Bolesław Limanowski|Bolesława Limanowskiego]], uznając konieczność „unarodowienia“ Górnoślązaków, jak i narodowy, który przyjmował, że odrębność etniczna „wykreśla“ granice Górnego Śląska.
Te propozycje polskie znalazły odzwierciedlenie na Konferencji Paryskiej w 1919 roku. W pierwszych postulatach terytorialnych, które Arturowi Balfourowi przedstawił [[Roman Dmowski]] w marcu i lipcu 1917 roku, wymieniono bowiem osobno, oprócz ziem polskich w granicach sprzed 1772 roku, także: Śląsk Górny, południowy pas Prus Wschodnich oraz Śląsk Cieszyński. Te ostatnie nazywano „ziemiami zagarniętymi po 1772 roku przez Austrię i Niemcy“. Śląsk Górny we wspomnianej nocie definiowano tylko zasadniczo jako rejencję opolską, ale pod tym pojęciem strona polska rozumiała znacznie szerszy obszar aniżeli tylko pruski Górny Śląsk: 

''Śląsk Górny jest najznaczniejszym z krajów, które nie wchodziły do Państwa Polskiego w 1772 roku, a którego przyłączenia teraz Polska żąda. Śląsk należał do Polski od początku jej istnienia do XIV wieku, w którym jego książęta z polskiego domu Piastów uznali zwierzchnictwo króla czeskiego, a później cesarstwa niemieckiego. Od XIV wieku Śląsk ulegał stopniowej germanizacji, której oprzeć się potrafiły tylko Księstwo Cieszyńskie, Śląsk Górny (Regencja Opolska) i kilka powiatów Śląska Średniego (Regencja Wrocławska). [...] Część Śląska Pruskiego, którą Polska rewindykuje, zawiera Regencję Opolską, z wyjątkiem powiatów Nisskiego-Grotkowskiego, części Niemodlińskiego, Prudnickiego, dalej powiaty Namysłowski i Sycowski, oraz część powiatu Milickiego regencji Wrocławskiej. Terytorium to obejmuje 12000 km2 i 2100000 mieszkańców (1910), z których według oficjalnej statystyki pruskiej 67% stanowią Polacy. W rzeczywistości procent Polaków jest o wiele większy; w części środkowej i wschodniej tego terytorium dosięga 90%''. 

Śląsk Cieszyński we wspomnianej nocie traktowano mimo to odrębnie. Pod tym pojęciem rozumiano już tylko wyłącznie część Księstwa Cieszyńskiego. Polskie aspiracje w tej mierze nie obejmowały „ze względu na stosunki narodowościowe“ powiatu frydeckiego należącego do tego Księstwa: „W ogólnych zarysach granica, której żąda Polska na terytorium Cieszyńskim, idzie od byłej granicy węgierskiej (Łomna Góra) wzdłuż granicy powiatu frydeckiego, aż do Gruszowa, gdzie wkracza na terytorium państwa pruskiego“.
Konsekwencje podziału arbitralnego Śląska Cieszyńskiego oraz [[Powstania śląskie|powstań]] i [[Plebiscyt|plebiscytu]] na pruskim Górnym Śląsku doprowadziły do ukształtowania się nowych nazw dla określenia Górnego Śląska. Po stronie polskiej (administracyjnie w województwie śląskim, nie używano w ogóle nazwy Górny Śląsk) pojawiły się dwa żywe, popularne w okresie dwudziestolecia międzywojennego pojęcia: [[Zaolzie]] i [[Śląsk Opolski]]. To pierwsze było używane na określenie tego fragmentu Śląska Cieszyńskiego, który nie został włączony do Polski w 1920 roku (stało się tylko tak na krótko w latach 1938-1939). Inaczej nowe pojęcie Zaolzia i Śląska Cieszyńskiego rozumieli i do dzisiaj rozumieją Czesi. Podkreślali oni, że termin Cieszyńskie (Teschener Land/Tešinsko) nie może być ani synonimem Zaolzia, ani oznaczać całości terenów za Olzą, ponieważ z jednej strony rozciąga się także w takim rozumieniu na powiat frydecki będący poza aspiracjami polskimi, a z drugiej strony nie obejmuje całego Księstwa Cieszyńskiego utożsamianego ze Śląskiem Cieszyńskim (Teschner Schlesien).
Drugim nowym pojęciem używanym w polskich Katowicach był termin Śląsk Opolski, odnoszący się do historycznej nazwy piastowskiego Księstwa Opolskiego, a mający oznaczać nową niemiecką [[Prowincja Górnośląska|Prowincję Górnośląską]] (Provinz Oberschlesien). Z rzadka, ale pojawia się już wówczas również powszechnie używany po [[Druga wojna światowa|II wojnie światowej]] termin „Opolszczyzna”. Po stronie niemieckiej, konsekwentnie traktującej podział Górnego Śląska jako niesprawiedliwy dyktat, określenie Górny Śląsk znalazło bowiem swoje administracyjne odniesienie. Ustawa pruska w 1919 roku tworzyła nową jednostkę administracyjną – Prowincję Górnośląską, którą prezentowano jako najmłodszą prowincję pruską. Pomysły takie w rządzie Rzeszy były już rozpatrywane w 1917 roku, ale zrealizowano je dopiero w toku rozpoczynającej się kampanii plebiscytowej, traktując jako jeden z ważnych argumentów mających przyciągnąć Górnoślązaków do opcji proniemieckiej, ponieważ spełniał ich aspiracje regionalne . Przetrwała ona do 1938 roku jako osobna jednostka terytorialna, potem została włączona z powrotem do Prowincji Śląskiej. Bardziej skomplikowana sytuacja dotyczyła tej części rejencji opolskiej, która znalazła się po 1922 roku po stronie niemieckiej. Robert Kurpiun użył w 1922 roku propagandowego określenia oderwanego kraju (Entrissenes Land) . Otworzyło to drogę do wspierania wizerunku „krwawiącej granicy“, dzielącej rozerwany Górny Śląsk. W publicystyce i wypowiedziach polityków niemieckich w okresie dwudziestolecia międzywojennego rzadko używano nazwy oficjalnej „[[Województwa śląskie 1922-1939|Województwo śląskie]] – Woiwodschaft Schlesien“, najczęściej jest to Wschodni Górny Śląsk (Ost-Oberschlesien), ewentualnie Polski Wschodni Górny Śląsk (Polnisches Ost-Oberschlesien).
W czasie II wojny światowej niewiele zmieniło się w nazewnictwie. Niemcy próbowali stopniowo powracać do nazw sprzed 1919 roku. Część Górnego Śląska znajdująca się w granicach Republiki Czesko-Słowackiej została bądź wcielona do Trzeciej Rzeszy, bądź znalazła się w granicach Protektoratu Czech i Moraw jeszcze przed wybuchem II wojny światowej. Do już istniejącej pruskiej Prowincji Śląskiej przyłączono nowoutworzoną [[Rejencja katowicka|rejencję katowicką]] (Regierungsbezirk Kattowitz) oraz powiększono o nowe powiaty rejencję opolską. W dwa lata później z rejencji katowickiej i opolskiej, utworzono ponownie odrębną Prowincję Górnośląską z siedzibą jej władz w Katowicach .
Tradycję zacierania historycznych podziałów zapoczątkowaną przez nazistów pogłębiły i rozwinęły powojenne władze komunistyczne. W Czechosłowacji, która odzyskała granice sprzed 1938 roku, po 1948 roku zamazano pojęcie [[Śląsk Czechosłowacki]], włączając ten obszar do województwa zwanego „północnomorawskim”. W Polsce jeszcze w latach 1945-1950 utrzymało się formalnie [[Województwo śląskie 1945-1950|województwo śląskie (zwane śląsko-dąbrowskim)]], w skład którego wchodziło przedwojenne: polskie województwo śląskie i niemiecka rejencja opolska (zwana Śląskiem Opolskim), a także część terenów nie śląskich (przede wszystkim obszar [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębia Dąbrowskiego]]). Następne reformy administracyjne w Polsce z 1950 i 1975 roku całkowicie zerwały z historyczną tradycją nazewniczą Górnego Śląska odwołując się w nazwach województw do miast – siedzib władz administracyjnych. Górny Śląsk pozostał od tej pory tylko nazwą historyczną.

==Granice administracyjne==
Wszyscy autorzy są zgodni co do tego, iż w okresie wczesnopiastowskim brak, oprócz podziałów plemiennych wzdłuż Przesieki międzyśląskiej, podstaw do wprowadzenia jakichkolwiek rozgraniczeń między Dolnym a Górnym Śląskiem. Wszyscy też wskazują zgodnie na kluczowy dla ukształtowania się tej granicy politycznej był okres lat 1178-1202, aczkolwiek różnie kładą w tym względzie akcenty. R. Żerelik uważa, że jeżeli w epoce średniowiecza używać pojęcia Górny Śląsk, to należy go po prostu utożsamiać od XIII wieku z Księstwem Opolskim i jego genezą. Za zupełnie odrębne uznaje dzieje Opawszczyzny, która odpadła już w 1038 roku po najeździe Brzetysława i w konsekwencji została przyłączona do biskupstwa ołomunieckiego. Późniejsze przypisywanie tego księstwa do Górnego Śląska brało się ze znacznie późniejszego zacieśnienia kontaktów Przemyślidów opawskich z całym Śląskiem (sami siebie nazywali wówczas książętami śląskimi).
Problem Opawszczyzny i jej przynależności w tym wczesnym okresie do Górnego Śląska zawsze interesował również autorów czeskich od czasu odrodzenia narodowego w XIX wieku. František Palacký, idąc śladem Jana Długosza, nazywał ten kraj Holešicko, dopiero potem zaproponowano nazwę Holasovsko, pochodzącą od grodu Holasowice. Późniejszą nazwę Opawszczyzna (Opavsko) proponowano używać od najazdów tatarskich i późniejszych licznych lokacji w XIII wieku. Autorzy czescy również konsekwentnie zaznaczali przy tym zasadniczą odrębność Opawszczyzny od Górnego Śląska, traktując późniejsze księstwo jako część całego Śląska, ukształtowaną jeszcze przed ostatecznym podziałem całej dzielnicy.
R. Żerelik, współautor najnowszej polskiej syntezy historii Śląska, wskazuje również na ciągłą od XII/XIII wieku labilność nie tylko południowej granicy Górnego Śląska, ale także wschodniej. Ukształtowała się ona w 1178 roku, kiedy [[Kazimierz II Sprawiedliwy]] odstąpił [[Mieszko I Plątonogi|Mieszkowi Plątonogiemu]] kasztelanie: bytomską, siewierską i oświęcimską, a następcy Mieszka przesunęli tę granicę nawet bardziej na wschód, opierając ją o linię rzek: [[Biała]], [[Wisła (rzeka)]], [[Przemsza]] i [[Liswarta]]. Nie okazała się ona jednak w tym kształcie trwała. Z kolei M. L. Wójcik w historii Dolnego Śląska zauważa, że co prawda niewątpliwie podział ukształtował się wzdłuż wspomnianej Przesieki, ale dla części zachodniej, rozciągającej się miedzy pasmem Sudetów na południu, Nysą Łużycką na zachodzie, Nysą Kłodzką na wschodzie i Baryczą na północy używano wyłącznie terminu Śląsk .
Te pierwotnie ukształtowane wzdłuż podziałów księstw granice Górnego Śląska okazały się bardzo niestabilne. Odbudowanie spójności Królestwa Polskiego pod władzą dwóch ostatnich Piastów i przejęcie korony przez Jagiellonów, przy jednoczesnym osłabieniu Korony czeskiej umożliwiło zmiany na granicy wschodniej. W 1442/43 biskup krakowski [[Zbigniew Oleśnicki]] kupił [[Księstwo Siewierskie]] (jako państwo biskupie dotrwało do 1790 roku, kiedy to posłowie Sejmu Wielkiego dokonali jego inkorporacji do Królestwa Polskiego), w 1454 roku król [[Kazimierz IV Jagiellończyk]] nabył [[Księstwo oświęcimskie]], a w 1494 roku Jan Olbracht [[Księstwo zatorskie]]. Ustaliła się wówczas wschodnia granica Górnego Śląska wzdłuż biegu rzek: Biała-Wisła-Przemsza-Brynica. Była to jednocześnie granica polityczna rozdzielająca Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego (którego Śląsk stał się formalnie częścią składową od 1348 roku) od Rzeczypospolitej.
Granica diecezji nadal przebiegała jednak inaczej. Do 1821 roku ziemie wcielone w XII w. do władztwa Mieszka Plątonogiego tworzyły integralną część [[Diecezja krakowska|diecezji krakowskiej]]. Wtedy też pojawiają się na przełomie XV i XVI wieku pierwsze mapy Europy, na których znalazło się określenie Śląsk i odznaczone zostały wyraźnie dzielone politycznie dwie części dzielnicy: Dolny i Górny Śląsk. Ten pierwszy w okresie habsburskim XVI-XVII wieku obejmował pięć księstw i dwa tzw. [[Wolne państwo stanowe|wolne państwa stanowe]] .
Wspomniane już tutaj zmiany administracyjne w okresie pruskim: podział na powiaty (w 1742 roku) i rejencje (w 1815 roku) stworzył podstawę do ścisłego rozgraniczenia granic Górnego Śląska, nazywanego tylko tak dla jego części znajdującej się w granicach pruskiej monarchii (późniejszej rejencji opolskiej). U Felixa Triesta znajdziemy podział tego Górnego Śląska na 3 odcinki: „polskie“ powiaty graniczne (Kluczbork, Olesno, [[Lubliniec]] i [[Bytom]]); „austriackie“ powiaty graniczne (Nysa, Prudnik, Głubczyce, Racibórz, [[Rybnik]] i [[Pszczyna]]); „region wewnętrzny“, do którego zaliczał pozostałe powiaty rejencji opolskiej . Triest opisuje także dokładnie granice polityczne Górnego Śląska. Różnicuje przy tym granice historyczne od tych, które ukształtowały się w XIX wieku. Genezę Górnego Śląska widzi tradycyjnie w kształtowaniu się Księstw Opolskiego i Raciborskiego, ale nazwa historyczna Górny Śląsk (Oberschlesien) w żadnym razie, jego zdaniem, nie pokrywa się już z rozumieniem granic mu współczesnych. Obszary rejencji opolskiej na prawym brzegu Odry, przede wszystkim Kluczborskie i część Oleskiego, a także leżące na lewym brzegu Odry Grodkowskie należały przecież historycznie także i jego zdaniem do Śląska Dolnego . Podobnie uważał także Partsch, który mimo administracyjnych granic rejencji opolskiej „zdecydowanie“ nie zaliczał do Górnego Śląska, chociaż je wymienia w tej właśnie części, następujących powiatów: powstałych z biskupiego Księstwa Nyskiego oraz powstałego z niewielkich części Księstwa Brzeskiego i Księstwa Oleśnickiego powiatu kluczborskiego. Górny Śląsk w rozumieniu pruskiego geografa zawierał się więc w spuściźnie pierwotnych Księstw Opolskiego i Raciborskiego, bez charakteryzującej się według niego zarówno geograficzną, jak i polityczno kulturową odmiennością Opawszczyzny .
Dla Triesta linia graniczna ma przede wszystkim uzasadnienie polityczno-administracyjne – nie historyczne bądź geograficzne: 
''Granice Górnego Śląska opierają się w większości o terytoria obce a w części [tylko – RK] o niemieckie. Tylko na południowym zachodzie rozciągają się wzdłuż granic naturalnych. Granica biegnie stąd bezpośrednio wzdłuż Biskupiej Kopy (najwyższy szczyt Altvatergebirge), która w ten sposób mocno rozdziela obszar austriacki i pruski. Tam gdzie schodzą w dół do Altvatergebirge i Wyżyny Morawskiej granica biegnie dalej wzdłuż [rzeki – RK] Opawa. Przedmieścia Opawy i miedza graniczna Karniowa są jedynymi częściami austriackimi, które przekraczają tę rzeczną granicę. Potem krótkimi odcinkami granica ciągnie się wzdłuż Odry i Olzy. Tam gdzie wkracza w Przedgórze Karpackie biegnie dalej po krótkim odcinku suchej granicy, [dalej-RK] wzdłuż Wisły, a potem po ostrym skręcie na wschód w kierunku obszaru polskiego w pobliżu Oświęcimia, dalej wzdłuż jej dopływów: Przemszy i Brynicy. Potem jest odcinek przebiegający lasami i łąkami, uzyskując trwalsze oparcie dopiero znowu w dorzeczu Warty wzdłuż rzek: Liswarta i Prosna. Pruska strona linii granicznej (wewnętrzna granica rejencji Poznań, Wrocław i Opole) jest tylko potwierdzona na krótkich odcinkach linią Nysy''. 
Josef Partsch, bardzo precyzyjnie wydzielił już nie tylko granice polityczne, ale także postarał się o ich uzasadnienie geograficzne. Bez trudu wytycza granice naturalne na południu – pasmo Sudetów wschodnich i Beskidów i na wschodzie – Jura Krakowsko-Częstochowska. Wyraźnie ma problemy z ustaleniem naturalnej granicy geograficznej na zachodzie. W tym przypadku odwołuje się ponownie do historycznej Przesieki, która w XV wieku miała być podstawą do ukształtowania odrębności tego regionu. Rekonstruuje ją w pasie lasów, które jego zdaniem odcinają region opolski (używa takiego właśnie terminu - Oppelner Gebiet) od Śląska Średniego, ciągnąc się wzdłuż prawego brzegu Nysy Kłodzkiej, a potem lewego brzegu Stobrawy. Olbrzymie problemy występują też dla niego w definiowaniu geograficznej granicy północnej Górnego Śląska, którą postrzega w dolinie rozciągającej się pomiędzy górnym biegiem Widawy i rzeką Prosną. Tak zarysowane granice nazywa Partsch szerokim rozumieniem pojęcia Górny Śląsk, który w tym sensie obejmuje wg niego 18 tys. km2 .
Los pozostałej części księstw śląskich (niekiedy używano w połowie XVIII wieku pojęcia Restschlesien), których nie zajęły w 1742 roku Prusy, ale pozostały one w Cesarstwie Austriackim, potoczył się inaczej. Obszar ten obejmował 5147 km2, w tym: Księstwo Cieszyńskie, Mniejsze Wolne Państwa Stanowe: Bielsko, Frýdek, Fryštat, Némecká Lutynĕ, Petrovice, Rychvald; południową część Księstwa Opawskiego i Księstwa Karniowskiego (w tym: Mniejsze Państwa Stanowe Albrechtice i Bruntal); [[Bogumińskie Państwo Stanowe|Mniejsze Państwo Stanowe Bohumin]] (część dawnego Księstwa Raciborskiego) i południową część Księstwa Nyskiego. Razem tworzyły od tej pory Księstwo Śląskie (potem Księstwo Górnego i Dolnego Śląska/Kronland Ober und Nieder-Schlesien). W 1782 roku wcielono je do Moraw, likwidując wielusetletnią, administracyjną odrębność czeskiego Górnego Śląska. Na powrót samodzielną częścią wielonarodowościowej monarchii [[Habsburgowie|Habsburgów]] [[Śląsk Austriacki]] stał się dopiero po Wiośnie Ludów, a pełne uprawnienia autonomicznego kraju monarchii uzyskał po reformach z 1861 roku, kiedy stał się jednym z krajów koronnych (były to okręgi cieszyński i opawski, zwane coraz częściej od tej pory Śląskiem Opawskim oraz Śląskiem Cieszyńskim). Reforma administracyjna z 1867 roku i utworzenie dualistycznej monarchii było z kolei asumptem do wprowadzenia ograniczonej samodzielności tych krajów Korony .
Również i w tym przypadku rozgraniczenie budziło wątpliwości. Szczególnie dotyczyło to Opawszczyzny. Jej granice polityczne w XIX wieku czeski historyk wyznaczał następująco: 
 
''I tak granica ciągnie się od Głubczyc, które należały do biskupstwa wrocławskiego wzdłuż prawego brzegu rzeki Prudnik aż do tego miejsca gdzie Prudnika zlewa się z rzeką Osobłogą. Potem granica biegnie wzdłuż prawego brzegu potoku Stradunia, aż do tego miejsca gdzie wlewa się do niego potok Milicz. Potok podąża lewym brzegiem Milicza w kierunku południowo wschodnim aż do rzeki Psina, która od Bavorova i Rakova aż po Benkovice (na południe od Raciborza), prawym swym brzegiem otacza Opawszczyznę. Od Benkovic w kierunku południowo-wschodnim granica wiedzie do Bohumina. Od Bohumina dalej Odrą a potem Ostrawicą aż do samej granicy węgierskiej, naturalnymi granicami między byłym Opolskim (obecnie Cieszyńskim) a Morawami. Na południu nasz kraj graniczył z Krajem Prerovskim i Krajem Ołomunieckim. I wydaje się, że duża część handlowa, łącząca Mistek, Pribor i Jicin, należała już do Kraju Prerovskiego bowiem wsie Skorotin koło Pribora, Jesenice i Polom koło Hranic zaliczały się już do Kraju Prerovskiego. Linia poprowadzona od Mistka do Odry w przybliżeniu rozgranicza Opawszczyznę od Priborovskiego. Dalej w kierunku północno-zachodnim jest najpierw rozgraniczeniem rzeka Odra a potem jej dopływ Budišovka, dalej od wsi Kružberka po kolei aż do swojego źródła na Śnieżce rzeka Morawa, która rozdziela Opawszczyznę od Ołomunieckiego.''
 
 
Dalsza dezintegracja historycznych granic Górnego Śląska, ukształtowanych w średniowieczu, a zmienionych po [[Wojny śląskie|wojnach śląskich]], zaczęła szybko postępować w rezultacie I wojny światowej. Najpierw na skutek walki o przynależność tej dzielnicy stoczonej przez Niemcy, Polskę i Czechosłowację w latach 1918-1921 do Polski przyłączono wschodnie fragmenty pruskiej rejencji opolskiej i byłego austriackiego Śląska Cieszyńskiego, które zostały połączone w jedno województwo śląskie wolą polskiego Sejmu Ustawodawczego z lipca 1920 roku. Na jego obszarze powstała w 1925 roku nowa [[Diecezja katowicka|diecezja nazwana również śląską]]. Do Republiki Czechosłowackiej inkorporowano były Śląsk Austriacki, bez wschodniej części Śląska Cieszyńskiego (czyli według nomenklatury polskiej Zaolzie), a ponadto tzw. Kraik Hulczyński z pruskiej rejencji opolskiej, które złożyły się na kraj (województwo) Śląsk Czechosłowacki (Československé Slezsko). Jednak tylko do 1928 roku, kiedy został on włączony do województwa śląsko-morawskiego (Zemĕ moravskoslezska). Pozostała przy państwie niemieckim większa część rejencji opolskiej w latach 1919-1938 tworzyła formalnie samodzielną Prowincję Górnośląską (Provinz Oberschlesien), jako część Kraju Prusy (Land Preussen), składowej części Rzeszy Niemieckiej.
W czasie II wojny światowej Niemcy utworzyli w 1941 roku Prowincję Górnośląską (Provinz Oberschlesien), która po raz pierwszy od średniowiecza na powrót objęła całość historycznego Górnego Śląska (poza Opawszczyzną).
[[Plik:Rejencja.jpg|800px|thumb|right|Mapa rejencji opolskiej a jednocześnie prowincji śląskiej w 1922 roku]]

Część Górnego Śląska znajdująca się w granicach Republiki Czesko-Słowackiej została bądź wcielona do Trzeciej Rzeszy, bądź znalazła się w granicach Protektoratu Czech i Moraw jeszcze przed wybuchem II wojny światowej. Najpierw 25 listopada 1938 roku Kraik Hulczyński do niemieckiego powiatu raciborskiego rejencji opolskiej wchodzącej w skład jeszcze istniejącej Prowincji Śląskiej (Provinz Schlesien). Jednocześnie ziemie Czechosłowackiego Śląska (Bílovec, Bruntál, Frývaldov, Krnov – razem 15 powiatów) znalazły się w obwodzie Opawa (obvod Opava), który wszedł w skład Okręgu Rzeszy Sudety (Reichsgau Sudeten), utworzonego na mocy decyzji z 14 kwietnia 1939 roku z siedzibą władz tego okręgu w Libercu. Z dawnego Czechosłowackiego Śląska w 1938 roku tylko powiat frydecki pozostał w granicach republiki czechosłowackiej, dzieląc jej los po zajęciu 14 sierpnia przez wojska niemieckie. Wszedł wówczas w skład Protektoratu Czech i Moraw. Zachodnie tereny okupowane przez III Rzeszę po kampanii wrześniowej dekretem z 8 października 1939 roku wcielono do Niemiec (zajmowały one prawie połowę przedwojennego obszaru Polski). Do już istniejącej pruskiej Prowincji Śląskiej przyłączono nowoutworzoną rejencję katowicką (Regierungsbezirk Kattowitz) oraz powiększono o nowe powiaty rejencję opolską (Regierungsbezirk Oppeln). W nowych jednostkach administracyjnych znalazły się jednak oprócz powiatów z byłego województwa śląskiego (w tym anektowane kosztem Czechosłowacji powiaty frysztacki i czeskocieszyński) także powiaty z byłego tzw. Królestwa Kongresowego (województwa kieleckiego), można by było w tym przypadku mówić nawet o powrocie do epizodu związanego z istnieniem pruskiego Nowego Śląska z lat 1795-1806, i Galicji ([[województwo krakowskie|województwa krakowskiego]]). W dwa lata później z rejencji katowickiej i opolskiej, utworzono na powrót odrębną Prowincję Górnośląską (Provinz Oberschlesien) z siedzibą jej władz w Katowicach.
To połączenie ziem górnośląskich w latach 1941-1945 okazało się tylko epizodem, chociaż w latach 1945-1950 po stronie polskiej zaakceptowano istnienie [[województwo śląskie 1945-1950|województwa zwanego śląskim (śląsko-dąbrowskim)]]. Oprócz powiatów byłego polskiego województwa śląskiego (siedem powiatów: [[powiat katowicki|katowicki]], [[Powiat tarnogórski|tarnogórski]], [[Powiat lubliniecki|lubliniecki]], [[Powiat pszczyński|pszczyński]], [[Powiat rybnicki|rybnicki]], [[Powiat bielski|bielski]] i [[Powiat cieszyński|cieszyński]]) na zachodzie na mocy decyzji zwycięskich mocarstw powiększono je o historyczny obszar byłego niemieckiego Górnego Śląska/rejencję opolską (powiaty: na prawym brzegu Odry: [[Powiat bytomski|bytomski]], [[Powiat gliwicki|gliwicki]], [[Powiat kluczborski|kluczborski]], [[Powiat oleski]], [[Powiat opolski|opolski]] i [[Powiat strzelecki|strzelecki]], miasta Bytom, Gliwice, Opole i Zabrze oraz na lewym brzegu Odry, w tym w części dolnośląskie powiaty: głubczycki, [[Powiat grodkowski|grodkowski]], [[Powiat kozielski|kozielski]], [[Powiat niemodliński|niemodliński]], [[Powiat nyski|nyski]], [[Powiat prudnicki|prudnicki]] i raciborski), co pozwalało nowym władzom posługiwać się nośnym propagandowo argumentem o przezwyciężeniu sztucznego podziału, będącego rezultatem plebiscytu z 1921 roku. Na wschodzie przyłączono obszar Zagłębia Dąbrowskiego (powiaty: będziński, zawierciański oraz [[Sosnowiec]]), które już w czasie II wojny światowej do rejencji katowickiej wcielili Niemcy, a zaakceptowanie tego faktu w 1945 roku przez władze komunistyczne nastąpiło ze względów ideologicznych. Na południu w granicach nowego województwa nie znalazło się już zajęte w 1938 roku Zaolzie, które powróciło w granice państwa czechosłowackiego. W ten sposób nowa jednostka administracyjna tylko w niewielkim stopniu odpowiadała granicom województwa śląskiego sprzed 1939 roku, ale obejmowała większość historycznego Górnego Śląska. Powierzchnia tego nowego powojennego województwo śląskiego była trzykrotnie większa niż obszar przedwojennego, łącznie 15 369 km2 powierzchni, a więc aż 5% terytorium powojennej Polski.
W latach 1950-1975 obszary górnośląskie wchodziły w skład dwóch województw: [[Województwo katowickie w Polsce Ludowej|katowickiego]] (9,5 tys. km2) i opolskiego (9,5 tys. km2). To pierwsze obejmowało 14 powiatów – z tego 2 z województwa dolnośląskiego (brzeski i namysłowski) i 12 z dawnego województwa śląskiego (głubczycki, grodkowski, kluczborski, kozielski, krapkowicki, niemodliński, nyski, oleski, opolski, prudnicki, raciborski i strzelecki oraz cztery miasta wydzielone: Opole, Brzeg, Nysa i Racibórz). Województwo katowickie składało się z 14 powiatów ([[Powiat będziński|będziński]], bielsko-bialski, cieszyński, [[Powiat częstochowski|częstochowski]], gliwicki, kłobucki, lubliniecki, [[Powiat myszkowski|myszkowski]], pszczyński, rybnicki, tarnogórski, [[Powiat tyski|tyski]], [[Powiat wodzisławski|wodzisławski]] i [[Powiat zawierciański|zawierciański]] i 19 miast wydzielonych: Katowice, Będzin, Bielsko-Biała, Bytom, [[Chorzów]], Cieszyn, [[Czeladź]], [[Częstochowa]], Dąbrowa Górnicza, Gliwice, Mysłowice, Ruda Śląska, Rybnik, Siemianowice Śląskie, Sosnowiec, Świętochłowice, [[Tychy]], Zabrze i [[Zawiercie]]). Do województwa katowickiego przyłączono nie mieszczące się w historycznych granicach Górnego Śląska powiaty z byłego zaboru rosyjskiego: myszkowski, kłobucki i częstochowski.
Kolejna reforma administracyjna z 1975 roku (obowiązująca do 1997 roku) doprowadziła do jeszcze większego poszatkowania historycznej, górnośląskiej dzielnicy. Utworzono wówczas aż 4 województwa: [[Województwo bielskie|bielskie]] (3,7 tys. km2), katowickie (6,7 tys. km2), opolskie (8,5 tys. km2) oraz w części [[Województwo częstochowskie 1975-1998|województwa częstochowskiego]] (powiat oleski).
W Czechosłowacji po II wojnie światowej wszystkie powiaty przedwojennego Śląska Czechosłowackiego w latach 1945-1948 należały do Regionu Morawskoostrawskiego (Moravskoostravska Expozitura Zemského národniho výboru) ze stolica w Brnie. Liczba mieszkańców czechosłowackiego Śląska sięgała wówczas 876 tys. W latach 1949-1960 nastąpił podział „śląskich powiatów” w Czechosłowacji pomiędzy Kraj Ołomuński (Olomucký Kraj), gdzie znalazły się tylko dwa z nich (Bruntál, Jesenik), oraz Kraj Ostrawski (Ostravský Kraj) gdzie pozostała większość pozostałych). Po kolejnej reformie w 1960 roku na powrót, tak jak miało to miejsce już przed wojną, cały dawny Śląsk Czechosłowacki znalazł się w granicach nowego Kraju Północnomorawskiego (Severomoravský Kraj), w którym jednak całkowicie zakłócono historyczne granice śląskich powiatów. Współcześnie, po zmianach jakie nastąpiły w latach 90-tych ubiegłego wieku dawny Śląsk Czechosłowacki tworzy większość odrębnego Kraju Morawsko-śląskiego (Moravskoslezský Kraj).

==Bibliografia==
#Deutsche Geschichte im Osten Europas Schlesien, hrsg. V. Norbert Conrads, Berlin 1994.
#Geschichte Schlesiens, Bd. 1-2 Ludwig Petry, Josef Joachim Menzel, Winfried Irgang, Sigmaringen 1988.
#Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011.
#Historia Śląska, t.1-3, red. K. Maleczyński, W. Długoborski, S. Michalkiewicz, Wrocław 1960-1985.
#M. Czapliński, E. Kaszuba, G. Wąs, R. Żerelik, Historia Śląska, Wrocław 2002.
#Slezsko v dĕjinách Českého Státu, pod vedením Zdeňka Jiráska, t.1-2, Opava 2012.

==Źródła on-line==

ŚBC

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/pubindex?dirids=40 Górny Śląsk]

[http://www.sbc.org.pl/publication/11836 Joachim Cureus, Gentis Silesiae Annales complectens historiam de origine, propagatione et migrationibus gentis et recitationem praecipuorum eventuum, qui in Ecclesiae et Republica usq[ue] ad necem Ludovici ...]

[http://www.sbc.org.pl/publication/920 Joseph Partsch, Landeskunde der Provinz Schlesien, Breslau 1918]

BC UWr

[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/8092 Friedrich Bernhard Wernher, Silesia in Compendio seu Topographia das ist Praesentatio und Beschreibung des Herzogthums Schlesiens,1750]

[http://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/8762 Albert Friedrich Zimmermann, Beyträge zur Beschreibung von Schlesien Bd.3 1784, Brieg 1784]

ZBC

[http://zbc.uz.zgora.pl/publication/20143 Colmar Grunhagen, Geschichte Schlesiens, Gotha 1886]

Śląsk

2023-10-16T11:45:05Z

Ania: /* Historia polityczna */

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Nauki społeczne]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
(ang. Silesia,niem. Schlesien)

Autor: [[Prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)|TOM: 1 (2014)]]

Śląsk (łac. Silesia, czes. Slezsko, niem. Schlesien) - region geograficzno-historyczny na południu Polski, istniejący jako pojęcie historyczne od epoki średniowiecza.

==Pochodzenie nazwy==
[[Plik:Sobótka.jpg|400px|thumb|right|Góra Ślęża w XIX wieku]]
Nie potrafimy precyzyjnie odpowiedzieć na pytanie skąd wzięła się nazwa Śląsk. Już w epoce prahistorycznej był to obszar transgraniczny, na który przenikały różne wpływy kulturowe. Polski historyk i językoznawca, [[Władysław Semkowicz]], wywodził nazwę od rzeki Ślęza (ewentualnie od góry Ślęży/Sobótki, będącej prastarym miejscem kultowym). Etymologicznie pochodzić miała od słowiańskiego słowa ślęg/śląg, oznaczającego wilgoć.
Tę interpretację powszechnie i później przyjmowali polscy historycy. W niemieckiej historiografii od XIX wieku mocno ugruntowana była inna hipoteza, autorstwa Johanna Gottloba Worbsa i Ignaza Imsiega, wywodząca nazwę Śląsk od germańskiego plemienia [[Silingowie|Silingów]], przemieszczających się w okresie wędrówek ludów wzdłuż Odry. We współczesnej nauce zdania na temat pochodzenia nazwy Śląsk nadal są podzielone. Nadal można znaleźć zwolenników obydwu "historycznych" hipotez, powstają jednak także nowe, niekiedy o charakterze eklektycznym. Niemiecki historyk [[Norbert Conrads]] twierdzi, że nazwa pochodzi zapewne od dawnej nazwy góry Sobótka (Zobten), ale etymologia tego słowiańskiego słowa jest dla niego niejasna, wywodzi ją albo od słowiańskiego selo – mieszkanie, albo ślęgnąć – wilgotny, bądź od łacińskiej nazwy Ślęży - mons Silencii, mogącej nadać najpierw nazwę okolicy, a potem jego mieszkańcom. Conrads nie neguje przy tym możliwości wywodzenia nazwy góry Ślęża także od Silingów. Z kolei [[Jürgen Udolph]], odrzucając obie skrajne interpretacje, nazwę Śląsk wywodzi nie ze słowiańskiego albo germańskiego dziedzictwa językowego, ale z indoeuropejskiego: przedrostka sil- (oznaczającego morze, jezioro, spokojną wodę, kraj bogaty w wodę) i końcówki – ing (często przechodzącej w –ąg, -ąża, -ęza). Pojawiła się także interpretacja celtycka, wywodząca nazwę od góry Ślęży, ale jako solarnego ośrodka kultowego. Stąd nazwa całego Śląska nawiązywałaby do celtyckiego słowa sulis – słońce.

==Terytorium==
[[Plik:Orteliusz2.jpg|400px|thumb|right|Śląsk na mapie Orteliusza z XVI wieku]]
W czasach historycznych pojęcie Śląska funkcjonowało w dwóch interpretacjach: 1. terytorialnej, jako obszaru lub kraju z wyodrębnionymi granicami; 2. wspólnoty kulturowej mieszkańców, z odrębnymi miejscami pamięci, zwyczajami i instytucjami. W tym pierwszym przypadku Śląsk postrzegany jest zazwyczaj jako kraj leżący nad górną i środkową Odrą z centralną rolą góry [[Ślęża|Ślęży]]. Poczucie spoistości tego terytorium ukształtowało się po przyłączeniu do państwa wczesnopiastowskiego i utworzeniu [[Diecezja wrocławska|diecezji wrocławskiej]] z nowym centrum religijnym i społeczno-politycznym, jakim stał się Wrocław.
Zwolennicy definiowania Śląska jako dzielnicy geograficzno-historycznej skupiali się najczęściej nad dyskusjami o granicach. Najwcześniej wytyczano je w oparciu o skąpe i nieprecyzyjne informacje na temat podziałów plemiennych. Oznaczało to pierwotnie identyfikację Śląska z grupą plemion wymienianych przez [[Opis grodów i ziem... (Geograf Bawarski)|Geografa Bawarskiego]] i [[Thietmar|Thietmara]]: [[Dziadoszanie|Dziadoszan]], [[Trzebowianie|Trzebowian]] i [[Bobrzanie|Bobrzan]], na zachodzie zasiedlających obszar później identyfikowany ze Śląskiem Dolnym; [[Ślężanie|Ślężan]], odnotowanych w części centralnej utożsamianej później z Śląskiem Środkowym; [[Opolanie]], [[Golęszyce|Golęszyców]] oraz może także Głubczyców/[[Lupiglaa]](?), mieszkających na wschód od tzw. [[Przesieka Śląska|Przesieki Śląskiej]], czyli na terytorium później nazywanym [[Górny Śląsk|Górnym Śląskiem]]. Geograficznie granice wytyczały na południu pasma górskie Sudetów i części [[Karpaty|Karpat]] przedzielone [[Brama Morawska|Bramą Morawską]], na zachodzie międzyrzecze Bobru i Nysy Łużyckiej, na północy [[Warta]], Barycz i Prosna, a na wschodzie mało precyzyjnie rzeki: Warta, [[Przemsza]], [[Brynica]], [[Soła]] i [[Biała]].
Dokładniej granice Śląska wytyczyły późniejsze linie graniczne odnoszące się do podziałów administracyjnych: najpierw biskupstwa wrocławskiego (w granicach Śląska znajdowały się także niewielkie obszary biskupstw ołomunieckiego i praskiego), a potem [[Księstwa śląskie|księstw śląskich]] należących do potomków [[Władysław II Wygnaniec|Władysława II Wygnańca]] z linii [[Piastowie śląscy|Piastów]] wrocławskich i opolsko-raciborskich oraz do książąt lennych innych rodów panujących, którzy pojawili się na Śląsku już po zhołdowaniu księstw śląskich przez władców czeskich (m.in. [[Podiebradowie]], [[Wettynowie]], [[Hohenzollernowie]]).

==Historia polityczna==
Od średniowiecza Śląsk znajdował się przez wiele wieków na skrzyżowaniu wpływów przede wszystkim trzech państw - Czech, Polski i Niemiec, a w konsekwencji podlegał wielu wpływom kulturowym, między innymi: czeskim, polskim, niemieckim, węgierskim, saksońskim, frankońskim, włoskim, czy żydowskim. Śląska identyfikacja była rezultatem pograniczności, stąd często przywoływany przykład pomostu/mostu, na którym krzyżowały się różnorakie wpływy: etniczne, narodowe i wyznaniowe. Ujmowano niekiedy również różnorodność kulturową Śląska szerzej, jako bądź epizod w starciu germańskiego Zachodu ze słowiańskim Wschodem, bądź część procesu kształtowania się między Zachodem a Wschodem Europy Środkowej (środkowo-wschodniej), gdzie łączenie różnych elementów kulturowych było powszechne.
W średniowieczu i w okresie wczesnonowożytnym Śląsk uznawano za zwarty terytorialnie obszar. Ślady tej jedności odnajdujemy już w kronikach średniowiecznych ([http://fbc.pionier.net.pl/id/oai:mbc.malopolska.pl:13736 „Chronicon Polonorum”/”Kronika śląsko-polska”], powstałej w cysterskim klasztorze w Lubiążu; „Chronica principum Polonie” opracowanej w Brzegu). Używa się w nich obok odrębnych nazw księstw także ogólnego pojęcia Śląsk, oznaczającego oddzielną krainę historyczną. To pojęcie dodatkowo utrwaliło się, kiedy Śląsk stał się obok Czech, Moraw i Łużyc jedną z czterech części Korony św. Wacława.
Śląsk jako odrębny kraj, uległ rozpadowi na początku XVIII wieku, po [[Wojny śląskie|wojnach śląskich i wojnie siedmioletniej]]. Podział wytyczyły granice państwowe, najpierw między Prusami i Austrią, a w XX wieku między Niemcami, Czechosłowacją (Czechami) i Polską. Jedność terytorialna Śląska od tej pory zanikła. Pojawiły się nowe jednostki administracyjne, najpierw, do [[Pierwsza wojna światowa|I wojny światowej]], [[Śląsk Pruski]] i [[Śląsk Austriacki]], a po [[Traktat Wersalski|traktacie wersalskim]] [[Śląsk Czechosłowacki]], [[Śląsk Niemiecki]] i [[Śląsk Polski]]. Po [[Druga wojna światowowa|II wojnie światowej]] Śląsk Niemiecki został prawie w całości przyłączony do państwa polskiego.
Ciągłe przemieszczenia granic w okresie nowożytnym i najnowszym sprzyjały procesowi zmiany tożsamości mieszkańców Śląska w zależności od koniuktury politycznej. Już na przełomie wieków XII i XIII efektem aspiracji politycznych młodszej linii [[Piastowie śląscy|Piastów śląskich]] był stopniowo postępujący podział Śląska na część wschodnią z [[Opole|Opolem]] i [[Racibórz|Raciborzem]] oraz część środkową i zachodnią, której centrum nadal znajdowało się we Wrocławiu. Podział miał nie tylko charakter czysto administracyjny. Już w XVI brzeski humanista i topograf [[Barthel Stein]] zauważał również różnice językowe pomiędzy Śląskiem Dolnym i Górnym i dla tego drugiego ukuł już wtedy nazwę Polski Śląsk (Polonica Silesia). Upowszechnienie nazwy [[Górny Śląsk]] (Silesia Superior/Oberschlesien) nastąpiło jednak dopiero w XVI wieku, dzięki głogowskiemu humaniście i historiografowi [[Joachim Cureus|Joachimowi Cureusowi]], piszącemu w swoim dziele [http://www.sdl.org.pl/publication/11836 „Gentis Silesiae annales”] o: Dolnym Śląsku (Silesia Inferior) i Górnym Śląsku (Silesia Superior). Ten podział nie zakłócał jednak w okresie nowożytnym poczucia śląskiej wspólnoty. Jej symbolami były instytucje ogólnośląskiej samorządności, stworzone na mocy przywileju wydanego przez [[Władysław Jagiellończyk|Władysława Jagiellończyka]] w 1498 roku dla [[Stany Śląskie|stanów śląskich]]: Zjazd Książąt (później [[Conventus Publicus]]), [[Trybunał Książęcy]], urząd [[Nadstarosta Krajowy|nadstarosty krajowego]] (później [[Urząd Zwierzchni|Urząd Zwierzchni]]), [[Komora Śląska]].
[[Plik:Śląsk.jpg|400px|thumb|right|Śląsk na mapie z XVI wieku]]
[[Plik:Helwig.jpg|400px|thumb|right|Śląsk na mapie Helwiga z XVII wieku]]
Poczucie jedności Śląska zanikło wraz z podziałem w XVIII wieku. W polskich dyskusjach politycznych XIX wieku, toczonych od [[Wiosna Ludów|Wiosny Ludów]], utrwalono odmienne traktowanie zachodniego (Dolnego) Śląska i wschodniego (Górnego) Śląska. Ten drugi wyodrębniano ze względów etnograficznych. Triumfowała [[Polski ruch narodowy na Śląsku Pruskim|polska myśl narodowa]], w której granice Polski definiowano nie tylko w oparciu o podziały zaborowe, ale również etniczne, a więc wysuwano roszczenia do wszystkich ziem uznawanych za etnicznie polskie. Do tych ostatnich zaliczono także Górny Śląsk (pruski) i [[Księstwo cieszyńskie]] (austriackie). Takie podejście głosił również niepodległościowy polski ruch socjalistyczny, gdzie akceptowano poglądy Bolesława Limanowskiego o konieczności „unarodowienia“ Górnoślązaków. Z tego powodu w pierwszych projektach granic Polski, które przedstawił Roman Dmowski w Paryżu jeszcze w 1917 roku, wymieniono osobno, oprócz ziem polskich w granicach sprzed 1772 roku, także: Górny Śląsk oraz [[Śląsk Cieszyński]]. Po Konferencji Paryskiej konsekwencją arbitralnego podziału pruskiego Górnego Śląska i austriackiego Księstwa Cieszyńskiego było ukształtowanie się nowych nazw, wyraźnie odwołujących się do idei państw narodowych i zrywających z tradycją odrębności regionalnej Śląska.
Nazwę Polski Śląsk utożsamiano z wschodnią, mniejszą częścią historycznego Górnego Śląska, czyli używano go dla [[Województwa śląskie 1922-1939|województwa śląskiego]], mającego w przedwojennej Polsce [[Autonomia śląska|status autonomiczny]]. Jednak polskie aspiracje polityczne sięgały nadal po inne części historycznego Górnego Śląska. Stąd upowszechnienie się jednocześnie nazw: [[Zaolzie]], na określenie tej części Śląska Cieszyńskiego, który nie został włączony do Polski w 1920 roku (stało się tylko tak na krótko w latach 1938-1939) i [[Śląsk Opolski]] dla niemieckiej [[Prowincja Górny Śląsk|Prowincji Górnośląskiej]] (Provinz Oberschlesien), która po plebiscycie z 1921 roku pozostała wprawdzie w państwie niemieckim, ale zamieszkiwana była w dużej części przez ludność etnicznie polską. Jej przedstawiciele o polskiej świadomości narodowej byli aktywni politycznie i społecznie w ramach Związku Polaków w Niemczech, działającego pod znakiem [[rodło|„rodła”]].
Nazwa Czechosłowacki Śląsk (powiaty: Czeski Cieszyn, Frydek, Frysztat, Hulczyn, Biłowiec, Opawa, Karniów, Bruntal, Jesenik) stała się obiektem sporu polsko-czechosłowackiego. W Polsce powszechnie zaczęto używać pojęcia Zaolzia (za graniczna rzeką [[Olza|Olzą]], gdzie mieszkała [[Polska mniejszość narodowa na Zaolziu|polska mniejszość narodowa]]). Czesi odrzucali to określenie, stosując konsekwentnie dla wschodniej części Śląska Czechosłowackiego termin Cieszyńskie (Tešinsko). Podkreślali przy tym, że nie może to być synonimem Zaolzia, ponieważ obszar ten rozciąga się także na powiat frydecki, będący poza aspiracjami polskimi.
Niemiecki Śląsk po I wojnie światowej dalej zajmował największą część historycznego Śląska. Podział Górnego Śląska traktowano w Rzeszy Niemieckiej jako niesprawiedliwy dyktat, a stworzona w 1919 roku nowa jednostka administracyjna – Prowincja Górnośląska - miała o tym fakcie stale przypominać. Niemiecki Śląsk scalono na powrót w 1938 roku, już w okresie rządów nazistowskich. W czasie II wojny światowej powrócono jednak po aneksji Polskiego i Czechosłowackiego Śląska do podziału na dwie prowincje (ze stolicami we Wrocławiu i w [[Katowice|Katowicach]]). Po II wojnie światowej Niemiecki Śląsk przyłączono do Polski.
W żadnym z państw komunistycznych nie starano się po 1945 roku wracać do historycznych granic Śląska. W Polsce tylko w latach 1945-1950 utrzymało się województwo nazwane [[Województwo śląskie 1945-1950|śląskim (lub śląsko-dąbrowskim)]], jednak w swych granicach obejmujące tylko część wschodnią tego regionu. Następne reformy administracyjne w Polsce z lat 1950 i 1975 całkowicie zerwały z historyczną tradycją nazewniczą, odwołując się w nazwach województw do miast – siedzib władz administracyjnych. Śląsk pozostał od tej pory aż do końca istnienia PRL tylko pojęciem historyczno-geograficznym. Podobnie stało się w Czechosłowacji, gdzie usunięto z map administracyjnych nazwę Śląsk, włączając dawny obszar Czechosłowackiego Śląska do kraju „północnomorawskiego”.

==Podziały etniczne w okresie nowożytnym i najnowszym==
Wraz z podziałami politycznymi , a także nasileniem się procesów migracyjnych w okresach nowożytnym i najnowszym, zarówno dobrowolnych, zazwyczaj motywowanych względami ekonomicznymi ([[Ostflucht]], napływ ludności z Niemiec i Polski, osiedlającej się na Górnym Śląsku), jak i przymusowych ([[optanci]] po przesiedleniach po I wojnie światowej, wysiedleni i osadnicy po II wojnie światowej, poczucie wspólnoty Ślązaków zaczęło słabnąć, a nawet zanikać.
Na wschodnim pruskim Śląsku w miejsce nazwy Ślązak (Schlesier) pojawiło się w XIX wieku określenie [[Górnoślązacy|Górnoślązak]] (Oberschlesier), a na Śląsku Austriackim wyraźnie odróżniano już poddanych (potem obywateli) Cesarstwa Austriackiego (Slezan). Wszystkie te grupy podkreślały przy tym swoją odrębność regionalną od Dolnoślązaków (Niederschlesier), którzy z kolei zawsze używali w stosunku do samych siebie tylko pierwotnego terminu Ślązak (Schlesier). W ślad za tymi podziałami, zarówno politycznymi jak i etnicznymi, szło w drugiej połowie XIX wieku coraz częściej identyfikowanie narodowe Górnoślązaków jako Polaków, w odróżnieniu od mieszkających tutaj Niemców. Na Dolnym Śląsku niewielkie grupy polskojęzyczne nie odgrywały większej roli i tam ten proces nie miał wobec tego miejsca. W ten sposób w XX wieku stoczono walkę o „duszę Górnoślązaka”. Najbardziej konsekwentna była strona polska, uznającą Górnoślązaków po prostu za Polaków. Znacznie bardziej skomplikowany był ten proces po stronie niemieckiej. Opierając się na argumentach etnicznych (oddzielenia [[dialekt górnośląski|dialektu górnośląskiego]] przed ukształtowaniem się literackiego języka polskiego, stąd pojawiło się określenie [[Wasserpolen|wasserpolnisch]]) oraz historycznych (pruski i niemiecki lojalizm państwowy) budowano obraz Górnoślązaków jako grupy etnicznej stanowiącej część narodu niemieckiego o nieskrystalizowanej jeszcze świadomości narodowej. Z kolei w okresie rządów nazistowskich w Niemczech starano się uwiarygodnić tezę o niemieckości Górnoślązaków odwołując się do ideologii rasowej. W ten sposób jeszcze przed wybuchem wojny pojawiła się koncepcja włączenia do niemieckiej wspólnoty narodowościowej (Volksgemeinschaft) Ślązaków/Górnoślązaków, nazywanych jednak Schlonsaken/Oberschlesier, by nie używać zastrzeżonej dla Ślązaków niemieckich nazwy Schlesier.
[[Plik:Spis 1910.jpg|300px|thumb|right|Wyniki ostatniego przed I wojną światową spisu ludności z 1910 roku nie zawierały kategorii "narodowość", ale "język ojczysty"]]
W czasie II wojny światowej to nabywanie niemieckości przez Górnoślązaków grupę miało odbywać się za pomocą masowych wpisów na [[Niemiecka Lista Narodowościowa|Niemiecką Listę Narodowościową]] (Deutsche Volksliste).
Po II wojnie światowej na skutek wysiedleń na Śląsku pozostała tylko część Górnoślązaków, jako tzw. ludność rodzima (autochtoni), której bądź przywrócono po wojnie polskie obywatelstwo (po tzw. [[Rehabilitacja|rehabilitacji]] osób zamieszkujących terytorium przedwojennego polskiego Śląska i wpisanych w czasie wojny na Niemiecką Listę Narodowościową, bądź nadano obywatelstwo polskie po raz pierwszy (po tzw. [[Weryfikacja|weryfikacji]] osób należących do przedwojennej mniejszości polskiej w Niemczech). Dzisiaj rodzimi mieszkańcy Górnego Śląska stanowią mniejszość na obszarze historycznego polskiego Górnego Śląska, chociaż bardzo żywotną pod względem kulturowym. Na Śląsku czeskim w ostatnich spisach powszechnych Ślązacy (Slezanie) występują także jako odrębna mniejszość. Na Śląsku Dolnym, na skutek wysiedleń, obszary przedwojennej Prowincji Śląskiej stały się terytorium etnicznie wyłącznie polskim, zamieszkiwanym przez osoby wysiedlone z polskich Kresów Wschodnich, bądź przesiedlone z Polski Centralnej.

==Śląsk częścią europejskiej wspólnoty kulturowej==
Śląsk w wymiarze kulturowym wydaje się obszarem typowym dla Europy Środkowej. Trudno dzisiaj postrzegać go jako integralną całość. Dzielą go przede wszystkim granice państwowe i administracyjne (większość historycznego Śląska znajduje się obecnie w granicach państwa polskiego w czterech województwach: lubuskim, dolnośląskim, opolskim i śląskim; dawny Czechosłowacki Śląsk obecnie znajduje się w strukturze dwóch krajów: ołomunieckiego (Ołomuniec) i północnomorawskiego (Ostrawa); niewielka część dawnego pruskiego Śląska należy dzisiaj w Niemczech do dwóch powiatów: Budziszyn i Görlitz). Bardzo widoczne są także skutki procesów migracyjnych i wysiedleń oraz przesiedleń po II wojnie światowej. Mamy wobec tego do czynienia na Śląsku z tak typowym w Europie środkowo-wschodniej rezultatem skrzyżowania historii (l’historire croisee). Ponieważ na Śląsku nie ma stabilnych granic, to trwa od wielu stuleci ciągły transfer kulturowy, sprzyjający pojawianiu się form hybrydalnych (wielojęzyczność, zmienność identyfikacji narodowych, eklektyczne dziedzictwo kulturowe, wieloznaczne miejsca pamięci), widocznych do dzisiaj.
Identyfikowanie się większości mieszkańców z tak rozumianym regionem wychodzi poza znaną triadę: Europa - Państwa Narodowe – Regiony. Region hybrydalny nie jest zamknięty i homogeniczny, ale przeciwnie, otwarty i heterogeniczny. W tym wzorcu kulturowym zachowuje się elastyczność w kontaktach ze światem zewnętrznym (państwo narodowe, Europa). Dla naszego kontynentu skazanego na krzyżowanie się historii, a traktującej się jako oblężona twierdza, Śląsk jako region hybrydalny może być nową jakością. Z różnorodnym, ale wspólnym dla mieszkańców dziedzictwem kulturowym, zarówno w jego części zachodniej, mimo gwałtownego zerwania ciągłości historycznej po II wojnie światowej, jak i we wschodniej, gdzie ludność autochtoniczna niesie wzorce kulturowe często chętnie przyjmowane również przez napływających przybyszy. Fenomen Śląska polega na przetrwaniu wspólnoty kulturowej jego mieszkańców, mimo od dawna nie istniejących wspólnych instytucji oraz granic politycznych i administracyjnych.

==Bibliografia==
Deutsche Geschichte im Osten Europas Schlesien, hrsg. V. N. Conrads, Berlin 1994.

Geschichte Schlesiens, L. Petry, J. J. Menzel, W. Irgang, Sigmaringen 1988, Bd. 1-2.

Historia Śląska, red. K. Maleczyński, W. Długoborski, S. Michalkiewicz, Wrocław 1960-1985, t.1-3.

Czapliński M., Kaszuba E., Wąs G., Żerelik R., Historia Śląska, Wrocław 2002.

Slezsko v dĕjinách Českého Státu, pod vedením Z. Jiráska, Opava 2012, t.1-2.

==Źródła on-line==

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/pubindex?dirids=41 Dolny Śląsk]

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/pubindex?dirids=40 Górny Śląsk]

Śląsk

2023-10-16T11:44:34Z

Ania: /* Terytorium */

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Nauki społeczne]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
(ang. Silesia,niem. Schlesien)

Autor: [[Prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)|TOM: 1 (2014)]]

Śląsk (łac. Silesia, czes. Slezsko, niem. Schlesien) - region geograficzno-historyczny na południu Polski, istniejący jako pojęcie historyczne od epoki średniowiecza.

==Pochodzenie nazwy==
[[Plik:Sobótka.jpg|400px|thumb|right|Góra Ślęża w XIX wieku]]
Nie potrafimy precyzyjnie odpowiedzieć na pytanie skąd wzięła się nazwa Śląsk. Już w epoce prahistorycznej był to obszar transgraniczny, na który przenikały różne wpływy kulturowe. Polski historyk i językoznawca, [[Władysław Semkowicz]], wywodził nazwę od rzeki Ślęza (ewentualnie od góry Ślęży/Sobótki, będącej prastarym miejscem kultowym). Etymologicznie pochodzić miała od słowiańskiego słowa ślęg/śląg, oznaczającego wilgoć.
Tę interpretację powszechnie i później przyjmowali polscy historycy. W niemieckiej historiografii od XIX wieku mocno ugruntowana była inna hipoteza, autorstwa Johanna Gottloba Worbsa i Ignaza Imsiega, wywodząca nazwę Śląsk od germańskiego plemienia [[Silingowie|Silingów]], przemieszczających się w okresie wędrówek ludów wzdłuż Odry. We współczesnej nauce zdania na temat pochodzenia nazwy Śląsk nadal są podzielone. Nadal można znaleźć zwolenników obydwu "historycznych" hipotez, powstają jednak także nowe, niekiedy o charakterze eklektycznym. Niemiecki historyk [[Norbert Conrads]] twierdzi, że nazwa pochodzi zapewne od dawnej nazwy góry Sobótka (Zobten), ale etymologia tego słowiańskiego słowa jest dla niego niejasna, wywodzi ją albo od słowiańskiego selo – mieszkanie, albo ślęgnąć – wilgotny, bądź od łacińskiej nazwy Ślęży - mons Silencii, mogącej nadać najpierw nazwę okolicy, a potem jego mieszkańcom. Conrads nie neguje przy tym możliwości wywodzenia nazwy góry Ślęża także od Silingów. Z kolei [[Jürgen Udolph]], odrzucając obie skrajne interpretacje, nazwę Śląsk wywodzi nie ze słowiańskiego albo germańskiego dziedzictwa językowego, ale z indoeuropejskiego: przedrostka sil- (oznaczającego morze, jezioro, spokojną wodę, kraj bogaty w wodę) i końcówki – ing (często przechodzącej w –ąg, -ąża, -ęza). Pojawiła się także interpretacja celtycka, wywodząca nazwę od góry Ślęży, ale jako solarnego ośrodka kultowego. Stąd nazwa całego Śląska nawiązywałaby do celtyckiego słowa sulis – słońce.

==Terytorium==
[[Plik:Orteliusz2.jpg|400px|thumb|right|Śląsk na mapie Orteliusza z XVI wieku]]
W czasach historycznych pojęcie Śląska funkcjonowało w dwóch interpretacjach: 1. terytorialnej, jako obszaru lub kraju z wyodrębnionymi granicami; 2. wspólnoty kulturowej mieszkańców, z odrębnymi miejscami pamięci, zwyczajami i instytucjami. W tym pierwszym przypadku Śląsk postrzegany jest zazwyczaj jako kraj leżący nad górną i środkową Odrą z centralną rolą góry [[Ślęża|Ślęży]]. Poczucie spoistości tego terytorium ukształtowało się po przyłączeniu do państwa wczesnopiastowskiego i utworzeniu [[Diecezja wrocławska|diecezji wrocławskiej]] z nowym centrum religijnym i społeczno-politycznym, jakim stał się Wrocław.
Zwolennicy definiowania Śląska jako dzielnicy geograficzno-historycznej skupiali się najczęściej nad dyskusjami o granicach. Najwcześniej wytyczano je w oparciu o skąpe i nieprecyzyjne informacje na temat podziałów plemiennych. Oznaczało to pierwotnie identyfikację Śląska z grupą plemion wymienianych przez [[Opis grodów i ziem... (Geograf Bawarski)|Geografa Bawarskiego]] i [[Thietmar|Thietmara]]: [[Dziadoszanie|Dziadoszan]], [[Trzebowianie|Trzebowian]] i [[Bobrzanie|Bobrzan]], na zachodzie zasiedlających obszar później identyfikowany ze Śląskiem Dolnym; [[Ślężanie|Ślężan]], odnotowanych w części centralnej utożsamianej później z Śląskiem Środkowym; [[Opolanie]], [[Golęszyce|Golęszyców]] oraz może także Głubczyców/[[Lupiglaa]](?), mieszkających na wschód od tzw. [[Przesieka Śląska|Przesieki Śląskiej]], czyli na terytorium później nazywanym [[Górny Śląsk|Górnym Śląskiem]]. Geograficznie granice wytyczały na południu pasma górskie Sudetów i części [[Karpaty|Karpat]] przedzielone [[Brama Morawska|Bramą Morawską]], na zachodzie międzyrzecze Bobru i Nysy Łużyckiej, na północy [[Warta]], Barycz i Prosna, a na wschodzie mało precyzyjnie rzeki: Warta, [[Przemsza]], [[Brynica]], [[Soła]] i [[Biała]].
Dokładniej granice Śląska wytyczyły późniejsze linie graniczne odnoszące się do podziałów administracyjnych: najpierw biskupstwa wrocławskiego (w granicach Śląska znajdowały się także niewielkie obszary biskupstw ołomunieckiego i praskiego), a potem [[Księstwa śląskie|księstw śląskich]] należących do potomków [[Władysław II Wygnaniec|Władysława II Wygnańca]] z linii [[Piastowie śląscy|Piastów]] wrocławskich i opolsko-raciborskich oraz do książąt lennych innych rodów panujących, którzy pojawili się na Śląsku już po zhołdowaniu księstw śląskich przez władców czeskich (m.in. [[Podiebradowie]], [[Wettynowie]], [[Hohenzollernowie]]).

==Historia polityczna==
Od średniowiecza Śląsk znajdował się przez wiele wieków na skrzyżowaniu wpływów przede wszystkim trzech państw - Czech, Polski i Niemiec, a w konsekwencji podlegał wielu wpływom kulturowym, między innymi: czeskim, polskim, niemieckim, węgierskim, saksońskim, frankońskim, włoskim, czy żydowskim. Śląska identyfikacja była rezultatem pograniczności, stąd często przywoływany przykład pomostu/mostu, na którym krzyżowały się różnorakie wpływy: etniczne, narodowe i wyznaniowe. Ujmowano niekiedy również różnorodność kulturową Śląska szerzej, jako bądź epizod w starciu germańskiego Zachodu ze słowiańskim Wschodem, bądź część procesu kształtowania się między Zachodem a Wschodem Europy Środkowej (środkowo-wschodniej), gdzie łączenie różnych elementów kulturowych było powszechne.
W średniowieczu i w okresie wczesnonowożytnym Śląsk uznawano za zwarty terytorialnie obszar. Ślady tej jedności odnajdujemy już w kronikach średniowiecznych ([http://fbc.pionier.net.pl/id/oai:mbc.malopolska.pl:13736 „Chronicon Polonorum”/”Kronika śląsko-polska”], powstałej w cysterskim klasztorze w Lubiążu; „Chronica principum Polonie” opracowanej w Brzegu). Używa się w nich obok odrębnych nazw księstw także ogólnego pojęcia Śląsk, oznaczającego oddzielną krainę historyczną. To pojęcie dodatkowo utrwaliło się, kiedy Śląsk stał się obok Czech, Moraw i Łużyc jedną z czterech części Korony św. Wacława.
Śląsk jako odrębny kraj, uległ rozpadowi na początku XVIII wieku, po [[Wojny śląskie|wojnach śląskich i wojnie siedmioletniej]]. Podział wytyczyły granice państwowe, najpierw między Prusami i Austrią, a w XX wieku między Niemcami, Czechosłowacją (Czechami) i Polską. Jedność terytorialna Śląska od tej pory zanikła. Pojawiły się nowe jednostki administracyjne, najpierw, do [[Pierwsza wojna światowa|I wojny światowej]], [[Śląsk Pruski]] i [[Śląsk Austriacki]], a po [[Traktat Wersalski|traktacie wersalskim]] [[Śląsk Czechosłowacki]], [[Śląsk Niemiecki]] i [[Śląsk Polski]]. Po [[Druga wojna światowowa|II wojnie światowej]] Śląsk Niemiecki został prawie w całości przyłączony do państwa polskiego.
Ciągłe przemieszczenia granic w okresie nowożytnym i najnowszym sprzyjały procesowi zmiany tożsamości mieszkańców Śląska w zależności od koniuktury politycznej. Już na przełomie wieków XII i XIII efektem aspiracji politycznych młodszej linii [[Piastowie śląscy|Piastów śląskich]] był stopniowo postępujący podział Śląska na część wschodnią z [[Opole|Opolem]] i [[Racibórz|Raciborzem]] oraz część środkową i zachodnią, której centrum nadal znajdowało się we Wrocławiu. Podział miał nie tylko charakter czysto administracyjny. Już w XVI brzeski humanista i topograf [[Barthel Stein]] zauważał również różnice językowe pomiędzy Śląskiem Dolnym i Górnym i dla tego drugiego ukuł już wtedy nazwę Polski Śląsk (Polonica Silesia). Upowszechnienie nazwy [[Górny Śląsk]] (Silesia Superior/Oberschlesien) nastąpiło jednak dopiero w XVI wieku, dzięki głogowskiemu humaniście i historiografowi [[Joachim Cureus|Joachimowi Cureusowi]], piszącemu w swoim dziele [http://www.sdl.org.pl/publication/11836 „Gentis Silesiae annales”] o: Dolnym Śląsku (Silesia Inferior) i Górnym Śląsku (Silesia Superior). Ten podział nie zakłócał jednak w okresie nowożytnym poczucia śląskiej wspólnoty. Jej symbolami były instytucje ogólnośląskiej samorządności, stworzone na mocy przywileju wydanego przez [[Władysław Jagiellończyk|Władysława Jagiellończyka]] w 1498 roku dla [[Stany Śląskie|stanów śląskich]]: Zjazd Książąt (później [[Conventus Publicus]]), [[Trybunał Książęcy]], urząd [[Nadstarosta Krajowy|nadstarosty krajowego]] (później [[Urząd Zwierzchni|Urząd Zwierzchni]]), [[Komora Śląska]].
[[Plik:Śląsk.jpg|700px|thumb|right|Śląsk na mapie z XVI wieku]]
[[Plik:Helwig.jpg|800px|thumb|left|Śląsk na mapie Helwiga z XVII wieku]]
Poczucie jedności Śląska zanikło wraz z podziałem w XVIII wieku. W polskich dyskusjach politycznych XIX wieku, toczonych od [[Wiosna Ludów|Wiosny Ludów]], utrwalono odmienne traktowanie zachodniego (Dolnego) Śląska i wschodniego (Górnego) Śląska. Ten drugi wyodrębniano ze względów etnograficznych. Triumfowała [[Polski ruch narodowy na Śląsku Pruskim|polska myśl narodowa]], w której granice Polski definiowano nie tylko w oparciu o podziały zaborowe, ale również etniczne, a więc wysuwano roszczenia do wszystkich ziem uznawanych za etnicznie polskie. Do tych ostatnich zaliczono także Górny Śląsk (pruski) i [[Księstwo cieszyńskie]] (austriackie). Takie podejście głosił również niepodległościowy polski ruch socjalistyczny, gdzie akceptowano poglądy Bolesława Limanowskiego o konieczności „unarodowienia“ Górnoślązaków. Z tego powodu w pierwszych projektach granic Polski, które przedstawił Roman Dmowski w Paryżu jeszcze w 1917 roku, wymieniono osobno, oprócz ziem polskich w granicach sprzed 1772 roku, także: Górny Śląsk oraz [[Śląsk Cieszyński]]. Po Konferencji Paryskiej konsekwencją arbitralnego podziału pruskiego Górnego Śląska i austriackiego Księstwa Cieszyńskiego było ukształtowanie się nowych nazw, wyraźnie odwołujących się do idei państw narodowych i zrywających z tradycją odrębności regionalnej Śląska.
Nazwę Polski Śląsk utożsamiano z wschodnią, mniejszą częścią historycznego Górnego Śląska, czyli używano go dla [[Województwa śląskie 1922-1939|województwa śląskiego]], mającego w przedwojennej Polsce [[Autonomia śląska|status autonomiczny]]. Jednak polskie aspiracje polityczne sięgały nadal po inne części historycznego Górnego Śląska. Stąd upowszechnienie się jednocześnie nazw: [[Zaolzie]], na określenie tej części Śląska Cieszyńskiego, który nie został włączony do Polski w 1920 roku (stało się tylko tak na krótko w latach 1938-1939) i [[Śląsk Opolski]] dla niemieckiej [[Prowincja Górny Śląsk|Prowincji Górnośląskiej]] (Provinz Oberschlesien), która po plebiscycie z 1921 roku pozostała wprawdzie w państwie niemieckim, ale zamieszkiwana była w dużej części przez ludność etnicznie polską. Jej przedstawiciele o polskiej świadomości narodowej byli aktywni politycznie i społecznie w ramach Związku Polaków w Niemczech, działającego pod znakiem [[rodło|„rodła”]].
Nazwa Czechosłowacki Śląsk (powiaty: Czeski Cieszyn, Frydek, Frysztat, Hulczyn, Biłowiec, Opawa, Karniów, Bruntal, Jesenik) stała się obiektem sporu polsko-czechosłowackiego. W Polsce powszechnie zaczęto używać pojęcia Zaolzia (za graniczna rzeką [[Olza|Olzą]], gdzie mieszkała [[Polska mniejszość narodowa na Zaolziu|polska mniejszość narodowa]]). Czesi odrzucali to określenie, stosując konsekwentnie dla wschodniej części Śląska Czechosłowackiego termin Cieszyńskie (Tešinsko). Podkreślali przy tym, że nie może to być synonimem Zaolzia, ponieważ obszar ten rozciąga się także na powiat frydecki, będący poza aspiracjami polskimi.
Niemiecki Śląsk po I wojnie światowej dalej zajmował największą część historycznego Śląska. Podział Górnego Śląska traktowano w Rzeszy Niemieckiej jako niesprawiedliwy dyktat, a stworzona w 1919 roku nowa jednostka administracyjna – Prowincja Górnośląska - miała o tym fakcie stale przypominać. Niemiecki Śląsk scalono na powrót w 1938 roku, już w okresie rządów nazistowskich. W czasie II wojny światowej powrócono jednak po aneksji Polskiego i Czechosłowackiego Śląska do podziału na dwie prowincje (ze stolicami we Wrocławiu i w [[Katowice|Katowicach]]). Po II wojnie światowej Niemiecki Śląsk przyłączono do Polski.
W żadnym z państw komunistycznych nie starano się po 1945 roku wracać do historycznych granic Śląska. W Polsce tylko w latach 1945-1950 utrzymało się województwo nazwane [[Województwo śląskie 1945-1950|śląskim (lub śląsko-dąbrowskim)]], jednak w swych granicach obejmujące tylko część wschodnią tego regionu. Następne reformy administracyjne w Polsce z lat 1950 i 1975 całkowicie zerwały z historyczną tradycją nazewniczą, odwołując się w nazwach województw do miast – siedzib władz administracyjnych. Śląsk pozostał od tej pory aż do końca istnienia PRL tylko pojęciem historyczno-geograficznym. Podobnie stało się w Czechosłowacji, gdzie usunięto z map administracyjnych nazwę Śląsk, włączając dawny obszar Czechosłowackiego Śląska do kraju „północnomorawskiego”.

==Podziały etniczne w okresie nowożytnym i najnowszym==
Wraz z podziałami politycznymi , a także nasileniem się procesów migracyjnych w okresach nowożytnym i najnowszym, zarówno dobrowolnych, zazwyczaj motywowanych względami ekonomicznymi ([[Ostflucht]], napływ ludności z Niemiec i Polski, osiedlającej się na Górnym Śląsku), jak i przymusowych ([[optanci]] po przesiedleniach po I wojnie światowej, wysiedleni i osadnicy po II wojnie światowej, poczucie wspólnoty Ślązaków zaczęło słabnąć, a nawet zanikać.
Na wschodnim pruskim Śląsku w miejsce nazwy Ślązak (Schlesier) pojawiło się w XIX wieku określenie [[Górnoślązacy|Górnoślązak]] (Oberschlesier), a na Śląsku Austriackim wyraźnie odróżniano już poddanych (potem obywateli) Cesarstwa Austriackiego (Slezan). Wszystkie te grupy podkreślały przy tym swoją odrębność regionalną od Dolnoślązaków (Niederschlesier), którzy z kolei zawsze używali w stosunku do samych siebie tylko pierwotnego terminu Ślązak (Schlesier). W ślad za tymi podziałami, zarówno politycznymi jak i etnicznymi, szło w drugiej połowie XIX wieku coraz częściej identyfikowanie narodowe Górnoślązaków jako Polaków, w odróżnieniu od mieszkających tutaj Niemców. Na Dolnym Śląsku niewielkie grupy polskojęzyczne nie odgrywały większej roli i tam ten proces nie miał wobec tego miejsca. W ten sposób w XX wieku stoczono walkę o „duszę Górnoślązaka”. Najbardziej konsekwentna była strona polska, uznającą Górnoślązaków po prostu za Polaków. Znacznie bardziej skomplikowany był ten proces po stronie niemieckiej. Opierając się na argumentach etnicznych (oddzielenia [[dialekt górnośląski|dialektu górnośląskiego]] przed ukształtowaniem się literackiego języka polskiego, stąd pojawiło się określenie [[Wasserpolen|wasserpolnisch]]) oraz historycznych (pruski i niemiecki lojalizm państwowy) budowano obraz Górnoślązaków jako grupy etnicznej stanowiącej część narodu niemieckiego o nieskrystalizowanej jeszcze świadomości narodowej. Z kolei w okresie rządów nazistowskich w Niemczech starano się uwiarygodnić tezę o niemieckości Górnoślązaków odwołując się do ideologii rasowej. W ten sposób jeszcze przed wybuchem wojny pojawiła się koncepcja włączenia do niemieckiej wspólnoty narodowościowej (Volksgemeinschaft) Ślązaków/Górnoślązaków, nazywanych jednak Schlonsaken/Oberschlesier, by nie używać zastrzeżonej dla Ślązaków niemieckich nazwy Schlesier.
[[Plik:Spis 1910.jpg|300px|thumb|right|Wyniki ostatniego przed I wojną światową spisu ludności z 1910 roku nie zawierały kategorii "narodowość", ale "język ojczysty"]]
W czasie II wojny światowej to nabywanie niemieckości przez Górnoślązaków grupę miało odbywać się za pomocą masowych wpisów na [[Niemiecka Lista Narodowościowa|Niemiecką Listę Narodowościową]] (Deutsche Volksliste).
Po II wojnie światowej na skutek wysiedleń na Śląsku pozostała tylko część Górnoślązaków, jako tzw. ludność rodzima (autochtoni), której bądź przywrócono po wojnie polskie obywatelstwo (po tzw. [[Rehabilitacja|rehabilitacji]] osób zamieszkujących terytorium przedwojennego polskiego Śląska i wpisanych w czasie wojny na Niemiecką Listę Narodowościową, bądź nadano obywatelstwo polskie po raz pierwszy (po tzw. [[Weryfikacja|weryfikacji]] osób należących do przedwojennej mniejszości polskiej w Niemczech). Dzisiaj rodzimi mieszkańcy Górnego Śląska stanowią mniejszość na obszarze historycznego polskiego Górnego Śląska, chociaż bardzo żywotną pod względem kulturowym. Na Śląsku czeskim w ostatnich spisach powszechnych Ślązacy (Slezanie) występują także jako odrębna mniejszość. Na Śląsku Dolnym, na skutek wysiedleń, obszary przedwojennej Prowincji Śląskiej stały się terytorium etnicznie wyłącznie polskim, zamieszkiwanym przez osoby wysiedlone z polskich Kresów Wschodnich, bądź przesiedlone z Polski Centralnej.

==Śląsk częścią europejskiej wspólnoty kulturowej==
Śląsk w wymiarze kulturowym wydaje się obszarem typowym dla Europy Środkowej. Trudno dzisiaj postrzegać go jako integralną całość. Dzielą go przede wszystkim granice państwowe i administracyjne (większość historycznego Śląska znajduje się obecnie w granicach państwa polskiego w czterech województwach: lubuskim, dolnośląskim, opolskim i śląskim; dawny Czechosłowacki Śląsk obecnie znajduje się w strukturze dwóch krajów: ołomunieckiego (Ołomuniec) i północnomorawskiego (Ostrawa); niewielka część dawnego pruskiego Śląska należy dzisiaj w Niemczech do dwóch powiatów: Budziszyn i Görlitz). Bardzo widoczne są także skutki procesów migracyjnych i wysiedleń oraz przesiedleń po II wojnie światowej. Mamy wobec tego do czynienia na Śląsku z tak typowym w Europie środkowo-wschodniej rezultatem skrzyżowania historii (l’historire croisee). Ponieważ na Śląsku nie ma stabilnych granic, to trwa od wielu stuleci ciągły transfer kulturowy, sprzyjający pojawianiu się form hybrydalnych (wielojęzyczność, zmienność identyfikacji narodowych, eklektyczne dziedzictwo kulturowe, wieloznaczne miejsca pamięci), widocznych do dzisiaj.
Identyfikowanie się większości mieszkańców z tak rozumianym regionem wychodzi poza znaną triadę: Europa - Państwa Narodowe – Regiony. Region hybrydalny nie jest zamknięty i homogeniczny, ale przeciwnie, otwarty i heterogeniczny. W tym wzorcu kulturowym zachowuje się elastyczność w kontaktach ze światem zewnętrznym (państwo narodowe, Europa). Dla naszego kontynentu skazanego na krzyżowanie się historii, a traktującej się jako oblężona twierdza, Śląsk jako region hybrydalny może być nową jakością. Z różnorodnym, ale wspólnym dla mieszkańców dziedzictwem kulturowym, zarówno w jego części zachodniej, mimo gwałtownego zerwania ciągłości historycznej po II wojnie światowej, jak i we wschodniej, gdzie ludność autochtoniczna niesie wzorce kulturowe często chętnie przyjmowane również przez napływających przybyszy. Fenomen Śląska polega na przetrwaniu wspólnoty kulturowej jego mieszkańców, mimo od dawna nie istniejących wspólnych instytucji oraz granic politycznych i administracyjnych.

==Bibliografia==
Deutsche Geschichte im Osten Europas Schlesien, hrsg. V. N. Conrads, Berlin 1994.

Geschichte Schlesiens, L. Petry, J. J. Menzel, W. Irgang, Sigmaringen 1988, Bd. 1-2.

Historia Śląska, red. K. Maleczyński, W. Długoborski, S. Michalkiewicz, Wrocław 1960-1985, t.1-3.

Czapliński M., Kaszuba E., Wąs G., Żerelik R., Historia Śląska, Wrocław 2002.

Slezsko v dĕjinách Českého Státu, pod vedením Z. Jiráska, Opava 2012, t.1-2.

==Źródła on-line==

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/pubindex?dirids=41 Dolny Śląsk]

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/pubindex?dirids=40 Górny Śląsk]

Śląsk

2023-10-16T11:44:06Z

Ania: /* Pochodzenie nazwy */

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Nauki społeczne]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
(ang. Silesia,niem. Schlesien)

Autor: [[Prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)|TOM: 1 (2014)]]

Śląsk (łac. Silesia, czes. Slezsko, niem. Schlesien) - region geograficzno-historyczny na południu Polski, istniejący jako pojęcie historyczne od epoki średniowiecza.

==Pochodzenie nazwy==
[[Plik:Sobótka.jpg|400px|thumb|right|Góra Ślęża w XIX wieku]]
Nie potrafimy precyzyjnie odpowiedzieć na pytanie skąd wzięła się nazwa Śląsk. Już w epoce prahistorycznej był to obszar transgraniczny, na który przenikały różne wpływy kulturowe. Polski historyk i językoznawca, [[Władysław Semkowicz]], wywodził nazwę od rzeki Ślęza (ewentualnie od góry Ślęży/Sobótki, będącej prastarym miejscem kultowym). Etymologicznie pochodzić miała od słowiańskiego słowa ślęg/śląg, oznaczającego wilgoć.
Tę interpretację powszechnie i później przyjmowali polscy historycy. W niemieckiej historiografii od XIX wieku mocno ugruntowana była inna hipoteza, autorstwa Johanna Gottloba Worbsa i Ignaza Imsiega, wywodząca nazwę Śląsk od germańskiego plemienia [[Silingowie|Silingów]], przemieszczających się w okresie wędrówek ludów wzdłuż Odry. We współczesnej nauce zdania na temat pochodzenia nazwy Śląsk nadal są podzielone. Nadal można znaleźć zwolenników obydwu "historycznych" hipotez, powstają jednak także nowe, niekiedy o charakterze eklektycznym. Niemiecki historyk [[Norbert Conrads]] twierdzi, że nazwa pochodzi zapewne od dawnej nazwy góry Sobótka (Zobten), ale etymologia tego słowiańskiego słowa jest dla niego niejasna, wywodzi ją albo od słowiańskiego selo – mieszkanie, albo ślęgnąć – wilgotny, bądź od łacińskiej nazwy Ślęży - mons Silencii, mogącej nadać najpierw nazwę okolicy, a potem jego mieszkańcom. Conrads nie neguje przy tym możliwości wywodzenia nazwy góry Ślęża także od Silingów. Z kolei [[Jürgen Udolph]], odrzucając obie skrajne interpretacje, nazwę Śląsk wywodzi nie ze słowiańskiego albo germańskiego dziedzictwa językowego, ale z indoeuropejskiego: przedrostka sil- (oznaczającego morze, jezioro, spokojną wodę, kraj bogaty w wodę) i końcówki – ing (często przechodzącej w –ąg, -ąża, -ęza). Pojawiła się także interpretacja celtycka, wywodząca nazwę od góry Ślęży, ale jako solarnego ośrodka kultowego. Stąd nazwa całego Śląska nawiązywałaby do celtyckiego słowa sulis – słońce.

==Terytorium==
W czasach historycznych pojęcie Śląska funkcjonowało w dwóch interpretacjach: 1. terytorialnej, jako obszaru lub kraju z wyodrębnionymi granicami; 2. wspólnoty kulturowej mieszkańców, z odrębnymi miejscami pamięci, zwyczajami i instytucjami. W tym pierwszym przypadku Śląsk postrzegany jest zazwyczaj jako kraj leżący nad górną i środkową Odrą z centralną rolą góry [[Ślęża|Ślęży]]. Poczucie spoistości tego terytorium ukształtowało się po przyłączeniu do państwa wczesnopiastowskiego i utworzeniu [[Diecezja wrocławska|diecezji wrocławskiej]] z nowym centrum religijnym i społeczno-politycznym, jakim stał się Wrocław.
Zwolennicy definiowania Śląska jako dzielnicy geograficzno-historycznej skupiali się najczęściej nad dyskusjami o granicach. Najwcześniej wytyczano je w oparciu o skąpe i nieprecyzyjne informacje na temat podziałów plemiennych. Oznaczało to pierwotnie identyfikację Śląska z grupą plemion wymienianych przez [[Opis grodów i ziem... (Geograf Bawarski)|Geografa Bawarskiego]] i [[Thietmar|Thietmara]]: [[Dziadoszanie|Dziadoszan]], [[Trzebowianie|Trzebowian]] i [[Bobrzanie|Bobrzan]], na zachodzie zasiedlających obszar później identyfikowany ze Śląskiem Dolnym; [[Ślężanie|Ślężan]], odnotowanych w części centralnej utożsamianej później z Śląskiem Środkowym; [[Opolanie]], [[Golęszyce|Golęszyców]] oraz może także Głubczyców/[[Lupiglaa]](?), mieszkających na wschód od tzw. [[Przesieka Śląska|Przesieki Śląskiej]], czyli na terytorium później nazywanym [[Górny Śląsk|Górnym Śląskiem]]. Geograficznie granice wytyczały na południu pasma górskie Sudetów i części [[Karpaty|Karpat]] przedzielone [[Brama Morawska|Bramą Morawską]], na zachodzie międzyrzecze Bobru i Nysy Łużyckiej, na północy [[Warta]], Barycz i Prosna, a na wschodzie mało precyzyjnie rzeki: Warta, [[Przemsza]], [[Brynica]], [[Soła]] i [[Biała]].
[[Plik:Orteliusz2.jpg|1000px|thumb|left|Śląsk na mapie Orteliusza z XVI wieku]]
Dokładniej granice Śląska wytyczyły późniejsze linie graniczne odnoszące się do podziałów administracyjnych: najpierw biskupstwa wrocławskiego (w granicach Śląska znajdowały się także niewielkie obszary biskupstw ołomunieckiego i praskiego), a potem [[Księstwa śląskie|księstw śląskich]] należących do potomków [[Władysław II Wygnaniec|Władysława II Wygnańca]] z linii [[Piastowie śląscy|Piastów]] wrocławskich i opolsko-raciborskich oraz do książąt lennych innych rodów panujących, którzy pojawili się na Śląsku już po zhołdowaniu księstw śląskich przez władców czeskich (m.in. [[Podiebradowie]], [[Wettynowie]], [[Hohenzollernowie]]).

==Historia polityczna==
Od średniowiecza Śląsk znajdował się przez wiele wieków na skrzyżowaniu wpływów przede wszystkim trzech państw - Czech, Polski i Niemiec, a w konsekwencji podlegał wielu wpływom kulturowym, między innymi: czeskim, polskim, niemieckim, węgierskim, saksońskim, frankońskim, włoskim, czy żydowskim. Śląska identyfikacja była rezultatem pograniczności, stąd często przywoływany przykład pomostu/mostu, na którym krzyżowały się różnorakie wpływy: etniczne, narodowe i wyznaniowe. Ujmowano niekiedy również różnorodność kulturową Śląska szerzej, jako bądź epizod w starciu germańskiego Zachodu ze słowiańskim Wschodem, bądź część procesu kształtowania się między Zachodem a Wschodem Europy Środkowej (środkowo-wschodniej), gdzie łączenie różnych elementów kulturowych było powszechne.
W średniowieczu i w okresie wczesnonowożytnym Śląsk uznawano za zwarty terytorialnie obszar. Ślady tej jedności odnajdujemy już w kronikach średniowiecznych ([http://fbc.pionier.net.pl/id/oai:mbc.malopolska.pl:13736 „Chronicon Polonorum”/”Kronika śląsko-polska”], powstałej w cysterskim klasztorze w Lubiążu; „Chronica principum Polonie” opracowanej w Brzegu). Używa się w nich obok odrębnych nazw księstw także ogólnego pojęcia Śląsk, oznaczającego oddzielną krainę historyczną. To pojęcie dodatkowo utrwaliło się, kiedy Śląsk stał się obok Czech, Moraw i Łużyc jedną z czterech części Korony św. Wacława.
Śląsk jako odrębny kraj, uległ rozpadowi na początku XVIII wieku, po [[Wojny śląskie|wojnach śląskich i wojnie siedmioletniej]]. Podział wytyczyły granice państwowe, najpierw między Prusami i Austrią, a w XX wieku między Niemcami, Czechosłowacją (Czechami) i Polską. Jedność terytorialna Śląska od tej pory zanikła. Pojawiły się nowe jednostki administracyjne, najpierw, do [[Pierwsza wojna światowa|I wojny światowej]], [[Śląsk Pruski]] i [[Śląsk Austriacki]], a po [[Traktat Wersalski|traktacie wersalskim]] [[Śląsk Czechosłowacki]], [[Śląsk Niemiecki]] i [[Śląsk Polski]]. Po [[Druga wojna światowowa|II wojnie światowej]] Śląsk Niemiecki został prawie w całości przyłączony do państwa polskiego.
Ciągłe przemieszczenia granic w okresie nowożytnym i najnowszym sprzyjały procesowi zmiany tożsamości mieszkańców Śląska w zależności od koniuktury politycznej. Już na przełomie wieków XII i XIII efektem aspiracji politycznych młodszej linii [[Piastowie śląscy|Piastów śląskich]] był stopniowo postępujący podział Śląska na część wschodnią z [[Opole|Opolem]] i [[Racibórz|Raciborzem]] oraz część środkową i zachodnią, której centrum nadal znajdowało się we Wrocławiu. Podział miał nie tylko charakter czysto administracyjny. Już w XVI brzeski humanista i topograf [[Barthel Stein]] zauważał również różnice językowe pomiędzy Śląskiem Dolnym i Górnym i dla tego drugiego ukuł już wtedy nazwę Polski Śląsk (Polonica Silesia). Upowszechnienie nazwy [[Górny Śląsk]] (Silesia Superior/Oberschlesien) nastąpiło jednak dopiero w XVI wieku, dzięki głogowskiemu humaniście i historiografowi [[Joachim Cureus|Joachimowi Cureusowi]], piszącemu w swoim dziele [http://www.sdl.org.pl/publication/11836 „Gentis Silesiae annales”] o: Dolnym Śląsku (Silesia Inferior) i Górnym Śląsku (Silesia Superior). Ten podział nie zakłócał jednak w okresie nowożytnym poczucia śląskiej wspólnoty. Jej symbolami były instytucje ogólnośląskiej samorządności, stworzone na mocy przywileju wydanego przez [[Władysław Jagiellończyk|Władysława Jagiellończyka]] w 1498 roku dla [[Stany Śląskie|stanów śląskich]]: Zjazd Książąt (później [[Conventus Publicus]]), [[Trybunał Książęcy]], urząd [[Nadstarosta Krajowy|nadstarosty krajowego]] (później [[Urząd Zwierzchni|Urząd Zwierzchni]]), [[Komora Śląska]].
[[Plik:Śląsk.jpg|700px|thumb|right|Śląsk na mapie z XVI wieku]]
[[Plik:Helwig.jpg|800px|thumb|left|Śląsk na mapie Helwiga z XVII wieku]]
Poczucie jedności Śląska zanikło wraz z podziałem w XVIII wieku. W polskich dyskusjach politycznych XIX wieku, toczonych od [[Wiosna Ludów|Wiosny Ludów]], utrwalono odmienne traktowanie zachodniego (Dolnego) Śląska i wschodniego (Górnego) Śląska. Ten drugi wyodrębniano ze względów etnograficznych. Triumfowała [[Polski ruch narodowy na Śląsku Pruskim|polska myśl narodowa]], w której granice Polski definiowano nie tylko w oparciu o podziały zaborowe, ale również etniczne, a więc wysuwano roszczenia do wszystkich ziem uznawanych za etnicznie polskie. Do tych ostatnich zaliczono także Górny Śląsk (pruski) i [[Księstwo cieszyńskie]] (austriackie). Takie podejście głosił również niepodległościowy polski ruch socjalistyczny, gdzie akceptowano poglądy Bolesława Limanowskiego o konieczności „unarodowienia“ Górnoślązaków. Z tego powodu w pierwszych projektach granic Polski, które przedstawił Roman Dmowski w Paryżu jeszcze w 1917 roku, wymieniono osobno, oprócz ziem polskich w granicach sprzed 1772 roku, także: Górny Śląsk oraz [[Śląsk Cieszyński]]. Po Konferencji Paryskiej konsekwencją arbitralnego podziału pruskiego Górnego Śląska i austriackiego Księstwa Cieszyńskiego było ukształtowanie się nowych nazw, wyraźnie odwołujących się do idei państw narodowych i zrywających z tradycją odrębności regionalnej Śląska.
Nazwę Polski Śląsk utożsamiano z wschodnią, mniejszą częścią historycznego Górnego Śląska, czyli używano go dla [[Województwa śląskie 1922-1939|województwa śląskiego]], mającego w przedwojennej Polsce [[Autonomia śląska|status autonomiczny]]. Jednak polskie aspiracje polityczne sięgały nadal po inne części historycznego Górnego Śląska. Stąd upowszechnienie się jednocześnie nazw: [[Zaolzie]], na określenie tej części Śląska Cieszyńskiego, który nie został włączony do Polski w 1920 roku (stało się tylko tak na krótko w latach 1938-1939) i [[Śląsk Opolski]] dla niemieckiej [[Prowincja Górny Śląsk|Prowincji Górnośląskiej]] (Provinz Oberschlesien), która po plebiscycie z 1921 roku pozostała wprawdzie w państwie niemieckim, ale zamieszkiwana była w dużej części przez ludność etnicznie polską. Jej przedstawiciele o polskiej świadomości narodowej byli aktywni politycznie i społecznie w ramach Związku Polaków w Niemczech, działającego pod znakiem [[rodło|„rodła”]].
Nazwa Czechosłowacki Śląsk (powiaty: Czeski Cieszyn, Frydek, Frysztat, Hulczyn, Biłowiec, Opawa, Karniów, Bruntal, Jesenik) stała się obiektem sporu polsko-czechosłowackiego. W Polsce powszechnie zaczęto używać pojęcia Zaolzia (za graniczna rzeką [[Olza|Olzą]], gdzie mieszkała [[Polska mniejszość narodowa na Zaolziu|polska mniejszość narodowa]]). Czesi odrzucali to określenie, stosując konsekwentnie dla wschodniej części Śląska Czechosłowackiego termin Cieszyńskie (Tešinsko). Podkreślali przy tym, że nie może to być synonimem Zaolzia, ponieważ obszar ten rozciąga się także na powiat frydecki, będący poza aspiracjami polskimi.
Niemiecki Śląsk po I wojnie światowej dalej zajmował największą część historycznego Śląska. Podział Górnego Śląska traktowano w Rzeszy Niemieckiej jako niesprawiedliwy dyktat, a stworzona w 1919 roku nowa jednostka administracyjna – Prowincja Górnośląska - miała o tym fakcie stale przypominać. Niemiecki Śląsk scalono na powrót w 1938 roku, już w okresie rządów nazistowskich. W czasie II wojny światowej powrócono jednak po aneksji Polskiego i Czechosłowackiego Śląska do podziału na dwie prowincje (ze stolicami we Wrocławiu i w [[Katowice|Katowicach]]). Po II wojnie światowej Niemiecki Śląsk przyłączono do Polski.
W żadnym z państw komunistycznych nie starano się po 1945 roku wracać do historycznych granic Śląska. W Polsce tylko w latach 1945-1950 utrzymało się województwo nazwane [[Województwo śląskie 1945-1950|śląskim (lub śląsko-dąbrowskim)]], jednak w swych granicach obejmujące tylko część wschodnią tego regionu. Następne reformy administracyjne w Polsce z lat 1950 i 1975 całkowicie zerwały z historyczną tradycją nazewniczą, odwołując się w nazwach województw do miast – siedzib władz administracyjnych. Śląsk pozostał od tej pory aż do końca istnienia PRL tylko pojęciem historyczno-geograficznym. Podobnie stało się w Czechosłowacji, gdzie usunięto z map administracyjnych nazwę Śląsk, włączając dawny obszar Czechosłowackiego Śląska do kraju „północnomorawskiego”.

==Podziały etniczne w okresie nowożytnym i najnowszym==
Wraz z podziałami politycznymi , a także nasileniem się procesów migracyjnych w okresach nowożytnym i najnowszym, zarówno dobrowolnych, zazwyczaj motywowanych względami ekonomicznymi ([[Ostflucht]], napływ ludności z Niemiec i Polski, osiedlającej się na Górnym Śląsku), jak i przymusowych ([[optanci]] po przesiedleniach po I wojnie światowej, wysiedleni i osadnicy po II wojnie światowej, poczucie wspólnoty Ślązaków zaczęło słabnąć, a nawet zanikać.
Na wschodnim pruskim Śląsku w miejsce nazwy Ślązak (Schlesier) pojawiło się w XIX wieku określenie [[Górnoślązacy|Górnoślązak]] (Oberschlesier), a na Śląsku Austriackim wyraźnie odróżniano już poddanych (potem obywateli) Cesarstwa Austriackiego (Slezan). Wszystkie te grupy podkreślały przy tym swoją odrębność regionalną od Dolnoślązaków (Niederschlesier), którzy z kolei zawsze używali w stosunku do samych siebie tylko pierwotnego terminu Ślązak (Schlesier). W ślad za tymi podziałami, zarówno politycznymi jak i etnicznymi, szło w drugiej połowie XIX wieku coraz częściej identyfikowanie narodowe Górnoślązaków jako Polaków, w odróżnieniu od mieszkających tutaj Niemców. Na Dolnym Śląsku niewielkie grupy polskojęzyczne nie odgrywały większej roli i tam ten proces nie miał wobec tego miejsca. W ten sposób w XX wieku stoczono walkę o „duszę Górnoślązaka”. Najbardziej konsekwentna była strona polska, uznającą Górnoślązaków po prostu za Polaków. Znacznie bardziej skomplikowany był ten proces po stronie niemieckiej. Opierając się na argumentach etnicznych (oddzielenia [[dialekt górnośląski|dialektu górnośląskiego]] przed ukształtowaniem się literackiego języka polskiego, stąd pojawiło się określenie [[Wasserpolen|wasserpolnisch]]) oraz historycznych (pruski i niemiecki lojalizm państwowy) budowano obraz Górnoślązaków jako grupy etnicznej stanowiącej część narodu niemieckiego o nieskrystalizowanej jeszcze świadomości narodowej. Z kolei w okresie rządów nazistowskich w Niemczech starano się uwiarygodnić tezę o niemieckości Górnoślązaków odwołując się do ideologii rasowej. W ten sposób jeszcze przed wybuchem wojny pojawiła się koncepcja włączenia do niemieckiej wspólnoty narodowościowej (Volksgemeinschaft) Ślązaków/Górnoślązaków, nazywanych jednak Schlonsaken/Oberschlesier, by nie używać zastrzeżonej dla Ślązaków niemieckich nazwy Schlesier.
[[Plik:Spis 1910.jpg|300px|thumb|right|Wyniki ostatniego przed I wojną światową spisu ludności z 1910 roku nie zawierały kategorii "narodowość", ale "język ojczysty"]]
W czasie II wojny światowej to nabywanie niemieckości przez Górnoślązaków grupę miało odbywać się za pomocą masowych wpisów na [[Niemiecka Lista Narodowościowa|Niemiecką Listę Narodowościową]] (Deutsche Volksliste).
Po II wojnie światowej na skutek wysiedleń na Śląsku pozostała tylko część Górnoślązaków, jako tzw. ludność rodzima (autochtoni), której bądź przywrócono po wojnie polskie obywatelstwo (po tzw. [[Rehabilitacja|rehabilitacji]] osób zamieszkujących terytorium przedwojennego polskiego Śląska i wpisanych w czasie wojny na Niemiecką Listę Narodowościową, bądź nadano obywatelstwo polskie po raz pierwszy (po tzw. [[Weryfikacja|weryfikacji]] osób należących do przedwojennej mniejszości polskiej w Niemczech). Dzisiaj rodzimi mieszkańcy Górnego Śląska stanowią mniejszość na obszarze historycznego polskiego Górnego Śląska, chociaż bardzo żywotną pod względem kulturowym. Na Śląsku czeskim w ostatnich spisach powszechnych Ślązacy (Slezanie) występują także jako odrębna mniejszość. Na Śląsku Dolnym, na skutek wysiedleń, obszary przedwojennej Prowincji Śląskiej stały się terytorium etnicznie wyłącznie polskim, zamieszkiwanym przez osoby wysiedlone z polskich Kresów Wschodnich, bądź przesiedlone z Polski Centralnej.

==Śląsk częścią europejskiej wspólnoty kulturowej==
Śląsk w wymiarze kulturowym wydaje się obszarem typowym dla Europy Środkowej. Trudno dzisiaj postrzegać go jako integralną całość. Dzielą go przede wszystkim granice państwowe i administracyjne (większość historycznego Śląska znajduje się obecnie w granicach państwa polskiego w czterech województwach: lubuskim, dolnośląskim, opolskim i śląskim; dawny Czechosłowacki Śląsk obecnie znajduje się w strukturze dwóch krajów: ołomunieckiego (Ołomuniec) i północnomorawskiego (Ostrawa); niewielka część dawnego pruskiego Śląska należy dzisiaj w Niemczech do dwóch powiatów: Budziszyn i Görlitz). Bardzo widoczne są także skutki procesów migracyjnych i wysiedleń oraz przesiedleń po II wojnie światowej. Mamy wobec tego do czynienia na Śląsku z tak typowym w Europie środkowo-wschodniej rezultatem skrzyżowania historii (l’historire croisee). Ponieważ na Śląsku nie ma stabilnych granic, to trwa od wielu stuleci ciągły transfer kulturowy, sprzyjający pojawianiu się form hybrydalnych (wielojęzyczność, zmienność identyfikacji narodowych, eklektyczne dziedzictwo kulturowe, wieloznaczne miejsca pamięci), widocznych do dzisiaj.
Identyfikowanie się większości mieszkańców z tak rozumianym regionem wychodzi poza znaną triadę: Europa - Państwa Narodowe – Regiony. Region hybrydalny nie jest zamknięty i homogeniczny, ale przeciwnie, otwarty i heterogeniczny. W tym wzorcu kulturowym zachowuje się elastyczność w kontaktach ze światem zewnętrznym (państwo narodowe, Europa). Dla naszego kontynentu skazanego na krzyżowanie się historii, a traktującej się jako oblężona twierdza, Śląsk jako region hybrydalny może być nową jakością. Z różnorodnym, ale wspólnym dla mieszkańców dziedzictwem kulturowym, zarówno w jego części zachodniej, mimo gwałtownego zerwania ciągłości historycznej po II wojnie światowej, jak i we wschodniej, gdzie ludność autochtoniczna niesie wzorce kulturowe często chętnie przyjmowane również przez napływających przybyszy. Fenomen Śląska polega na przetrwaniu wspólnoty kulturowej jego mieszkańców, mimo od dawna nie istniejących wspólnych instytucji oraz granic politycznych i administracyjnych.

==Bibliografia==
Deutsche Geschichte im Osten Europas Schlesien, hrsg. V. N. Conrads, Berlin 1994.

Geschichte Schlesiens, L. Petry, J. J. Menzel, W. Irgang, Sigmaringen 1988, Bd. 1-2.

Historia Śląska, red. K. Maleczyński, W. Długoborski, S. Michalkiewicz, Wrocław 1960-1985, t.1-3.

Czapliński M., Kaszuba E., Wąs G., Żerelik R., Historia Śląska, Wrocław 2002.

Slezsko v dĕjinách Českého Státu, pod vedením Z. Jiráska, Opava 2012, t.1-2.

==Źródła on-line==

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/pubindex?dirids=41 Dolny Śląsk]

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/pubindex?dirids=40 Górny Śląsk]

Śląsk

2023-10-16T11:43:43Z

Ania: /* Pochodzenie nazwy */

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Nauki społeczne]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
(ang. Silesia,niem. Schlesien)

Autor: [[Prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)|TOM: 1 (2014)]]

Śląsk (łac. Silesia, czes. Slezsko, niem. Schlesien) - region geograficzno-historyczny na południu Polski, istniejący jako pojęcie historyczne od epoki średniowiecza.

==Pochodzenie nazwy==
Nie potrafimy precyzyjnie odpowiedzieć na pytanie skąd wzięła się nazwa Śląsk. Już w epoce prahistorycznej był to obszar transgraniczny, na który przenikały różne wpływy kulturowe. Polski historyk i językoznawca, [[Władysław Semkowicz]], wywodził nazwę od rzeki Ślęza (ewentualnie od góry Ślęży/Sobótki, będącej prastarym miejscem kultowym). Etymologicznie pochodzić miała od słowiańskiego słowa ślęg/śląg, oznaczającego wilgoć.
[[Plik:Sobótka.jpg|400px|thumb|right|Góra Ślęża w XIX wieku]]
Tę interpretację powszechnie i później przyjmowali polscy historycy. W niemieckiej historiografii od XIX wieku mocno ugruntowana była inna hipoteza, autorstwa Johanna Gottloba Worbsa i Ignaza Imsiega, wywodząca nazwę Śląsk od germańskiego plemienia [[Silingowie|Silingów]], przemieszczających się w okresie wędrówek ludów wzdłuż Odry. We współczesnej nauce zdania na temat pochodzenia nazwy Śląsk nadal są podzielone. Nadal można znaleźć zwolenników obydwu "historycznych" hipotez, powstają jednak także nowe, niekiedy o charakterze eklektycznym. Niemiecki historyk [[Norbert Conrads]] twierdzi, że nazwa pochodzi zapewne od dawnej nazwy góry Sobótka (Zobten), ale etymologia tego słowiańskiego słowa jest dla niego niejasna, wywodzi ją albo od słowiańskiego selo – mieszkanie, albo ślęgnąć – wilgotny, bądź od łacińskiej nazwy Ślęży - mons Silencii, mogącej nadać najpierw nazwę okolicy, a potem jego mieszkańcom. Conrads nie neguje przy tym możliwości wywodzenia nazwy góry Ślęża także od Silingów. Z kolei [[Jürgen Udolph]], odrzucając obie skrajne interpretacje, nazwę Śląsk wywodzi nie ze słowiańskiego albo germańskiego dziedzictwa językowego, ale z indoeuropejskiego: przedrostka sil- (oznaczającego morze, jezioro, spokojną wodę, kraj bogaty w wodę) i końcówki – ing (często przechodzącej w –ąg, -ąża, -ęza). Pojawiła się także interpretacja celtycka, wywodząca nazwę od góry Ślęży, ale jako solarnego ośrodka kultowego. Stąd nazwa całego Śląska nawiązywałaby do celtyckiego słowa sulis – słońce.

==Terytorium==
W czasach historycznych pojęcie Śląska funkcjonowało w dwóch interpretacjach: 1. terytorialnej, jako obszaru lub kraju z wyodrębnionymi granicami; 2. wspólnoty kulturowej mieszkańców, z odrębnymi miejscami pamięci, zwyczajami i instytucjami. W tym pierwszym przypadku Śląsk postrzegany jest zazwyczaj jako kraj leżący nad górną i środkową Odrą z centralną rolą góry [[Ślęża|Ślęży]]. Poczucie spoistości tego terytorium ukształtowało się po przyłączeniu do państwa wczesnopiastowskiego i utworzeniu [[Diecezja wrocławska|diecezji wrocławskiej]] z nowym centrum religijnym i społeczno-politycznym, jakim stał się Wrocław.
Zwolennicy definiowania Śląska jako dzielnicy geograficzno-historycznej skupiali się najczęściej nad dyskusjami o granicach. Najwcześniej wytyczano je w oparciu o skąpe i nieprecyzyjne informacje na temat podziałów plemiennych. Oznaczało to pierwotnie identyfikację Śląska z grupą plemion wymienianych przez [[Opis grodów i ziem... (Geograf Bawarski)|Geografa Bawarskiego]] i [[Thietmar|Thietmara]]: [[Dziadoszanie|Dziadoszan]], [[Trzebowianie|Trzebowian]] i [[Bobrzanie|Bobrzan]], na zachodzie zasiedlających obszar później identyfikowany ze Śląskiem Dolnym; [[Ślężanie|Ślężan]], odnotowanych w części centralnej utożsamianej później z Śląskiem Środkowym; [[Opolanie]], [[Golęszyce|Golęszyców]] oraz może także Głubczyców/[[Lupiglaa]](?), mieszkających na wschód od tzw. [[Przesieka Śląska|Przesieki Śląskiej]], czyli na terytorium później nazywanym [[Górny Śląsk|Górnym Śląskiem]]. Geograficznie granice wytyczały na południu pasma górskie Sudetów i części [[Karpaty|Karpat]] przedzielone [[Brama Morawska|Bramą Morawską]], na zachodzie międzyrzecze Bobru i Nysy Łużyckiej, na północy [[Warta]], Barycz i Prosna, a na wschodzie mało precyzyjnie rzeki: Warta, [[Przemsza]], [[Brynica]], [[Soła]] i [[Biała]].
[[Plik:Orteliusz2.jpg|1000px|thumb|left|Śląsk na mapie Orteliusza z XVI wieku]]
Dokładniej granice Śląska wytyczyły późniejsze linie graniczne odnoszące się do podziałów administracyjnych: najpierw biskupstwa wrocławskiego (w granicach Śląska znajdowały się także niewielkie obszary biskupstw ołomunieckiego i praskiego), a potem [[Księstwa śląskie|księstw śląskich]] należących do potomków [[Władysław II Wygnaniec|Władysława II Wygnańca]] z linii [[Piastowie śląscy|Piastów]] wrocławskich i opolsko-raciborskich oraz do książąt lennych innych rodów panujących, którzy pojawili się na Śląsku już po zhołdowaniu księstw śląskich przez władców czeskich (m.in. [[Podiebradowie]], [[Wettynowie]], [[Hohenzollernowie]]).

==Historia polityczna==
Od średniowiecza Śląsk znajdował się przez wiele wieków na skrzyżowaniu wpływów przede wszystkim trzech państw - Czech, Polski i Niemiec, a w konsekwencji podlegał wielu wpływom kulturowym, między innymi: czeskim, polskim, niemieckim, węgierskim, saksońskim, frankońskim, włoskim, czy żydowskim. Śląska identyfikacja była rezultatem pograniczności, stąd często przywoływany przykład pomostu/mostu, na którym krzyżowały się różnorakie wpływy: etniczne, narodowe i wyznaniowe. Ujmowano niekiedy również różnorodność kulturową Śląska szerzej, jako bądź epizod w starciu germańskiego Zachodu ze słowiańskim Wschodem, bądź część procesu kształtowania się między Zachodem a Wschodem Europy Środkowej (środkowo-wschodniej), gdzie łączenie różnych elementów kulturowych było powszechne.
W średniowieczu i w okresie wczesnonowożytnym Śląsk uznawano za zwarty terytorialnie obszar. Ślady tej jedności odnajdujemy już w kronikach średniowiecznych ([http://fbc.pionier.net.pl/id/oai:mbc.malopolska.pl:13736 „Chronicon Polonorum”/”Kronika śląsko-polska”], powstałej w cysterskim klasztorze w Lubiążu; „Chronica principum Polonie” opracowanej w Brzegu). Używa się w nich obok odrębnych nazw księstw także ogólnego pojęcia Śląsk, oznaczającego oddzielną krainę historyczną. To pojęcie dodatkowo utrwaliło się, kiedy Śląsk stał się obok Czech, Moraw i Łużyc jedną z czterech części Korony św. Wacława.
Śląsk jako odrębny kraj, uległ rozpadowi na początku XVIII wieku, po [[Wojny śląskie|wojnach śląskich i wojnie siedmioletniej]]. Podział wytyczyły granice państwowe, najpierw między Prusami i Austrią, a w XX wieku między Niemcami, Czechosłowacją (Czechami) i Polską. Jedność terytorialna Śląska od tej pory zanikła. Pojawiły się nowe jednostki administracyjne, najpierw, do [[Pierwsza wojna światowa|I wojny światowej]], [[Śląsk Pruski]] i [[Śląsk Austriacki]], a po [[Traktat Wersalski|traktacie wersalskim]] [[Śląsk Czechosłowacki]], [[Śląsk Niemiecki]] i [[Śląsk Polski]]. Po [[Druga wojna światowowa|II wojnie światowej]] Śląsk Niemiecki został prawie w całości przyłączony do państwa polskiego.
Ciągłe przemieszczenia granic w okresie nowożytnym i najnowszym sprzyjały procesowi zmiany tożsamości mieszkańców Śląska w zależności od koniuktury politycznej. Już na przełomie wieków XII i XIII efektem aspiracji politycznych młodszej linii [[Piastowie śląscy|Piastów śląskich]] był stopniowo postępujący podział Śląska na część wschodnią z [[Opole|Opolem]] i [[Racibórz|Raciborzem]] oraz część środkową i zachodnią, której centrum nadal znajdowało się we Wrocławiu. Podział miał nie tylko charakter czysto administracyjny. Już w XVI brzeski humanista i topograf [[Barthel Stein]] zauważał również różnice językowe pomiędzy Śląskiem Dolnym i Górnym i dla tego drugiego ukuł już wtedy nazwę Polski Śląsk (Polonica Silesia). Upowszechnienie nazwy [[Górny Śląsk]] (Silesia Superior/Oberschlesien) nastąpiło jednak dopiero w XVI wieku, dzięki głogowskiemu humaniście i historiografowi [[Joachim Cureus|Joachimowi Cureusowi]], piszącemu w swoim dziele [http://www.sdl.org.pl/publication/11836 „Gentis Silesiae annales”] o: Dolnym Śląsku (Silesia Inferior) i Górnym Śląsku (Silesia Superior). Ten podział nie zakłócał jednak w okresie nowożytnym poczucia śląskiej wspólnoty. Jej symbolami były instytucje ogólnośląskiej samorządności, stworzone na mocy przywileju wydanego przez [[Władysław Jagiellończyk|Władysława Jagiellończyka]] w 1498 roku dla [[Stany Śląskie|stanów śląskich]]: Zjazd Książąt (później [[Conventus Publicus]]), [[Trybunał Książęcy]], urząd [[Nadstarosta Krajowy|nadstarosty krajowego]] (później [[Urząd Zwierzchni|Urząd Zwierzchni]]), [[Komora Śląska]].
[[Plik:Śląsk.jpg|700px|thumb|right|Śląsk na mapie z XVI wieku]]
[[Plik:Helwig.jpg|800px|thumb|left|Śląsk na mapie Helwiga z XVII wieku]]
Poczucie jedności Śląska zanikło wraz z podziałem w XVIII wieku. W polskich dyskusjach politycznych XIX wieku, toczonych od [[Wiosna Ludów|Wiosny Ludów]], utrwalono odmienne traktowanie zachodniego (Dolnego) Śląska i wschodniego (Górnego) Śląska. Ten drugi wyodrębniano ze względów etnograficznych. Triumfowała [[Polski ruch narodowy na Śląsku Pruskim|polska myśl narodowa]], w której granice Polski definiowano nie tylko w oparciu o podziały zaborowe, ale również etniczne, a więc wysuwano roszczenia do wszystkich ziem uznawanych za etnicznie polskie. Do tych ostatnich zaliczono także Górny Śląsk (pruski) i [[Księstwo cieszyńskie]] (austriackie). Takie podejście głosił również niepodległościowy polski ruch socjalistyczny, gdzie akceptowano poglądy Bolesława Limanowskiego o konieczności „unarodowienia“ Górnoślązaków. Z tego powodu w pierwszych projektach granic Polski, które przedstawił Roman Dmowski w Paryżu jeszcze w 1917 roku, wymieniono osobno, oprócz ziem polskich w granicach sprzed 1772 roku, także: Górny Śląsk oraz [[Śląsk Cieszyński]]. Po Konferencji Paryskiej konsekwencją arbitralnego podziału pruskiego Górnego Śląska i austriackiego Księstwa Cieszyńskiego było ukształtowanie się nowych nazw, wyraźnie odwołujących się do idei państw narodowych i zrywających z tradycją odrębności regionalnej Śląska.
Nazwę Polski Śląsk utożsamiano z wschodnią, mniejszą częścią historycznego Górnego Śląska, czyli używano go dla [[Województwa śląskie 1922-1939|województwa śląskiego]], mającego w przedwojennej Polsce [[Autonomia śląska|status autonomiczny]]. Jednak polskie aspiracje polityczne sięgały nadal po inne części historycznego Górnego Śląska. Stąd upowszechnienie się jednocześnie nazw: [[Zaolzie]], na określenie tej części Śląska Cieszyńskiego, który nie został włączony do Polski w 1920 roku (stało się tylko tak na krótko w latach 1938-1939) i [[Śląsk Opolski]] dla niemieckiej [[Prowincja Górny Śląsk|Prowincji Górnośląskiej]] (Provinz Oberschlesien), która po plebiscycie z 1921 roku pozostała wprawdzie w państwie niemieckim, ale zamieszkiwana była w dużej części przez ludność etnicznie polską. Jej przedstawiciele o polskiej świadomości narodowej byli aktywni politycznie i społecznie w ramach Związku Polaków w Niemczech, działającego pod znakiem [[rodło|„rodła”]].
Nazwa Czechosłowacki Śląsk (powiaty: Czeski Cieszyn, Frydek, Frysztat, Hulczyn, Biłowiec, Opawa, Karniów, Bruntal, Jesenik) stała się obiektem sporu polsko-czechosłowackiego. W Polsce powszechnie zaczęto używać pojęcia Zaolzia (za graniczna rzeką [[Olza|Olzą]], gdzie mieszkała [[Polska mniejszość narodowa na Zaolziu|polska mniejszość narodowa]]). Czesi odrzucali to określenie, stosując konsekwentnie dla wschodniej części Śląska Czechosłowackiego termin Cieszyńskie (Tešinsko). Podkreślali przy tym, że nie może to być synonimem Zaolzia, ponieważ obszar ten rozciąga się także na powiat frydecki, będący poza aspiracjami polskimi.
Niemiecki Śląsk po I wojnie światowej dalej zajmował największą część historycznego Śląska. Podział Górnego Śląska traktowano w Rzeszy Niemieckiej jako niesprawiedliwy dyktat, a stworzona w 1919 roku nowa jednostka administracyjna – Prowincja Górnośląska - miała o tym fakcie stale przypominać. Niemiecki Śląsk scalono na powrót w 1938 roku, już w okresie rządów nazistowskich. W czasie II wojny światowej powrócono jednak po aneksji Polskiego i Czechosłowackiego Śląska do podziału na dwie prowincje (ze stolicami we Wrocławiu i w [[Katowice|Katowicach]]). Po II wojnie światowej Niemiecki Śląsk przyłączono do Polski.
W żadnym z państw komunistycznych nie starano się po 1945 roku wracać do historycznych granic Śląska. W Polsce tylko w latach 1945-1950 utrzymało się województwo nazwane [[Województwo śląskie 1945-1950|śląskim (lub śląsko-dąbrowskim)]], jednak w swych granicach obejmujące tylko część wschodnią tego regionu. Następne reformy administracyjne w Polsce z lat 1950 i 1975 całkowicie zerwały z historyczną tradycją nazewniczą, odwołując się w nazwach województw do miast – siedzib władz administracyjnych. Śląsk pozostał od tej pory aż do końca istnienia PRL tylko pojęciem historyczno-geograficznym. Podobnie stało się w Czechosłowacji, gdzie usunięto z map administracyjnych nazwę Śląsk, włączając dawny obszar Czechosłowackiego Śląska do kraju „północnomorawskiego”.

==Podziały etniczne w okresie nowożytnym i najnowszym==
Wraz z podziałami politycznymi , a także nasileniem się procesów migracyjnych w okresach nowożytnym i najnowszym, zarówno dobrowolnych, zazwyczaj motywowanych względami ekonomicznymi ([[Ostflucht]], napływ ludności z Niemiec i Polski, osiedlającej się na Górnym Śląsku), jak i przymusowych ([[optanci]] po przesiedleniach po I wojnie światowej, wysiedleni i osadnicy po II wojnie światowej, poczucie wspólnoty Ślązaków zaczęło słabnąć, a nawet zanikać.
Na wschodnim pruskim Śląsku w miejsce nazwy Ślązak (Schlesier) pojawiło się w XIX wieku określenie [[Górnoślązacy|Górnoślązak]] (Oberschlesier), a na Śląsku Austriackim wyraźnie odróżniano już poddanych (potem obywateli) Cesarstwa Austriackiego (Slezan). Wszystkie te grupy podkreślały przy tym swoją odrębność regionalną od Dolnoślązaków (Niederschlesier), którzy z kolei zawsze używali w stosunku do samych siebie tylko pierwotnego terminu Ślązak (Schlesier). W ślad za tymi podziałami, zarówno politycznymi jak i etnicznymi, szło w drugiej połowie XIX wieku coraz częściej identyfikowanie narodowe Górnoślązaków jako Polaków, w odróżnieniu od mieszkających tutaj Niemców. Na Dolnym Śląsku niewielkie grupy polskojęzyczne nie odgrywały większej roli i tam ten proces nie miał wobec tego miejsca. W ten sposób w XX wieku stoczono walkę o „duszę Górnoślązaka”. Najbardziej konsekwentna była strona polska, uznającą Górnoślązaków po prostu za Polaków. Znacznie bardziej skomplikowany był ten proces po stronie niemieckiej. Opierając się na argumentach etnicznych (oddzielenia [[dialekt górnośląski|dialektu górnośląskiego]] przed ukształtowaniem się literackiego języka polskiego, stąd pojawiło się określenie [[Wasserpolen|wasserpolnisch]]) oraz historycznych (pruski i niemiecki lojalizm państwowy) budowano obraz Górnoślązaków jako grupy etnicznej stanowiącej część narodu niemieckiego o nieskrystalizowanej jeszcze świadomości narodowej. Z kolei w okresie rządów nazistowskich w Niemczech starano się uwiarygodnić tezę o niemieckości Górnoślązaków odwołując się do ideologii rasowej. W ten sposób jeszcze przed wybuchem wojny pojawiła się koncepcja włączenia do niemieckiej wspólnoty narodowościowej (Volksgemeinschaft) Ślązaków/Górnoślązaków, nazywanych jednak Schlonsaken/Oberschlesier, by nie używać zastrzeżonej dla Ślązaków niemieckich nazwy Schlesier.
[[Plik:Spis 1910.jpg|300px|thumb|right|Wyniki ostatniego przed I wojną światową spisu ludności z 1910 roku nie zawierały kategorii "narodowość", ale "język ojczysty"]]
W czasie II wojny światowej to nabywanie niemieckości przez Górnoślązaków grupę miało odbywać się za pomocą masowych wpisów na [[Niemiecka Lista Narodowościowa|Niemiecką Listę Narodowościową]] (Deutsche Volksliste).
Po II wojnie światowej na skutek wysiedleń na Śląsku pozostała tylko część Górnoślązaków, jako tzw. ludność rodzima (autochtoni), której bądź przywrócono po wojnie polskie obywatelstwo (po tzw. [[Rehabilitacja|rehabilitacji]] osób zamieszkujących terytorium przedwojennego polskiego Śląska i wpisanych w czasie wojny na Niemiecką Listę Narodowościową, bądź nadano obywatelstwo polskie po raz pierwszy (po tzw. [[Weryfikacja|weryfikacji]] osób należących do przedwojennej mniejszości polskiej w Niemczech). Dzisiaj rodzimi mieszkańcy Górnego Śląska stanowią mniejszość na obszarze historycznego polskiego Górnego Śląska, chociaż bardzo żywotną pod względem kulturowym. Na Śląsku czeskim w ostatnich spisach powszechnych Ślązacy (Slezanie) występują także jako odrębna mniejszość. Na Śląsku Dolnym, na skutek wysiedleń, obszary przedwojennej Prowincji Śląskiej stały się terytorium etnicznie wyłącznie polskim, zamieszkiwanym przez osoby wysiedlone z polskich Kresów Wschodnich, bądź przesiedlone z Polski Centralnej.

==Śląsk częścią europejskiej wspólnoty kulturowej==
Śląsk w wymiarze kulturowym wydaje się obszarem typowym dla Europy Środkowej. Trudno dzisiaj postrzegać go jako integralną całość. Dzielą go przede wszystkim granice państwowe i administracyjne (większość historycznego Śląska znajduje się obecnie w granicach państwa polskiego w czterech województwach: lubuskim, dolnośląskim, opolskim i śląskim; dawny Czechosłowacki Śląsk obecnie znajduje się w strukturze dwóch krajów: ołomunieckiego (Ołomuniec) i północnomorawskiego (Ostrawa); niewielka część dawnego pruskiego Śląska należy dzisiaj w Niemczech do dwóch powiatów: Budziszyn i Görlitz). Bardzo widoczne są także skutki procesów migracyjnych i wysiedleń oraz przesiedleń po II wojnie światowej. Mamy wobec tego do czynienia na Śląsku z tak typowym w Europie środkowo-wschodniej rezultatem skrzyżowania historii (l’historire croisee). Ponieważ na Śląsku nie ma stabilnych granic, to trwa od wielu stuleci ciągły transfer kulturowy, sprzyjający pojawianiu się form hybrydalnych (wielojęzyczność, zmienność identyfikacji narodowych, eklektyczne dziedzictwo kulturowe, wieloznaczne miejsca pamięci), widocznych do dzisiaj.
Identyfikowanie się większości mieszkańców z tak rozumianym regionem wychodzi poza znaną triadę: Europa - Państwa Narodowe – Regiony. Region hybrydalny nie jest zamknięty i homogeniczny, ale przeciwnie, otwarty i heterogeniczny. W tym wzorcu kulturowym zachowuje się elastyczność w kontaktach ze światem zewnętrznym (państwo narodowe, Europa). Dla naszego kontynentu skazanego na krzyżowanie się historii, a traktującej się jako oblężona twierdza, Śląsk jako region hybrydalny może być nową jakością. Z różnorodnym, ale wspólnym dla mieszkańców dziedzictwem kulturowym, zarówno w jego części zachodniej, mimo gwałtownego zerwania ciągłości historycznej po II wojnie światowej, jak i we wschodniej, gdzie ludność autochtoniczna niesie wzorce kulturowe często chętnie przyjmowane również przez napływających przybyszy. Fenomen Śląska polega na przetrwaniu wspólnoty kulturowej jego mieszkańców, mimo od dawna nie istniejących wspólnych instytucji oraz granic politycznych i administracyjnych.

==Bibliografia==
Deutsche Geschichte im Osten Europas Schlesien, hrsg. V. N. Conrads, Berlin 1994.

Geschichte Schlesiens, L. Petry, J. J. Menzel, W. Irgang, Sigmaringen 1988, Bd. 1-2.

Historia Śląska, red. K. Maleczyński, W. Długoborski, S. Michalkiewicz, Wrocław 1960-1985, t.1-3.

Czapliński M., Kaszuba E., Wąs G., Żerelik R., Historia Śląska, Wrocław 2002.

Slezsko v dĕjinách Českého Státu, pod vedením Z. Jiráska, Opava 2012, t.1-2.

==Źródła on-line==

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/pubindex?dirids=41 Dolny Śląsk]

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/pubindex?dirids=40 Górny Śląsk]

Szkolnictwo

2023-10-12T12:02:58Z

Ania: /* Szkolnictwo w monarchii pruskiej */

[[Kategoria:Nauki społeczne]]
[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
(ang. School system,niem. Schulwesen)

Autor: [[dr Beata Pawlica]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)|TOM: 1 (2014)]]

Geopolityczne umiejscowienie [[Górny Śląsk|Górnego Śląska]], jego społeczne i kulturowe zróżnicowanie niewątpliwie zdeterminowało modele wychowania i edukacji dzieci i młodzieży, wpłynęło na obowiązujący na jego terytorium system szkolnictwa. Nowożytna historia szkolnictwa na Górnym Śląsku jest silnie związana z dziejami państwa pruskiego. To w jego terytorialnym i politycznym obrębie w XVIII i XIX wieku znalazł się w zdecydowanej większości Górny Śląsk. Ponadto pruskie reformy szkolnictwa powszechnie w Europie uznawane były za nowatorskie i godne naśladowania. W mniejszym lub większym stopniu były one powielane przez sąsiadujące z monarchią pruską państwa.

==Szkolnictwo w epoce średniowiecza i renesansu==

Pierwsze, nieliczne szkoły na Górnym Śląsku działały w XII-XIII wieku w archidiakonacie nyskim. Pod koniec średniowiecza ich liczba znacznie wzrosła. Były to szkoły przykościelne, parafialne. W szkołach tych edukowano głównie chłopców. Część z nich, decydując się na profesję duchownego lub zakonnika kontynuowała naukę i kończyła studia wyższe. Ponieważ na [Śląsk|Śląsku] w owym czasie nie działały uniwersytety, młodzież męska swoją edukację mogła kontynuować na uniwersytetach w Bolonii, Sorbonie, Padwie, Pradze, Krakowie, Wiedniu, Lipsku.

Edukacja młodzieży była na wysokim poziomie nauczania. To, oraz dobrze rozwinięta sieć szkół spowodowało, iż średniowieczny Śląsk charakteryzował wysoki poziom kultury umysłowej i rozwój cywilizacyjny.
W średniowieczu szkolnictwo podlegało biskupowi, którego reprezentował ''kanonik scholastyk'' (jeden z członków kapituły biskupiej). W gestii kanonika scholastyka był nadzór nad procesem nauczania, powoływanie szkół oraz mianowanie nauczycieli i rektorów. Od XII wieku świeckie władze śląskich miast wspomagały funkcjonowanie parafialnych szkół, wyposażały je w niezbędne urządzenia, opłacały nauczycieli, podejmowały próby obsady kadry pedagogicznej. Pod koniec średniowiecza funkcjonujące w śląskich miastach szkoły realizowały program ''trivium'' tzn. podstawowy, elementarny poziom edukacji. ''Trivium'' obejmowało naukę łaciny (tzw. gramatyki), dialektyki (czyli logiki) oraz retorykę (sztukę układania mów). ''Trivium'' było na ogół wstępem do kolejnego etapu nauki ''quadrivium'', które przygotowywało do studiów filozoficznych i teologicznych. W ramach tego poziomu edukacji uczono: arytmetyki, muzyki, astronomii i geometrii<ref>zob. M. Derwich, Uwagi nad genezą i miejscem edukacji obywatelskiej w polskim szkolnictwie średniowiecznym, w: Historyczne konteksty edukacji obywatelskiej w społeczeństwie wielokulturowym, red. A. Szerląg, wyd. Impuls, Kraków 2007, s. 9.</ref>.

[[Plik:512px-Opole - Kolegium jezuickie 01.jpg|400px|thumb|left|Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu, w barokowym gmachu dawnego jezuickiego kolegium przy Małym Rynku 7.]]

Ówczesny system nauczania opierał się głównie na mechanicznym zapamiętywaniu wykładanych treści i karach cielesnych. Z czasem uznano, że tę formę nauczania należy skorygować. Pierwsze próby zmiany sposobu nauczania w szkołach pojawiły się w XV wieku. Promowano wprowadzenie w miejsce kar cielesnych różnorodnych form zachęty i napomnień, usunięto z programów szkolnych m.in. astronomię i elementy medycyny jednocześnie zostawiając łacinę, retorykę, filozofię i logikę. Systematycznie wprowadzano podział uczniów na klasy (od najniższej do najwyższej), który miał być odzwierciedleniem nabytej przez nich wiedzy i kompetencji. Pojawienie się prasy drukarskiej, a wraz z nią licznie działających drukarni pozwoliło uczniom korzystać w trakcie procesu dydaktycznego z własnych podręczników.

Renesansowy humanizm, hołdujący idei wszechstronnego kształtowania osobowości jednostki wymógł kolejne zmiany w systemie kształcenia. W epoce odrodzenia zadaniem szkoły stało się powiązanie treści nauczania z życiem. Zadania tego nie mógł spełnić średniowieczny, dwupoziomowy model kształcenia (trivium i quadrivium). Zmodyfikowano go więc wprowadzając do systemu edukacji tzw. szkołę średnią (gimnazjum, liceum), która miała stanowić uzupełnienie już istniejącego systemu szkolnictwa.
Ten trójczłonowy model edukacji stał się bardzo popularny również i na ternie Górnego Śląska. Niebagatelne znacznie dla poziomu i charakteru nauczania śląskiej młodzieży miała [[reformacja]], która w całej Europie pośrednio wymogła kolejne zmiany w procesie nauczania (nauczanie w języku ojczystym, zajęcia z przyrody i historii).

==Szkolnictwo w monarchii pruskiej==
[[Plik:Pszczyna.Chrobry 01.JPG|4000px|thumb|right|I Liceum Ogólnokształcące im. Bolesława Chrobrego w Pszczynie, wcześniej gimnazjum]]
Do połowy XVIII wieku Śląsk miał wieloetniczny charakter, a zamieszkujący go Polacy i Niemcy, niewątpliwie różniący się kulturowo, zgodnie dzielili ze sobą wspólne terytorium. Sytuacja ta uległa zmianie w konsekwencji [[Wojny śląskie|trzech wojen śląskich]]. W latach 1740-1763 Austria [[Habsburgowie|Habsburgów]] wdała się w konflikt zbrojny z Prusami [[Hohenzolernowie|Hohenzollernów]]. Jego powodem była chęć panowania nad Śląskiem. Spór ten zakończył się zwycięstwem Prus. Hohenzollernom przypadła w udziale większa część Śląska. Wydarzenie to niewątpliwie zaważyło na losach Górnego Śląska. Region ten stracił swoją autonomię, a ludność pochodzenia polskiego przez lata była poddawana przemyślanej polityce [[germanizacja|germanizacyjnej]].
Od tej pory dzieje szkolnictwa na [[Śląsk austriacki|Śląsku Austriackim]] [http://www.sbc.org.pl/publication/36788 potoczyły się odmiennym trybem].

Dla organizacji nowożytnego szkolnictwa śląskiego ważne okazały się jednak przede wszystkim postanowienia prawne z 1765 i 1906 roku w Prusach. Pierwsze z nich to zatwierdzenie przez [[Fryderyk II Hohenzollern|Fryderyka II]] przygotowanego przez żagańskiego opata [[Jan Felbiger|Jana Felbigera]] nowego regulaminu szkolnego dla Śląska. Główną jego nowością było wprowadzenie nieznanego dotychczas obowiązku szkolnego, obejmującego wszystkie dzieci (bez względu na płeć) pomiędzy 7 a 13 rokiem życia. W 1906 r. natomiast weszła w życie ustawa – zapowiadana już w 1850 r. – o utrzymaniu publicznych szkół ludowych<ref>H. Kowalczyk-Dudała, Edukacja historyczna mieszkańców Górnego Śląska w drugiej połowie XIX wieku i na początku XX wieku, wyd. Societas, Warszawa 1998, s. 128.</ref>. Niemiecka polityka oświatowa oraz przemiany gospodarcze, jakim w XVIII i XIX wieku podlegał Śląsk znalazły swoje odzwierciedlenie w systemie szkolnictwa. W szkołach elementarnych (w których uczyły się dzieci najuboższych) zmiany te zachodziły niezwykle wolno, ale w pozostałych typach szkolnictwa ich tempo było zdecydowanie szybsze.
Szkoły elementarne uczyły podstaw czytania i posługiwania się piórem. Uczęszczające do nich dzieci, z różnych przyczyn, rzadko nabywały tych umiejętności w stopniu zadowalającym<ref>zob. W. Korzeniowska, Codzienność społeczności wsi [[Rejencja opolska|rejencji opolskiej]] w aspekcie zachodzących przemian (1815-1914), wyd. Państwowy Instytut Naukowy Instytut Śląski w Opolu, Opole 1993, s. 144.</ref>. Sytuacja ta miała ulec poprawie dzięki wprowadzonej w 1825 roku i uzupełnionej w 1845 roku ustawie o obowiązku szkolnym. Dzięki nowym rozporządzeniom zostały zmodyfikowane programy nauczania. Edukację poszerzono o zajęcia z geografii, historii, przyrody, historii nauczania, rysunków. W szkołach dwuklasowych został wprowadzony podział na klasę niższą i wyższą, z których każda dzieliła się na trzy oddziały. Nauka w każdym z nich trwała rok, a dzieci, które opanowały materiał przewidziany programem nauczania, przechodziły, po zdaniu egzaminu, do oddziału wyższego<ref>W. Korzeniowska, Edukacja różnych warstw społecznych na Górnym Śląsku - koniec wieku XIX i XX. Analiza porównawcza, w: Osoba – Eduakcja – Dialog, red. M. Lędzińska, G. Rukowska, L. Wrona, t. 2, wyd. Akademii Pedagogicznej, Kraków 2002, s. 211.</ref>. Modyfikacje te nie przyniosły oczekiwanych skutków. Zajęcia w szkołach odbywały się w języku niemieckim, dzieci rozpoczynające naukę nie znały go (w domach polskich rodzin mówiono po polsku). Fakt ten nie mógł pozostać bez wpływu na niski poziom kształcenia w szkołach elementarnych.

W 1872 roku rząd niemiecki opracował i wprowadził w życie ustawy szkolne (Allgemeine Bestimmungen). Szkoła przestała być miejscem, w którym kształceniu podlegać miał tylko umysł, miała stać się miejscem, gdzie uczeń będzie mógł ćwiczyć zarówno ducha jak i ciało. W związku z tym uczniowie uczestniczyli w zajęciach gimnastycznych (dziewczęta stopniowo od 1875r.). Dla podniesienia sprawności fizycznej uczniów przy szkołach budowano sale gimnastyczne i boiska szkolne. Każda szkoła powinna była dysponować pomocami naukowymi: mapami, podręcznikami, liczydłami, globusem, cyrklem, linijką itp. Uczeń we własnym zakresie powinien był się zaopatrzyć w elementarz, tzw. ćwiczebnik do rachunków, biblię, katechizm, śpiewaczek, zeszyty, ołówek, pióra itp. Dzieciom z biednych rodzin pomoce naukowe fundowała szkoła. Centralne miejsce w edukacji uczniów zajmowała nauka języka niemieckiego (czytanie i pisanie). Ponadto ważnym elementem procesu nauczania były tzw. realia, czyli zgłębianie wiedzy z zakresu przyrody, historii i geografii. Przedmioty te traktowano jako narzędzie w procesie patriotycznego (germańskiego) wychowania. Całość uzupełniały zajęcia z religii, rachunków, rysunku, śpiewu i prac ręcznych. Wszyscy uczniowie w całej monarchii podlegali temu samemu programowi nauczania. Nadzór nad szkołami znalazł się w gestii państwa i jego przedstawicieli w postaci inspektorów lokalnych i powiatowych (do tej pory szkoły miały wyznaniowy charakter). Kościołowi pozostawiono jedynie merytoryczne kierowanie nauką religii i nadzór nad jej nauczaniem. Z czasem i ta część kształcenia uczniów przeszła pod kontrolę państwa. Szkoły jednoklasowe zmieniono na trzyklasowe. Obowiązującym językiem w ośmioklasowych szkołach elementarnych stał się język niemiecki (w języku polskim, uczono jedynie religii; od 1901 roku religii również zaczęto uczyć po niemiecku). Rodzice, którzy nie dopełnili obowiązku szkolnego wobec swoich dzieci (w wieku 6-14 lat) podlegali karze (włącznie z wiezieniem).

Ustawa pozwoliła na nieograniczony rozwój szkół elementarnych, umożliwiła uczniom edukacje na poziomie średnim, spowodowała znaczny spadek analfabetyzmu na Śląsku. Jednocześnie w jej konsekwencji, nastąpiła germanizacja instytucji szkoły - kształcenie uczniów na wszystkich poziomach edukacji opierało się na idei antypolskiego i antykatolickiego ''[[Kulturkampf|kulturkampfu]]''. Często poziom kształcenia i infrastruktura szkół ludowych, do których uczęszczali niemieccy uczniowie był wyższy niż tych, w których przeważali uczniowie narodowości polskiej. Podstawowym zadaniem nauczycieli stało się „wzmocnienie i krzewienie narodowego i pruskiego poczucia świadomości państwowej, poprawa bytu narodu, niemieckiego kształcenia i kultury”<ref>J. Kwiatek, Górnośląska szkoła ludowa na przełomie XIX i XX wieku, wyd. Instytut Śląski w Opolu, Opole 1987, s. 26. </ref>. Nauczyciele, którzy wyróżnili się na polu upowszechniania języka i kultury niemieckiej byli dodatkowo wynagradzani.

Dzieci z warstw niższych swoją edukację najczęściej kończyły na szkole elementarnej. Niektórzy z chłopców podejmowali próby nauki rzemiosła. Tego typu edukacja formalnie powinna trwać trzy lata. Najczęściej jednak nauka pod okiem majstra trwała znacznie dłużej. Po zdaniu egzaminu czeladniczego chłopcy udawali się na tzw. ''wander''. ''Wander'' polegał na wizytowaniu mistrzów rzemiosła określonej specjalności w celu ugruntowania i poszerzenia swojej wiedzy i umiejętności. Po odbyciu ''wanderu'' można było założyć swój własny warsztat i rodzinę. W miastach zawodu można się było nauczyć w jeszcze inny sposób. Otóż w codziennej prasie ukazywały się ogłoszenia, w których rzemieślnicy informowali, iż poszukują uczniów w zawodach piekarza, rzeźnika, szewca, kupca, cyrulika, sprzedawcy sklepu kolonialnego, drukarza. Jak więc widać nauka zawodu miała wyłącznie praktyczny charakter<ref>zob. W. Korzeniowska, Codzienność społeczności wsi rejencji opolskiej w aspekcie zachodzących przemian, wyd. Państwowy Instytut Nauk, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1993, s. 147. </ref>. Sytuacja zmieniła się w 1891 roku. Wtedy to władze oświatowe monarchii zobowiązały wszystkich majstrów do posyłania swoich uczniów do dokształcającej szkoły zawodowej. Nauka w niej trwała od 2 października do 1 kwietnia – w każdy wtorek i piątek, od godz. 18 00 do 20 00 oraz w każdą niedzielę od godz. 13 00 do 14 00 (zwolnieni z tego obowiązku byli jedynie kupcy i aptekarze). Warto przypomnieć, że w okresie tym funkcjonowały także liczne szkoły zawodowe (rolnicze, górnicze, hutnicze, rzemieślnicze, kupiecki i inne)<ref>W. Korzeniowska, Edukacja różnych warstw społecznych na Górnym Śląsku - koniec wieku XIX i XX. Analiza porównawcza, w: Osoba – Eduakcja – Dialog, red. M. Lędzińska, G. Rukowska, L. Wrona, t. 2, wyd. Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2002, s. 212.</ref>.

Oprócz szkół zawodowych po ukończeniu szkoły elementarnej młodzi Ślązacy mogli kontynuować swoją edukację w szkołach średnich. Ukończenie gimnazjum pozwalało na kontynuowanie nauki na studiach wyższych. Niezamożni Górnoślązacy, którzy zakończyli naukę na poziomie średnim najczęściej decydowali się na naukę zawodu nauczyciela lub duchownego. Ich edukację wspierały finansowo liczne fundacje i darczyńcy, bez wsparcia których nie mogliby oni kontynuować swojej nauki.

Dzieci elity Górnośląskiej, posiadaczy ziemskich, inteligencji, urzędników wyższego szczebla, przedsiębiorców nie uczęszczały do szkół elementarnych. Wiedza na poziomie podstawowym była im przekazywana przez domowych nauczycieli. Ich edukacja obejmowała zajęcia z zakresu literatury, matematyki, rysunku, historii, geografii, wiedzy ogólnej o świecie oraz naukę co najmniej jednego języka obcego (angielskiego lub francuskiego).

Kolejnym etapem edukacji było gimnazjum lub szkoła realna (najczęściej renomowane) a następnie studia wyższe. Monarchia pruska swojej młodzieży oferowała niezwykle rozbudowaną i nowoczesną ofertę kształcenia na poziomie średnim. Gimnazjum w systemie szkolnictwa pruskiego zajmowało miejsce szczególne. Twórcami klasycznego gimnazjum pruskiego byli Wilhelm von Humboldt oraz Jan Fryderyk Herbart<ref>S. Wołoszyn, Rozwój nowoczesnych systemów szkolnych w XIX wieku, w: Pedagogika. Podręcznik akademicki, red. Z. Kwieciński, B. Śliwierski, t. 1, wyd. PWN, Warszawa 2006, s.138-139. </ref>.

Pod ich kierunkiem opracowano szczegółowy program edukacji na poziomie gimnazjalnym, który przez cały XIX wiek ulegał modyfikacjom. W „humboltowskim” gimnazjum edukacja trwała 10 lat, opierała się na nauce łaciny, greki, matematyki, języka niemieckiego. Nauka w gimnazjum kończyła się egzaminem maturalnym, a jego pozytywne zaliczenie było warunkiem wstępu na uniwersytet. Gimnazja przygotowywały męską młodzież z najwyższych warstw społecznych, były one intelektualną kuźnią śląskich elit nauki, polityki i kultury. Szkoły te z czasem stały się popularną formą edukacji młodego pokolenia. Pierwsze z nich na Górnym Śląsku powołano w Nysie (1624 r.), następne w [[Opole|Opolu]] (1668 r.), Głubczycach (1752 r.), następne na fali humboltowskich reform otworzono w: [[Gliwice|Gliwicach]] (1816 r.), [[Racibórz|Raciborzu]] (1819 r.), [[Bytom|Bytomiu]] (1867 r.), [[Katowice|Katowicach]] (1871 r.), [[Pszczyna|Pszczynie]] (1872 r.) i innych śląskich miastach.

Gimnazja nie były jedyną formą kształcenia na poziomie średnim oferowaną młodzieży. Dużą popularnością wśród mieszczańskiej młodzieży męskiej, która nie zamierzała kontynuować nauki uniwersyteckiej, cieszyły się szkoły realne, kładące nacisk na zdobywanie przez uczniów praktycznych umiejętności. Ich powstawaniu sprzyjał rozwój kapitalizmu. Autorem idei szkół realnych był Jan Juliusz Hecker, który w 1774 roku w Berlinie utworzył ekonomiczno-matematyczną szkołę realną. Szkoły tego typu gwarantowały zdobycie wiedzy teoretyczno-zawodowej. W związku z tym cieszyły się zainteresowaniem wśród przyszłych kupców, artystów, przemysłowców, czy gospodarzy rolnych. Uczniowie szkół realnych przyswajali wiedzę z matematyki, przyrodoznawstwa, fizyki, historii, geografii, języków obcych i przedmiotów technicznych (np. budownictwa, rolnictwa, tokarstwa, szlifowania szkła). Edukacja w tego typu szkołach kończyła się egzaminem końcowym. Pozytywne jego zaliczenie dawało prawo do służby wojskowej, pracy w urzędach pocztowych i administracji, pełnienia stanowisk w budownictwie, leśnictwie itp. Pierwszą szkołę realną na Górnym Śląsku otworzono w Nysie (1832 r.), kolejne działały w Kluczborku (1836 r.), Raciborzu (1878 r.), [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]] (1870 r.), Gliwicach (1828 r.).

Młodzi przedstawiciele klasy średniej i wyższej po ukończeniu gimnazjum najczęściej wybierali studia ekonomiczne, prawnicze, rolnicze, przemysłowe, czy górniczo-hutnicze. Były to kierunki praktyczne. Rzadziej wybierali studia, które pozwalały poszerzać swoje zainteresowania, a nie dawały praktycznych umiejętności. Studia miały przygotowywać młodych Górnoślązaków do kontynuowania rodzinnych profesji, a nie rozwijać ich mało praktyczne zainteresowania. Ważny element edukacji bogatej górnośląskiej młodzieży stanowiły podróże. Wizyty w różnych miejscach Europy i świata zaopatrywały podróżujących w wiedzę dotyczącą kultury, obyczajów, gospodarowania charakterystyczną dla odwiedzanych krajów. Podróże te należy traktować jako swego rodzaju dopełnienie edukacji młodej śląskiej elity.

Opisany powyżej model edukacji z niewielkimi zmianami przetrwał do 1945 roku, kiedy to Górny Śląsk znalazł się w granicach Polski i zaczął realizować socjalistyczny system edukacji.

==Edukacja dziewcząt==

System edukacji na Górnym Śląsku tak, jak w całej Europie, przeznaczony był głównie dla młodych mężczyzn. Do momentu wprowadzenia obowiązku szkolnego dla dzieci i młodzieży obojga płci, dziewczęta rzadko korzystały z możliwości kształcenia się. W konsekwencji zmian jakie państwo pruskie wprowadzało w systemie szkolnego kształcenia w XVIII wieku swoją edukację kończyły najczęściej na szkole elementarnej. Ale przemiany społeczne i gospodarcze, jakie miały miejsce w XVIII stuleciu, spowodowały pilną potrzebę przygotowania kobiet z rodzin chłopskich i robotniczych do pracy zarobkowej. Powoływano wiec tzw. szkoły industrialne, w których dziewczęta uczono tkactwa, funkcjonowały szkoły handlowe, prywatne szkoły gospodarstwa domowego. W 1791 roku w Opolu powołano Królewski Instytut dla Akuszerek, a od 1850 roku we Wrocławiu mogły kształcić się pierwsze śląskie nauczycielki.

Inna forma kształcenia była zagwarantowana dla córek ziemiaństwa i kształtującej się śląskiej klasy średniej. Podstawową edukację pobierały one w domach. Matki lub guwernantki uczyły je czytania, pisania, tańca, muzyki, sztuki, etykiety, religii, historii, przyrody, geografii, języków obcych, jazdy konnej zasad prowadzenia gospodarstwa domowego, rachunkowości, administracji, robótek ręcznych. Po przejściu edukacji domowej rodziny zamożnych i wykształconych Górnoślązaczek swoje córki posyłały do prywatnych elitarnych placówek (höhere Töchterschule), by tam pogłębiały one swoją wiedzę. Taka forma edukacji dawała młodym dziewczętom kompetencje do prowadzenia domu swojego przyszłego męża. Przypuszcza się, ze najstarsza szkoła dla dziewcząt na Górnym Śląsku została otworzona w 1828 roku w Raciborzu. Z czasem zaczęły one powstawać w innych śląskich miastach. Szkoły te kształciły głównie dziewczęta pochodzenia niemieckiego i żydowskiego<ref>J. Kwiatek, Szkolnictwo średnie na Górnym Śląsku na tle reform oświatowych w Prusach w XIX wieku, w: Studia z teorii i historii wychowania oraz nauk pokrewnych, red. U. Szuścik, wyd. UŚ, Katowice-Cieszyn-Ustroń 2010, s. 136.</ref>.

W 1894 roku zostało wydane pierwsze państwowe zarządzenie dotyczące średniego szkolnictwa żeńskiego (''höhere Mädchenschulen''). Zgodnie z wytycznymi zawartymi w tym dokumencie szkoły średnie dla dziewcząt miały być szkołami 9-klasowymi o 10-letnim okresie edukacji. Wśród obligatoryjnie wykładanych przedmiotów znalazły się dwa języki obce (angielski i francuski). Wiedzę uczennic uzupełniać miały tzw. przedmioty fakultatywne dopasowywane do indywidualnych zapotrzebowań uczennic. W ramach tych przedmiotów wykładano: literaturę niemiecką, historią sztuki, buchalterię, stenografię, rysunek itp. Szkoły tego typu nie przygotowywały dziewcząt do podjęcia studiów, nie gwarantowały uniwersyteckiej matury. Edukacja na poziomie uniwersyteckim nadal była zagwarantowana dla mężczyzn. W 1908 roku przeprowadzono w monarchii pruskiej kolejną reformę szkolnictwa żeńskiego. Wprowadziła ona zmiany w kształceniu średnim dziewcząt. Część [[szkoły średnie|szkół średnich]] miała działać w oparciu o stare zasady (''höhere Mädchenschulen''). Z pozostałych utworzono zakłady naukowe (''Studienanstalt''), dające możliwość matury i wstęp na uniwersytet oraz licea wyższe (''Oberlyzeum''), gdzie dziewczęta przygotowywano do wykonywania tradycyjnych obowiązków w rodzinie lub do zawodu nauczycielki. Sytuacja dziewcząt, które chciały kontynuować edukację na studiach wyższych realnej poprawie uległa dopiero w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku, kiedy to kolejne uniwersytety zaczęły otwierać swoje podwoje dla żeńskiej części społeczeństwa<ref>J. Kwiatek, Szkolnictwo średnie na Górnym Śląsku na tle reform oświatowych w Prusach w XIX wieku, w: Studia z teorii i historii wychowania oraz nauk pokrewnych, red. U. Szuścik, wyd. UŚ, Katowice-Cieszyn-Ustroń 2010, s. 139-140.</ref>.

==[[Szkolnictwo w województwie śląskim 1922-1939]]==

::::Patrz też: [[Szkolnictwo w województwie śląskim 1922-1939]]

"Na mocy postanowień [[Statut Organiczny Województwa Śląskiego|statutu organicznego]] z 20 lipca 1920 r. całe szkolnictwo ogólnokształcące polskiego [[Województwo śląskie 1922-1939|województwa śląskiego]] wyłączono spod władzy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, a podporządkowano władzom szkolnym w [[Katowice|Katowicach]] czyli kuratorowi szkolnemu, który był jednocześnie [[Wojewoda Śląski|wojewodą śląskim]]. Faktyczne zadania kuratora wypełniał naczelnik, stojący na czele Wydziału Oświecenia Publicznego
Szkoły powszechne rozpoczęły pierwszy tzw. polski rok szkolny 5 września 1922 r. Do 622 placówek zaczęło uczęszczać 192 443 uczniów (w tym 83% pobierało naukę w języku polskim), a uczyło ich 2876 nauczycieli. W roku szkolnym 1938/1939 do 678 szkół (60% z nich pozostawało placówkami III stopnia) uczęszczało 191 032 dzieci i młodzieży (w tym dla 91% język polski był językiem wykładowym), a pracowało z nimi 4718 nauczycieli.
W latach dwudziestych na podstawie okólników i zarządzeń wojewody-kuratora śląskiego, co roku wprowadzano do tego typu szkół nowe plany i programy nauczania w oparciu o prawodawstwo polskie, ale z uwzględnieniem tzw. odrębności śląskich. W r. 1930/1931 dokonano unifikacji śląskich planów nauczania z planami wydanymi przez Ministerstwo, ale z zachowaniem powyższych odrębności. Gdy w 1933 r. [[Sejm Śląski]] nie wyraził zgody na pełną unifikację śląskiego szkolnictwa z założeniami reformy jędrzejewiczowskiej realizowanej na podstawie Ustawy Sejmu RP z 11 marca 1932 r., poszczególne jej założenia, a przede wszystkim plany i programy nauczania, wojewoda wprowadzał do niego co roku. To spowodowało, że szkolnictwo tego terenu pracowało według założeń tej ustawy już w roku 1936/37, a 30 sierpnia 1937 r. ją samą – z uwzględnieniem tzw. odrębności tego regionu - przyjął IV Sejm Śląski.
Po przyjęciu w województwie w 1929 r. założeń ruch regionalistycznego, a zwłaszcza po wprowadzeniu do szkół powszechnych programów zgodnych z założeniami reformy z 1932 r., elementy regionalne zaczęto realizować na lekcjach z wszystkich przedmiotów. Regionalizm uznano bowiem za ważny czynnik w działalności dydaktyczno-wychowawczej szkoły śląskiej służący do realizacji ważnych celów politycznych, w tym unifikacji i integracji szkolnictwa i ziemi śląskiej z Rzeczpospolitą. Śląskie władze polityczne i oświatowe nie używały nazwy „repolonizacja” do określenia podejmowanych przez siebie zadań. Wprowadzenie na teren śląski polskich założeń programowo-wychowawczych i sytemu szkolnego utożsamiały z unifikacją tego obszaru z normami obowiązującymi w Polsce, a nie z przywracaniem tu polskości, bo Ślązaków uznawały za Polaków, mimo że walczyły z ich [[Dialekt górnośląski|gwarą]], m.in. po to by nie było odmienności między nimi a resztą polskiego społeczeństwa.
Rozwój i osiągnięcia autonomicznego szkolnictwa powszechnego możliwe były dzięki wysokim nakładom finansowym śląskich władz administracyjnych. W roku szkolnym 1938/1939 na jego potrzeby przeznaczono prawie 30% budżetu województwa. W latach 1924-1939 wybudowano 116 nowych szkół i rozpoczęto budowę 31 obiektów tego typu, a połowę tych ostatnich oddano do użytku w latach trzydziestych. Wiele nowych szkół wyposażono w nowoczesne pomoce naukowe, wzorcowe pracownie specjalistyczne a także sale gimnastyczne, aule oraz centralne ogrzewanie.
Na podstawie 98 i 106 artykułu konwencji genewskiej, Polska i Niemcy zobowiązane zostały do organizowania szkół dla mniejszości niemieckiej: powszechnych i średnich ogólnokształcących. W roku 1922/1923 działalność rozpoczęło 68 niemieckich szkół powszechnych gromadzących 23 804 uczniów i 11 szkół średnich dla 2 970 młodzieży. Natomiast w r. 1936/1937 liczba tych pierwszych spadła do 59, a dzieci do 9659, a placówek stopnia średniego funkcjonowało tylko 8 z 967 uczniami. Zmiany w zakresie liczby szkół mniejszościowych i ich uczniów pozostawały wynikiem działań podejmowanych przez stronę polską, zmniejszającego się przyrostu naturalnego tej grupy narodowej oraz stałej emigracji Niemców do Rzeszy."<ref> A. Glimos-Nadgórska, Szkolnictwo w województwie śląskim 1922-1939, w: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO, t. 1 (2014).</ref>

==Szkolnictwo po II wojnie światowej==

Po zakończeniu drugiej wojny światowej Górny Śląsk znalazł się w terytorium Polski. Państwo polskie odradzające się w nowych granicach i z nowym ustrojem podjęło próby odbudowy systemu edukacji. Jedną z pierwszych decyzji nowej władzy było zapewnienie bezpłatnego nauczania na wszystkich szczeblach. Po 1945 roku szkolnictwo polskie podlegało kolejnym reformom i zmianom. Młodzież, mogła kształcić się w przedszkolach, szkołach podstawowych, gimnazjach, szkołach zawodowych, technikach, liceach, uczelniach wyższych. Na kilkadziesiąt lat szkolnictwo zostało podporządkowane komunistycznej ideologii. Taka sytuacja pozostała do [http://www.sbc.org.pl/publication/85272 lat siedemdziesiątych XX wieku]. Dopiero w latach dziewięćdziesiątych XX wieku przemiany ustrojowe i gospodarcze wymogły istotne zmiany w systemie szkolnictwa. [http://www.sbc.org.pl/publication/101531 Reforma szkolnictwa z 1999 roku wprowadziła nową strukturę oświaty]. W jej efekcie współczesny system edukacji gwarantuje dzieciom i młodzieży edukację na poziomie podstawowym i średnim (przedszkola, szkoły podstawowe, gimnazja, szkoły ponadgimnazjalne i np. szkoły artystyczne) oraz wyższym (uniwersytety, akademie oraz placówki, które posiadają uprawnienia szkoły wyższej). Program nauczania we współczesnych szkołach jest urozmaicony. Uczniowie oprócz tzw. zajęć obligatoryjnych przedmioty dodatkowe, które odpowiadają zainteresowaniom uczniów i które z rozmysłem dobierane są przez kadrę pedagogiczną.

Do lat 90. XX wieku na terenie Górnego Śląska szczególnym zainteresowaniem cieszyły się zasadnicze szkoły zawodowe. Ten przemysłowy region Polski potrzebował wykwalifikowanych pracowników fizycznych. Szkoły zawodowe edukowały właśnie takiego pracownika. Zdecydowanie mniej uczniów swoją naukę kontynuowało w liceach i na uczelniach wyższych. Sytuacja ta zmieniła się na przełomie XX i XXI wieku, kiedy to wykształcenie stało się wartością samą w sobie. Górnośląska młodzież zaczęła więc wybierać edukację w szkołach, które gwarantowały maturę i tym samym pozwalały na kontynuowanie nauki w uczelniach wyższych.

==Szkolnictwo wyższe==

W średniowieczu mieszkańcy Górnego Śląska, którzy chcieli pogłębiać swoją edukację na uniwersytetach byli zmuszeni do podróży naukowych do Pragi, Bolonii, Padwy, Sorbony, Krakowa, Wiednia, Lipska. W następnych latach kształcili się głównie na niemieckich uczelniach.

Jednocześnie podejmowano próby otwierania uczelni wyższych na terenach Śląska. W latach 1526- 1529 elity Górnego Śląska mogły kształcić się na trzech wydziałach: teologicznym, filozoficznym i prawniczym w Akademii Rycerskiej w Legnicy. W 1616 roku w Bytomiu Odrzańskim zaczęła działać akademia, która zyskała prawo nadawania stopni bakałarza i magistra. Jednak woja trzydziestoletnia zahamowała jej rozwój. W 1624 roku w Nysie rozpoczęło swoją działalność kolegium jezuickie zwane Carolinum.

[[Plik:2014 Nysa, zespół klasztorny jezuitów, kolegium 01.JPG|400px|thumb|left|Carolinum w Nysie, pełniące w latach 1417-1653 funkcję gimnazjum.]]

Cieszyło się ono popularnością wśród studentów z Górnego Śląska, którzy mogli studiować w nim filozofię lub teologię. W 1811 roku powołano Uniwersytet Wrocławski. To właśnie Uniwersytet Wrocławski do 1939 roku (do czasu wyrzucenia studentów pochodzenia polskiego z uczelni), stał się kuźnią polskich elit Górnego Śląska. W XIX wieku, oprócz Uniwersytetu Wrocławskiego popularnymi uczelniami wśród Górnoślązaków były Akademia Rolnicza w Prószkowie, [[Państwowa Szkoła Inżynierska w Gliwicach]]. W 1880 roku w Raciborzu powołano [[Akademia Śpiewu w Raciborzu|Akademię Śpiewu]], której zadaniem było szerzenie kultury muzycznej Górnego Śląska.

W okresie międzywojennym, w pruskiej części Śląska, nie było polskich szkół wyższych. Mieszkańcy Górnego Śląska kształcili się w Akademii Górniczej w Krakowie, Akademii Rolniczej w Poznaniu, Szkole Gospodarstwa Wiejskiego w Cieszynie, Akademii Pedagogicznej w Bytomiu, Wyższej Uczelni Budowlanej w Bytomiu. W 1934 roku otwarto w Katowicach [[Szkoła Malarska im. Aleksandra Gierymskiego w Katowicach|Szkołę Malarską im. Aleksandra Gierymskiego]]. Uczelnia ta odgrywała istotną rolę w życiu kulturalnym Górnego Śląska. W 1937 roku swoją działalność rozpoczęło Wyższe Studium Nauk Społeczno-Gospodarczych. Ta prywatna katowicka szkoła kształciła swoich słuchaczy na wydziałach: organizacji przemysłowej i administracji publicznej.

Po II wojnie światowej w 1945 roku utworzono [[Państwowa Szkoła Sztuk Pięknych w Katowicach|Państwową Szkołę Sztuk Pięknych w Katowicach]] i [[Politechnika Śląska w Katowicach|Politechnikę Śląską w Gliwicach]], w 1950 roku Wyższą Szkołę Ekonomiczną (obecnie [[Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach]]), w 1948 roku Akademię Lekarską (obecnie [[Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach|Śląski Uniwersytet Medyczny]]), w 1954 Wyższą Szkołę Pedagogiczną w Opolu (obecnie Uniwersytet Opolski), w 1979 roku [[Akademia Muzyczna im. Karola Szymanowskiego w Katowicach|Akademię Muzyczną im. Karola Szymanowskiego]], w 1968 roku [[Uniwersytet Śląski]]. [http://www.sbc.org.pl/publication/104513 Uczelnie] te nieodpłatnie, zarówno w przeszłości, jak i obecnie oferowały swoim słuchaczom studia na licznych kierunkach i specjalnościach. Ponadto przemiany ustrojowe, które wystąpiły po 1989 roku umożliwiły rozwój działalności uczelni prywatnych. Stały się one alternatywą dla tych, którzy z różnych powodów nie mieli możliwości korzystania z bezpłatnego kształcenia na poziomie wyższym.

==Bibliografia==

#Dyba M., Drogi Ślązaków do wiedzy (XII w.–1968r.), Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Katowicach, Katowice 1993.
#Organizacja i funkcjonowanie współczesnych systemów edukacyjnych : antologia dokumentów i materiałów. Cz. 2, Organizacja systemu edukacyjnego w Polsce w latach 1932-1993, red. T. Gumuła, J. Krasuski, S. Majewski, wyd. Strzelec, Kielce 1994.
#Korzeniowska W., Codzienność społeczności wsi rejencji opolskiej w aspekcie zachodzących przemian (1815-1914), wyd. Państwowy Instytut Naukowy, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1993.
#Kowalczyk-Dudała H., Edukacja historyczna mieszkańców Górnego Śląska w drugiej połowie XIX wieku i na początku XX wieku, wyd. Societas, Warszawa 1998.
#Kwiatek J., Górnośląska szkoła ludowa na przełomie XIX i XX wieku, wyd. Instytut Śląski w Opolu, Opole 1987.
#Kwiatek J., Szkolnictwo średnie na Górnym Śląsku na tle reform oświatowych w Prusach od połowy XVIII wieku do początku XX wieku, wyd. Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2011.
#Kwieciński Z,, Śliwierski B., Pedagogika. Podręcznik akademicki. t. 1, wyd. PWN, Warszawa 2006.
#Osoba – Eduakcja – Dialog, red. M. Lędzińska, G. Rukowska, L. Wrona, t. 2, wyd. Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2002.
#Historyczne konteksty edukacji obywatelskiej w społeczeństwie wielokulturowym, red. A.Szerląg, wyd. Impuls, Kraków 2007.
#Studia z teorii i historii wychowania oraz nauk pokrewnych, red. U. Szuścik, wyd. Uniwersytetu Śląskiego, Katowice-Cieszyn-Ustroń 2010.

==Przypisy==

<references/>

==Źródła on-line==

ŚBC

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=14539&from=&dirids=1&ver_id=&lp=3&QI= Tradycje kształcenia nauczycieli na Śląsku Cieszyńskim : studia, rozprawy, przyczynki]

[http://www.sbc.org.pl/publication/27986 Juventus Caesareo-Regii Gymnasii Teschinii e moribus et progressu in litteris censa, 1813, 1816-1817, 1820,1822-1844, 1847]

[http://www.sbc.org.pl/publication/30542 Programm des k. k. katholischen Gymnasiums zu Teschen, 1858]

[http://www.sbc.org.pl/publication/30568 Programm des k. k. (vereinigten) Staats-Gymnasiums in Teschen 1873/74-1897/98]

[http://www.sbc.org.pl/publication/30497 Programm des k. k. evangelischen Gymnasiums in Teschen, 1859]

[http://www.sbc.org.pl/publication/123387 Schlesisches Schulblatt, 1872-1907]

[https://www.sbc.org.pl/dlibra/results?q=Chowanna&action=SimpleSearchAction&type=-6&p=0, Chowanna]

[https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/82003/edition/77393#structure Kronika Liceum Ogólnokształcącego im. M. Kopernika w Katowicach]

OBC

[http://obc.opole.pl/publication/733 Schul-Verordnungen der königlichen Regierung zu Oppeln, Breslau 1892]

Naczelna Rada Ludowa

2023-10-04T07:55:27Z

Ania: /* Źródła on-line */

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 2 (2015)]]
(ang. Supreme People’s Council,niem. Oberster Volksrat)

Autor: [[dr Anna Musialik]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]]

Organ władzy polskiej utworzony 30 sierpnia 1921 roku, który powstał na terenie [[Plebiscyt|plebiscytowym]] po zakończeniu [[Powstania śląskie|III powstania śląskiego]]. [[Polski Komisariat Plebiscytowy|Polski Komisariat Plebiscytowy]] oraz [[Naczelna Władza na Górnym Śląsku]] znajdowały się wówczas już w okresie likwidacji. Naczelna Rada Ludowa na Górnym Śląsku (NRL) reprezentowała Polaków z byłego [[Śląsk Pruski|pruskiego Górnego Śląska]] wobec: władz niemieckich, [[Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa na Górnym Śląsku|Międzysojuszniczej Komisji Rządzącej i Plebiscytowej]] oraz rządu Rzeczypospolitej Polskiej. Siedziba NRL znajdowała się początkowo w hotelu „Lomnitz” w [[Bytom|Bytomiu]], a po ogłoszeniu decyzji w sprawie podziału [[Górny Śląsk|Górnego Śląska]] (październik 1921) przeniesiono ją do [[Katowice|Katowic]] (hotel „Deutsches Haus”).

==Skład personalny==

Kierownictwo NRL objął 4-osobowy Wydział Wykonawczy w składzie: przewodniczący [[Józef Rymer]], jego zastępcy [[Wilhelm Bobek]] i [[Karl Ogorek]] oraz sekretarz [[Józef Grzegorzek]]. Pierwotny skład NRL tworzyło 12 osób, będących reprezentantami różnych partii politycznych: [[Narodowa Partia Robotnicza]] (NPR) – Józef Rymer, [[Alfons Górnik]], [[Michał Grajek]], [[Teodor Kubina]], [[Ignacy Sikora]]; [[Polska Partia Socjalistyczna]] (PPS) – [[Emil Caspari]], Wilhelm Bobek, [[Józef Wiechuła]]; [[Chrześcijańskie Zjednoczenie Ludowe]] (ChZL) – [[Jan Kowalczyk]], Józef Grzegorzek; [[Górnośląską Partią Ludową|Oberschlesische Volkspartei]] (OV) – Karl Ogorek (zastąpiony w XII 1921 przez [[Johan Piprk|Johanna Piprka]]) i Werner (zastąpiony wkrótce przez [[August Potempa|Augusta Potempę]]). Przygotowano również jedno miejsce dla przedstawiciela [[Polskiego Stronnictwa Ludowego]] (PSL), na wniosek partii wyrażono jednak zgodę na 2 mandaty ([[Franciszek Lerch]], który w X 1921 oddał swoje miejsce [[Andrzej Zając|Andrzejowi Zającowi]] oraz [[Feliks Kupilas]], na rzecz którego ustąpił A. Potempa). Do NRL dołączył także bezpartyjny [[Konstanty Wolny]].

==Struktura organizacyjna==

Omawiając funkcjonowanie NRL Jan Przewłocki zwraca uwagę na dwa główne etapy jej działalności:

„W pierwszej fazie istotne znaczenie miało mobilizowanie ludności polskiej do manifestowania swych uczuć narodowych, a także aktywny udział w obradach genewskich poprzez swoich delegatów bądź też poprzez przesyłanie tam odpowiednich not i protestów ludności. W drugiej fazie na czoło zagadnień w działalności NRL wybiła się kwestia przygotowania administracji na polskiej części Górnego Śląska i prace związane z przejęciem tego terenu. Istotne znaczenie miał również udział przedstawicieli i delegatów tej instytucji w polsko – niemieckich negocjacjach w Genewie i na Górnym Śląsku. Przez cały okres działalności NRL zawsze aktualnym problemem było zagadnienie utrzymania spokoju i bezpieczeństwa ludności.”<ref>J. Przewłocki, Zarys działalności Naczelnej Rady Ludowej na Górnym Śląsku (lipiec 1921-czerwiec 1922), „Zaranie Śląskie” 1969, z. 2, s. 177-178.</ref>

Zadania te NRL wypełniała dzięki istnieniu kilkunastu wydziałów, kontynuujących pracę organizacji działających w okresie plebiscytowym: Polskiego Komisariatu Plebiscytowego i Naczelnej Władzy na Górnym Śląsku. W ramach NRL powstały następujące jednostki<ref>Struktura NRL była zmienna.</ref> :
1. Wydział Prezydialny.
Naczelnik wydziału – dr [[Władysław Borth]], a następnie dr [[Włodzimierz Dąbrowski]]. Komórka ta koordynowała pracę pozostałych wydziałów NRL oraz reprezentowała Radę na zewnątrz. W jej obrębie istniały referaty: dyplomatyczny (kierownik - [[Adam Żółtowski]]), prasowy (kierownik - [[Edward Rybarz]], a następnie [[Jan Przybyła]]), gospodarczy (kierownik - [[Paweł Zagóra]], a następnie [[Adam Maske]] i [[Wiktor Ryszka]]), personalny (kierownik – [[Jan Stera]]) oraz biblioteka ([[Konstanty Prus]]). O działalności NRL i wydarzeniach na Górnym Śląsku informowało wydawane przez Wydział Prezydialny w języku francuskim czasopismo „[[Le Messager de Haute Silésie]]” (redaktor – dr [[Jan Górski]]).

2. Wydział Administracyjno – Samorządowy.
Naczelnik wydziału – [[Paweł Kempka]]. Jednostka ta odpowiedzialna była za zorganizowanie administracji krajowej, powiatowej i komunalnej oraz sprawowała nadzór nad granicami krajów, powiatów i gmin. 18 października 1921 roku, NRL podjęła uchwałę w sprawie utworzenia powiatów: [[Powiat katowicki|katowickiego]], [[Powiat rudzki|zabrskiego]] (który otrzymał wkrótce nazwę: rudzki), [[Powiat bytomski|bytomskiego]] (nazwany później świętochłowickim), [[Powiat tarnogórski|tarnogórskiego]], [[Powiat lubliniecki|lublinieckiego]], [[Powiat pszczyński|pszczyńskiego]] i [[Powiat rybnicki|rybnickiego]].

3. Wydział Rolnictwa, Leśnictwa i Domen Państwowych.
Naczelnik wydziału – [[Kazimierz Niegolewski]]. Celem pracy wydziału było przygotowanie administracji dla spraw rolnictwa, weterynarii i leśnictwa, a także kontrola przechodzących do rąk polskich dóbr państwowych.

4. Wydział Przemysłu i Handlu.
Naczelnik wydziału – inż. [[Józef Kiedroń]], a następnie inż. [[Szymon Rudowski]]. Zadaniem tej sekcji było nadzorowanie spraw związanych z przejęciem z rąk niemieckich przemysłu i handlu.

5. Wydział Wyznań Religijnych.
Naczelnik wydziału – ks. dr [[Michał Lewek]]. Komórka ta odpowiedzialna była za przygotowanie polskiej administracji kościelnej i uniezależnienie jej od diecezji wrocławskiej. Nastąpiło to w listopadzie 1922 r. wskutek mianowania (przez papieża Piusa XI) ks. [[August Hlond|Augusta Hlonda]] administratorem apostolskim na polskiej części Górnego Śląska. Warto zaznaczyć, że Wydział Wyznań Religijnych rozpatrywał sprawy związane nie tylko z wyznaniem katolickim, ale również ewangelickim i mojżeszowym.

6. Wydział Zdrowia Publicznego.
Naczelnik wydziału – dr [[Józef Rostek]]. Jednym z najważniejszych zadań tej komórki była organizacja administracji polskiej służby zdrowia. Referat ten sprawował również nadzór nad szpitalami, zakładami psychiatrycznymi, aptekami i drogeriami. Przygotowywano nominacje dla Polaków, mających objąć stanowiska lekarzy powiatowych w województwie śląskim, prowadzono również rejestr lekarzy, pielęgniarek i akuszerek.

7. Wydział Skarbowy.
Naczelnik wydziału – [[Antoni Pawlita]]. Preliminarz NRL pokrywał Skarb Państwa (podatki wpływały wówczas na rzecz Komisji Międzysojuszniczej, w związku z czym NRL nie posiadała własnych dochodów). Kontakty NRL z Ministerstwem Skarbu realizowane były za pośrednictwem delegata Ministerstwa, dr [[Mariana Cyrusa-Sobolewskiego]].

W związku z opuszczeniem polskiej części Śląska przez niemieckich urzędników skarbowych, konieczne stało się przeszkolenie nowej kadry. Podczas zorganizowanych kursów kwalifikacje zawodowe zdobywali kandydaci do pracy w urzędach skarbowych i służbie celnej. Siedzibą utworzonej Dyrekcji Ceł, administrującej wpływami celnymi z obszaru [[Województwo śląskie 1922-1939|województwa śląskiego]], stały się [[Mysłowice]].

8. Wydział Oświecenia Publicznego.
Naczelnik wydziału – [[Ignacy Stein]], a następnie dr [[Jan Kopiec]]. Celem pracy wydziału była organizacja głównych zarysów ustroju szkolnictwa polskiego. Sekcja ta zmierzyć się musiała przede wszystkim z problemami personalnymi. Niewystarczająca liczba nauczycieli powodowała, że stanowiska dyrektorów gimnazjalnych powierzano zazwyczaj księżom. Do realizacji przyjęto programy nauczania szkół z województwa poznańskiego, ponieważ w największym stopniu odpowiadały one ówczesnym warunkom.

9. Wydział Pracy i Opieki Społecznej.
Naczelnik wydziału – dr Władysław Borth. W ramach tej sekcji zorganizowano cztery oddziały:
* Oddział Ochrony Pracy (opracowywał projekty ustaw i rozporządzeń dla województwa śląskiego w zakresie ochrony pracy)
* Oddział Ubezpieczeń Społecznych (przygotowywał ustawy i rozporządzenia dotyczące ubezpieczeń społecznych oraz organizował urzędy ubezpieczeń społecznych w polskiej części Górnego Śląska)
* Oddział Rent Wojskowych i Powstańczych (rozpatrywał sprawy dotyczące rent wojskowych i powstańczych)
* Oddział Emigracyjny (zajmował się sprawami uchodźców i emigracji; w okresie wydalania ludności polskiej z niemieckiej części Śląska, tzn. V – lipca 1922 roku, funkcjonował w ówczesnej [[Chorzów|Królewskiej Hucie]], Urząd Emigracyjny, kierowany przez [[Stanisław Krusz|Stanisława Krusza]], natomiast w wielu innych miejscowościach - ekspozytury emigracyjne)
Z inicjatywy wydziału utworzono Zakład Ubezpieczeń Społecznych w Królewskiej Hucie, składający się z Wydziału ubezpieczeń od wypadków (w miejsce istniejących uprzednio tzw. Berufsgenossenschaften, ubezpieczających pracowników fizycznych), Wydziału ubezpieczeń od niezdolności do pracy (tzn. w przypadku starości i inwalidztwa) i Wydziału ubezpieczeń pracowników umysłowych (ubezpieczonych dotychczas w Versicherungsanstalt für Angestellte w Berlinie). Powołano również Wyższy Urząd Ubezpieczeń Społecznych w Mysłowicach i Trybunał Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach, który otrzymał następnie nazwę Wojewódzkiego Urzędu Ubezpieczeń Społecznych (zastąpił on funkcjonujący dotychczas Reichsversicherungsamt w Berlinie).

10. Wydział Aprowizacyjny.
Naczelnik wydziału – [[Stanisław Ficowski]]. Pracownicy tej sekcji czuwali nad dostarczaniem mieszkańcom Górnego Śląska produktów żywnościowych i artykułów pierwszej potrzeby.

11. Wydział Kolejowy.
Naczelnik wydziału – dr [[Franciszek Wilczek]]. Zadaniem wydziału było przygotowanie polskiej administracji kolejowej na terenie Górnego Śląska i połączenie jej z administracją kolejową w reszcie kraju. Zadbano o wyszkolenie odpowiedniej kadry — 300 kolejarzy wzięło udział w kursie zorganizowanym przy Dyrekcji Poznańskiej Polskich Kolei Państwowych.
W ramach Wydziału Kolejowego utworzono szereg komórek:
* decernat ogólnopersonalny (Ratajewski)
* decernat specjalnych spraw personalnych (Fojcik)
* decernat przewozowy (Wąsik)
* decernat prawniczy (dr Wilczek)
* decernat ruchu towarowego (Janda)
* decernat drogowy (Ruciński)
* decernat sygnalizacji (Widuch)
* decernat finansowy (dr Sokołowski)
* decernat taryfowy (dr Lelito)
* decernat prawniczy (dr Dankiewicz)
* decernat wąskotorówek (Klus)
* decernat trakcji (inż. Rybicki)
* decernat zasobów (inż. Paczkowski)
* decernat ruchu ogólnego (Stabiński)
* decernat ruchu osobowego (Radost)
* decernat drogowy (inż. Paliszewski)
* decernat kontroli dochodów (Mokrański)
Wydział Kolejowy utrzymywał stały kontakt ze zorganizowanym podczas plebiscytu Związkiem Zawodowym Kolejarzy Zjednoczenia Zawodowego Polskiego.
Trzeba zauważyć, że organizatorzy kolejnictwa na polskiej części Górnego Śląska borykać się musieli z licznymi trudnościami. Poza problemami wynikającymi z braku odpowiednio wyszkolonej kadry, pojawiły się także kłopoty będące konsekwencją rozstrzygnięcia plebiscytowego, a więc, jak podaje Bogusław Dobrzycki, „poprzecinania w kilkunastu miejscach linii kolejowych, konieczność utworzenia w przeciętych miejscach stacji granicznych dla cła i paszportów, brak warsztatów, głównych oaz magazynów dla materjałów reperacyjnych”<ref>B. Dobrzycki, Rys historyczny przejęcia polskich kolei na Górnym Śląsku, Warszawa [i in.] 1923, s. 61.</ref>.

12. Wydział Poczt i Telegrafów.
Naczelnik wydziału – mgr [[Leonard Kunze]]. Ustawiczne szkolenie kandydatów do pracy na poczcie pozwoliło zachować ciągłość pracy urzędów pocztowych po przyłączeniu części Górnego Śląska do Polski. W Katowicach utworzono Inspektorat Pocztowy (przekształcony następnie w Okręgową Dyrekcję Poczt i Telegrafów), któremu podlegały wszystkie urzędy pocztowe województwa śląskiego.

13. Wydział Bezpieczeństwa Publicznego.
Naczelnik wydziału – [[Stanisław Krzyżanowsk]]i. W ramach tej jednostki utworzono dwie sekcje:
- Sekcja Bezpieczeństwa – kierowana przez płk [[Stanisław Modnicki|Stanisława Modnickiego]]. Jej zadaniem było zapewnienie bezpieczeństwa publicznego. Uzgodniono, że na terenie województwa śląskiego zorganizowana zostanie policja śląska (przyjęto, z niewielkimi zmianami, ustawę o organizacji Policji Państwowej Polskiej). Kandydaci do służby szkoleni byli podczas kursów w Cieszynie.
- Referat Polityczny – w ramach tej sekcji (zorganizowanej przez [[Stanisław Brodniewicz|Stanisława Brodniewicza]]) prowadzono działalność wywiadowczą.

14. Wydział Polityczno – Prasowy.
Naczelnik wydziału – dr Jan Górski. Jednostka ta kontynuowała pracę Wydziału Prasowego PKPleb.

==Polskie sądownictwo na Górnym Śląsku==

Początki polskiego sądownictwa na przyznanej Rzeczypospolitej części Górnego Śląska sięgają plebiscytu. Już w 1920 roku, Władysław Borth, [[Tadeusz Stark]] i [[Jarosław Czarliński]], świadomi braków kadrowych, zorganizowali kursy dla przyszłych prokuratorów. Przeszkolono również kandydatów do pracy biurowej w sądownictwie. W związku z niedoborem sędziów postanowiono powoływać tzw. sędziów pokoju — starszych, zasłużonych obywateli, którzy mieli orzekać do czasu obsadzenia stanowisk przez prawników.
Przy Naczelnej Radzie Ludowej w Bytomiu utworzono w 1921 roku, Delegaturę Ministerstwa Sprawiedliwości. Pierwszym delegatem ministerstwa był Tadeusz Stark, prezes Sądu Apelacyjnego w Katowicach; następnie stanowisko to objął [[Adam Ruszczyński]], prezes Sądu Okręgowego w Lesznie, a po nim - dr [[Feliks Bocheński]], ówczesny prezes Sądu Okręgowego w [[Cieszyn|Cieszynie]]. Na nim spoczęła odpowiedzialność przejęcia wymiaru sprawiedliwości z rąk niemieckich oraz zapewnienia wykwalifikowanej kadry na polskiej części Śląska. Przy Delegaturze powołano komisję śledczą (z prezesem Bocheńskim w roli przewodniczącego), której przedmiotem badań były sprawy z okresu powstań śląskich.
Strona polska przejęła sądownictwo z rąk Komisji Międzysojuszniczej dnia 12 kwietnia 1922 roku, na mocy układu polsko – niemieckiego, podpisanego przez pełnomocników rządów tych krajów: Zygmunta Seydę i Crusa.

==Likwidacja NRL==

Dnia 14 czerwca 1922 roku NRL uległa przekształceniu w urząd o nazwie Województwo Śląskie (następnie – [[Urząd Wojewódzki Śląski]]). Działalność swą NRL zakończyła w chwili powstania Śląskiej Rady Wojewódzkiej. Podsumowując jedenastomiesięczny okres pracy NRL, Jan Przewłocki zwraca uwagę przede wszystkim na jej osiągnięcia w zakresie przygotowania administracji przyszłego województwa śląskiego:

„Godne szczególnego podkreślenia były osiągnięcia NRL w dziedzinie budowy administracji przyszłego województwa śląskiego. Mając na uwadze szczególne trudności kadrowe w dziedzinie administracji, trudny okres budowy tej administracji, osiągnięcia te należy uznać za poważny sukces. NRL skutecznie broniła interesów Polaków na terenie plebiscytowym, występując przeciwko terrorowi niemieckiemu, interweniując w Komisji Międzysojuszniczej i na forum międzynarodowym. Pozytywne wyniki działalności NRL były możliwe do osiągnięcia przede wszystkim dzięki zdyscyplinowaniu całego obozu polskiego na Górnym Śląsku i jego troski o przyszły rozwój tej dzielnicy.”<ref>J. Przewłocki, Zarys działalności Naczelnej Rady Ludowej..., s. 189.</ref>.

==Bibliografia==

# Bobek W., Działalność Naczelnej Rady Ludowej na G. Śl. w okresie poprzedzającym bezpośrednio przejęcie Górnego Śląska przez Polskę 1921-1922 r., w: Księga Pamiątkowa X-lecia Związku Urzędników Państwowych, Samorządowych i Komunalnych na Wojew. Śląskie Z.Z. W Katowicach, Katowice 1934, s. 48-78.
# Borth W., Naczelna Rada Ludowa na Górnym Śląsku: wspomnienia, Opole 1980.
# Brożek K., Polska służba medyczna w powstaniach śląskich i plebiscycie 1918-1922, Opole 1973.
# Długajczyk E., Górny Śląsk po powstaniach i plebiscycie, Katowice 1977.
# Długajczyk E., Naczelna Rada Ludowa na Górnym Śląsku, w: Wywiad polski na Górnym Śląsku 1919-1922, Katowice 2001, s. 289-293.
# Długajczyk E., Z problemów organizacyjnych Naczelnej Rady Ludowej na Górnym Śląsku 1921-1922, „Zaranie Śląskie” 1971 z. 1, s. 135-150.
# Dobrzycki B., Rys historyczny przejęcia polskich kolei na Górnym Śląsku, Warszawa [i in.] 1923.
# Encyklopedia powstań śląskich, red. F. Hawranek, Opole 1982 (hasło: Naczelna Rada Ludowa na Górnym Śląsku).
# Inwentarz akt Naczelnej Rady Ludowej na Górnym Śląsku [1919] 1921-1922, oprac. E. Długajczyk, Warszawa 1970.
# Protokoły posiedzeń Naczelnej Rady Ludowej na Górnym Śląsku: teksty źródłowe (1921-1922), do druku przygot. E. Długajczyk, Opole 1977.
# Przewłocki J., Zarys działalności Naczelnej Rady Ludowej na Górnym Śląsku (lipiec 1921 – czerwiec 1922), „Zaranie Śląskie” 1969, z. 2, s. 169-190.
# Wanatowicz M. W., Historia społeczno-polityczna Górnego Śląska i Śląska Cieszyńskiego w latach 1918-1945, Katowice 1994.
# Wodzisławski J., Przyczynek do historji polskiej poczty na Górnym Śląsku 1922-1932, [b.m., po 1932].

==Przypisy==

<references/>

==Źródła on-line==

[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/zespol/-/zespol/140282 Naczelna Rada Ludowa na Górnym Śląsku, Archiwum Państwowe w Katowicach, syg. 12/16/0]

Powstania śląskie 1919-1920-1921

2023-10-04T07:54:59Z

Ania: /* Źródła on-line */

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 6 (2019)]]
Autor: [[Prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]

::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 6 (2019)|TOM: 6 (2019)]]
(ang. Silesian Uprisings 1919-1920-1921, niem. Schlesische Aufstände 1919-1920-1921)

[[Plik: Mapa_26.jpg|600px|thumb|right|Zasięg powstań śląskich (Autor: IBR)]]
Po [[Pierwsza wojna światowa|I wojnie światowej]] polsko-niemiecki spór o granice doprowadził w latach 1919-1921 do walk zbrojnych pomiędzy zamieszkującymi [[Górny Śląsk|Górny Śląsk]] Polakami i Niemcami, znanych jako pierwsze (1919), drugie (1920) i trzecie (1921) powstanie śląskie.

==Sytuacja polityczna na Górnym Śląsku po I wojnie światowej==

Zakończenie I wojny światowej (1914-1918) klęską państw centralnych doprowadziło na przełomie lat 1918/1919 do zmiany sytuacji politycznej w Europie środkowo-wschodniej i powstania nowych państw, w tym także Polski odrodzonej po 123 latach zaborów. Okres powojenny cechował się również narastającym radykalizmem wystąpień społecznych. Widomym symptomem tego zjawiska było samorzutne zawiązywanie się rad robotniczych i żołnierskich, które nie tyle odwoływały się do podziałów narodowościowych, ile dążyły do przejęcia władzy i ukształtowania się nowych stosunków społecznych. Duża część członków tych rad z sympatią patrzyła w tym okresie na przemiany rewolucyjne w Rosji Radzieckiej, wzorując się na ustroju stworzonym przez bolszewików.

W pierwszych miesiącach po wojnie niemieckie partie polityczne i organy administracji państwowej oraz komunalnej na Górnym Śląsku (w [[Rejencja opolska|rejencji opolskiej]] – Regierungsbezirk Oppeln), zajmowały w większości bierne stanowisko. Szok wywołany klęską wojenną oraz gwałtownym rozpadem II Cesarstwa Niemieckiego spowodował zajęcie przez Niemców pozycji defensywnej. Przed Paryską Konferencją pokojową nie przypuszczano zresztą, że rewindykacje polskie mogą dotyczyć Górnego Śląska i że zostaną poparte przez zwycięskich aliantów.

W tym pierwszym okresie, jesieni 1918 roku, widoczny już był rysujący się podział rejencji opolskiej na dwie części: wschodnią - z centrami w [[Katowice|Katowicach]] i w [[Bytom|Bytomiu]], gdzie przeważały wpływy polskie, chociaż raczej poza wielkimi miastami; zachodnią - z centrum w Opolu, gdzie dominacja strony niemieckiej była wyraźna, a organizacje polskie nie posiadały wielkich wpływów.

Polskie oczekiwania na przyłączenie Górnego Śląska do Rzeczypospolitej po raz pierwszy jasno wyraził [[Wojciech Korfanty]], w głośnym przemówieniu wygłoszonym 25 października 1918 roku w parlamencie niemieckim (Reichstagu). Zażądał wówczas włączenia do państwa polskiego ziem zabranych w wyniku zaborów (Prus Królewskich, Gdańska, Wielkopolski, części Prus Książęcych), a także Śląska Górnego i Średniego, znajdujących się w państwie pruskim od [[Wojny śląskie|wojen śląskich]] w XVIII wieku. Tworzenie polskiego ośrodka władzy przyspieszyły wydarzenia rozgrywające się w Poznańskiem, gdzie powstała [[Naczelna Rada Ludowa]] (NRL), do której wszedł Wojciech Korfanty. W ślad za tym na Górnym Śląsku utworzono w Bytomiu Podkomisariat NRL (kierował nim Kazimierz Czapla, a jego zastępcą był [[Konstanty Wolny]]), działający do wybuchu I powstania śląskiego. Podkomisariatowi podporządkowywały się stopniowo polskie tzw. rady ludowe, powstające samorzutnie w poszczególnych miejscowościach. Zaczęły się również odradzać polskie partie polityczne, z których czołową rolę odgrywały: chadecja ([[Chrześcijańskie Zjednoczenie Ludowe]] - ChZL) na czele z Korfantym; socjaliści ([[Polska Partia Socjalistyczna]]), której przewodniczącym górnośląskiego komitetu był [[Józef Biniszkiewicz]]; i centrowe Narodowe Stronnictwo Robotników (jego wiceprezesem był późniejszy pierwszy wojewoda śląski [Józef Rymer]]), potem działające jako [[Narodowa Partia Robotnicza]] (NPR). Obok polskiego ośrodka władzy politycznej, powstała także konspiracja wojskowa. 5 stycznia 1919 roku wysłannik z Poznania, Zygmunt Wiza, zainicjował działalność Komitetu Wykonawczego organizacji wojskowej, a 11 stycznia 1919 roku na Górnym Śląsku powstał Główny Komitet Wykonawczy Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska (POW GŚ), którego przewodniczącym został [[Józef Grzegorzek]].

Aktywność polska spowodowała zaniepokojenie Niemców polskimi roszczeniami terytorialnymi, sięgającymi na Górnym Śląsku poza obszar dziewiętnastowiecznych zaborów. 15 grudnia 1918 roku ukonstytuowało się w związku z tym, działające pod patronatem niemieckich przedsiębiorców, stowarzyszenie pod nazwą Freie Vereinigung zum Schutze Oberschlesiens (Wolne Stowarzyszenie dla Ochrony Górnego Śląska), na bazie którego w 1919 roku utworzono Verband Heimattreuer Oberschlesier (Związek Górnoślązaków Wiernych Ojczyźnie). To drugie stało się największą i najpopularniejszą organizacją Niemców górnośląskich, mającą swoje oddziały prawie w całej Rzeszy Niemieckiej. Jej zapleczem politycznym była niemiecka Partia Centrum (w grudniu 1918 roku zmieniła nazwę na Katholische Volkspartei – [[Katolicka Partia Ludowa]]), kierowana przez popularnego na Górnym Śląsku raciborskiego proboszcza Carla Ulitzkę. Obóz niemiecki do końca 1919 roku mógł liczyć nie tylko na kadry niemieckiej administracji, ale także na wsparcie regularnego wojska niemieckiego (117. Dywizję Piechoty), rozlokowaną w rejencji opolskiej pod nazwą Grenzschutz (Straż Graniczna).

Obok polskich i niemieckich organizacji, równocześnie ukształtował się trzeci nurt w działalności politycznej – separatystyczny. Zapoczątkowała go inicjatywa założenia Komitetu Górnośląskiego (Oberschlesisches Komitee), podjęta 27 listopada 1918 roku po spotkaniu braci [[Tomasz Reginek|Tomasza]] i [[Jan Reginek|Jana Reginków]] oraz [[Ewald Latacz|Ewalda Latacza]] z przedstawicielami górnośląskiego przemysłu ciężkiego. W styczniu 1919 roku Komitet przekształcił się w [[Związek Górnoślązaków]] (Bund der Oberschlesier). Na czele Związku stanął ks. Tomasz Reginek, a początkowo wsparcia jego działalności udzielała także niemiecka Partia Centrum.

Na przełomie lat 1918/1919 powstały w konsekwencji podziałów narodowościowych i politycznych trzy centra życia politycznego na Górnym Śląsku: polski w Bytomiu, niemiecki w Opolu i separatystyczny w [[Racibórz|Raciborzu]]. Konfrontacja ich planów politycznych i określenie zasięgu wpływów miało nastąpić 19 stycznia 1919 roku, podczas wyborów do niemieckiego Zgromadzenia Narodowego (Nationalversammlung). Bojkot wyborów przez ugrupowania polskie jednak nie pozwolił na porównanie sił poszczególnych obozów. Wybory w skali ogólnoniemieckiej wygrała socjaldemokracja niemiecka (Sozialdemokratische Partei Deutschlands), zjednoczona z [[Niemiecka Partia Centrum|Partią Centrum]] (Deutsche Zentrumspartei) i liberalną Postępową Partią Ludową (Fortschrittliche Volkspartei), później przekształconą w [[Niemiecka Partia Demokratyczna|Niemiecką Partię Demokratyczną]] (Deutsche Demokratische Partei) Po wyborach stworzyły one centro-lewicową koalicję tzw. Weimarską, rządzącą w Niemczech z niewielkimi przerwami do schyłku lat 20. W rejencji opolskiej (na Górnym Śląsku) wybory do niemieckiego Zgromadzenia Narodowego przyniosły jednoznaczne zwycięstwo Katolickiej Partii Ludowej, która uzyskała 48,4% oddanych głosów. Katastrofalnie niska frekwencja wyborcza spowodowana polskim bojkotem uniemożliwiła jednak oszacowanie polskich i niemieckich wpływów politycznych.

==Konferencja Paryska i Traktat Wersalski==

Klęska Niemiec w I wojnie światowej była jednocześnie triumfem sprzymierzonych pięciu wielkich mocarstw (Wielkiej Brytanii, Francji, Stanów Zjednoczonych, Włoch i Japonii) oraz nowych państw, które powstały w Europie środkowo-wschodniej. 18 stycznia 1919 roku w siedzibie francuskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, kiedy uroczyście otworzono obrady konferencji pokojowej, było już wiadomo, że o sprawach europejskich będą decydowali tylko przywódcy czterech mocarstw, zresztą z bardzo różnym doświadczeniem dyplomatycznym: premier Wielkiej Brytanii David Lloyd George, premier Francji Georges Clemenceau, premier Włoch Vittorio Emanuele Orlando i prezydent Stanów Zjednoczonych Woodrow Wilson. Ponieważ ich spojrzenie na powojenną Europę było odmienne, zmuszało to do szukania kompromisów politycznych, a polskich delegatów do przekonania ich o słuszności swoich postulatów. Wielka Brytania jeszcze przed rozpoczęciem konferencji przyjęła tzw. memoriał z Fontainbleau, który postulował powstrzymanie dalszego osłabiania Niemiec po zakończonej wojnie, w tym odbierania Pomorza, Górnego Śląska i Gdańska, ponieważ mogłoby to doprowadzić, zdaniem dyplomatów brytyjskich, do wybuchu rewolucji w Rzeszy Niemieckiej, a na pewno stać się powodem do odrzucenia traktatu pokojowego i rodzenia się odwetowych dążeń w Republice Weimarskiej. Podzielał te poglądy premier włoski, a skłonny był im przyznać rację również prezydent W. Wilson. USA starały się stworzyć system zbiorowego bezpieczeństwa –Ligę Narodów - a do tego konieczne było poparcie brytyjskie. Francja była wprawdzie gotowa na maksymalne osłabienie Niemiec i zgodę na postulaty polskie, ale nie kosztem własnych interesów narodowych.

Z tego powodu delegacja polska mogła liczyć tylko na Francję, również ze względów sentymentalnych. Jednak Francuzi swoje wsparcie dla roszczeń polskich traktowali wyłącznie instrumentalnie. Posługiwali się „sprawą polską” jako jedną z kart przetargowych w rozmowach z pozostałymi delegacjami. Utrata na wschodzie dotychczasowego gwaranta francuskiego bezpieczeństwa – Rosji – zmuszało premiera Clemenceau do stworzenia z nowych państw Europy środkowo-wschodniej skutecznej koalicji, która mogłaby być przeciwwagą dla Niemiec na wschodzie i to było szansą dla dyplomacji polskiej. Na czele delegacji polskiej stał przewodniczący Komitetu Narodowego Polskiego (KNP) [[Roman Dmowski]]. W jej składzie znaleźli się ponadto premier Ignacy Paderewski i specjalista w sprawach gospodarczych Władysław Grabski.

Polskie postulaty przedstawił na Konferencji Paryskiej Roman Dmowski 29 stycznia 1919 roku. W długim wystąpieniu, wygłoszonym z wielką swadą po angielsku i francusku, bronił tezy, iż w XVIII wieku podpisano sprzeczne z prawem międzynarodowym rozbiory Polski. Jednak przyszłe granice Polski nie miały odnosić się ściśle do tych z roku 1772 (Górny Śląsk nie należał na przykład do żadnego z zaborów, od Polski odłączony został już w XIV wieku). Zgodnie z reprezentowaną przez niego koncepcją inkorporacyjną, odwoływał się do stosunków etnicznych. Na wschodzie postulował przyłączenie do Polski Galicji, Wołynia oraz większej części byłych guberni: mińskiej, wileńskiej i witebskiej, należących niegdyś do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Sama Litwa miała zostać połączona unią realną z Rzeczypospolitą. Na zachodzie i południu żądał przyłączenia Poznańskiego, pruskiego Górnego Śląska, tzw. Prus Zachodnich (Pomorza Wschodniego) z Gdańskiem, południowego pasa byłych Prus Książęcych (Warmia i Mazury) oraz byłego [[Księstwo cieszyńskie|Księstwa Cieszyńskiego]] (bez powiatu frydeckiego).

W celu rozpatrzenia polskich postulatów powołano 12 lutego, po wystąpieniu Dmowskiego, specjalną Komisję do spraw polskich (Commission des affaires polonaises), pracującą pod przewodnictwem francuskiego oficera - Jules’a Cambone’a, z udziałem oficerów reprezentujących pozostałe mocarstwa. W zasadzie zaakceptowała ona w marcu postulaty zawarte w polskiej propozycji, poza żądaniem przyłączenia Warmii i Mazur, gdzie zaproponowano przeprowadzenie [[Plebiscyt|plebiscytu]]. Oznaczało to przyznanie Polsce Górnego Śląska. Przeciwko takiej decyzji zaprotestował brytyjski premier Lloyd Georg, co spowodowało czasowe odłożenie ostatecznego rozstrzygnięcia. Jednocześnie rozpoczęły się w Niemczech protesty zakrojone na olbrzymią skalę i w dużej części inspirowane przez rząd w Berlinie, skierowane przeciw wstępnym propozycjom aliantów ujawnionym wiosną 1919 roku przez prasę we Francji, Anglii i Niemczech. Organizacje niemieckie przygotowały wielkie demonstracje w maju 1919 roku. Górnośląscy posłowie do niemieckiego Zgromadzenia Narodowego mówili o powszechnym oporze przeciwko ustaleniom Komisji. Strona polska odpowiedziała z kolei ogłoszeniem strajku szkolnego i kontrdemonstracjami zorganizowanych z okazji polskich rocznic narodowych.

Nacisk brytyjski doprowadził do niekorzystnej dla Polski korekty pierwotnej oferty Komisji do spraw polskich. 2 czerwca brytyjski premier zaproponował oficjalnie plebiscyt na Górnym Śląsku. Podjęta w ostatniej chwili interwencja I. Paderewskiego, by odrzucić te niekorzystne dla Polski ustalenia, okazała się bezskuteczna. 14 czerwca poinformowano polskich delegatów o ostatecznym zaakceptowaniu propozycji brytyjskiej w sprawie przeprowadzenia plebiscytu na Górnym Śląsku.

28 czerwca 1919 roku traktat został podpisany w Sali Zwierciadlanej Pałacu w Wersalu. Polska na mocy artykułów ustalających granice Niemiec uzyskiwała: Poznańskie, dostęp do Morza Bałtyckiego przez Pomorze Zachodnie, ale bez Gdańska i leżącego wokół niego terytorium, które tworzyło obszar Wolnego Miasta Gdańska pozostającego pod kontrolą Ligi Narodów. Na pruskim Górnym Śląsku, Warmii i Mazurach miały zostać przeprowadzone plebiscyty.

W artykule 88 o przeprowadzeniu plebiscytu na Górnym Śląsku ustalono, że każdy dorosły mieszkaniec tego regionu będzie mógł zadecydować, czy chce pozostać w państwie niemieckim, czy też chce przyłączenia do Rzeczypospolitej Polskiej. Uprawnieni do głosowania na polski wniosek (potem próbowano go bezskutecznie wycofać) zostali także tzw. emigranci, a więc osoby, które ukończyły 20 rok życia i tylko urodziły się na obszarze plebiscytowym, ale już na nim na stałe nie mieszkały.

W Polsce decyzje konferencji pokojowej przyjęto z dużym niezadowoleniem, chociaż zapewniał międzynarodowe uznanie granic suwerennego Państwa Polskiego po 123 latach zaborów. Uznawano, że nie wzięto w pełni pod uwagę postulatów polskich. Szczególnie krytykowano ideę plebiscytów. Mimo protestów podnoszonych w Sejmie Ustawodawczym, podczas burzliwej sesji ratyfikacyjnej 31 lipca 1919 roku ostatecznie Traktat Wersalski został przyjęty i Naczelnik Państwa 1 września 1919 złożył pod nim swój podpis.

==Pierwsze powstanie śląskie w 1919 roku==

Po zakończeniu konferencji w Paryżu wszystkie obozy polityczne na Górnym Śląsku uznały konieczność przeprowadzenia plebiscytu za własną porażkę. Polacy uważali, że tylko z powodu nacisku Rzeszy Niemieckiej alianci wycofali się z zaproponowanych na wstępie propozycji o przyłączeniu Górnego Śląska do Rzeczypospolitej. Separatyści czuli się zepchnięci na margines, ich głosu w ogóle nie uwzględniono w rozstrzygnięciach traktatowych. Niemcy, posiadający w swoim ręku kontrolę nad administracją cywilną, policją i wojskiem, zareagowali z kolei falą represji. Zamierzano zawczasu spacyfikować sytuację w rejencji opolskiej i sparaliżować polskie organizacje jeszcze przed plebiscytem.

Aresztowania przeprowadzone przez policję niemiecką przeprowadzone w lipcu 1919 roku, a także pogłoski o przygotowywaniu list proskrypcyjnych obejmujących polskich działaczy, połączone z fatalną sytuacją gospodarczą (bezrobociem i zaległościami w wypłacaniu wynagrodzeń, a także zwolnieniami w górnośląskich kopalniach i hutach - na zwalniane miejsca zatrudniano niemieckich członków straży zakładowych), doprowadziły do wybuchu polskiego powstania. Poprzedziły go strajki oraz 16 sierpnia tzw. masakra w [[Mysłowice|Mysłowicach]]. Podczas oczekiwania na wypłatę robotników i ich rodzin przed bramą mysłowickiej kopalni doszło do otwarcia ognia do demonstrującego tłumu. Zginęło wówczas według oficjalnych danych 6 osób, a kilkanaście zostało rannych.

[[Plik:I powstanie śląskie.png|600px|thumb|right|Zasięg I powstania śląskiego(Autor: IBR)]]

[[Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska|POW GŚ]] kilkakrotnie już wcześniej rozpatrywała w pierwszej połowie 1919 roku możliwość wybuchu powstania, wzorując się na przykładzie zakończonego sukcesem powstania wielkopolskiego. Odkładano te plany na wyraźne polecenie Korfantego, obawiającego się negatywnej reakcji aliantów zachodnich. Latem 1919 roku nacisk komendantów powiatowych konspiracji wojskowej był już tak duży, że 11 sierpnia Stefan Grzegorzek zwołał zebranie w Strumieniu, by po raz kolejny omówić możliwość rozpoczęcia walki. Na skutek aresztowania przez Niemców części przywódców POW GŚ razem z samym Grzegorzkiem, część komendantów powiatowych pod wpływem Maksymiliana Iksala z [[Powiat pszczyński|powiatu pszczyńskiego]] ogłosiła samodzielnie wybuch powstania 17 sierpnia. Jednak dopiero dzień później rozkaz o przystąpieniu do walki wydano dla pozostałych powiatów. W pierwszym dniu powstania walki skoncentrowały się z tego powodu we wschodniej części powiatu pszczyńskiego, wzdłuż granicy z Polską. Fiaskiem zakończyła się próba wszczęcia powstania w samej Pszczynie. Niemcy byli dobrze przygotowani, policja już wcześniej znała plany polskie i patrole niemieckie uniemożliwiły koncentrację peowiaków. Niepowodzeniem zakończyła się także akcja POW GŚ w drugim mieście w [[Powiat mikołowski|powiecie]] – [[Mikołów|Mikołowie]], chociaż doszło tutaj do walk i Niemcy ponieśli straty w ludziach. O wiele lepiej działania powstańcze rozwijały się w gminach wiejskich we wschodniej części powiatu pszczyńskiego: [[Tychy]] zajęto na kilka godzin, w [[Czułów|Czułowie]] zmuszono do kapitulacji kilkunastoosobowy oddział niemiecki, w [[Paprocany|Paprocanach]] zdobyto działa po zaatakowaniu kwaterującej w miejscowości baterii niemieckiej. Pod kontrolą powstańców znalazły się ponadto czasowo m.in. [[Bojszowy]], Jedlina, Bijasowice, a także nadgraniczny [[Bieruń]]. 17 sierpnia, nastąpił także atak oddziału ochotniczego sformowanego z uciekinierów z Górnego Śląska w nadgranicznych [[Piotrowice|Piotrowicach]]. Peowiacy zajęli na krótko niewielkie miejscowości na południu [[Powiat rybnicki|powiatu rybnickiego]]: [[Gołkowice]] i [[Godów]], ale ostatecznie musieli się wycofać po wprowadzeniu do walki regularnych oddziałów niemieckich. Ponieważ nie udało się opanować żadnego z miast na terenie powiatu pszczyńskiego, a Niemcy sprowadzili silne oddziały wojskowe, powstańcy w Pszczyńskim poprosili o natychmiastową pomoc Wojsko Polskie. Wkroczenie na Górny Śląsk regularnych polskich jednostek nie było jednak możliwe ze względu na zobowiązania jakie rząd Polski podjął na konferencji pokojowej w Paryżu.

Dowództwo nad powstaniem znalazło się od tej pory w rękach pełniącego od sierpnia funkcję komendanta głównego POW GŚ [[Alfons Zgrzebniok|Alfonsa Zgrzebnioka]]. Swój sztab ulokował w [[Sosnwiec|Sosnowcu]]. W nocy z 17 na 18 sierpnia walki rozlały się już na cały obszar wschodniej części Górnego Śląska, wzdłuż ówczesnej granicy z Polską. Ze względu na słabość polskich oddziałów i brak wystarczającej ilości broni (tylko co trzeci spośród zaprzysiężonych prawie 24 tys. członków POW GŚ dysponował karabinem lub pistoletem) Polakom udało się odnieść tylko lokalne sukcesy. Większe potyczki miały miejsce w powiatach: rybnickim (m.in. [[Wodzisław Śląski]], Gołkowice, Godów, [[Gortatowice]]), [[Powiat katowicki|katowickim]] (m.in. Mysłowice, [[Siemianowice Śląskie]], [[Giszowiec]], [[Szopienice]], [[Bogucice]], [[Dąbrówka Mała]], [[Szopienice]], [[Janów]], [[Nikiszowiec]], [[Ligota]], [[Ruda]]) oraz w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]], Bytomiu, [[Zabrze|Zabrzu]], [[Radzionków|Radzionkowie]] i [[Piekary Śląskie|Piekarach Śląskich]]. Najdłużej oddziały powstańcze utrzymały się we wschodniej części powiatu katowickiego. Teren między Katowicami a Mysłowicami był jednym z nielicznych, gdzie powstańcy zachowali pełną kontrolę nad kilkoma gminami leżącymi nieopodal granicy polsko-niemieckiej (Nikiszowiec, Giszowiec, Szopienice, Janów, Dąbrówka Mała, Siemianowice, [[Słupna]], [[Brzęczkowice]]). Tutaj peowiacy dysponowali sporą liczbą broni, zarówno skonfiskowanej, jak i przeniesionej przez granicę.

Rząd polski nie mógł interweniować zbrojnie, ale zintensyfikował wysiłki dyplomatyczne, by skłonić wielkie mocarstwa do interwencji na Górnym Śląsku. Dowództwo Wojska Polskiego starało się, oprócz dostarczania broni, stworzyć kilka batalionów złożonych z uciekinierów z Górnego Śląska, by je przerzucić przez granicę do ożywienia gasnących walk. Nie były jednak już w stanie odwrócić losów powstania, musiały się wycofać przed znacznie liczniejszymi oddziałami wojska niemieckiego.

24 sierpnia Alfons Zgrzebniok został zmuszony do podjęcia decyzji o zakończeniu walk. Większość uczestników powstania zbiegła do obozów dla uchodźców ulokowanych wzdłuż granicy, po jej polskiej stronie (m.in. [[Praszka]], Sosnowiec, [[Będzin]], [[Zawiercie]], [[Oświęcim]], [[Jaworzno]], Czechowice), a na Górny Śląsk spadły represje niemieckie. Trudno dzisiaj precyzyjnie oszacować straty ludzkie. Nie znamy liczby ofiar cywilnych. Przy braku zorganizowanej pomocy medycznej w oddziałach powstańczych (ograniczała się ona do opatrywania rannych przez kilkunastu górnośląskich lekarzy w domach i niekiedy ewakuacji do Polski) trudno precyzyjnie podać liczbę ofiar śmiertelnych wśród walczących. Dzisiaj jest ona szacowana na około pięciuset powstańców.

Niemcy zamknęli 25 sierpnia kordon wzdłuż granicy polsko-niemieckiej na Górnym Śląsku. Uchodźcy w obozach rozmieszczonych po polskiej stronie granicy musieli czekać do listopada 1919 roku na ogłoszenie amnestii i wkroczenie na Górny Śląsk wojsk sojuszniczych. Nie był to jednak koniec powstańczej epopei. Dla Górnoślązaków zaczynała się kampania propagandowa przed plebiscytem, nikt jeszcze nie wiedział, że będą jej towarzyszyć kolejne dwa powstania. Dla uspokojenia nastrojów 14 października 1919 Sejm Pruski (Landtag) przyjął ustawę o utworzeniu odrębnej, opolskiej [[Prowincja Górny Śląsk|Prowincji Górnośląskiej]] (Provinz Oberschlesien), wydzielonej z dotychczasowej, jednolitej [[Prowincja Śląska|Prowincji Śląskiej]] (Provinz Schlesien) ze stolicą we Wrocławiu. Jednak dopiero po ogłoszeniu pod naciskiem aliantów amnestii sytuacja uległa normalizacji, a powstańcy polscy i ich rodziny mogli wrócić do rodzinnych domów. W styczniu 1920 roku weszły w życie na Górnym Śląsku postanowienia traktatu wersalskiego. Wojska niemieckie opuściły teren plebiscytowy, a w ich miejsce pojawiły się wojska alianckie.

==Kampania plebiscytowa i drugie powstanie śląskie w 1920 roku==
[[Plik:Wojska sojusznicze na Górnym Śląsku w marcu 1920 roku.png|600px|thumb|right|Wojska sojusznicze na Górnym Śląsku w marcu 1920 roku (Autor: IBR)]]
W styczniu 1920 roku weszły w życie na Górnym Śląsku postanowienia traktatu wersalskiego, po jego ratyfikacji przez mocarstwa europejskie. Niemiecka Straż Graniczna opuściła teren plebiscytowy, a na jej miejscu pojawiły się oddziały alianckie (francuskie, brytyjskie i włoskie), którego dowództwo spoczęło w rękach generała Jules’a Gratier. Umożliwiło to przejęcie władzy cywilnej na obszarze plebiscytowym przez aliancką Międzysojuszniczą Komisję Rządzącą i Plebiscytową na Górnym Śląsku. Na jej czele stanął francuski generał Henri Le Rond. Jego zastępcami byli: angielski pułkownik Harold Percival i włoski generał Alberto de Marinis. Zainteresowane kraje miały u boku Komisji swoich stałych przedstawicieli: Niemcy Hermanna von Hatzfeld und zu Trachenberg (potem zastąpionego przez Hansa Praschmę von Bilkau), Polska konsula Daniela Kęszyckiego, a Czechosłowacja konsula Julija Pořizeka. Reprezentantem Stolicy Apostolskiej był najpierw ówczesny wizytator apostolski w Polsce Achille Ratti (w 1922 roku wybrany papieżem, przyjął wówczas imię Piusa XI), a od listopada 1920 roku były nuncjusz w Wiedniu - Giovanni Baptiste Ogno-Serra.

Dla celów prowadzenia kampanii plebiscytowej rząd polski powołał [[Polski Komisariat Plebiscytowy]] (PKPleb.), na czele którego stanął Wojciech Korfanty. Siedziba PKPleb. mieściła się w Hotelu „Lomnitz” w Bytomiu. Kampanią plebiscytową po stronie niemieckiej kierował Plebiszitkommissariat für Deutschlands ([[Niemiecki Komisariat Plebiscytowy]]) w Katowicach, działający pod przewodnictwem działacza Partii Centrum Kurta Urbanka

Kampania plebiscytowa po obydwu stronach opierała się na operowaniu argumentami o różnym charakterze: historycznymi (spory o: pierwotne osadnictwo germańskie lub słowiańskie, niemieckie bądź polskie nastawienie Piastów śląskich, skutki oddzielenia Śląska od Polski już w średniowieczu oraz wpływ wielowiekowej przynależności Śląska do Czech, Austrii, Prus i Niemiec), etnicznym (dyskusja o składzie etnicznym i postawach narodowych Górnoślązaków, skutkach germanizacji i agitacji polskiej w XIX wieku), posługiwano się także stereotypami na temat przeciwnika (utożsamienie Niemca z Krzyżakiem, pruskim junkrem, germanizatorem, a Polaka z szlachcicem-krwiopijcą ludu, zdrajcą sprawy śląskiej). Największą role odgrywały jednak chyba snute przez obydwie strony perspektywy rozwoju dla Górnego Śląska, w wypadku głosowania za Polską lub Niemcami. Niemcy grozili, iż w niepodległej Rzeczypospolitej nastąpi zapaść gospodarcza górnośląskiego przemysłu ciężkiego, wynikająca z oderwania od rynków zbytu w Niemczech, a szerzej Europie Zachodniej. Ważkim argumentem było również wskazywanie na Polskę, jako państwo niestabilne, bliskie rozpadu („Polska jako państwo sezonowe”). Z kolei w polskiej propagandzie ostrzegano przed koniecznością spłacania przez wiele dziesiątków lat przez Niemcy odszkodowań wojennych, co spowodować miało załamanie gospodarki i tak już widoczne ze względu na inflację i gwałtowny spadek wartości marki niemieckiej. Ostrzegano także przed utrzymaniem się na Górnym Śląsku tradycyjnego podziału społecznego: Niemiec – obszarnik, kapitalista, Polak – wykorzystywany i uciskany robotnik. W programie pozytywnym niemiecki Górny Śląsk miał mieć szeroką autonomię, zapowiadano kolejny plebiscyt (rzeczywiście odbył się w 1923 roku), mający zadecydować o ewentualnym utworzeniu osobnego Kraju (Land) w państwie niemieckim. Polska miała być z kolei państwem sprawiedliwości społecznej, a Górny Śląsk, dzięki zagwarantowanej autonomii (15 lipca 1920 roku polski Sejm Ustawodawczy przyjął ustawę w tej sprawie), miał odgrywać w odrodzonej Rzeczypospolitej rolę szczególną, najbardziej rozwiniętego gospodarczo i cywilizacyjnie województwa.

[[Plik:Walki w czasie II powstania śląskiego.png|600px|thumb|right|Walki w czasie II powstania śląskiego (Autor: IBR)]]

Już na początku kampanii plebiscytowej doszło do kolejnego zaostrzenia konfliktu polsko-niemieckiego. 25 kwietnia odbył się w Opolu wiec polski przeciwko antypolskiej działalności niemieckiej policji bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei), który siłą stłumiła ta właśnie policja. Trzy dni później do Opola przybył w związku z tym Korfanty. Stało się to pretekstem do napadów niemieckich na Konsulat RP i drukarnie polskich gazet, a rozruchy stłumiła dopiero interwencja wojsk francuskich. W maju demonstracje i sporadyczne walki na ulicach miast górnośląskich powtarzały się stale. Kiedy po nieudanej ofensywie polskiej przeciwko Rosji sowieckiej wyraźne było załamywanie się młodej, polskiej państwowości, w lipcu 1920 roku wybuchł na Górnym Śląsku strajk wywołany przez Niemców. Pod wpływem lewicowych związków zawodowych i przy akceptacji SPD protestowano przeciwko wojnie polsko-radzieckiej. W Katowicach 17 sierpnia, po rozejściu się pogłosek, że upadła Warszawa zdobyta przez bolszewików, protesty zamieniły się ponownie w polsko-niemieckie walki uliczne. Doszło do ataku na siedzibę polskiego powiatowego PKPleb. i redakcję socjalistycznej „Gazety Robotniczej”. Tragicznie zginął wówczas zamordowany przez Niemców katowicki lekarz - Andrzej Mielęcki.

Skłoniło to Korfantego do ogłoszenie II powstania (18/20-25 sierpnia 1920 roku), pod hasłem likwidacji stronniczej policji niemieckiej i stworzenia opartej na parytecie policji plebiscytowej. Zajęcie całego obszaru górnośląskiego okręgu przemysłowego (poza miastami, w których stacjonowały garnizony wojsk alianckich) zmusiło Niemców do podjęcia za pośrednictwem sojuszników rozmów rozejmowych w Bytomiu. Uzgodniono wówczas stworzenie tzw. Policji Plebiscytowej (Abstimmungspolizei), a więc wypełnienia żądań strony polskiej, na które zgodził się pod naciskiem aliantów także niemiecki komisarz plebiscytowy. W pierwszym dniu powstania doszło do spalenia części kolonii niemieckiej [[Hołdunów]] przez członków polskiej konspiracji wojskowej, co uznano powszechnie za odwet, mający pomścić polskie ofiary walk w Katowicach. Wojciech Korfanty zgodził się jednak na wypłatę pochodzącym jeszcze z XVIII wieku niemieckim osadnikom specjalnego odszkodowania za poniesione szkody.

==Plebiscyt 20 marca 1921 roku==

Jesień 1920 roku upłynęła na Górnym Śląsku już spokojniej. W niedzielę 20 marca 1921 roku, przy bardzo wysokiej frekwencji, przeprowadzono głosowanie. Wzięło w nim udział 1190637 osób (97,5% ogółu uprawnionych), w tym 191308 (19,3%) wspomnianych już tzw. emigrantów (osoby urodzone na obszarze plebiscytowym, ale już na nim nie mieszkające), głosujących w większości (182 tys.) za Niemcami. Razem kartkę z dwujęzycznym napisem Niemcy/Deutschland wrzuciło do urny 707393 (59,4%) osób, a z napisem Polska/Polen 479365 (40,3%) uprawnionych do głosowania. Niemcy wygrali również w przeliczeniu na gminy, odnosząc sukces w 834 gminach na 1510. Pełny sukces odnieśli w miastach.

Po ogłoszeniu pierwszych, jeszcze nieoficjalnych wyników plebiscytu, strona niemiecka triumfalnie obwieściła swoje zwycięstwo. We wtorek 22 marca 1921 roku manifestacja niemiecka przemaszerowała ulicami Opola, demonstrując swoją radość przed polskim powiatowym PKPleb., żądając jednocześnie, by alianci szybko podjęli decyzję o pozostawieniu Górnego Śląska w granicach Rzeszy Niemieckiej. Pochód zatrzymały dopiero w obawie przed wybuchem kolejnych rozruchów interweniujące wojska francuskie.

Strona polska podjęła niezwłocznie działania, zmierzające do wywarcia nacisku na aliantów przed podjęciem przez nich ostatecznej decyzji. Rysujące się niekorzystne rozstrzygnięcie skłoniło Korfantego do wykorzystania dobrych kontaktów z H. Le Rondem. Zaproponował podział terenu plebiscytowego według tzw. Linii Korfantego, a więc w przybliżeniu wzdłuż biegu Odry (zaproponowana przez Korfantego 22 marca 1921 roku linia miała przebiegać dokładnie: od dawnej granicy Rzeszy przez [[Olesno]] aż do Opola, a potem ostro skręcać na południe do Raciborza, do granicy niemiecko-czeskiej; Opole, Głubczyce, [[Strzelce Opolskie]] i Olesno miały pozostać niemieckie). Przy przyjęciu takiego rozstrzygnięcia 60% powierzchni i 70% mieszkańców obszaru plebiscytowego miało przypaść Polsce. Od końca marca niezależnie toczyły się również uzgodnienia włosko-angielskie. Roboczo przyjęto do wstępnych rozstrzygnięć podział na 3 strefy: niemiecką strefę A (Kluczbork, Olesno, Opole, [[Koźle]], Głubczyce, Racibórz), polską strefę B (Polska: [[Pszczyna]], [[Rybnik]]) oraz strefę C (definiowano ją jako zamieszkiwaną przez niewielką większość niemiecką, wyraźną jednak w miastach; by nie dzielić regionu przemysłowego proponowano przyłączyć ją do Niemiec). Polska uzyskałaby w wyniku takiego podziału 25% powierzchni, 21% ludności i 20 kopalń węgla kamiennego.

==III powstanie śląskie w 1921 roku==

Niepomyślnie rozwijająca się dla strony polskiej po plebiscycie sytuacja skłoniła Korfantego do zaakceptowania odrzucanego przez niego do tej pory rozwiązania siłowego, do którego nakłaniali go od dawna oficerowie skupieni w konspiracji wojskowej. Przygotowany przez nich plan operacyjny Korfanty zatwierdził ostatecznie 29 kwietnia 1921 roku, uznając jednak tylko za niezbędną ograniczoną demonstrację zbrojną, której efektem miało być wywarcie presji na aliantów, by skłonić ich do podjęcia korzystnej dla Polski decyzji. Jak sądził, mógł liczyć na przychylnego sprawie polskiej przewodniczącego Komisji gen. Le Ronda.

Powstanie w zamyśle Korfantego miało się więc ograniczyć do krótkiej demonstracji na wzór II powstania śląskiego, potwierdzającego wolę Górnoślązaków przyłączenia do państwa polskiego. Po osiągnięciu przez wojska powstańcze „Linii Korfantego”, zamierzał rozpocząć natychmiast rokowania rozejmowe. Korfanty miał pełną świadomość przewagi wojskowej, jaką strona niemiecka osiągnie, jeżeli działania zbrojne będę toczyły się dłużej. Wykluczał z tego powodu prowadzenie operacji wojskowych na szerszą skalę. Państwo polskie oficjalnie nie akceptowało wybuchu powstania, ale stale udzielało pomocy wojskowej dla wojsk powstańczych (konspiracja wojskowa działała wówczas pod nazwą Dowództwo Obrony Plebiscytu - DOP).

Powstanie rozpoczęło się w nocy z 2 na 3 maja 1921 roku ogłoszeniem strajku generalnego i skuteczną akcją dywersyjną odcinającą połączenia kolejowe między Rzeszą Niemiecką a Górnym Śląskiem. W ślad za tym poszło szybkie zajęcie całego [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]]. Po ogłoszeniu na Górnym Śląsku przez Międzysojuszniczą Komisję stanu oblężenia, Korfanty ogłosił się dyktatorem powstania, wzywając do walki, której celem miało być zajęcie obszaru do rzeki [[Odra|Odry]].

Wtedy miała już miejsce pełna koncentracja sił polskich oparta o struktury istniejącej od 1919 roku konspiracji wojskowej. DOP obejmowało 9 okręgów, dysponując od lata 1920 roku coraz większym wsparciem kadrowym ze strony Wojska Polskiego. Liczebność organizacji górnośląskiej w pierwszej połowie 1920 roku szacowana była na około 8-10 tys. członków, ale później sukcesywnie rosła, w trakcie III powstania siły te początkowo wynosiły już aż ok. 30 tys. żołnierzy, by wzrosnąć po mobilizacji nowych oddziałów do około 46 tys. armii pod koniec powstania (W. Ryżewski). Inni autorzy podają tę liczbę znacznie wyżej (T. Falęcki), na 60 tys.

Dowódcą oddziałów polskich został pochodzący z Wielkopolski ppłk. Maciej Mielżyński, który jako Dowódca Naczelny stał na czele 3 grup operacyjnych: „Północ” dowodzonej przez kpt. Alojzego Nowaka (ok. 10 tys. powstańców podzielonych na 3 podgrupy, razem tworzyły one 16 batalionów piechoty wzmacnianych pododdziałami wsparcia); „Wschód” dowodzonej przez kpt. [[Karol Grzesik|Karola Grzesika]] (ok. 16 tys. powstańców podzielonych na 9 pułków liczących razem 34 bataliony piechoty wraz z pododdziałami wsparcia); „Południe” dowodzonej przez ppłk. Bronisława Sikorskiego (ok. 10 tys. powstańców podzielonych na 4 pułki liczące razem 12 batalionów piechoty wraz z pododdziałami wsparcia). Najsilniejszą formacją polską była tzw. 1. Dywizja Powstańcza dowodzona przez mjr. Jana Ludygę-Laskowskiego. Podlegała operacyjnie dowództwu Grupy „Wschód”, a w jej składzie znalazły się przede wszystkim trzy pułki piechoty: katowicki pod dowództwem Walentego Fojkisa, zabrski dowodzony przez Pawła Cymsa i pszczyński pod dowództwem Franciszka Rataja. Dywizja dysponowała także pododdziałami wsparcia: kompanią saperów, plutonem łączności, kompanią zwiadu i pociągiem pancernym „Nowina-Doliwa” (potem nawet dywizjonem pociągów pancernych), pozostających w dyspozycji dowódcy jednostki. W składzie dywizji znajdował się także samodzielny oddział szturmowy złożony z ok. 60 marynarzy pod dowództwem kpt. Roberta Oszka, który szczególnie zasłużył się potem w bitwie o [[Góra Świętej Anny|Górę Świętej Anny]]. Pełnił on jednak także funkcje żandarmerii powstańczej. Przed wybuchem powstania, według danych polskich, dysponowano prawie 31 tys. karabinów ręcznych, 632 karabinami maszynowymi (lekkimi i ciężkimi), 3292 pistoletami i kilkudziesięcioma tysiącami granatów. Ponadto posiadano 694 granatniki. Uzbrojenie przez cały okres powstania polepszało się, dzięki przerzutowi przez polska granicę. W przededniu rozpoczęcia kontrofensywy niemieckiej przede wszystkim dysponowano już artylerią. W dyspozycji dowódców polskich grup znajdowało się: ok. 50 dział, 16 pociągów pancernych i 3 samochody pancerne. Większość zaopatrzenia w ciężką broń strzelecką oraz artylerię, a także szkolenie powstańców do działań militarnych przez oficerów, odbywało się przy ścisłej współpracy ze sztabem Wojska Polskiego.

W pierwszej fazie powstania oddziały polskie odnotowały pasmo sukcesów, co wynikało z zaskoczenia Niemców i ich nieprzygotowania do walk. Zgodnie z planem Korfantego po dotarciu do „Linii Korfantego” bezzwłocznie wszczęto rokowania z Francuzami, które mimo protestów niemieckich, doprowadziły do porozumienia o wstrzymaniu walk już po zajęciu postulowanych przez stronę polską obszarów. 10 maja rzeczywiście nastąpiło ogłoszenie przez Naczelną Komendę Wojsk Powstańczych (NKWP) wstrzymania działań ofensywnych. W drugiej dekadzie maja walki toczyły się już z zaangażowaniem stosunkowo niewielkich sił w pojedynczych miejscowościach.

Po stronie niemieckiej trwały już wówczas intensywne przygotowania do przeprowadzenia kontrofensywy, do czego konieczne było jednak stworzenie od nowa ochotniczych struktur wojskowych. Z inspiracji sztabu armii niemieckiej i berlińskiego MSZ powstała już w 1920 roku niemiecka organizacja konspiracyjna - Kampforganisation Oberschlesiens (Organizacja Bojowa Górnego Śląska), której celem było przygotowywanie oddziałów do walki o niemiecki Górny Śląsk. Podporządkowano ją dowództwu wrocławskiego 6. Korpusu Reichswehry. Siły tej organizacji szacowano w przededniu plebiscytu na ponad 30 tys. członków. Została ona jednak kompletnie sparaliżowana po prewencyjnych aresztowaniach i konfiskacie części magazynów z amunicją, które przeprowadzili Francuzi. Po wybuchu III powstania śląskiego i pierwszych sukcesach polskich na początku maja 1921 roku utworzono w zachodniej części Górnego Śląska formację Selbstschutz Oberschlesiens (Samoobrona Górnego Śląska - SSOS), w której oprócz członków Kampforganisation Oberschlesien znalazły się z oddziały ochotników (Freikorpsów) napływających z Rzeszy Niemieckiej. Najgłośniejszym był bawarski Freikorps Oberland, wchodzący w skład tzw. Organizacji Escherischa. Powstał w 1919 roku i używał charakterystycznego symbolu szarotki alpejskiej. Dowódcą Oberlandu był mjr Ernst Horadam, a szefem sztabu głośny z racji swojego okrucieństwa Joseph „Beppo” Römer. Freikorps składał się z 3 batalionów, a więc miał mniej więcej siłę regularnego pułku piechoty. W walkach brał udział również niemniej znany oddział ochotniczy „Heinz” pod dowództwem Karla Guido Hauensteina. W jego składzie walczył jako dowódca kompanii Albert Schlageter, późniejszy niemiecki „bohater” powstania antyfrancuskiego w Zagłębiu Ruhry. Sporą rolę odegrały także oddziały ochotnicze związane z nacjonalistyczną organizacją niemiecką Jungdeutscher Orden. Pierwotnie dowództwo nad jednostkami niemieckimi sprawował płk. Friedrich Wilhelm von Schwartzkoppen, który podzielił SSOS na 3 grupy operacyjne (Süd, Mitte i Nord). 20 maja 1921 roku wybrano na dowódcę niemieckiej Samoobrony znanego na Górnym Śląsku z okresu dowodzenia Strażą Graniczną gen. Karla Hoefera. Razem siły niemieckie liczyły według danych niemieckich około 30 tys. żołnierzy (według polskich nawet 40 tys. pod koniec powstania).

Według polskich danych w niemieckich tajnych magazynach na obszarze plebiscytowym znajdowało się: 15 tys. karabinów ręcznych, 226 karabinów maszynowych (ciężkich i lekkich), 2600 pistoletów i bliżej nie sprecyzowana liczba granatów, ale duża ich część została skonfiskowana. Niemcy nie posiadali na początku powstania ani artylerii (dysponowali tylko kilkoma moździerzami kal. 76 mm), ani pojazdami bojowymi. W drugiej połowie maja siły niemieckie, w porównaniu ze stanem z początku miesiąca, uległy już znacznemu wzmocnieniu. Oprócz pełnego zaopatrzenia w broń ręczną i amunicję otrzymano istotne środki wsparcia z magazynów armii niemieckiej, umożliwiające przeprowadzenie kontrofensywy na wielką skalę. Według danych Reichswehry były to: 30 dział artyleryjskich, 6 pociągów pancernych i w pełni wyekwipowane pododdziały kawalerii.

Niemcy po porażce w pierwszej fazie powstania koncentrowali swoje siły w zachodniej części Górnego Śląska. Atak starannie przygotowywanej kontrofensywy skoncentrowano na Górze Świętej Anny. Bitwa o tę miejscowość stała się centralnym elementem planu niemieckiego, którego cel zdefiniowano dwojako. Motywem politycznym było odzyskanie Góry Świętej Anny jako symbolicznego dla wszystkich Górnoślązaków miejsca kultu, co pozwalało liczyć na osłabienie morale polskich powstańców, triumfujących po pierwszych sukcesach z maja 1921 roku. Celem wojskowym było opanowanie Góry Chełmskiej, jako wzniesienia umożliwiającego prowadzenie planowanej dalszej ofensywy w kierunku okręgu przemysłowego. Jej zajęcie gwarantowało kontrolę ruchu wojsk w promieniu wielu kilometrów. Miejscowość Góra Świętej Anny i Góra Chełmska były zarówno z punktu widzenia polskiej obrony, jak i niemieckich planów strategicznych, kluczowym miejscem. Bez likwidacji tego rygla w polskiej rubieży obronnej niemożliwe były dalsze działania zaczepne oddziałów niemieckich. Zgodni co do tego byli zarówno głównodowodzący niemiecki - Karl Hoefer, jak i dążący do rozwiązania militarnego w dowództwie niemieckim dowódca Gruppe Süd gen. ppor. Bernhard Hülsen, który miał dowodzić atakiem na wzgórze.

Ofensywę prowadziły dwie grupy uderzeniowe: pierwsza, nacierająca na lewym skrzydle, dowodzona przez mjra Horadama, której trzonem był wspomniany bawarski Oberland, w pełnej sile 3 batalionów z pododdziałami wsparcia; na prawym skrzydle atakowała grupa pod dowództwem kpt. Friedricha Wilhelma Chappuis, złożona z 3 batalionów piechoty, w składzie której walczyli głównie Górnoślązacy. Obydwie grupy miały oskrzydlić pozycje powstańcze na Górze Świętej Anny, wychodząc u stóp Góry Chełmskiej na równinę rozciągającą się w kierunku okręgu przemysłowego. Szacuje się, że Niemcy do całej operacji na Górze Chełmskiej użyli prawie jednej trzeciej całości swoich sił (ok. 12-13 tys. żołnierzy), dysponując ok. 16 działami polowymi.

Niemiecka kontrofensywa rozpoczęła się 21 maja w nocy. Oddziały Selbstschutzu ruszyły z rejonu koncentracji w okolicach Gogolina-Krapkowic. Zgodnie z przyjętym planem Górę Świętej Anny atakowało od południa zgrupowanie kpt. Chappuis. Jednocześnie drugie zgrupowanie mjra Horadama próbowało obejść wzgórze od północy. Góry Chełmskiej broniły oddziały 8 pułku pszczyńskiego pod dowództwem Franciszka Rataja. Przewaga niemiecka, jak i nasilające się braki w zaopatrzeniu w amunicję doprowadziły przed południem 21 maja do załamania się obrony polskiej. Zbyt późno podjęto decyzję o wprowadzenie do walki niewielkich odwodów dywizyjnych. Główny ciężar walk spoczywał tego pierwszego dnia bitwy na 1. pułku katowickim, walczącym pod dowództwem Walentego Fojkisa, który wzmocniono tylko rozbitymi już oddziałami pszczyńskimi. Ostatecznie polskie bataliony zmuszone zostały do wycofania się na rozkaz Ludygi-Laskowskiego, dostrzegającego beznadziejność dalszej obrony. Opuściły Górę Świętej Anny po południu 21 maja. Walki w pierwszym, kluczowym dniu bitwy, były bardzo krwawe. Wynikało to z ostrzeliwania się ze stosunkowo niewielkiej odległości, często dochodziło także do walki wręcz z użyciem broni krótkiej i bagnetów. Straty sił polskich w dwóch zaangażowanych w walkach pułkach szacowano na ok. 100 zabitych i rannych, po stronie niemieckiej według polskich nasłuchów miały sięgać nawet 500 zabitych i rannych. Walki na Górze Chełmskiej z punktu widzenia sztabu 1. Dywizji Powstańczej stanowiły w pierwszym dniu niemieckiej ofensywy tylko część wielu powstałych na froncie zagrożeń, których skutkiem mogło być załamanie polskiej obrony. Atak niemiecki był bowiem prowadzony w szerokim pasie na froncie centralnym od Raszowej na północy po Koźle i Landzmierz na południu. Możliwości zaangażowania nowych sił polskich do kontrataku były niewielkie. Większość oddziałów znajdujących się pod dowództwem J. Ludygi-Laskowskiego była już zaangażowana bezpośrednio w walce. Mimo braku sił odwodowych, wbrew opinii Ludygi-Laskowskiego, dowódca NKWP – Maciej Mielżyński - podjął decyzję o podjęciu bezzwłocznego kontrataku, którego datę wyznaczono na 23 maja 1921 roku. W tym celu głównodowodzący osobiście pojawił się w rejonie walk. Do akcji miano użyć pododdziałów Podgrupy „Bogdan”. 23 maja rozpoczęła się druga faza bitwy. Niemcy po uzyskaniu zakładanego sukcesu operacyjnego przeszli już do obrony na kierunku centralnym, ale prowadzili nadal operacje zaczepne w pozostałych częściach rozciągniętego frontu. Natarcie batalionów Podgrupy „Bogdan” pozbawione wsparcia artyleryjskiego załamało się w rejonie Kalinowa, a mające towarzyszyć temu od południa natarcie oddziałów 1. Dywizji Powstańczej przez Leśnicę znacznie się opóźniło. Walki toczyły się z niebywałą zaciętością w kilku miejscowościach poniżej Góry Świętej Anny, w: Leśnicy, Lichyni, Kluczach, Zalesiu Śląskim, Krasowej, Łąkach Kozielskich. Wieczorem oddziały polskie musiały powrócić na pozycje wyjściowe, nie uzyskując zakładanych celów operacyjnych kontrofensywy. W kolejnych dwóch dniach walki stopniowo gasły, obydwie strony nie starały się już podjąć działań zaczepnych, a 26 maja rozpoczęły się pod naciskiem aliantów rozmowy na temat zawieszenia broni. Mielżyński nie potrafiąc pogodzić się z porażką początkowo żądał wycofania się Niemców z Góry Świętej Anny, w innym wypadku grożąc ponowieniem polskiego ataku, do czego nie miał wystarczających środków, a także morale polskich oddziałów nie pozwalało liczyć na skuteczność takiej akcji. Korfantego prowadził rozmowy mając świadomość osłabienia polskiej obrony po likwidacji rygla zabezpieczającego do tej pory przed atakiem na okręg przemysłowy. Dyktator powstania, rozumiejąc iż czas zaczyna grać na niekorzyść strony polskiej, usilnie dążył do podpisania zawieszenia broni.

Rozmowy w końcu maja zakończyły się jednak fiaskiem. Część oficerów niemieckich parła już wtedy do militarnego rozstrzygnięcia konfliktu polsko-niemieckiego na Górnym Śląsku i kolejnej ofensywy. Natarcie zamierzano poprowadzić jednocześnie od północy, od masywu chełmskiego, i od południowego-zachodu, od Koźla, w kierunku na Ujazd, Sławięcice i Kędzierzyn. 4 czerwca 1921 roku Niemcy wszczęli na nowo walki dążąc tym razem do przełamanie frontu polskiego. Udało im się uzyskać sukces taktyczny. Oddziały bawarskie zajęły Sławięcice, co potencjalnie umożliwiało dalszy atak doliną rzeki [[Kłodnica]] do serca regionu przemysłowego. Przed załamaniem się polskiego frontu uchroniła go rozpaczliwa obrona prowadzona przez oddziały 3. pułku katowickiego i 2. pułku zabrskiego. Podobnie dramatyczną obronę prowadził 4. pułk z Królewskiej Huty ([[Chorzów|Chorzowa]]), który znalazł się w centrum natarcia niemieckiego idącego od Zdzieszowic na Kędzierzyn. Najcięższe walki toczyły się o węzeł kolejowy w Kędzierzynie, który ostatecznie po prawie pięciodniowej bitwie zajęli Niemcy. Bitwa w Kotlinie Kłodnickiej zamarła dopiero pod koniec pierwszej dekady czerwca.

Mimo uzyskania sukcesu taktycznego Niemcy po bitwach o Górę Świętej Anny i Kędzierzyn nie zrealizowali ostatecznie strategicznego celu, jakim miało być wkroczenie do centrum okręgu przemysłowego i zajęcie utraconych w pierwszej dekadzie maja powiatów we wschodniej części Górnego Śląska. Nacisk Komisji Międzysojuszniczej i ostatecznie zaakceptowana przez obydwie strony mediacja brytyjska pozwoliły w połowie czerwca 1921 roku na rozdzielenie obu walczących stron.

30 maja gen. Henri Le Rond ogłosił zarządzenie o utworzeniu strefy neutralnej wzdłuż Odry. Tzw. Komisja 12, reprezentująca Niemców górnośląskich, odmawiała początkowo podpisania porozumienia, które strona polska zaakceptowała. Dopiero 14 czerwca 1921 roku pogodzono się i po stronie niemieckiej z koniecznością zawieszenia działań wojennych w obliczu przewagi, którą dysponowali alianci i zgodzono się na zawieszenia broni oraz oddanie sprawy przyszłości Górnego Śląska do decyzji Ligi Narodów.

26 czerwca Wojciech Korfanty Korfanty z Karlem Hoeferem podpisali w końcu porozumienie o wycofaniu oddziałów obu stron w wyznaczonych terminach z zajmowanych terytoriów, a 5 lipca zakończono ewakuację oddziałów niemieckich i polskich poza teren plebiscytowy.

Liczba poległych później po stronie polskiej powstańców szacowana jest zazwyczaj na ok. 1800 ofiar po stronie polskiej (w niektórych źródłach ta liczba jest wyższa i się 2 tys.). Sam Jan Ludyga-Laskowski określił straty w III powstaniu na 1218 zabitych i 794 ciężko rannych. Wacław Ryżewski podaje liczbę ok. 2 tys. poległych. Po stronie niemieckiej liczbę ofiar śmiertelnych szacowano na około 500 i około 1500 rannych.

==Przyłączenie części Górnego Śląska do Polski==

Podjęta 20 października 1921 roku przez Radę Ambasadorów Ligi Narodów decyzja o podziale terenu plebiscytowego oznaczała zakończenie czteroletniego polsko-niemieckiego konfliktu o Górny Śląsk. Dopiero jednak po podpisaniu 15 maja 1922 roku Polsko-Niemieckiej Konwencji Górnośląskiej, regulującej dwustronne stosunki i gwarantującej prawa mniejszości narodowych w czerwcu i lipcu wojska polskie i niemieckie zajęły przyznane obu krajom terytorium. Po stronie polskiej powstało w ten sposób autonomiczne województwo śląskie, po stronie niemieckiej Prowincja Górnośląska. Polsce przydzielono 3214 km2 (29%) i 996,5 tys. mieszkańców (46%). Spośród 67 kopalni węgla kamiennego Polska otrzymała 53, ponadto przypadły jej wszystkie kopalnie rud żelaza, 2/3 kopalń rud cynku i ołowiu, a także większość przemysłu hutniczego.

==Bibliografia==

#Dobrowolski P., Ugrupowania i kierunki separatystyczne na Górnym Śląsku i w Cieszyńskiem w latach 1918-1939, Warszawa 1972.
#Doose G., Die separatistische Bewegung in Oberschlesien nach dem Ersten Weltkrieg 1918–1922, Wiesbaden 1987
#Eichner K.,Briten, Franzosen und Italiener in Oberschlesien 1920–1922. Die Interallierte Regierungs- und Plebiszitkommission im Spiegel der Britischen Akten, St. Katharinen 2002
#Encyklopedia powstań śląskich, red. Franciszek Hawranek, Opole 1982
#Grosch Waldemar, Deutsche und polnische Propaganda während der Volksabstimmung in Oberschlesien 1919-1921, Dortmund 2002
#Hitze G., Carl Ulitzka (1873-1953) oder Oberschlesien zwischen den Weltkriegen, Düsseldorf 2002.
#Jędruszczak T., Powstania śląskie 1919-1920-1921, Katowice 1981
#Kasprowicz J., Powstania śląskie. Bibliografia za lata 1944–1978, Opole 1979.
#Kwiatek A., Spór o kierunek działań narodowych na Górnym Śląsku (1918-1921), Opole 1991
#Lesiuk Wiesław, Rady robotnicze żołnierskie chłopskie i ludowe w rejencji opolskiej w latach 1918-1919, Opole 1973
#Niewiński J., Pałosz A., Plebiscyt i powstania śląskie. Bibliografia w wyborze, „Kwartalnik Nauczycielski Opolskiego” nr 2–3 (1981), s. 107–118.
#Pięćdziesięciolecie powstań śląskich, red. Franciszek Hawranek, Władysław Zieliński, Katowice 1973
#Porte R., Haute-Silésie 1920–1922. Laboratoire des leçons oubliées de l’armée française et perceptios nationales, Paris 2010
#Przewłocki J., Międzysojusznicza Komisja rządząca i plebiscytowa na Górnym Śląsku w latach 1920-1922, Wrocław 1970
#Przewłocki J., Stosunek mocarstw zachodnioeuropejskich do problemów Górnego Śląska w latach 1918-1939, Warszawa-Kraków 1978
#Ruter R., Die Geschichtsschreibung über Abstimmungskämpfe und Volksabstimmung in Oberschlesien (1918–1921). Eine Auswahlbibliographie, Frankfurt am Main 2009.
#W obcym kraju. Wojsko sprzymierzone na Górnym Śląsku. 1920–1922, red.S. Rosenbaum, Katowice 2011.
#Ryżewski Wacław, Trzecie powstanie śląskie, Warszawa 1977
#Wyglenda E., Bibliografia plebiscytu i powstań śląskich, Opole 1979.
#Wyglenda E., Bibliografia polskiej literatury dotyczącej powstań i plebiscytu, w: Encyklopedia Powstań Śląskich, oprac. F. Hawranek [i in.], Opole 1982, s.31-42.
#Zarys dziejów Sokolstwa Polskiego w latach 1867-1997, red. E. Małolepszy, Z. Pawluczuk, Częstochowa 2001
#Zieliński W., Polska i niemiecka propaganda plebiscytowa na Górnym Śląsku, Wrocław 1972

==Źródła on-line==

[https://www.sbc.org.pl/dlibra/results?q=powstania+%C5%9Bl%C4%85skie&action=SimpleSearchAction&type=-6&p=0 Materiały dotyczące powstań w zbiorach ŚBC]

[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/wyszukiwarka Dokumenty dotyczące powstań, Szukaj w Archiwach]

Naczelna Rada Ludowa

2023-10-04T07:49:13Z

Ania: /* Źródła on-line */

Powstania śląskie 1919-1920-1921

2023-10-04T07:44:23Z

Ania:

Polski Komisariat Plebiscytowy

2023-10-04T07:32:14Z

Ania: /* Źródła on-line */

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 2 (2015)]]
(ang. Polish Plebiscitic Commisarriat,niem. Plebiszitkomissariat für Polen)

Autor: [[dr Anna Musialik]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)|TOM: 2 (2015)]]

Jedną z najważniejszych decyzji, podjętych podczas zorganizowanej po [[Pierwsza Wojna Światowa|I wojnie światowej]] Konferencji Pokojowej w Paryżu, było postanowienie o przeprowadzeniu na [[Górny Śląsk|Górnym Śląsku]] [[Plebiscyt|plebiscytu]], podczas którego ludność miała wyrazić swą wolę w zakresie przynależności do Niemiec, bądź też do odradzającego się państwa polskiego. Władzę na obszarze plebiscytowym objęła [[Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa na Górnym Śląsku|Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa na Górnym Śląsku]] (fr. Commission Interalliée de Gouvernement et de Plébiscite de Haute Silésie; działała w okresie 11 luty 1920 – 10 lipca 1922), natomiast organem reprezentującym interesy ludności polskiej był Polski Komisariat Plebiscytowy (PKPleb.).

==Struktura organizacyjna==
Siedzibą PKPleb. był hotel „Lomnitz” w [[Bytom|Bytomiu]]. Na czele organizacji stanął [[Wojciech Korfanty|Wojciech Korfanty]], mianowany (przez [[Józef Piłsudski|Józefa Piłsudskiego]], Naczelnika Państwa Polskiego) polskim komisarzem plebiscytowym w dniu 20 lutego 1920 r. Jego zastępcami byli: [[Konstanty Wolny]] ([[Chrześcijańskie Zjednoczenie Ludowe]] - ChZL), [[Józef Rymer]] ([[Narodowa Partia Robotnicza]] - NPR) i [[Józef Biniszkiewicz]] ([[Polska Partia Socjalistyczna]] – PPS). Tworzyli oni prezydium, które kierowało pracami Komisariatu. Obecność działaczy z różnych ugrupowań politycznych świadczy o ogólnym poparciu dla PKPleb. w imię naczelnej idei, jaką było zjednoczenie Górnego Śląska z Polską<ref>Władysław Zieliński zauważa jednak, że zgoda pomiędzy przedstawicielami różnych opcji była w rzeczywistości tylko pozorna (W. Zieliński, Ludzie i sprawy hotelu „Lomnitz”, Katowice 1984, s. 58).</ref>.
W obrębie PKPleb utworzono 27 wydziałów:

1. Wydział Wywiadowczy.
Szef wydziału - [[Józef Alojzy Gawrych]]. W ramach tej komórki istniały dwa referaty, których kierownikami byli kpt. [[Bogdan Jankowski]] (a następnie kpt. [[Bogdan Kulik]]) i sierż. [[Stanisław Muszyński]] (a następnie sierż. [[Stanisław Brodniewicz]]). Wydział Wywiadowczy prowadził działalność wywiadowczą na rzecz PKPleb., polskiego rządu oraz Francuzów. Agenci rozlokowani byli w [[Niemiecki Komisariat Plebiscytowy|Niemieckim Komisariacie Plebiscytowym]], a także w zakładach pracy i instytucjach. Nazwiska zidentyfikowanych przez wydział wrogów umieszczane były na łamach „[[Orędownik|Orędownika]]”, będącego gazetą urzędową PKPleb. Ponadto ujawniano w prasie materiały kompromitujące Niemców, na podstawie których opublikowano Białą Księgę, poświadczającą fakt nowych zbrojeń niemieckich na [[Śląsk|Śląsku]].
W skład Wydziału Wywiadowczego wchodziła również kierowana przez kpt. Stera, Sekcja Policji Górnego Śląska, której zadaniem było kierowanie do pracy w policji odpowiedniej liczby górnośląskich oficerów i podoficerów.

2. Wydział Polityki Wewnętrznej.
Szef wydziału – dr [[Edward Hanke]]. W ramach pracy w tej sekcji prowadzono obserwację działalności różnych organizacji w celu podjęcia wśród nich polskiej akcji agitacyjnej. W centrum zainteresowania wydziału znalazły się: [[Związek Górnośląskich Straży Pożarnych]], Związek Inwalidów Wojennych, Związek Właścicieli Domów i Gruntów oraz [[Górnośląska Partia Ludową|Oberschlesische Volkspartei]].

3. Wydział Organizacyjny.
Szef wydziału – dr [[Roman Konkiewicz]]. W obrębie tej jednostki powstały dwie sekcje: organizacyjna i propagandowa. Zadaniem wydziału była organizacja powiatowych komitetów plebiscytowych oraz prowadzenie odpowiedniej agitacji i propagandy plebiscytowej. Rozprowadzano propolskie broszury i ulotki, rozmieszczano afisze, urządzano wiece. Przy rozmaitych okazjach (w zakładach pracy, w środkach komunikacji, podczas prywatnych spotkań) stosowano też propagandę ustną, polegającą na rozbudzaniu wśród Górnoślązaków świadomości narodowej.

4. Wydział Prasowy.
Szef wydziału – [[Edward Rybarz]]. Komórce tej podporządkowana była Polska Agencja Telegraficzna (PAT; kierownik – [[Jan Przybyła]]) oraz Agencja Wschodnia (AW, East Press; kierownik – [[Jan Kleczyński]]). Wydawano następujące czasopisma: „[[Kocynder]]”, „[[Strzecha Śląska]]”, „[[Przewodnik Wiejski]]”, „[[Der Weise Adler]]”. Redaktorzy z Wydziału Prasowego współredagowali również „Orędownika”, „[[Pracownik Umysłowy|Pracownika umysłowego]]”, „[[Głos Polek]]”, „[[Sportowiec|Sportowca]]” i „Le Messager de Haute Silesie” (pismo przeznaczone dla Komisji Międzysojuszniczej). Jednostka ta wspomagała też finansowo niektóre polskie gazety (np. redagowaną przez [[Michał Kwiatkowski|Michała Kwiatkowskiego]] „[[Oberschlesische Post]]”).

5. Wydział Socjalno-Polityczny.
Szef wydziału – [[Paweł Dubiel]]. Przedmiotem zainteresowania wydziału były głównie sprawy bezrobotnych (zwłaszcza tych, którzy utracili pracę na skutek propolskiej działalności politycznej). Przy gazowniach, elektrowniach i wodociągach zorganizowano samopomoc społeczną, przekształconą następnie w Polską Samopomoc Techniczną.

6. Wydział Aprowizacyjny.
Szef wydziału – [[Mieczysław Paluch]], a następnie – [[Paweł Przyklęk-Frankowski]]. Celem tej sekcji było zaopatrywanie Górnoślązaków w żywność i artykuły pierwszej potrzeby. Sprzedawano je spółdzielniom i kupcom, ale też niekiedy rozprowadzano nieodpłatnie wśród ludności polskiej. Część opłat za sprowadzone produkty wnoszono w postaci węgla lub żelaza.

7. Wydział Szkolny.
Szef wydziału – dr [[Ludwik Schirmeisen]], a następnie – dr [[Józef Komischke]]. W obrębie tej jednostki funkcjonowało sześć sekcji:
* Sekcja szkół średnich i uniwersytetów ludowych (dr [[Jan Kopiec]])
* Sekcja kursów (dr [[Wawrzyniec Magiera]])
* Sekcja szkół podstawowych ([[Paweł Kaiser]])
* Sekcja seminariów i kursów seminaryjnych ([[Tadeusz Przysiecki]])
* Sekcja ochronek (ks. [[Emanuel Krzoska]])
* Sekcja organizacyjna ([[Emanuel Imiela]])

Pracownicy wydziału odpowiedzialni byli za organizację egzaminów dojrzałości wśród uczniów ostatniej klasy gimnazjalnej i uczących się w trybie eksternistycznym, urządzanie kursów języka polskiego, rekrutację młodzieży do seminariów nauczycielskich w Bydgoszczy, Kcyni, Lesznie i Wągrowcu, a także do gimnazjum w Krotoszynie, organizowanie kursów dokształcających dla nauczycieli (prowadzono je w Bytomiu, [[Katowice|Katowicach]], [[Gliwice|Gliwicach]], [[Racibórz|Raciborzu]], [[Rybnik|Rybniku]] i Strzelcach) oraz zakładanie uniwersytetów ludowych. Tworzono również ochronki dla dzieci; w gminach ustanawiano tzw. Opiekę Szkolną, sprawującą nadzór nad wychowaniem młodych Polaków. W skład tej organizacji wchodził nauczyciel, ksiądz, reprezentant rady gminnej oraz czworo przedstawicieli rodziców. Ogromnym sukcesem Wydziału Szkolnego było doprowadzenie do powołania w dniu 9 maja 1920 roku urzędu „naczelnego doradcy szkolnego przy rejencji”, który objął dr Schirmeisen. Na poziomie lokalnym ustanowiono natomiast urząd powiatowego doradcy szkolnego.

8. Wydział Kulturalny.
Szef wydziału – dr Ignacy Nowak. W skład tej jednostki wchodziły:
* Sekcja kinematograficzna
* Sekcja teatralna
* Sekcja muzyczna
* Zawodowy teatr Cepnika
* Trupa teatralna „Odra”
* Trupa teatralna „Fredro”
* Trupa teatralna „Wesołość”
* Trupa teatralna „Gwiazda”
* Zespół Bemaków I
* Zespół Bemaków II
Zadaniem Wydziału była popularyzacja kultury poprzez urządzanie seansów filmowych, spektakli teatralnych oraz występów kół śpiewaczych.

9. Wydział Oświatowy.
Szef wydziału – dr [[Maksymilian Hasiński]]. Jednostka ta sprawowała patronat nad towarzystwami oświatowymi (Towarzystwo św. Jacka, Towarzystwo Polek). Celem rozbudzania świadomości narodowej organizowano również stosowne odczyty i kursy, które poza swą rolą informacyjną pełniły także funkcję propagandową.
10. Wydział Wychowania Fizycznego.
Szef wydziału – dr [[Maksymilian Wilimowski]]. W obrębie tej jednostki zorganizowano pięć działów:
* Sokół
* Sport
* Harcerstwo
* Związek Towarzystw Wycieczkowych „Jaskółka”
* Towarzystwo Młodzieży Górnośląskiej

11. Wydział Administracyjny.
Szef wydziału – [[Paweł Kempka]]. Działania tej jednostki polegały na stałym monitorowaniu pracy landratur (starostw), a także ocenie wydawanych uchwał pod kątem interesów polskich (dążono do likwidacji ustawodawstwa antypolskiego). Zabiegano o obsadzanie stanowisk (np. urzędu naczelnika gminy, burmistrza) przedstawicielami polskimi. Równocześnie organizowano kursy, których celem było przygotowanie do pracy urzędników i pracowników administracji przyszłego województwa śląskiego. Z inicjatywy wydziału powołano Związek Górnośląskich Urzędników i Pracowników Administracyjnych.

Ważne znaczenie miał utworzony w 1920 roku referat doradców technicznych, którego członkowie, zajmując stanowiska w landraturach, byli przedstawicielami ludności polskiej, powiatowego komitetu plebiscytowego oraz Wydziału Administracyjnego przy PKPleb. Rolą ich było przeciwstawianie się antypolskiej działalności funkcjonariuszy niemieckich.

12. Wydział Prawny.
Szef wydziału – [[Konstanty Wolny]]. Referat ten zapewniał pełną obsługę prawną wszystkich spraw podejmowanych przez PKPleb. (m.in. zakup ruchomości i nieruchomości, zawieranie umów służbowych). Utworzona przy nim Komisja Samorządowa<ref>Członkami Komisji Samorządowej byli: Konstanty Wolny, Paweł Kempka, Józef Potyka, Bernard Diamand, Józef Rymer, Józef Biniszkiewicz, Edward Rybarz i Kazimierz Rakowski.</ref> szczegółowo przeanalizowała opracowany przez Wojciecha Korfantego i Józefa Buzka projekt [[Statut Organiczny Województwa Śląskiego|Statutu Organicznego Województwa Śląskiego]]. Na pomoc pracowników wydziału liczyć mogli również Polacy oskarżeni przez niemieckie władze o popełnienie przestępstw politycznych.

13. Wydział Rolnictwa i Leśnictwa.
Szef wydziału – [[Kazimierz Niegolewski]]. Współpracujący ściśle ze Śląskim Związkiem Kół Rolniczych, Wydział Rolnictwa i Leśnictwa sprowadzał dla Polaków produkty rolne, bydło i drób, a także fachową literaturę (m.in. „Poradniki gospodarcze”). Propagowano polską ustawę o reformie rolnej, potępiając jednocześnie niemiecką ustawę osadniczą. W prowadzonych przez powiatowe komitety plebiscytowe księgach gruntowych odnotowywano wnioski rodaków starających się o przydział ziemi z reformy rolnej. Udzielano pomocy polskim rolnikom i robotnikom leśnym, pozostającym bez pracy z przyczyn politycznych (otrzymywali oni nowe posady w Polsce). Pracownicy wydziału angażowali się również w działalność agitacyjną: podczas organizowanych wieców i zebrań wygłaszano referaty związane z rolnictwem. Sekcja lasów ponadto przeciwdziałała kłusownictwu i dewastacji lasów na Górnym Śląsku. 25 lipca 1920 roku powołano Górnośląskie Towarzystwo Leśników, natomiast 3 listopada 1920 roku konspiracyjną organizację o nazwie Komitet Łowiecki, będący zalążkiem Śląskiego Towarzystwa Łowieckiego (inicjatorami byli: [[Stanisław Cenkier]], [[Kazimierz Czapla]], [[Jan Hlond]], [[Kazimierz Niegolewski]], [[Tadeusz Palacz]], [[Jan Piechulek]], [[Józef Potyka]], [[Franciszek Willert]]).

14. Wydział Kolei i Poczt.
Szef wydziału – inż. [[Józef Dobrzycki]], a następnie dr [[Franciszek Wilczek]]. W obrębie tej jednostki powołano trzy działy:
* kolejowy
* poczt i telegrafów
* żeglugi
Celem pracy wydziału było wyszkolenie kadry gotowej do utrzymania kolei, poczty i żeglugi. Specjalne kursy organizowano w ważniejszych miejscowościach Górnego Śląska oraz w województwie poznańskim. Przychodzono z pomocą szykanowanym w pracy polskim kolejarzom. Zakładano kółka kolejowe, kółka tramwajarzy i kółka pocztowców, wcielane następnie do Związku Kolejarzy Zjednoczenia Zawodowego Polskiego.

15. Wydział Gospodarczy.
Szef wydziału – [[Wincenty Matejczyk]]. W obrębie tej jednostki istniało osiem sekcji:
* księgowość
* kasa i administracja (w tym podsekcja Hotel Lomnitz)
* automobile
* personel
* magazyn papieru
* centrala papieru i druków
* administracja domów
* warsztat samochodów

Wydział prowadził obsługę w zakresie wszelkich wpłat i wypłat, dokonywanych przez PKPleb. Środki finansowe czerpano z dotacji rządu polskiego, składek polskiego społeczeństwa, datków Polonii amerykańskiej i ze sprzedaży Niemcom fałszywych dokumentów (wytworzonych przez Wydział Wywiadowczy PKPleb.).

16. Wydział Górniczo – Hutniczy.
Szef wydziału – inż. [[Antoni Rowiński]], a następnie inż. [[Józef Kiedroń]]. Celem pracy wydziału było wykwalifikowanie personelu, zdolnego objąć po plebiscycie posady w górnictwie i hutnictwie. Dla pracowników fizycznych i umysłowych tej jednostki urządzano wycieczki do Krakowa, Wieliczki i [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębia Dąbrowskiego]].

17. Wydział Przemysłu i Handlu.
Szef wydziału – dr [[Bernard Diamand]], a następnie inż. Józef Kiedroń. Zadaniem wydziału było przygotowanie do pracy odpowiedniej kadry, mającej objąć stanowiska w przemyśle i handlu po przyłączeniu Śląska do Polski. Przejawem troski o techników było zorganizowanie związku Oberschlesischer Technikerbund (Związek Górnośląskich Techników; szef – [[Wiktor Kwaśniok]]).

18. Wydział Reemigracyjny.
Szef wydziału – [[Ryszard Knosała]], później dr Wiktor Zając, a następnie [[Jan Jakub Kowalczyk]]. Zadaniem wydziału było zewidencjonowanie i skłonienie do powrotu na Górny Śląsk Polaków, którzy wyemigrowali do Polski, Niemiec, Czechosłowacji, Austrii i Węgier. Działalność tę zakłócali niemieccy urzędnicy, utrudniający dostęp do akt w urzędach stanu cywilnego.

19. Wydział Statystyczny.
Szef wydziału – dr [[Józef Potyka]], a następnie dr Dzierżyński. Zadaniem tej jednostki było kierowanie akcją spisywania uprawnionych do udziału w plebiscycie, prowadzoną przez powiatowe komitety plebiscytowe. Sporządzano też dane statystyczne do przygotowywanych przed głosowaniem plakatów, broszur, czasopism i pocztówek. Pracownicy wydziału włączali się również w działania o charakterze propagandowym: memoriał, opracowany na okoliczność zjazdu robotników w Londynie, wykazał dyskryminację robotników górnośląskich pod względem ekonomicznym, socjalnym i politycznym, co obaliło głoszoną przez Niemców tezę o wysokim poziomie ich życia.

20. Wydział Centrali Druków i Papieru.
Szef wydziału – Jaskuła. Jednostka ta odpowiedzialna była za magazynowanie papieru i druków potrzebnych podczas pracy plebiscytowej.

21. Wydział Wydawnictw.
Szef wydziału – [[Józef Herman]], [[Kasper Wojnar]]. Zadaniem wydziału było redagowanie i rozprowadzanie broszur podejmujących zarówno zagadnienia stricte historyczne (dawne związki Śląska i Polski), jak i bieżące.

22. Wydział Dyplomatyczny.
Szef wydziału – Wollek (b. konsul), a następnie dr [[Kazimierz Rakowski]]. Pracownicy tej jednostki przygotowywali noty dyplomatyczne dla Komisji Międzysojuszniczej i sprawozdania dla rządu polskiego.

23. Wydział Propagandy.
Szef wydziału – dr [[Jan Górski]]. Zadaniem wydziału było śledzenie i prostowanie publikowanych przez Niemców kłamstw i oszczerstw, a także publikowanie artykułów, rozpatrujących zagadnienia związane z Górnym Śląskiem z polskiego punktu widzenia.

24. Wydział Zdrowia Publicznego.
Szef wydziału – dr [[Józef Rostek]]. Celem pracy tej komórki było przygotowanie podwalin pod działalność służby zdrowia w przyszłym województwie śląskim. W tym celu pod koniec 1920 roku zorganizowano kurs dla pielęgniarek, a w dniach 21 kwietnia – 4 maja 1921 roku – kurs dla lekarzy powiatowych. Zatroszczono się również o przygotowanie do pracy polskich położnych, za co odpowiedzialna była dr Maria Rajda-Kujawska.

25. Wydział Kościelny.
Szef wydziału – ks. dr [[Michał Lewek]]. Był to jeden z najpóźniej powołanych w PKPleb. wydziałów. Jednostka ta odpowiedzialna była za odpieranie niemieckiej propagandy oraz nakłanianie ludności do głosowania za Polską między innymi z przyczyn religijnych.

26. Polska Organizacja Wojskowa (POW).
Komendant – [[Alfons Zgrzebniok]]. Po II powstaniu śląskim rozwiązano POW, której miejsce – z polecenia Korfantego – zajęła Centrala Wychowania Fizycznego z [[Mieczysław Paluch|Mieczysławem Paluchem]] na stanowisku dowódcy. Po jego wyjeździe komendantem został płk. [[Paweł Chrobok]] (pseud. Kunowski), a jego sztab, mieszczący się w [[Grodziec|Grodźcu]] koło [[Czeladź|Czeladzi]], funkcjonował jako Dowództwo Obrony Plebiscytu. W 1921 roku Chroboka zastąpił ppłk. [[Maciej Mielżyński]] (pseud. Nowina – Doliwa), zwolniony następnie przez Korfantego, który nowym komendantem mianował płk. [[Kazimierza Zenktellera]] (pseud. Warwas).

27. [[Polski Czerwony Krzyż|Polski Czerwony Krzyż]] (PCK).
Delegatura PCK utworzona została na Górnym Śląsku po powstaniu wielkopolskim, na podstawie podpisanej w Poznaniu umowy polsko-niemieckiej. Komisarzem PCK w Niemczech został wówczas Mieczysław Krzyżankiewicz z Berlina, który w 1919 roku powierzył dr Emilowi Cyranowi zadanie założenia placówki PCK na Górnym Śląsku. Zorganizowana Centrala Delegatur PCK mieściła się w Bytomiu (podczas III powstania biura przeniesiono do Szopienic) i formalnie była jednostką niezależną od PKPleb. W rzeczywistości jednak liczono się ze zdaniem Korfantego, zwłaszcza że PKPleb. finansował działalność PCK.
Głównym zadaniem PCK była opieka nad jeńcami powstańczymi i więźniami politycznymi. Zwracano się do Niemców w sprawie humanitarnego ich traktowania, zapewniano im dostawę żywności. Aprowizacją mieszkańców Górnego Śląska i powstańców śląskich zajmował się również powołany w 1921 roku (z inicjatywy Korfantego) Centralny Komitet Czerwonego Krzyża, w obrębie którego utworzono cztery działy:
* zakupu
* sprzedaży
* ofiar i podarunków
* kontroli
Poza realizacją zadań z zakresu pomocy społecznej, PCK przeprowadzał również szkolenia sanitarne.

==Powiatowe komitety plebiscytowe==

Na poziomie powiatów i gmin funkcjonowały powiatowe i gminne komitety plebiscytowe, członkami których byli polscy radni i działacze. Bezpośredni nadzór nad ich działalnością sprawował Wydział Organizacyjny PKPleb. Kierownikami komitetów w poszczególnych powiatach byli:
* Bytom – dr Jan Hlond
* [[Chorzów]] – [[Alojzy Piec]]
* Gliwice – [[Feliks Orlicki]]
* Głubczyce – ks. dr [[Emanuel Krzoska]]
* Katowice – dr [[Henryk Jarczyk]]
* Kluczbork – Macura
* Koźle – dr [[Teofil Golus]]
* [[Lubliniec]] – [[Stanisław Hamerlok]]
* Olesno – dr [[Marek Kołoczek]]
* Opole – [[Antoni Kęsa]], a następnie dr [[Ludwik Ręgorowicz]]
* Prudnik – dr [[Teodor Obremba]]
* Racibórz – [[Roman Strzoda]], a następnie [Antoni Rostek]]
* Rybnik – dr [[Feliks Biały]], a następnie dr [[Marian Różański]]
* Strzelce – [[Konrad Habryka]], a następnie [[Czesław Michalski]]
* [[Tarnowskie Góry]] – [[Emil Gajdas]]
* [[Zabrze]] – dr [[Bronisław Hager]]

==Likwidacja PKPleb.==
Poszczególne wydziały PKPleb. zaczęto likwidować w 1921 roku, wkrótce po przeprowadzeniu plebiscytu. Wobec braku ustaleń co do przynależności Górnego Śląska do zabiegających o ten obszar państw, działania te wydawały się nieco przedwczesne. Niemniej jednak prace Komisariatu nie okazały się bezowocne. Jak czytamy w Encyklopedii powstań śląskich:

„Ponad roczny okres funkcjonowania PKPleb. przyniósł trwałe skutki, zwłaszcza w zakresie kształtowania świadomości narodowej ludności górnośląskiej, poprzez szeroką działalność kulturalno-oświatową, pracę licznych polskich stowarzyszeń upowszechniano te elementy, które przyczyniały się do pogłębienia procesów integracji narodowej wśród ludności polskiej.”<ref>Encyklopedia powstań śląskich, red. F. Hawranek, Opole 1982, s. 428.</ref>.

==Bibliografia==
# Benisz A., Górny Śląsk w walce o polskość, Katowice 1930.
# Brożek K., Polska służba medyczna w powstaniach śląskich i plebiscycie 1918-1922, Opole 1973.
# Dąbrowski W., Górny Śląsk w walce o zjednoczenie z Polską (Źródła i dokumenty z lat 1921-1922), Katowice 1923.
# Długajczyk W., Wydział Wywiadowczo-Informacyjny Polskiego Komisariatu Plebiscytowego w Bytomiu, w: Wywiad polski na Górnym Śląsku 1919-1922, Katowice 2001, s. 208-218.
# Dobrzycki B., Rys historyczny przejęcia polskich kolei na Górnym Śląsku, Warszawa [i in.] 1923.
# Encyklopedia powstań śląskich, red. F. Hawranek, Opole 1982 [hasła: Polski Komisariat Plebiscytowy, Wydział … Polskiego Komisariatu Plebiscytowego].
# Gawrych J. A., Hotel Lomnitz: z tajemnic szefa wywiadu, Katowice 1947.
# Jędruszczak T., Polityka Polski w sprawie Górnego Śląska 1918-1922, Warszawa 1958.
# Karuga W., Organizacja Polskiego Komisariatu Plebiscytowego dla Górnego Śląska, Opole 1966.
# Malec-Masnyk B., Plebiscyt na Górnym Śląsku, Opole 1991.
# Masnyk M., Prowincja górnośląska (1919-1922), w: Historia Górnego Śląska: polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011, s. 219-237.
# Wanatowicz M. W., Historia społeczno-polityczna Górnego Śląska i Śląska Cieszyńskiego w latach 1918-1945, Katowice 1994.
# Wyglenda J. „Traugutt”, Plebiscyt i powstania śląskie, Opole 1966.
# Zieliński W., Ludzie i sprawy hotelu „Lomnitz”. Katowice 1984.
# Zieliński W., Polska i niemiecka propaganda plebiscytowa na Górnym Śląsku, Wrocław [i in.] 1972.

==Przypisy==

<references/>

==Źródła on-line==
[https://www.sbc.org.pl/dlibra/results?q=polski+komisariat+plebiscytowy&action=SimpleSearchAction&type=-6&p=0 Polski Komisariat Plebiscytowy, Śląska Biblioteka Cyfrowa]

[https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/zespol/-/zespol/140281 Polski Komisariat Plebiscytowy dla Górnego Śląska w Bytomiu, Archiwum Państwowe w Katowicach, syg. 12/15/0]

Powstania śląskie 1919-1920-1921

2023-10-03T09:36:08Z

Ania: /* Bibliografia */

III Powstanie Śląskie (1921)

2023-10-03T09:33:03Z

Ania:

II Powstanie Śląskie (1920)

2023-10-03T09:31:57Z

Ania:

I Powstanie Śląskie (1919)

2023-10-03T09:30:31Z

Ania:

I Powstanie Śląskie (1919)

2023-10-03T09:29:23Z

Ania:

I Powstanie Śląskie (1919)

2023-10-03T09:28:56Z

Ania:

Strona startowa

2023-10-03T04:51:33Z

Ania: /* Indeks haseł – rzeczowy */

[[Plik:Ewos color.jpg|600px|center]]

[[Plik:bs.jpg|300px|thumb|left|Gmach główny Biblioteki Śląskiej, Plac Rady Europy 1, 40-021 Katowice ]] [[Plik:Ibr.jpg|250px|thumb|right|Siedziba Instytutu Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, ul. Ligonia 7, 40-036 Katowice]]
'''Encyklopedia Województwa Śląskiego''' jest wieloletnim interdyscyplinarnym, naukowym wydawnictwem encyklopedycznym, mającym zbudować pełną, nowoczesną Encyklopedię rozumianą nie tylko jako zbiór haseł przedmiotowych, ale także wybór łatwo dostępnych materiałów źródłowych, głównie z zasobu [http://www.sbc.org.pl Śląskiej Biblioteki Cyfrowej].
Encyklopedia ma spełnić cztery podstawowe cele:
poznawczy – opracowanie i udostępnienie stale aktualizowanych danych na temat województwa śląskiego;
integracyjny - zintegrowanie środowiska badaczy i działaczy regionalnych z województwa śląskiego;
edukacyjny – umożliwienie powszechnego dostęp do informacji naukowej wszystkim mieszkańcom województwa śląskiego;
promocyjny - stworzenie jednorodnego źródła informacji o Województwie Śląskim dla odbiorców na całym świecie.

EWOŚ różni się od dotychczas istniejących portali sieciowych tego typu sposobem opracowania haseł. Mają one charakter autorski i podlegają przed edycją ocenie (recenzji naukowej) samodzielnych pracowników nauki. Wydłuża to czas ich wprowadzania, ale tylko tak można zapewnić odpowiedni poziom naukowy prezentowanych materiałów.

Zachęcamy placówki naukowe, stowarzyszenia, fundacje oraz osoby prywatne do kontaktu z Instytutem Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej do współpracy przy opracowywaniu kolejnych haseł EWOŚ. Lista haseł do opracowania będzie corocznie prezentowana na stronie [http://ibr.bs.katowice.pl IBR BŚ].

'''Od 1 stycznia 2017 roku obowiązują nowe przepisy w sprawie przyznawania punktów za publikacje'''. (Zgodnie z Rozporządzeniem MNiSW dnia 12 grudnia 2016 r. w sprawie przyznawania kategorii naukowej jednostkom naukowym i uczelniom, w których zgodnie z ich statutami nie wyodrębniono podstawowych jednostek organizacyjnych (Dz. U. 2016 poz. 2154)

Do osiągnięć naukowych i twórczych jednostki naukowej zalicza się hasła w wydawnictwach encyklopedycznych i słownikowych o objętości co najmniej 0,25 arkusza wydawniczego § 11 ust. 4.

Materiały o treści edukacyjnej znajdują się na Platformie Edukacji Regionalnej [http://edus.ibrbs.pl/ Eduś], a baza danych z podpiętą interaktywną mapą administracyjną umożliwiającą prezentację danych statystycznych z lat: 1910, 1930, 1950 i 2002 znajduje się na platformie projektu [http://geohist.ibrbs.pl GEOHIST].
[[Plik:Logo v4.png|mały|centrum|https://ibr.bs.katowice.pl]]
[[Plik:Eduś (2).jpg|mały|centrum|http://edus.ibrbs.pl]]
[[Plik:Geohist logo.jpg|mały|centrum|http://geohist.ibrbs.pl]]

Zachęcamy do kontaktu w sprawie tworzenia haseł do EWoŚ ([http://ibr.bs.katowice.pl/?cat=21 szczegóły na stronie IBR BŚ])

== Hasła==
===[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Indeks_hase%C5%82_%E2%80%93_alfabetyczny Indeks haseł – alfabetyczny]===

===Indeks haseł – rzeczowy===

#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Historia&action=edit&redlink=1 Historia]
#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Kultura_i_sztuka&action=edit&redlink=1 Kultura i sztuka]
#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Geografia&action=edit&redlink=1 Geografia]
#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Nauki_społeczne&action=edit&redlink=1 Nauki społeczne]
#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:%C5%B9r%C3%B3d%C5%82a Źródła]
*[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Czasopisma Czasopisma]
*[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Gminy,powiaty(GEOHIST)&action=edit&redlink=1 Gminy i miasta województwa śląskiego (GEOHIST)]
*[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Kopalnie&action=edit&redlink=1 Kopalnie(GEOHIST)]

===Indeks haseł – "Encyklopedia Województwa Śląskiego"===
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_1_(2014) Tom 1 (2014)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_2_(2015) Tom 2 (2015)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_3_(2016) Tom 3 (2016)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_4_(2017) Tom 4 (2017)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_5_(2018) Tom 5 (2018)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_6_(2019) Tom 6 (2019)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_7_(2020) Tom 7 (2020)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_8_(2021) Tom 8 (2021)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_9_(2022) Tom 9 (2022)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_10_(2023) Tom 10 (2023)]

== Zespół redakcyjny ==

'''Redaktor Naukowy: Prof. zw. dr hab. Ryszard Kaczmarek'''

e-mail: ryszard.kaczmarek@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 303

'''Anna Kubica'''

e-mail: anna.kubica@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

'''Michał Garbacz'''

e-mail: michal.garbacz@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 305

'''Julia Rott-Urbańska'''

e-mail: Julia.Rott-Urbanska@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

==Autorzy==

[[Autorzy|Lista autorów]]

==Recenzenci i Rada Naukowa==

[[Skład recenzentów i Rady Naukowej]]

==Wykaz tomów Encyklopedii Województwa Śląskiego==

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)]]

[http://ibrbs.pl/mediawiki/images/pdf/tom_1.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 1 (2014) wersja pdf ]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)]]

[http://ibrbs.pl/mediawiki/images/pdf/tom_2.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 2 (2015) wersja pdf ]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 3 (2016)]]

[http://ibrbs.pl/mediawiki/images/pdf/tom_3.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 3 (2016) wersja pdf ]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 4 (2017)]]

[http://ibrbs.pl/mediawiki/images/pdf/tom_4.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 4 (2017) wersja pdf ]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 5 (2018)]]

[http://ibrbs.pl/mediawiki/images/pdf/tom_5.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 5 (2018) wersja pdf ]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 6 (2019)]]

[http://ibrbs.pl/mediawiki/images/pdf/tom_6.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 6 (2019) wersja pdf ]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 7 (2020)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 8 (2021)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 9 (2022)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 10 (2023)]]

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Czasopisma]]
[[Kategoria:Kopalnie]]
[[Kategoria:Kultura i sztuka]]
[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Gminy,powiaty(GEOHIST)]]
[[Kategoria:Nauki społeczne]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
[[Kategoria:Tom 2 (2015)]]
[[Kategoria:Tom 3 (2016)]]
[[Kategoria:Tom 4 (2017)]]
[[Kategoria:Tom 5 (2018)]]
[[Kategoria:Tom 6 (2019)]]
[[Kategoria:Tom 7 (2020)]]
[[Kategoria:Tom 8 (2021)]]
[[Kategoria:Tom 9 (2022)]]
[[Kategoria:Tom 10 (2023)]]
* [//www.mediawiki.org/wiki/Manual:Configuration_settings Lista ustawień konfiguracyjnych]
* [//www.mediawiki.org/wiki/Manual:FAQ MediaWiki FAQ]
* [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/mediawiki-announce Komunikaty o nowych wersjach MediaWiki]

[[Plik:Logo na EwoŚ.png|600px|center]]

GEOHIST- dane źródłowe

2023-10-03T04:50:11Z

Ania:

[[Kategoria:Źródła]]

Zobacz szerzej:

*[[Słownik Geograficzno-Historyczny GEOHIST]] - opis projektu
*[[Spisy powszechne ludności]]
*[[Mapa 1910]]
*[[Mapa 1930]]
*[[Mapa 1946]]
*[[Mapa 1950]]
*[[Mapa 2002]]

Szkolnictwo w województwie śląskim 1922-1939

2023-07-18T05:55:32Z

Ania: /* Bibliografia */

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
(ang. School system in Silesian Voivodeship 1922-1939,niem. Schulwesen in der Woiwodschaft Schlesien 1922-1939)

Autor: [[prof UŚ dr hab. Anna Glimos-Nadgórska]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)|TOM: 1 (2014)]]

==Administracja szkolna==

Na mocy postanowień statutu organicznego z 15 lipca 1920 r. całe szkolnictwo ogólnokształcące [[Województwo śląskie 1922-1939|województwa]] wyłączono spod władzy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, a podporządkowano władzom szkolnym w [[Katowice|Katowicach]] czyli kuratorowi szkolnemu, który był jednocześnie [[Wojewoda Śląski|wojewodą śląskim]]. Faktyczne zadania kuratora wypełniał naczelnik, stojący na czele Wydziału Oświecenia Publicznego (WOP) Urzędu Wojewódzkiego Śląskiego. Od 1929 r. jemu też podporządkowano szkolnictwo zawodowe. Do 1933 r. organami władzy szkolnej w terenie (w części [[Górny Śląsk|górnośląskiej]]) były Powiatowe Urzędy Szkolne i (w części cieszyńskiej) i Rady Szkolne Powiatowe, a od 1933 r. inspektoraty szkolne. O materialne sprawy szkół troszczyły się miejscowe opieki, komisje bądź dozory szkolne.

==Przedszkola. Szkoły powszechne==

Placówki przedszkolne (ochronki), prowadzone przez zgromadzenia zakonne, samorządy, osoby prywatne, a przede wszystkim przez WOP, oprócz typowych zadań im przypisanych, spełniały ważne funkcje przy zapisywaniu dzieci przez rodziców do szkół polskich. Dlatego uczęszczały do nich również dzieci [[Niemiecka mniejszość narodowa|mniejszości niemieckiej]]. Z tych to przyczyn województwo w 1931 r. posiadało najbardziej rozwiniętą sieć przedszkoli w skali całego kraju. W roku 1922/1923 funkcjonowało tu 60 ochronek i przedszkoli z 68 nauczycielami i 4441 podopiecznymi, a w roku 1938/1939 w 337 takich placówkach zajęcia z 20309 dziećmi prowadziło 445 nauczycieli.

Szkoły powszechne rozpoczęły pierwszy tzw. polski rok szkolny 5 września 1922 r. Do 622 placówek zaczęło uczęszczać 192 443 uczniów (w tym 83% pobierało naukę w języku polskim), a uczyło ich 2876 nauczycieli. W roku szkolnym 1938/1939 do 678 szkół (60% z nich pozostawało placówkami III stopnia) uczęszczało 191 032 dzieci i młodzieży (w tym dla 91% język polski był językiem wykładowym), a pracowało z nimi 4718 nauczycieli.

W latach dwudziestych na podstawie okólników i zarządzeń wojewody-kuratora śląskiego, co roku wprowadzano do tego typu szkół nowe plany i programy nauczania w oparciu o prawodawstwo polskie, ale z uwzględnieniem tzw. odrębności śląskich, do których zaliczano: funkcjonowanie szkół 8-klasowych, rozpoczynanie nauki przez dzieci 6-letnie i 4-godzinny tygodniowy wymiar nauki religii (tylko w części górnośląskiej województwa). W roku 1930/1931 dokonano unifikacji śląskich planów nauczania z planami wydanymi przez Ministerstwo, ale z zachowaniem powyższych odrębności. Gdy w 1933 r. [[Sejm Śląski]] nie wyraził zgody na pełną unifikację śląskiego szkolnictwa z założeniami reformy jędrzejewiczowskiej realizowanej na podstawie Ustawy Sejmu RP z 11 marca 1932 r., poszczególne jej założenia, a przede wszystkim plany i programy nauczania, wojewoda wprowadzał do niego co roku, ale jako przewodniczący Śląskiej Rady Wojewódzkiej (taką możliwość dawał mu statut organiczny). To spowodowało, że szkolnictwo tego terenu pracowało według założeń tej ustawy już w roku 1936/37, a 30 sierpnia 1937 r. ją samą – z uwzględnieniem tzw. odrębności tego regionu - przyjął IV Sejm Śląski. Batalia o unifikację szkolnictwa autonomicznego terenu z normami ogólnopolskimi, była bowiem jednym z elementów walki politycznej, jaką między sobą toczyli zwolennicy i przeciwnicy [[Autonomia śląska|autonomii śląskiej]].

[[Plik: Piekary.jpg|500px|thumb|right| Dzieci ze szkoły w Piekarach Ślaskich na tzw. Kopcu Wyzwolenia w 1933 roku]]

Szkoły powszechne realizowały zakreślone przez władze wojewódzkie (a zgodne z założeniami ogólnopolskimi) cele nauczania i wychowania zawarte w programach nauczania, a także m.in. poprzez funkcjonujące koła różnych organizacji i stowarzyszeń, m.in. [[Związek Harcerstwa Polskiego|ZHP]], [[Polski Czerwony Krzyż|PCK]], [[Liga Morska i Kolonialna|LMiK]], [[Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej|LOPiP]] i [[Polskie Towarzystwo Krajoznawcze|Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego]]. W 1928 r. harcerstwo stało się najliczniejszą organizacją prorządową działającą wśród młodzieży szkolnej. Uczniowie – ze względu na brak znajomości ogólnoliterackiego języka polskiego uczyli się początkowo ze specjalnie opracowanych dla potrzeb tego specyficznego obszaru elementarzy i czytanek, a w latach trzydziestych - już z ogólnopolskich podręczników szkolnych. Jednakże poziom opanowania przez nich języka polskiego był dość niski a frekwencja osiągała często wskaźnik niższy niż 90%. Ponadto brak społecznej świadomości potrzeby regularnego uczęszczania do szkoły powodowały, że promocję do następnej klasy otrzymywało 80-90% uczniów. Niewywiązywanie się dzieci z obowiązków szkolnych, opuszczanie przez nich lekcji, a także niechętny stosunek uczniów i ich rodziców do części nauczycielstwa, były głównymi przyczynami wymierzania uczniom kar cielesnych. Stosowano je tak jak w czasach pruskich, ale rodzice twierdzili, iż niektórzy polscy nauczyciele stosowali je w niedozwolony sposób, bo bili mocniej i częściej. I chociaż w 1932 r. wojewoda wprowadził urzędowy zakaz ich stosowania, to w latach trzydziestych zdarzały się sporadyczne wypadki jego łamania.

Podjęcie pracy w szkolnictwie śląskim przez tzw. napływowe nauczycielstwo (które nie rozumiało specyfiki pracy na tym terenie), powodowało różne zatargi z miejscowym społeczeństwem i silnie wspierającym go duchowieństwem. Konflikty te – szczególnie widoczne na linii: społeczeństwo górnośląskie – nauczycielstwo, dotyczyły poszanowania gwary i zwyczajów śląskich, zaakceptowania katolickiego oblicza szkolnictwa powszechnego w części górnośląskiej województwa, istotnego wpływu Kościoła na życie i w życiu szkoły śląskiej, zachowania tradycyjnej pozycji kobiety zamężnej w rodzinie jako dawczyni życia i opiekunki ogniska domowego oraz przyjęcie przez nią tradycyjnych zasad zachowania i ubierania się oraz nie podejmowanie przez mężatki pracy zawodowej. Tę ostatnią kwestię należy łączyć z ustawą Sejmu Śląskiego przyjętą w 1926 r., a obowiązującą do kwietnia 1938 r., zabraniającą kobietom po zawarciu związku małżeńskiego podejmować pracy zawodowej w szkolnictwie na terenie całego województwa.

W końcu 1922 r., spośród 2929 nauczycieli śląskich szkół powszechnych, bez kwalifikacji bądź z kwalifikacjami niepełnymi pozostawało prawie 20% kadry tego typu szkół. W 1938 r. niepełne uprawnienia do pracy w szkole mieli tylko ci, którzy dopiero rozpoczęli pracę zawodową. W 1925 r. nauczyciele miejscowi (bez pochodzących ze [[Śląsk Cieszyński|Śląska Cieszyńskiego]]) stanowili około 35% ogółu w nich zatrudnionych. Natomiast w 1935 r. Górnoślązakami było tylko 26% ogółu nauczycielstwa, pomimo liczbowego wzrostu nauczycieli tzw. rodzimego pochodzenia. Stan taki wynikał z tego, że mimo funkcjonowania kilku miejscowych seminariów nauczycielskich, corocznie prawie 250-osobowa grupa ich absolwentów (nie zawsze pochodzących ze Śląska) pokrywała zaledwie naturalny ubytek nauczycieli, a rozwój liczby szkół, redukcja sił niepewnych politycznie, niewykwalifikowanych i podlegających tzw. ustawie celibatowej powodowała, że należało nadal zatrudniać nauczycieli spoza Śląska.

Po przyjęciu w województwie w 1929 r. założeń ruch regionalistycznego, a zwłaszcza po wprowadzeniu do szkół powszechnych programów zgodnych z założeniami reformy z 1932 r., elementy regionalne zaczęto realizować na lekcjach z wszystkich przedmiotów. Regionalizm uznano bowiem za ważny czynnik w działalności dydaktyczno-wychowawczej szkoły śląskiej służący do realizacji ważnych celów politycznych, w tym unifikacji i integracji szkolnictwa i ziemi śląskiej z Rzeczpospolitą.

Śląskie władze polityczne i oświatowe nie używały nazwy „repolonizacja” do określenia podejmowanych przez siebie zadań. Wprowadzenie na teren śląska polskich założeń programowo-wychowawczych i sytemu szkolnego utożsamiały z unifikacją tego obszaru z normami obowiązującymi w Polsce, a nie z przywracaniem tu polskości, bo Ślązaków uznawały za Polaków, mimo że walczyły z ich gwarą , m.in. po to by nie było odmienności między nimi a resztą polskiego społeczeństwa.

Rozwój i osiągnięcia autonomicznego szkolnictwa powszechnego możliwe były dzięki wysokim nakładom finansowym śląskich władz administracyjnych. W roku 1938/1939 na jego potrzeby przeznaczono prawie 30% budżetu województwa. W latach 1924-1939 wybudowano 116 nowych szkół i rozpoczęto budowę 31 obiektów tego typu, a połowę tych ostatnich oddano do użytku w latach trzydziestych. Wiele nowych szkół wyposażono w nowoczesne pomoce naukowe, wzorcowe pracownie specjalistyczne a także sale gimnastyczne, aule oraz centralne ogrzewanie.

Na podstawie 98 i 106 artykułu [[Polsko-Niemiecka Konwencja Górnośląska|konwencji genewskiej]], Polska i Niemcy zobowiązane zostały do organizowania szkół dla mniejszości niemieckiej: powszechnych i średnich ogólnokształcących. Głównym przedmiotem sporów w tej kwestii pozostawało szkolnictwo powszechne. W połowie lat dwudziestych, ostra kampania podjęta przez stronę niemiecką, spowodowała masowe zapisywanie dzieci górnośląskich do szkół niemieckich zwanych mniejszościowymi. Wobec przekupywania rodziców przez [[Volksbund]], wydawania im podarunków i dokarmiania najuboższych, WOP rozpoczął szeroką akcję dożywiania dzieci, tak polskich jak i niemieckich w przedszkolach i szkołach. W roku 1928/1929 wydał na ten cel kwotę 12 razy wyższą niż w 1924 r. Reakcja podjęta przez stronę polską spowodowała, że w 1928 r. do szkół mniejszościowych zgłoszono tylko 8,3% dzieci. W walce o polską szkołę na przyznanej Rzeczpospolitej części Górnego Śląska, szczególnie widocznej w okresie wpisów dzieci do szkoły (uprawnienia takie posiadali rodzice bądź ich prawni opiekunowie), a prowadzonej pod hasłem: „Polskie dzieci do polskich szkół”, pomagał władzom śląskim [[Związek Obrony Kresów Zachodnich]].

W roku 1922/1923 działalność rozpoczęło 68 niemieckich szkół powszechnych gromadzących 23 804 uczniów i 11 szkół średnich dla 2 970 młodzieży. W roku szkolnym 1929/1930 (tj. w okresie szczególnych zmagań o dziecko polskie w okresie tzw. wpisów szkolnych), funkcjonowało 85 szkół powszechnych uczących 18 188 dzieci i 13 szkół średnich dla 2 632 uczniów. Natomiast w roku 1936/1937 liczba tych pierwszych spadła do 59, a dzieci do 9659, a placówek stopnia średniego funkcjonowało tylko 8 z 967 uczniami. Zmiany w zakresie liczby szkół mniejszościowych i ich uczniów pozostawały wynikiem działań podejmowanych przez stronę polską, zmniejszającego się przyrostu naturalnego tej grupy narodowej oraz stałej emigracji Niemców do Rzeszy.

==Szkolnictwo średnie ogólnokształcące==

Na przyznanej Polsce [[Śląsk Polski|części Górnego Śląska]] nie było polskich szkół średnich. Dlatego śląskie władze oświatowe musiały ich pracę organizować od podstaw. Jedynie w części cieszyńskiej województwa funkcjonowało założone w [[Cieszyn|Cieszynie]] w 1895 r. Gimnazjum im. Osuchowskiego. Dzięki pracy wielu Polaków i staraniom polskich władz administracyjnych, w roku szkolnym 1922/1923 działalność dydaktyczno-wychowawczą zaczęły prowadzić 32 szkoły średnie ogólnokształcące państwowe i komunalne (w tym 5 w części cieszyńskiej), z tego 19 polskich a 13 niemieckich (tylko jedna tego rodzaju szkoła w części cieszyńskiej). Do tych 32 placówek szczebla średniego ogólnokształcącego uczęszczało w tym roku 9824 uczniów, w tym 42% uczniów tzw. mniejszości niemieckiej (uczniowie ci uczyli się w odrębnych oddziałach). Natomiast w roku 1935/36 do 32 tego rodzaju szkół (z tego do 78% polskich) chodziło 10 279 młodzieży, z tego 22% uczniów mniejszości niemieckiej. Naukę we wszystkich placówkach prowadziło 742 nauczycieli.

Szkoły średnie ogólnokształcące województwa śląskiego rozpoczęły i prowadziły działalność w bardzo trudnych warunkach ze względu na brak wykwalifikowanej kadry nauczycielskiej (w latach dwudziestych brakowało zwłaszcza nauczycieli posługujących się językiem polskim i niemieckim), właściwego zaplecza i pomocy naukowych. Rodziców i uczniów należało przekonywać o celowości i zasadności wprowadzania do nich elementów polskich planów i programów nauczania, a także do walorów polskiego systemu szkolnego na poziomie średnim. Ponadto między szkołami istniało duże zróżnicowanie programowe i występujący między nimi (zwłaszcza w części górnośląskiej) brak drożności kształcenia. Tylko gimnazja w części cieszyńskiej zaczęły prawie od razu realizować ministerialny program polskiego 5-klasowego gimnazjum o typie klasycznym, matematyczno-przyrodniczym i humanistycznym. Natomiast w części górnośląskiej placówki zaliczane do grupy szkół średnich ogólnokształcących, pozostawały gimnazjami bądź szkołami realnymi 8- lub 6-klasowymi, z przewagą tych pierwszych, ale o zróżnicowanych profilach, funkcjonujących według zmodernizowanych planów i programów pruskich. Pierwsze polskie plany ministerialne zaczęto do nich wprowadzać w połowie lat dwudziestych, ale wiele odchyleń i odmienności pozostało w ich pracy jeszcze do połowy lat trzydziestych. Dopiero na podstawie okólnika nr 7 wojewody śląskiego z maja 1932 r. i rozporządzeń wydanych w latach późniejszych, wprowadzano do nich pełne założenia organizacyjno-programowe wynikające z Ustawy z 11 marca 1932 r., czyli jednolite 4-letnie gimnazja ogólnokształcące z tzw. małą maturą, a od 1937 r. – 2-letnie licea ogólnokształcące, kończące cykl kształcenia na poziomie średnim tzw. dużą maturą, dającą uprawnienia do podjęcia studiów wyższych.

Specyfiką polskiego szkolnictwa średniego ogólnokształcącego w części górnośląskiej województwa był fakt, że na początku lat dwudziestych działalność dydaktyczno-wychowawczą zaczęły prowadzić – zgodnie z postanowieniami konwencji genewskiej – prywatne szkoły ogólnokształcące na poziomie średnim dla uczniów mniejszości niemieckiej. Zakładały je różne organizacje bądź przedstawiciele mniejszości. Nie były one szkołami mniejszościowymi, bo nie finansował ich [[Skarb Śląski]]. Większość z nich posiadała uprawnienia szkół państwowych. Rozpoczęły działalność już w roku 1922/1923 ze względu na zgłoszoną chęć pobierania w nich nauki przez dużą liczbę uczniów mniejszości. Funkcjonowały w budynkach zlikwidowanych średnich szkół niemieckich przejętych w 1922 r. przez władze polskie, zazwyczaj przez kilka lat, a tylko niektóre z nich także w latach trzydziestych. Miały one różne nazwy, bo według konwencji genewskiej, niemiecką szkołą średnią pozostawała szkoła wydziałowa, a odpowiednikiem polskiej szkoły średniej czyli gimnazjum, była niemiecka „szkoła wyższa”. Pierwsze polskie prywatne szkoły tego typu powstały dopiero w końcu lat dwudziestych W roku szkolnym 1922/1923 funkcjonowało 6 niemieckich prywatnych szkół średnich ogólnokształcących z 972 uczniami, pięć lat później - do 10 z nich chodziło 1727 młodzieży, a w roku 1938/39, do 7 z nich - 672 uczniów. W 1938 r. zadania polskich prywatnych gimnazjów i liceów pełniły m.in. : Prywatne Gimnazjum Żeńskie: SS Notre Dame w [[Bielsko-Biała|Bielsku]] i Sióstr Urszulanek w [[Rybnik|Rybniku]] oraz Gimnazjum w Katowicach (z siedzibą w ŚTZN), a placówkami niemieckimi szczebla średniego ogólnokształcącymi nie finansowanymi przez władze województwa były m.in. : Prywatne Gimnazjum w [[Pszczyna|Pszczynie]] i w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]] oraz Prywatne Gimnazjum i Liceum w [[Mikołów|Mikołowie]]. Do najbardziej znanych śląskich szkół prywatnych ale jako placówek mniejszościowych (organizowanych zgodnie z art. 117 konwencji genewskiej), zaliczyć należy powstałe w 1932 r. w [[Chorzów|Chorzowie]] Prywatne Gimnazjum Niemieckie, a w [[Bytom|Bytomiu]] - Polskie Gimnazjum Prywatne.

[[Plik:Gimnazjum żeńskie KH.jpg|600px|thumb|left|Gimnazjum żeńskie w Królewskiej Hucie w latach 20.]]

Seminaria nauczycielskie (w roku szkolnym 1922/23 otwarto ich 10, a w roku 1935/1936 funkcjonowało ich 7, w tym jedno jako seminarium ochroniarskie)) kształciły na poziomie średnim (bez możliwości podjęcia przez ich absolwentów studiów wyższych) nauczycieli szkół powszechnych oraz przedszkoli (ochronek). Cieszyły się one dużym powodzeniem wśród młodzieży śląskiej, bowiem nauka była w nich bezpłatna i istniało stałe zapotrzebowanie na miejscowe wykwalifikowane siły nauczycielskie. Uległy one likwidacji w ramach wdrażania założeń reformy jędrzejewiczowskiej. Ich miejsce zajęły 3-letnie licea pedagogiczne, do których przyjmowano absolwentów nowego typu 4-letnich gimnazjów ogólnokształcących.

Starania o otwarcie uniwersytetu w Katowicach zakończone niepowodzeniem spowodowały, że w 1928 r. uruchomiono w Katowicach Instytut Pedagogiczny. Uczestnicząc w różnych kursach, w pracy 3-letniego Studium Pedagogicznego, w konferencjach metodycznych i wykładach naukowych prowadzonych przez wybitnych specjalistów z Krakowa, Warszawy, Poznania i Lwowa, kadra nauczycielska podnosiła swoje kwalifikacje naukowe i pedagogiczne, nie otrzymując jednak żadnych dodatkowych uprawnień.

Rozwojowi pracy i oświaty pozaszkolnej, prowadzonej głównie przez śląskie nauczycielstwo, pomagały też placówki o charakterze szkół wyższych (bez uprawnień akademickich): wspomniany Instytut Pedagogiczny, [[Akademia Muzyczna im. Karola Szymanowskiego w Katowicach|Konserwatorium Muzyczne w Katowicach]] (powstałe w 1929 r., a działające od 1931 r. jako placówka samorządowa) i prywatna [[Szkoła Malarska im. Aleksandra Gierymskiego w Katowicach|Szkoła Malarska]] (powołana w 1938 r. z inicjatywy inż. [[Tadeusz Michejda|T. Michejdy]] i trzech artystów: [[Józef Jarema|J. Jaremy]], [[Józef Mroszczak|J. Mroszczaka]] i [[Czesław Rzepiński|C. Rzepińskiego]]) oraz dwie instytucje naukowo-badawczo-wydawnicze: [[Towarzystwo Przyjaciół Nauk na Śląsku]] oraz [[Instytut Śląski w Katowicach|Instytut Śląski]] działające w Katowicach.

==Szkolnictwo zawodowe i dokształcające==

Celowa działalność władz niemieckich spowodowała, że do 1918 r. na ziemi śląskiej prawie nie istniało szkolnictwo zawodowe. Polacy mieli stanowić tanią i niewykwalifikowaną siłę roboczą pracującą w zakładach będących własnością Niemców. Dlatego szkolnictwo zawodowe nie zostało objęte postanowieniami konwencji genewskiej. Ze względu na historyczną przeszłość ziemi śląskiej, w kształceniu zawodowym młodzieży i dorosłych zwrócono uwagę na połączenie wykształcenia ogólnego z nauką zawodu oraz na kształtowanie postaw obywatelskich uczniów.

Ze względu na przyjmowanie różnych nazw i określeń dla tych samych szkół oraz wliczanie pozaszkolnych form kształcenia do szkolnictwa zawodowego; na podporządkowanie szkolnictwa zawodowego do 1928 r. Ministerstwu Przemysłu i Handlu oraz nie dokończoną realizację reformy z 11 marca 1932 r. - wprowadzanej tu dopiero od 1937 r. - dane liczbowe dotyczące ich liczby są dość rozbieżne. Przyjmuje się, że w roku szkolnym 1922/1923 naukę w 22 szkołach zawodowych – w tym 16 dokształcających – rozpoczęło 4326 uczniów (z tego 24 % w szkołach zawodowych) czyli połowę mniej niż w placówkach średnich ogólnokształcących. W roku 1931/1932 funkcjonowało 226 szkół zawodowych (w tym 201 dokształcających), a uczyło się w nich 29 538 uczniów, przy czym tylko 13% w placówkach zawodowych. Natomiast w roku szkolnym 1935/1936 działalność dydaktyczno-wychowawczą prowadziło 80 takich placówek (w tym 55 dokształcających), a naukę w nich pobierało 15008 młodzieży, a tylko 32% z niej uczęszczało do szkół zawodowych.

Oprócz rozwoju zawodowych szkół górniczych, rzemieślniczych, rolniczych i technicznych, śląskie władze samorządowe już w pierwszych latach swej pracy, zwróciły uwagę na dokształcanie zawodowe młodzieży i dorosłych. Patronował temu [[Śląski Instytut Rzemieślniczo-Przemysłowy]], który w latach 1927-1938 zorganizował 358 różnych kursów dla ponad 11 000 słuchaczy. 90% z nich otrzymało świadectwo ich ukończenia. Na kursach tych realizowano też tzw. przedmioty ogólnokształcące, na których zapoznawano słuchaczy z elementarnymi wiadomościami z historii, geografii i nauki o Polsce.

W latach 1929-1936 funkcjonowało w województwie 40 dokształcających szkół górniczych. Patronat nad nimi sprawowały: [[Górnośląski Związek Przemysłowców Górniczych]], [[Wyższy Urząd Górniczy]] i Urząd Wojewódzki Śląski. 2-letnia nauka w nich była obowiązkowa dla wszystkich młodocianych pracowników po ukończeniu przez nich 15 roku życia. W ich programie znalazły się też treści mające kształtować postawę obywatelską młodego pokolenia. Ze względu na brak zainteresowania taką formą kształcenia szkoły te uległy likwidacji w 1936 r.

W 1937 r., po wydaniu ustawy o zakładaniu i utrzymywaniu szkół dokształcających, wydzielono 4 typy szkół, które realizowały programy kształcenia zawodowego. Były to szkoły: przysposobienia zawodowego, kształcenia zawodowego, kształcenia na poziomie gimnazjum i liceum zawodowego. W toku nauki realizowano też wiadomości ogólne, zgodnie z wytyczonymi celami wychowawczymi. W 1937 r. działalność dydaktyczną rozpoczęły 3 szkoły nowego typu zwane rzemieślniczymi w Chorzowie, Cieszynie i [[Nowy Bytom|Nowym Bytomiu]], przeznaczone dla absolwentów szkół powszechnych I stopnia.

Władze śląskie zwróciły też uwagę na rozwój zawodowego szkolnictwa rolniczego. Do najbardziej znanych zawodowych szkół rolniczych, finansowanych przez Skarb Śląski, zaliczyć należy Męską Szkołę Rolniczą - założoną w 1895 r. w Cieszynie – która już w 1919 r. wznowiła działalność w [[Międzyświecie|Międzyświeciu]] oraz takie placówki działające w [[Lubliniec|Lublińcu]] i Rybniku. Dla kobiet szkoły rolnicze, finansowane przez [[Śląską Izba Rolniczą|Śląską Izbę Rolniczą]], zorganizowano w [[Strumień|Strumieniu]] i [[Sara Wieś|Starej Wsi]]. Dziewczęta uczęszczały też do -2- lub 3-letnich szkół wychowania rodzinnego oraz do Szkoły Przysposobienia Gospodyń Wiejskich w Buczu. Oprócz szkół rolniczych organizowano wiele kursów rolniczych, ogrodniczych i pszczelarskich, przeznaczonych głównie dla tej części młodzieży śląskiej, która nie uczęszczała do szkoły.

Szczególną uwagę władze śląskie zwróciły na kształcenie polskiej kadry technicznej. W całym okresie międzywojennym działalność prowadziła Państwowa Szkoła Przemysłowa i Szkoła Górnicza w Bielsko|Bielsku. Po nieudanych staraniach na otwarcie w Katowicach politechniki, w 1925 r. otwarto w Królewskiej Hucie Wojewódzką Szkołę Mechaniczną. Natomiast w latach 1922-1933 w Tarnowskich Górach funkcjonowała Szkoła Górnośląskiego Związku Przemysłowców Górniczo-Hutniczych. Na jej bazie i Szkoły Górniczej przeniesionej z Wieliczki, m.in. na skutek starań [[Unia Polskiego Przemysłu Górniczo-Hutniczego|Unii Polskiego Przemysłu Górniczo-Hutniczego]] uruchomiono w 1933 r. w Katowicach państwową Szkołę Górniczą.

W Katowicach w latach 1928-1931, z inicjatywy wojewody [[Michał Grażyński|M. Grażyńskiego]], zbudowano od podstaw - na wzór tego typu placówek w Wiedniu i w Belgii - [[Śląskie Techniczne Zakłady Naukowe]] (ŚTZN). Koszty ich budowy – pozostających chlubą województwa a kształcącą młodzież także z terenów sąsiednich – w wysokości 12 mln złotych, pokryto z pożyczki amerykańskiej. Ich budynek obejmował powierzchnię 172 000 metrów kwadratowych i posiadał 600 różnych pomieszczeń. Naukę w niej mogło pobierać 1600 uczniów, a personel naukowo-dydaktyczno-administracyjny liczył około 100 osób. Według „Statutu” z 1931 r. , ŚTZN były zespołem szkół średnich i niżej zorganizowanych pracującym według polskich planów i programów nauczania. 4-letnie szkoły średnie kształciły techników 8 specjalności, a 2-letnie szkoły zawodowe – mistrzów różnych specjalności. Zgodnie z założeniami ustawy z 11 marca 1932 r., ŚTZN kształciły młodzież na poziomie zawodowym oraz nowego typu gimnazjum i liceum zawodowego.

Kształcenie zawodowe na poziomie akademickim (bez takowych uprawnień) prowadziły placówki o charakterze szkół wyższych, tj. [[Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach|Wyższe Studium Nauk Społeczno-Gospodarczych w Katowicach]], Wyższa Szkoła Gospodarstwa Wiejskiego i Wyższa Szkoła Rolnicza w Cieszynie.

==Bibliografia==

#Dobrowolski T., Geneza i początki Instytutu Pedagogicznego w Katowicach, Katowice 1983.
#Falęcki T., Niemieckie szkolnictwo mniejszościowe na Górnym Śląsku w latach 1922-1937, Katowice–Kraków 1970.
#Glimos-Nadgórska A., Polskie szkolnictwo powszechne województwa śląskiego 1922-1939, Katowice 2000.
#Glimos-Nadgórska A., Szkolnictwo i oświata pozaszkolna, w: Województwo śląskie (1922-1939). Zarys monograficzny, red. F. Serafin, Katowice 1996, s. 469-503.
#Glimos-Nadgórska A,, Tradycjonalizm śląski a równouprawnienie kobiet. Praca zawodowa i życie codzienne nauczycielek województwa śląskiego (1922-1939), w: Równe prawa i nierówne szanse. Kobiety w Polsce międzywojennej, red. A. Żarnowska i A. Szwarc, Warszawa 2000, s. 155-167.
#Ręgorowicz L., Wykonanie polsko-niemieckiej konwencji w zakresie szkolnictwa, Katowice 1961.
#Wanatowicz M. W., Inteligencja na Śląsku w okresie międzywojennym, Katowice 1986.
#Wanatowicz M. W., Ludność napływowa na Górnym Śląsku 1922-1939, Katowice 1982.
#Województwo śląskie 1922-1939. Zarys monograficzny. red. F. Serafin, Katowice 1996.

==Źródła on-line==

ŚBC

[https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/14138/edition/17602 Paweł Pszczółka, Szkolnictwo powszechne województwa śląskiego w świetle sprawozdań z organizacji szkół powszechnych z dnia 1 października 1937 r.]

[http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=61410&from=&dirids=1&ver_id=&lp=1&QI= Anna Glimos-Nadgórska, Polskie szkolnictwo powszechne województwa śląskiego : (1922-1939), Katowice 2000]

[http://www.sbc.org.pl/publication/14298 Janusz Mikitin, Szkolnictwo policyjne w województwie śląskim w okresie międzywojennym, Katowice 2008]

[https://www.sbc.org.pl/dlibra/results?q=Chowanna&action=SimpleSearchAction&type=-6&p=0, Chowanna]

Strona startowa

2022-02-17T11:48:26Z

Ania:

[[Plik:Ewos color.jpg|600px|center]]

[[Plik:bs.jpg|300px|thumb|left|Gmach główny Biblioteki Śląskiej, Plac Rady Europy 1, 40-021 Katowice ]] [[Plik:Ibr.jpg|250px|thumb|right|Siedziba Instytutu Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, ul. Ligonia 7, 40-036 Katowice]]
'''Encyklopedia Województwa Śląskiego''' jest wieloletnim interdyscyplinarnym, naukowym wydawnictwem encyklopedycznym, mającym zbudować pełną, nowoczesną Encyklopedię rozumianą nie tylko jako zbiór haseł przedmiotowych, ale także wybór łatwo dostępnych materiałów źródłowych, głównie z zasobu [http://www.sbc.org.pl Śląskiej Biblioteki Cyfrowej].
Encyklopedia ma spełnić cztery podstawowe cele:
poznawczy – opracowanie i udostępnienie stale aktualizowanych danych na temat województwa śląskiego;
integracyjny - zintegrowanie środowiska badaczy i działaczy regionalnych z województwa śląskiego;
edukacyjny – umożliwienie powszechnego dostęp do informacji naukowej wszystkim mieszkańcom województwa śląskiego;
promocyjny - stworzenie jednorodnego źródła informacji o Województwie Śląskim dla odbiorców na całym świecie.

EWOŚ różni się od dotychczas istniejących portali sieciowych tego typu sposobem opracowania haseł. Mają one charakter autorski i podlegają przed edycją ocenie (recenzji naukowej) samodzielnych pracowników nauki. Wydłuża to czas ich wprowadzania, ale tylko tak można zapewnić odpowiedni poziom naukowy prezentowanych materiałów.

Zachęcamy placówki naukowe, stowarzyszenia, fundacje oraz osoby prywatne do kontaktu z Instytutem Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej do współpracy przy opracowywaniu kolejnych haseł EWOŚ. Lista haseł do opracowania będzie corocznie prezentowana na stronie [http://ibr.bs.katowice.pl IBR BŚ].

'''Od 1 stycznia 2017 roku obowiązują nowe przepisy w sprawie przyznawania punktów za publikacje'''. (Zgodnie z Rozporządzeniem MNiSW dnia 12 grudnia 2016 r. w sprawie przyznawania kategorii naukowej jednostkom naukowym i uczelniom, w których zgodnie z ich statutami nie wyodrębniono podstawowych jednostek organizacyjnych (Dz. U. 2016 poz. 2154)

Do osiągnięć naukowych i twórczych jednostki naukowej zalicza się hasła w wydawnictwach encyklopedycznych i słownikowych o objętości co najmniej 0,25 arkusza wydawniczego § 11 ust. 4.

Materiały o treści edukacyjnej znajdują się na Platformie Edukacji Regionalnej [http://edus.ibrbs.pl/ Eduś], a baza danych z podpiętą interaktywną mapą administracyjną umożliwiającą prezentację danych statystycznych z lat: 1910, 1930, 1950 i 2002 znajduje się na platformie projektu [http://geohist.ibrbs.pl GEOHIST].
[[Plik:Logo v4.png|mały|centrum|https://ibr.bs.katowice.pl]]
[[Plik:Eduś (2).jpg|mały|centrum|http://edus.ibrbs.pl]]
[[Plik:Geohist logo.jpg|mały|centrum|http://geohist.ibrbs.pl]]

Zachęcamy do kontaktu w sprawie tworzenia haseł do EWoŚ ([http://ibr.bs.katowice.pl/?cat=21 szczegóły na stronie IBR BŚ])

== Hasła==
===[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Indeks_hase%C5%82_%E2%80%93_alfabetyczny Indeks haseł – alfabetyczny]===

===Indeks haseł – rzeczowy===

#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Historia&action=edit&redlink=1 Historia]
#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Kultura_i_sztuka&action=edit&redlink=1 Kultura i sztuka]
#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Geografia&action=edit&redlink=1 Geografia]
#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Nauki_społeczne&action=edit&redlink=1 Nauki społeczne]
#Źródła
*[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Czasopisma Czasopisma]
*[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Gminy,powiaty(GEOHIST)&action=edit&redlink=1 Gminy i miasta województwa śląskiego (GEOHIST)]
*[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Kopalnie&action=edit&redlink=1 Kopalnie(GEOHIST)]

===Indeks haseł – "Encyklopedia Województwa Śląskiego"===
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_1_(2014) Tom 1 (2014)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_2_(2015) Tom 2 (2015)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_3_(2016) Tom 3 (2016)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_4_(2017) Tom 4 (2017)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_5_(2018) Tom 5 (2018)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_6_(2019) Tom 6 (2019)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_7_(2020) Tom 7 (2020)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_8_(2021) Tom 8 (2021)]

== Zespół redakcyjny ==

'''Redaktor Naukowy: Prof. zw. dr hab. Ryszard Kaczmarek'''

e-mail: ryszard.kaczmarek@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 303

'''Anna Kubica'''

e-mail: anna.kubica@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

'''Michał Garbacz'''

e-mail: michal.garbacz@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 305

'''Julia Rott-Urbańska'''

e-mail: Julia.Rott-Urbanska@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

==Autorzy==

[[Autorzy|Lista autorów]]

==Recenzenci i Rada Naukowa==

[[Skład recenzentów i Rady Naukowej]]

==Wykaz tomów Encyklopedii Województwa Śląskiego==

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)]]

[http://ibrbs.pl/mediawiki/images/pdf/tom_1.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 1 (2014) wersja pdf ]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)]]

[http://ibrbs.pl/mediawiki/images/pdf/tom_2.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 2 (2015) wersja pdf ]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 3 (2016)]]

[http://ibrbs.pl/mediawiki/images/pdf/tom_3.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 3 (2016) wersja pdf ]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 4 (2017)]]

[http://ibrbs.pl/mediawiki/images/pdf/tom_4.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 4 (2017) wersja pdf ]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 5 (2018)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 6 (2019)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 7 (2020)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 8 (2021)]]

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Czasopisma]]
[[Kategoria:Kopalnie]]
[[Kategoria:Kultura i sztuka]]
[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Gminy,powiaty(GEOHIST)]]
[[Kategoria:Nauki społeczne]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
[[Kategoria:Tom 2 (2015)]]
[[Kategoria:Tom 3 (2016)]]
[[Kategoria:Tom 4 (2017)]]
[[Kategoria:Tom 5 (2018)]]
[[Kategoria:Tom 6 (2019)]]
[[Kategoria:Tom 7 (2020)]]
[[Kategoria:Tom 8 (2021)]]
* [//www.mediawiki.org/wiki/Manual:Configuration_settings Lista ustawień konfiguracyjnych]
* [//www.mediawiki.org/wiki/Manual:FAQ MediaWiki FAQ]
* [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/mediawiki-announce Komunikaty o nowych wersjach MediaWiki]

[[Plik:Logo na EwoŚ.png|600px|center]]

Plik:Logo v4.png

2022-02-17T11:46:26Z

Ania: IBR Logo

IBR Logo

Strona startowa

2022-02-04T07:19:58Z

Ania: /* Wykaz tomów Encyklopedii Województwa Śląskiego */

[[Plik:Ewos color.jpg|600px|center]]

[[Plik:bs.jpg|300px|thumb|left|Gmach główny Biblioteki Śląskiej, Plac Rady Europy 1, 40-021 Katowice ]] [[Plik:Ibr.jpg|250px|thumb|right|Siedziba Instytutu Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, ul. Ligonia 7, 40-036 Katowice]]
'''Encyklopedia Województwa Śląskiego''' jest wieloletnim interdyscyplinarnym, naukowym wydawnictwem encyklopedycznym, mającym zbudować pełną, nowoczesną Encyklopedię rozumianą nie tylko jako zbiór haseł przedmiotowych, ale także wybór łatwo dostępnych materiałów źródłowych, głównie z zasobu [http://www.sbc.org.pl Śląskiej Biblioteki Cyfrowej].
Encyklopedia ma spełnić cztery podstawowe cele:
poznawczy – opracowanie i udostępnienie stale aktualizowanych danych na temat województwa śląskiego;
integracyjny - zintegrowanie środowiska badaczy i działaczy regionalnych z województwa śląskiego;
edukacyjny – umożliwienie powszechnego dostęp do informacji naukowej wszystkim mieszkańcom województwa śląskiego;
promocyjny - stworzenie jednorodnego źródła informacji o Województwie Śląskim dla odbiorców na całym świecie.

EWOŚ różni się od dotychczas istniejących portali sieciowych tego typu sposobem opracowania haseł. Mają one charakter autorski i podlegają przed edycją ocenie (recenzji naukowej) samodzielnych pracowników nauki. Wydłuża to czas ich wprowadzania, ale tylko tak można zapewnić odpowiedni poziom naukowy prezentowanych materiałów.

Zachęcamy placówki naukowe, stowarzyszenia, fundacje oraz osoby prywatne do kontaktu z Instytutem Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej do współpracy przy opracowywaniu kolejnych haseł EWOŚ. Lista haseł do opracowania będzie corocznie prezentowana na stronie [http://ibr.bs.katowice.pl IBR BŚ].

'''Od 1 stycznia 2017 roku obowiązują nowe przepisy w sprawie przyznawania punktów za publikacje'''. (Zgodnie z Rozporządzeniem MNiSW dnia 12 grudnia 2016 r. w sprawie przyznawania kategorii naukowej jednostkom naukowym i uczelniom, w których zgodnie z ich statutami nie wyodrębniono podstawowych jednostek organizacyjnych (Dz. U. 2016 poz. 2154)

Do osiągnięć naukowych i twórczych jednostki naukowej zalicza się hasła w wydawnictwach encyklopedycznych i słownikowych o objętości co najmniej 0,25 arkusza wydawniczego § 11 ust. 4.

Materiały o treści edukacyjnej znajdują się na Platformie Edukacji Regionalnej [http://edus.ibrbs.pl/ Eduś], a baza danych z podpiętą interaktywną mapą administracyjną umożliwiającą prezentację danych statystycznych z lat: 1910, 1930, 1950 i 2002 znajduje się na platformie projektu [http://geohist.ibrbs.pl GEOHIST].
[[Plik:Eduś (2).jpg|mały|centrum|http://edus.ibrbs.pl]]
[[Plik:Geohist logo.jpg|mały|centrum|http://geohist.ibrbs.pl]]

Zachęcamy do kontaktu w sprawie tworzenia haseł do EWoŚ ([http://ibr.bs.katowice.pl/?cat=21 szczegóły na stronie IBR BŚ])

== Hasła==
===[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Indeks_hase%C5%82_%E2%80%93_alfabetyczny Indeks haseł – alfabetyczny]===

===Indeks haseł – rzeczowy===

#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Historia&action=edit&redlink=1 Historia]
#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Kultura_i_sztuka&action=edit&redlink=1 Kultura i sztuka]
#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Geografia&action=edit&redlink=1 Geografia]
#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Nauki_społeczne&action=edit&redlink=1 Nauki społeczne]
#Źródła
*[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Czasopisma Czasopisma]
*[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Gminy,powiaty(GEOHIST)&action=edit&redlink=1 Gminy i miasta województwa śląskiego (GEOHIST)]
*[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Kopalnie&action=edit&redlink=1 Kopalnie(GEOHIST)]

===Indeks haseł – "Encyklopedia Województwa Śląskiego"===
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_1_(2014) Tom 1 (2014)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_2_(2015) Tom 2 (2015)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_3_(2016) Tom 3 (2016)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_4_(2017) Tom 4 (2017)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_5_(2018) Tom 5 (2018)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_6_(2019) Tom 6 (2019)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_7_(2020) Tom 7 (2020)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_8_(2021) Tom 8 (2021)]

== Zespół redakcyjny ==

'''Redaktor Naukowy: Prof. zw. dr hab. Ryszard Kaczmarek'''

e-mail: ryszard.kaczmarek@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 303

'''Anna Kubica'''

e-mail: anna.kubica@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

'''Michał Garbacz'''

e-mail: michal.garbacz@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 305

'''Julia Rott-Urbańska'''

e-mail: Julia.Rott-Urbanska@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

==Autorzy==

[[Autorzy|Lista autorów]]

==Recenzenci i Rada Naukowa==

[[Skład recenzentów i Rady Naukowej]]

==Wykaz tomów Encyklopedii Województwa Śląskiego==

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)]]

[http://ibrbs.pl/mediawiki/images/pdf/tom_1.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 1 (2014) wersja pdf ]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)]]

[http://ibrbs.pl/mediawiki/images/pdf/tom_2.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 2 (2015) wersja pdf ]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 3 (2016)]]

[http://ibrbs.pl/mediawiki/images/pdf/tom_3.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 3 (2016) wersja pdf ]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 4 (2017)]]

[http://ibrbs.pl/mediawiki/images/pdf/tom_4.pdf Encyklopedia Województwa Śląskiego Tom 4 (2017) wersja pdf ]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 5 (2018)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 6 (2019)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 7 (2020)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 8 (2021)]]

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Czasopisma]]
[[Kategoria:Kopalnie]]
[[Kategoria:Kultura i sztuka]]
[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Gminy,powiaty(GEOHIST)]]
[[Kategoria:Nauki społeczne]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
[[Kategoria:Tom 2 (2015)]]
[[Kategoria:Tom 3 (2016)]]
[[Kategoria:Tom 4 (2017)]]
[[Kategoria:Tom 5 (2018)]]
[[Kategoria:Tom 6 (2019)]]
[[Kategoria:Tom 7 (2020)]]
[[Kategoria:Tom 8 (2021)]]
* [//www.mediawiki.org/wiki/Manual:Configuration_settings Lista ustawień konfiguracyjnych]
* [//www.mediawiki.org/wiki/Manual:FAQ MediaWiki FAQ]
* [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/mediawiki-announce Komunikaty o nowych wersjach MediaWiki]

[[Plik:Logo na EwoŚ.png|600px|center]]

Plik:Logo na EwoŚ.png

2022-02-04T07:18:55Z

Ania: logotypu na stronę główną

logotypu na stronę główną

Rejencja opolska

2021-04-30T07:51:19Z

Ania:

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria: Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
(ang. Government Region Opole,niem. Regierungsbezirk Oppeln)

Autor:[[ dr Jakub Grudniewski]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)|TOM: 1 (2014)]]

Rejencja Opolska (Regierung in Oppeln, Regierungsbezirk Oppeln) – nazwa niemieckiego urzędu istniejącego na [[Górny Śląsk|Górnym Śląsku]] w latach 1816-1945, a także [http://www.sbc.org.pl/publication/31759 jednostka terytorialna] obejmująca teren działania tego urzędu. Rejencja opolska była jedną z czterech rejencji (obok legnickiej, dzierżoniowskiej i wrocławskiej) utworzonych w ramach [[Prowincja Śląska|Prowincji Śląskiej]] (Provinz Schlesien).

[[Plik:Rejencja.jpg|600px|thumb|right|Mapa rejencji opolskiej a jednocześnie prowincji śląskiej w 1922 roku]]

==Rejencja Opolska. Urząd administracji państwowej.==

===Początki administracji pruskiej i wprowadzenie nowego ustroju na Śląsku===

Początki administracji pruskiej sięgają początku XVII wieku. W 1604 roku utworzono jako organ doradczy panującego tzw. Tajną Radę (Geheim Rat), inaczej zwaną Radą Państwa (niem. Staatsrat), która w 1651 roku została przekształcona w centralną władzę administracyjną Prus.
Właściwym organizatorem administracji pruskiej był król [[Fryderyk Wilhelm I Hohenzollern|Fryderyk Wilhelm I]] (1713-1740). Utworzone przez niego władze administracyjne przetrwały prawie sto lat, tj. do [[Reformy Steina-Hardenberga|reform Steina-Hardenberga]] w roku 1808. Rozporządzeniem z dnia 24 maja 1713 roku Fryderyk Wilhelm I utworzył dwa urzędy centralne:
1.Generalne Dyrektorium Finansów (niem. General-Finanz-Direktorium), którego kompetencje rozciągały się na domeny państwowe i patrymonialne, lasy, pocztę, mennicę itd.
2.Generalny Komisariat Wojny (General-Kriegs-Kommisariat), do którego kompetencji należały sprawie miejskie, podatkowe i kolonizacyjne.
Nowymi władzami prowincjonalnymi były [[Kamera Rządowa|Kamery Rządowe]] (Amtskammer) i [[Kamera Wojny|Kamery Wojny]] (Kriegskammer).
Spory kompetencyjne pomiędzy Generalnym Dyrektorium Finansów a Generalnym Komisariatem Wojny spowodowały, że w 1725 roku połączono je w jeden urząd o nazwie [[Generalne Dyrektorium do spraw Wojny, Finansów i Domen]] (General Kriegs-, Finanz- und Domänen-Direktorium). Podległe mu władze prowincjonalne, dotychczas odrębnie funkcjonujące, połączono również w jeden urząd zwany [[Kamera Wojen i Domen|Kamerami (Izbami) Wojny i Domen]] (Kriegs- und Domänen-Kammer). Charakterystyczne było istnienie w Prusach nie spotykanego gdzie indziej systemu administracyjnego opartego o [[Powiat|powiaty]] (niem. Kreis), którymi kierowali landraci. Istniejące w tym czasie władze sądowe zwane były rejencjami.
Po zajęciu [[Śląsk|Śląska]] przez Prusy przez [[Fryderyk II Hohenzollern|Fryderyka II]] w 1741 roku usunięta została dotychczasowa administracja habsburska, a na jej miejsce wprowadzone zostały władze administracyjne pruskie. Nie nastąpiła jednak wówczas całkowita unifikacja Śląska z pozostałymi prowincjami Prus, gdyż nie podporządkowano go jak inne prowincje Generalnemu Dyrektorium, lecz utworzono dla Śląska urząd specjalnego ministra ([[Minister Śląska]]) podległego bezpośrednio królowi. Tytułowano go : dirigirender Minister in Schlesien. Odrębność ta utrzymała się do początku XIX wieku.
Bezpośrednio po zajęciu Śląska władzę sprawował tu komisariat wojenny, jednak już zarządzeniem królewskim z 25 listopada 1741 roku utworzono na terenie Śląska dwie Kamery Wojny i Domen, jedną z siedzibą w Głogowie dla części Dolny Śląska Dolnego]], a drugą z siedzibą we Wrocławiu dla pozostałej części Śląska Dolnego i całego pruskiego Śląska Górnego. Utworzono wówczas również trzy obwody sądowe z władzami naczelnymi we Wrocławiu, Głogowie i Opolu (ten ostatni przeniesiono wówczas do Brzegu).
Kamery Wojny i Domen były przede wszystkim władzą wojskową i skarbową. Zajmowały się m. in. sprawami przemarszu i kwaterunku wojska. Do kamer spływały dochody z domen państwowych, lasów, ceł, gospodarki solnej i górniczej. Kamery wykonywały nadzór w sprawach podatku i akcyzy, handlu, przemysłu, rzemiosła, związków i [[Żydzi|Żydów]], a także sprawowały kontrolę nad zarządami [[Miasto akcyzowe|miast akcyzowych]] (z których w zasadzie wszystkie były [[Miasto królewskie|miastami królewskimi]]), do Kamer należały kompetencje policyjne i orzecznictwo administracyjne.
Kamery Wojny i Domen podzielone były na departamenty o zasięgu terytorialnym (w Kamerze głogowskiej 3, we wrocławskiej 7), którymi kierowali tzw. radcy wojenno-podatkowi (niem. Kriegs- und Steuerräte). Ich kompetencje były szerokie i z biegiem lat jeszcze wzrastały. Sprawowali oni bezpośredni nadzór nad miastami akcyzowymi, których było 131 (33 miasta nieakcyzowe podlegały [[Landraci (Górny Śląsk)|landratom]]). Teren Górnego Śląska należał do VI i VII departamentu Kamery, którymi kierowali radcy wojenno-podatkowi w [[Racibórz|Raciborzu]] (potem w Prudniku) i w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]].

===Reorganizacja pruskiej administracji państwowej wskutek reform Steina-Hardenberga. Utworzenie Rejencji opolskiej===

W wyniku klęski Prus w walce z wojskami napoleońskimi pod Jeną i Auerstädt w 1806 roku postanowiono przeprowadzić gruntowną reformę administracji kraju. Spowodowała ona, że w 1808 roku Śląsk utracił swoje odrębne stanowisko i został zrównany z innymi prowincjami Prus. Dotychczasowy urząd specjalnego ministra dla Śląska został przekształcony w urząd [[Nadprezydent|nadprezydenta]] Prowincji Śląskiej. Równocześnie przystąpiono do reorganizacji Kamer Wojny i Domen, które przemianowano ustawą z dnia 26 grudnia 1808 roku na rejencje. Na duże trudności natrafiono podczas reorganizacji Kamery głogowskiej, gdyż w czasie tym Głogów znajdował się w rękach francuskich. Postanowiono więc na okres realizacji reformy przenieść urząd ten do Legnicy. Przeniesienie to, traktowane jako przejściowe, okazało się jednak, mimo sprzeciwu głogowian, trwałe, gdyż siedzibą rejencji pozostała Legnica. Rejencja legnicka rozpoczęła swoją działalność 4 kwietnia 1809 roku, natomiast rejencja wrocławska pół roku później, tj. 23 września 1809 roku.
Ze względu na to, że rejencja wrocławska obejmowała swoim zasięgiem również Śląsk Górny już wtedy słychać było głosy, że należy utworzyć jeszcze jedną rejencję dla Górnego Śląska, jednak z powodów oszczędnościowych musiano z realizacją tego na razie się wstrzymać.
Już w tym okresie słychać było głosy o wyjątkowości obszaru nad górną Odrą. Nadprezydent Prowincji Śląskiej [[Carl Georg von Massow]] argumentował w memoriale z maja 1810 roku, że ''Górny Śląsk różni się od Dolnego tak bardzo swoimi produktami, zajęciami ludności, językiem, charakterem mieszkańców, kondycją chłopów, w części również religią, że obydwa regiony wymagają całkowitego rozdziału administracji''. Memoriał ten wywołał niemałe poruszenie w Berlinie, i poskutkował (również pod wrażeniem powstania chłopskiego na Górnym Śląsku) powołaniem w końcu 1811 roku [[Johann August Sack|Johanna Augusta Sacka]] w celu opracowania projektu nowego urzędu rejencyjnego. Sack krytykował władze we Wrocławiu za zaniedbania względem Górnego Śląska i obwiniał o zapóźnienie cywilizacyjnego Górnego Śląska. Rozwiązaniem tych problemów miało być zdaniem Sacka usamodzielnienie administracyjne tego regionu oraz wprowadzenie tutaj francuskiego systemu departamentów, ten ostatni postulat został jednak od razu odrzucony przez monarchę nie chcącego wyjątków od ogólnie przyjętego systemu administracyjnego. Sack postulował również utworzenie odrębnej rejencji dla Zagłębia Sudeckiego.
Te przemyślenia Sacka miały wpływ na kierunek dalszych działań, które były możliwe dopiero po ostatecznym pokonaniu Napoleona w 1815 roku.
Po [[Kongres Wiedeński|Kongresie Wiedeńskim]] powstała dodatkowo kwestia ujednolicenia administracji na terenach nie należących wcześniej do Prus (Wielkie Księstwo Poznańskie, część Saksonii z Górnymi i Dolnymi Łużycami). Podstawą do rozwiązania tego problemu, jak również uproszczenia i zwiększenia efektywności pozostałej części administracji, m. in. poprzez powstanie odrębnej rejencji dla Górnego Śląska, stało się wydanie 30 kwietnia 1815 roku "Zarządzenia o polepszeniu utworzonych urzędów prowincjonalnych" (Verordnung über die verbesserte Einrichtung der Provinzialbehörden).
Zarządzenie to mówiło o podziale Prowincji Śląskiej na cztery okręgi rejencyjne: na Górnym Śląsku w Opolu, na [[Śląsk Środkowy|Śląsku Środkowym]] we Wrocławiu, na Dolnym Śląsku w Legnicy i tzw. rejencji górskiej w Dzierżoniowie. Ich granice, a także podział na powiaty musiały zostać dopiero ustalone na drodze mozolnych i często trudnych negocjacji. Zgodnie z instrukcją z 3 lipca 1815 roku postanowiono nie zmieniać znacznie starych granic powiatów, jednocześnie starając się je utrzymać w wielkości od 20 do 36 tysięcy mieszkańców.
Organizacją rejencji mieli zająć się specjalni komisarze. Dla Górnego Śląska stanowisko to dzierżył [[Heinrich Fabian hrabia von Reichenbach]], wiceprezydent rejencji wrocławskiej, późniejszy pierwszy [[Prezydent rejencji|prezydent rejencji]] opolskiej.
Wkrótce powstał spór o przyszłą siedzibę władz rejencyjnych. Oprócz Opola w grę wchodziły tutaj [[Gliwice]], Racibórz oraz Brzeg, dotychczasowa siedziba [[Wyższy Sąd Krajowy|Wyższego Sądu Krajowego]] (Oberlandesgericht). Dopiero w listopadzie 1815 roku odgórną decyzją królewską zdecydowano o wyborze Opola jako stolicy rejencji. Formalne ukonstytuowanie się nowej rejencji nastąpiło 1 maja 1816 roku.

[[Plik:Amts-Blatt 1848.png|600px|thumb|right|Gazeta urzędowa rejencji opolskiej ukazująca się od 1816 roku]]

===Zmiany struktury wewnętrznej urzędu Rejencji opolskiej w wiekach XIX i XX ===

Pierwotnie, w 1808 roku w ręku władz rejencyjnych skupiona była cała władza administracyjna, poza władzą sądowniczą przekazaną sądom krajowym, sprawami wojskowymi, monetarnymi i bankami. Rejencja była władzą kolegialną, na której czele stał prezydent. Obok niego w jej skład wchodzili dyrektorzy będący przewodniczącymi poszczególnych [[Deputacja|deputacji rejencyjnych]] oraz radcy rejencyjni. Spośród tych ostatnich część miała funkcje podzielone merytorycznie: radcy konsystorialni i szkolni.
Rejencje dzieliły się na cztery bądź pięć deputacji: policyjną, wyznań i oświecenia publicznego, finansów i wojskową. Rejencja jako plenum działała tylko w sprawach ogólnych i szczególnie ważnych oraz dotyczących spraw wyodrębnionych łącznie dla deputacji.
Po reformach z 1815 roku zakres uprawnień rejencji uległ zwężeniu: sprawy duchowne, szkolne i medyczne przekazano odrębnym urzędom. Administracja w zakresie podatków pośrednich została przekazana utworzonej specjalnej dyrekcji podatkowej. Deputacje zostały zniesione, a na ich miejsce utworzono dwa wydziały z dyrektorami na czele. Pierwszy z nich zajmował się sprawami należącymi do ministrów spraw zagranicznych, wojskowych i wewnętrznych, drugi natomiast odpowiadał za sprawy finansów, rzemiosła, handlu i budowlane. W 1825 roku zwiększono liczbę wydziałów rejencji do czterech (spraw wewnętrznych, spraw kościelnych i szkolnych, podatków bezpośrednich, domen i lasów oraz podatków pośrednich), przy czym w rejencjach w prowincji śląskiej ostatni wydział istniał jedynie przez dwa lata do momentu utworzenia Dyrekcji Podatkowej Prowincji Śląskiej we Wrocławiu (Provinzial-Steuer-Deputation). Na czele wydziałów stali nie dyrektorzy, lecz wyżsi radcy rejencyjni.

Schemat organizacyjny rejencji opolskiej w latach 1815-1825

[[Plik:wykres rejencji.jpg]]

Schemat organizacyjny rejencji opolskiej w latach 1827-1883

[[Plik:wykres prezydium1.jpg]]

Podział rejencji opolskiej na trzy wydziały był nadzwyczaj trwały: utrzymał się do 1945 roku. W latach 1883-1935 Wydział I Wewnętrzny (Abteilung des Innern) zmienił nazwę na Wydział Prezydialny (Präsidial-Abteilung), zaś od 1935 roku nazywał się Wydziałem Ogólnym (Allgemeine Abteilung). Zajmował się on następującymi sprawami:
*a. sprawy ogólnej administracji okręgu, sprawy wewnętrzno-polityczne, ogólny zarząd policyjny, nadzór nad policją, sprawy policji ochronnej, żandarmerii, policji komunikacyjnej, drogowej, budowlanej, straży ogniowej itp.
*b. sprawy komunalne jak sprawy personalne urzędników komunalnych, wybory komunalne, zmiany granic i powiatów, zmiany nazw miejscowości.
*c. sprawy stowarzyszeń, korporacji, związków, fundacje i legaty, sprawy Żydów i dysydentów.
*d. sprawy stanu cywilnego, zmiana nazwisk, nazwiska mieszane
*e. sprawy zdrowia publicznego – nadzór nad aptekami, sprawy sanitarne, zwalczanie zaraz i chorób zakaźnych, szczepienia ochronne, zwalczanie alkoholizmu, nadzór nad zakładami kuracyjnymi (sanatoria, prewentoria), szkolnictwo fachowe w zakresie spraw zdrowia
*f. sprawy weterynaryjne
*g. sprawy komunikacyjne, budowa linii kolejowych, dworców, dróg, autostrad i mostów
*h. sprawy narodowościowe: przynależność państwowa, sprawy graniczne i paszportowe, emigracja, sprawy cudzoziemców
*i. sprawy handlu, rzemiosła i przemysłu, ubezpieczenia nie podlegające urzędowi ubezpieczeń, pośrednictwo pracy, ubezpieczenia bezrobotnych, kontrola miar i cen, ochrona pracy, strajki, wypoczynek, sprawy wynikające z prawa pracowniczego, szkolnictwo zawodowe
*j. sprawy gospodarki rolnej i wodnej jak rolnictwo, łowiectwo, szkoły rolnicze, melioracje, regulacja rzek, pomiary stanu wód, kanalizacja, spółki i towarzystwa wodne
*k. sprawy opieki społecznej – opieka nad inwalidami, wsparcia dla emerytów, opieka nad młodzieżą
*l. sprawy budownictwa nadziemnego, zarząd nieruchomości państwowych, ochrona zabytków, wykopaliska itp.
*m. gospodarka mieszkaniowa i budownictwo mieszkaniowe

Po [[Pierwsza wojna światowa|pierwszej wojnie światowej]] przeszły do kompetencji Wydziału I wydzielone z Wydziału II sprawy katastralne, nadzór nad podatkami przemysłowymi, sprawy kas powiatowych.

W latach 30. zakres I Wydziału rozszerzono o: sprawy ochrony przeciwlotniczej, sprawy związane z dodatkami za pracę we wschodnich prowincjach Prus (Ostbeihilfe), sprawy przejęte po dawnym urzędzie obrachunkowym przy rejencji (Rechnungsamt), sprawy nowoutworzonej w ramach I Wydziału Rady Kontroli Gmin (Gemeindeprüfungsrat) oraz niektóre sprawy Wydziału Okręgowego (Bezirkausschuss), przekształconego w Okręgowy Sąd Administracyjny. Natomiast z Wydziału I wydzielono sprawy gospodarki rolnej i wodnej i przydzielono je Wydziałowi III.

Wydział II dla spraw Kościołów i Szkół (Abteilung für Kirchen und Schulwesen)
W zakresie spraw kościelnych, po przekazaniu zarządu majątkiem kościelnym władzom Kościoła katolickiego i [[Kościół ewangelicko-augsburski|ewangelickiego]], rejencjom pozostało zarządzanie patronatami, nadzór nad prowadzeniem ksiąg kościelnych, udział w tworzeniu nowych parafii, sprawy cmentarzy, sprawy budowlane.
W zakresie spraw szkolnych do kompetencji II Wydziału należały sprawy szkół powszechnych, szkół średnich, szkół prywatnych, [[Szkoła wyznaniowa|wyznaniowych]], sprawy szkół dla dzieci upośledzonych, przedszkola, sprawy personalne nauczycieli, ich dokształcanie. Szkoły wyższe i [[Seminarium nauczycielskie|seminaria nauczycielskie]] podlegały specjalnemu Szkolnemu Kolegium Prowincjonalnemu (Provinzialschulkollegium).
W roku 1935 sprawy szkół zawodowych przeniesiono z Wydziału I do Wydziału II.

Wydział III: Domen i Lasów (Abteilung für Domänen und Forsten), w latach 1825-1919 zwany Wydziałem dla spraw Podatków Bezpośrednich, zaś od 1935 r. Wydziałem Rolnym (Landwirtschaftliche Abteilung).
Do jego kompetencji należał zarząd podatkami bezpośrednimi (przemysłowymi i dochodowymi), administracja katastralna, sprawy kas powiatowych oraz zarząd domenami i lasami.
Po pierwszej wojnie światowej Zarząd Podatków Bezpośrednich w ramach Wydziału III został zlikwidowany, a jego sprawy przekazano przez Rejencję nowoutworzonym władzom skarbowym Rzeszy (Reichsfinanzbehörde). Sprawy katastralne, sprawy podatków rzemieślniczych oraz sprawy kas powiatowych przeszły do kompetencji Wydziału I.
W roku 1935 Wydział III przeniesiono do Wydziału Rolnego, wydzielając z niego równocześnie Zarząd Lasów. Od tego czasu do kompetencji Wydziału III należał jedynie Zarząd Domen oraz od roku 1935 – sprawy rolne i wodne, wyłączone z Wydziału I.

Do personelu rejencji obok prezydenta i kierowników wydziałów (którymi byli do 1825 roku dyrektorzy, a od tego roku wyżsi radcy rejencyjni) należeli również radcy rejencyjni, radcy techniczni (medyczni, budowlani, weterynaryjni, szkolni, kasowi itd. oraz asesorzy). Wszyscy oni byli tzw. członkami rejencji.
W latach 1815-1883 wszystkie wydziały rejencji działały w sposób kolegialny, tzn. sprawy załatwiano na posiedzeniach członków kolegium, a nie samodzielnie przez prezydenta.
Posiedzenia odbywały się bądź jako plenarne, w których brali udział członkowie wszystkich wydziałów, bądź też były to posiedzenia jednego wydziału. Uchwały zapadały zwykle większością głosów, jednakże prezydentowi przysługiwało prawo zawieszenia uchwały i powzięcia decyzji według własnego uznania, za którą ponosił sam pełną odpowiedzialność. Plenum rejencji składało się z prezydenta jako przewodniczącego, wyższych radców rejencyjnych i radców rejencyjnych i asesorów. Wszyscy oni mieli pełne prawo głosu, z tym, że radcy techniczni tylko w sprawach dotyczących wydziału, w którym pracowali zaś asesorzy tylko w zakresie przydzielonych im spraw. Na zaproszenie prezydenta w posiedzeniach plenarnych mogli brać udział landraci.
Na posiedzeniach kolegium omawiano wszystkie ważniejsze sprawy, m. in. budżety, sprawozdania do ministerstw, rozporządzenia władz zwierzchnich, zarządzenia wewnętrzne itp.
Prezydent i kierownicy wydziałów tworzyli [[Prezydium rejencji|prezydium]], do którego kompetencji należało mianowanie i zwalnianie członków kolegium i niższych urzędników, podział czynności między nimi, nadzór nad ich pracą, nadzór nad Główną Kasą Rejencji, udzielanie urlopów, kontrola podległych urzędów, przygotowywanie materiałów na obrady Kolegium itp.
Na skutek przyjęcia pruskiej ustawy o administracji krajowej (Landesverwaltungsgesetz) w 1883 roku zniesiono system kolegialny I Wydziału Wewnętrznego, a zakres jego działania przeniesiono pod bezpośredni nadzór prezydenta. Od tego czasu Wydział I zwano Wydziałem Prezydialnym. Reformy te nie dotyczyły Wydziału II i III, które pozostały kolegialne do 1935 roku.
Prezydent rejencji był mianowany przez króla, a od 1918 roku przez pruską Radę Ministrów (Preußische Ministerrat).

==Opolski okręg rejencyjny. Jednostka administracyjna.==
===Struktura opolskiego okręgu rejencyjnego w okresie monarchii Hohenzollernów===

Opolski okręg rejencyjny z kilku względów był w ramach prowincji śląskiej wyjątkowy. Był jedynym okręgiem, w którym pomiędzy 1816 a 1918 rokiem notowano spadek liczby ludności (od 1846 do 1849 roku liczba ludności spadła o ponad 21000 osób z powodu [[Epidemie|tyfusu głodowego]], który rozprzestrzeniał się w latach 1847/48 zwłaszcza w [[Powiat rybnicki|powiecie rybnickim]] i [[Powiat pszczyński|pszczyńskim]]. Jeszcze w 1837 roku rejencja opolska była najmniejsza ze wszystkich śląskich rejencji, natomiast w 1895 roku należała już do największych pod względem liczby ludności. W 1849 roku mieszkało tutaj 31,5% ludności Śląska , w 1910 roku natomiast już 42,3%. Poniższa tabela pokazuje jak szybko zmieniała się liczba ludności w rejencji opolskiej od połowy XIX wieku.

[[Plik:Liczba ludności.jpg]]

Źródło: Verwaltungsgeschichte Ostdeutschlands 1815-1945. Organisation-Aufgaben-Leistungen der Verwaltung, red. G. Heinrich, F.-W. Henning, K. Jeserich, Stuttgart-Berlin-Köln 1992, s. 890.

Rejencję opolską zamieszkiwała ludność głównie [[Katolicy na Górnym Śląsku|katolicka]] (90,6% ogółu liczby ludności w 1910 roku). [[Ewangelicy na Górnym Śląsku|Ewangelicy]] stanowili wówczas 8,5%, a [[Żydzi|Żydzi]] jedynie 0,8% ogółu mieszkańców rejencji.

[[Plik:Ludność na pruskim Górnym Śląsku według deklarowanego języka ojczystego w spisie powszechnym w 1910 roku.png|600px|thumb|right|Ludność rejencji opolskiej według deklarowanego języka ojczystego w spisie powszechnym w 1910 roku.png (Autor: IBR)]]

W momencie ukonstytuowania się rejencji opolskiej w 1816 roku w skład okręgu rejencyjnego weszły następujące powiaty: [[Powiat bytomski|bytomski]], [[Powiat głubczycki|głubczycki]], [[Powiat grodkowski|grodkowski]], [[Powiat kozielski|kozielski]], [[Powiat lubliniecki|lubliniecki]], [[Powiat niemodliński|niemodliński]], [[Powiat nyski|nyski]], [[Powiat oleski|oleski]], [[Powiat opolski|opolski]], [[Powiat prudnicki|prudnicki]], pszczyński, [[Powiat raciborski|raciborski]], [[Powiat toszecko-gliwicki|toszecko-gliwicki]].
Struktura opolskiego okręgu rejencyjnego uległa w okresie monarchii [[Hohenzollernowie|Hohenzollernów]] zaledwie kilku zmianom. Włączony w granice rejencji opolskiej powiat [[Powiat kluczborski|kluczborski]] próbował przeforsować swoje pozostanie w rejencji wrocławskiej, co mu się przejściowo w latach 1816-1820 udało, ostatecznie jednak został przyłączony do rejencji opolskiej.
Od 1816 roku rejencje miały zająć się nowym podziałem powiatów, czego na Górnym Śląsku ostatecznie dokonano dnia 1 stycznia 1818 roku. Z 15 istniejących w rejencji opolskiej powiatów jeden (rybnicki) został utworzony, co nastąpiło w wyniku pomniejszenia powiatów: pszczyńskiego, raciborskiego, głubczyckiego i toszecko-gliwickiego. Planowano skasować powiat niemodliński, jednak wskutek oporu stanów nie udało się tego przeprowadzić. Dokonano kilku nieznacznych korekt granic powiatów, scentralizowano również urzędy w stolicach powiatów.
Po ustaleniu się w 1820 roku ostatecznego podziału rejencji na powiaty następna zmiana administracyjna nastąpiła 27 marca 1873 roku kiedy to król Prus Wilhelm I podjął decyzję o podziale dotychczasowego powiatu bytomskiego na cztery powiaty ziemskie: bytomski, [[Powiat katowicki|katowicki]], [[Powiat tarnogórski|tarnogórski]] i [[Powiat zabrski|zabrski]]. W kolejnych latach następujące miasta leżące w rejencji opolskiej zostały powiatami miejskimi (Stadtkreise): Bytom (1890), Gliwice (1897), [[Królewska Huta]] (1898), [[Katowice]] (1899), Racibórz (1903) i Nysa (1911). Pod koniec istnienia II Cesarstwa Niemieckiego w opolskim okręgu rejencyjnym istniały następujące powiaty:
# bytomski miejski (Beuthen-Stadt)
# bytomski ziemski (Beuthen-Land)
# gliwicki miejski (Gleiwitz-Stadt)
# głubczycki (Leobschütz)
# grodkowski (Grottkau)
# katowicki miejski (Kattowitz-Stadt)
# katowicki ziemski (Kattowitz-Land)
# kluczborski (Kreuzburg)
# kozielski (Cosel)
# [[Powiat królewskohucki|królewskohucki]] miejski (Königshütte-Stadt)
# lubliniecki (Lublinitz)
# niemodliński (Falkenberg)
# nyski miejski (Neisse-Stadt)
# nyski ziemski (Neisse-Land)
# oleski (Rosenberg)
# opolski miejski (Oppeln-Stadt)
# opolski ziemski (Oppeln-Land)
# prudnicki (Neustadt O/S)
# pszczyński (Pless)
# raciborski miejski (Ratibor-Stadt)
# raciborski ziemski (Ratibor-Land)
# rybnicki (Rybnik)
# tarnogórski (Tarnowitz)
# toszecko-gliwicki (Tost-Gleiwitz)
# zabrski (Zabrze, Hindenburg)

===Zmiany administracyjne w Republice Weimarskiej i w III Rzeszy===

Największe zmiany dla rejencji opolskiej w wyniku których została ona podniesiona do rangi [[Prowincja Górny Śląsk|Prowincji Górnośląskiej]] nastąpiły po zakończeniu I wojny światowej.
Początkowe dążenia do utworzenia na Górnym Śląsku odrębnej prowincji w ramach Niemiec, wysuwane przez [[Katolicka Partia Ludowa|Katolicką Partię Ludową]] (Katholische Volkspartei) trafiały na twardy opór zarówno w Berlinie jak i we Wrocławiu. [[Starosta krajowy|Starosta krajowy]] i były landrat lubliniecki [[Thaer Georg von|Georg von Thaer]] podkreślał, że podział Prowincji Śląskiej jest nie tylko wbrew tradycjom historycznym, ale doprowadzi również do zerwania jedności gospodarczej i obu stronom przyniesie znaczne niekorzyści. Aby osłabić górnośląskie dążenia do uzyskania autonomii niektóre partie, takie jak [[Niemiecko-narodowa Partia Ludowa]] (Deutschnationale Volkspartei) i [[Niemiecka Partia Demokratyczna]] (Deutsche Demokratische Partei) głosowały w [[Posłowie Górnośląscy do Pruskiego Zgromadzenia Krajowego|Pruskim Zgromadzeniu Krajowym]] (Preußische Landesversammlung) 14 października 1919 roku za projektem Katolickiej Partii Ludowej. 8 listopada 1919 roku ogłoszono, że Prusy otrzymują nową prowincję górnośląską, która po odpadnięciu terenów przyznanych w wyniku [[Traktat Wersalski|traktatu wersalskiego]] Czechosłowacji (tzw. Kraik Hulczyński) i w wyniku plebiscytu Polsce, obejmowała obszar 9708 km2, a zamieszkiwało ją zaledwie 1,37 miliona mieszkańców, co czyniło ją drugą najmniejszą prowincją w Niemczech po tzw. Marchii Granicznej Poznańsko-Zachodniopruskiej.
Fakt, że do rangi prowincji podniesiono wówczas rejencję opolską powodował, że powstała unia personalna pomiędzy stanowiskiem prezydenta rejencji, a nadprezydentem prowincji górnośląskiej. W okresie Republiki Weimarskiej jedynym samodzielnym prezydentem rejencji opolskiej, który nie był nadprezydentem prowincji był [[Roland Brauweiler|Roland Brauweiler]], w 1925 roku przeniesiony na tę samą funkcję do Malborka.
5 stycznia 1927 roku ustanowiono w prowincji górnośląskiej nowy podział na powiaty, który był konsekwencją przyznania Polsce części Górnego Śląska w wyniku plebiscytu. Pozostałe przy Niemczech [[Powiat szczątkowy|powiaty szczątkowe]] (Restkreise) bytomski i tarnogórski wraz z częścią powiatu zabrskiego połączono w [[Powiat bytomsko-tarnogórski]], resztę powiatu lublinieckiego natomiast z częścią powiatów: oleskiego, [[Powiat strzelecki|strzeleckiego]] i opolskiego połączono w [[Powiat dobrodzieński]]. Fragment powiatu rybnickiego podzielono pomiędzy powiaty: toszecko-gliwicki i raciborski.
Dalsze zmiany administracyjne w obrębie rejencji opolskiej (Prowincji Górnośląskiej) nastąpiły 1 kwietnia 1938 roku. Połączono wówczas prowincje: górno- i dolnośląską w jedną prowincję śląską, co odpowiadało sytuacji sprzed 1919 roku.
W tym samym roku należący do rejencji opolskiej do 1920 roku tzw. Kraik Hulczyński włączono z powrotem w granice Rzeszy, pod administrację Kraju Sudeckiego (Sudetenland). Już po rozpoczęciu [[Druga wojna światowa|II wojny światowej]], 22 listopada 1939 roku Kraik Hulczyński został z powrotem przyłączony do powiatu raciborskiego.
Po wybuchu wojny wojsko niemieckie zajęło część rejencji opolskiej, która przypadła Polsce w 1922 roku. 5 września 1939 roku utworzono administrację cywilną na tym obszarze z siedzibą w Katowicach. 8 października tego roku powstała nowa [[Rejencja katowicka|rejencja katowicka]] (Regierungsbezirk Kattowitz), do której oprócz ziem rejencji opolskiej utraconych na rzecz Polski w 1922 roku weszło [[Zaolzie]] oraz tereny wcześniej ze Śląskiem niezwiązane a należące przed wojną do [[Województwo krakowskie (II RP)|województwa krakowskiego]] i [[Województwo kieleckie (II RP)|kieleckiego]]. Do nowo utworzonej rejencji przyłączono też część powiatów wchodzących w latach 1922-1939 w skład rejencji opolskiej (powiat bytomsko-tarnogórski, toszecko-gliwicki, powiaty miejskie: bytomski, gliwicki, zabrski). W drugą stronę, to znaczy z ziem byłego [[Województwo śląskie 1922-1939|województwa śląskiego]] do rejencji opolskiej przyłączono powiat lubliniecki, natomiast z terenów nieśląskich, a zajętych przez armię niemiecką powiaty: [[Blachownia]] i [[Zawiercie]].
Dalsze zmiany administracyjne nastąpiły 18 stycznia 1941 roku, kiedy to dotychczas istniejąca Prowincja Śląska, obejmująca cztery okręgi rejencyjne (legnicki, wrocławski, opolski i katowicki) oddzielona została na nowo, jak w 1919 roku, na dwie prowincje: dolnośląską z siedzibą we Wrocławiu (rejencje legnicka i wrocławska) i górnośląską z siedzibą w Katowicach (rejencje opolska i katowicka). W tym samym 1941 roku, w maju, zmieniono polskobrzmiące nazwy miast powiatowych w rejencji opolskiej: Blachownia na Blachstädt, Lublinitz ([[Lubliniec]]) na Loben, Zawiercie na Warthenau. W czerwcu tego roku połączono powiaty: dobrodzieński i lubliniecki w jeden powiat „Loben” z siedzibą landrata w Lublińcu.
Ostateczny podział powiatów rejencji opolskiej kształtował się następująco (lata 1941-1945):
# [[powiat Blachownia|Blachownia]] (Blachstädt)
# Głubczyce (Leobschütz)
# Grodków (Grottkau)
# Kluczbork (Kreuzburg O.S.)
# Koźle (Cosel)
# Lubliniec (Loben)
# Niemodlin (Falkenberg O.S.)
# Nysa-powiat miejski (Neisse-Stadt)
# Nysa-powiat ziemski (Neisse-Land)
# Olesno (Rosenberg O.S.)
# Opole-powiat miejski (Oppeln-Stadt)
# Opole-powiat ziemski (Oppeln-Land)
# Racibórz-powiat miejski (Ratibor-Stadt)
# Racibórz-powiat ziemski (Ratibor-Land)
# Strzelce Opolskie (Groß-Strehlitz)
# [[Powiat zawierciański|Zawiercie]] (Warthenau)

Prezydenci rejencji opolskiej
* 1816-1820 Karl Heinrich Fabian Graf von Reichenbach
* 1823-1835 [[Theodor Gottlieb von Hippel]]
* 1835-1858 [[Erdmann Graf von Pückler-Limburg]]
*1858-1871 [[Georg von Viebahn]]
*1871-1877 [[Robert Eduard von Hagemeister]]
*1878-1881 [[Friedrich Karl August Ludwig Konstantin von Quadt und Hüchtenbrück]]
*1881-1886 [[Robert Graf von Zedlitz-Trützschler]]
*1886-1888 [[Traugott Adalbert Ernst Graf von Baudissin]]
*1888-1898 [[Joseph von Bitter]]
*1898-1900 [[Friedrich Ludwig von Moltke]]
*1900 [[Hans Franz Max von Pohl]]
*1901-1907 [[Ernst Holtz]]
*1908-1915 [[Friedrich Ernst von Schwerin]]
*1916-1917 [[Oskar Gustav Rudolf Hergt]]
*1917-1919 [[Walther von Miquel]]
*1919-1921 [[Joseph Bitta]]
*1921-1923 [[Roland Brauweiler]]
*1923-1929 [[Alfons Proske]]
*1929-1933 [[Hans Lukaschek]]
*1933-1940 [[Artur Schmidt]]
*1941-1944 [[Albrecht Schmelt]]
*1944-1945 [[Herbert Mehlhorn]]

==Bibliografia==

Źródła archiwalne:
#Archiwum Państwowe w Opolu, zespół 1191 Rejencja Opolska.
#Archiwum Państwowe we Wrocławiu, zespół 170 Naczelne Prezydium Prowincji Śląskiej we Wrocławiu.
#Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz w Berlinie, zespół I. HA Rep. 77 Ministerium des Innern
Źródła drukowane:
#Erneuerte Bau-Polizei-Gesetze und Verordnungen fur die Stadte im Departement der Koniglich-preussisch-oberschlesischen Regierung zu Oppeln, Oppeln 1817.
#Erster Nachtrag zu den Schul-Verordnungen der koniglichen Regierung zu Oppeln / nach amtlichen Quellen zusammengestellt von Eduard Kupfer, Breslau 1896.
#Instruktion zur Geschäftsführung der Regierungen vom 23. Oktober 1817, „Preußische Gesetzsammlung“ 18 17, s. 248-288.
#Jetzt geltenden polizeilichen Straf-Verordnungen im Bezirke der Koniglichen Regierung zu Oppeln / zsgest. von L. Sack, Oppeln 1850.
#Landesverwaltungsgesetz vom 30. Juli 1883, „Preußische Gesetzsammlung“ 1883, s. 195-236.
#Schul-Verordnungen der koniglichen Regierung zu Oppeln / nach amtlichen Quellen zusammengestellt von Eduard Kupfer, Breslau 1892.
#Statistisch-topographische Uebersicht des Departements der Koniglichen Preussischen Regierung zu Oppeln in Schlesien, Oppeln 1819.
#Verordnung über die verbesserte Einrichtung der Provinzialbehörden vom 30. April 1815, „Preußische Gesetzsammlung“ 1815, s. 85-92.
Literatura:
#Grundriss der deutschen Verwaltungsgeschichte. Reihe A: Preussen, Band 4: Schlesien, red. D. Stuttgen, H. Neubach, W. Hubatsch, Marburg 1976.
#Verwaltungsgeschichte Ostdeutschlands 1815-1945. Organisation-Aufgaben-Leistungen der Verwaltung, red. G. Heinrich, F.-W. Henning, K. Jeserich, Stuttgart-Berlin-Köln 1992.
#J. Ziekursch, Zur Charakteristik der schlesischen Steuerräte (1742-1809), [http://www.sbc.org.pl/Content/17688/_4026_0_43_II.djvu?djvuopts&page=135 „Zeitschrift des Vereins für Geschichte Schlesiens“] 43, 1909, s. 131-182

==Źródła on-line==

ŚBC:

[http://www.sbc.org.pl/publication/1149 Adress-Handbuch für den Regierungsbezirk Oppeln. Teil 1. Verzeichnis der in die Handelsregister eingetragenen Firmen, Kattowitz 1902]

[http://www.sbc.org.pl/publication/12371 Amts-Blatt der Königlichen Oppelnschen Regierung 1816-1865]

[http://www.sbc.org.pl/publication/8682 Handbuch der Provinz Schlesien. Mit höherer Genehmigung herausgegeben in dem Ober-Präsidial-Bureau, Breslau 1856];

[http://www.sbc.org.pl/publication/5426 Oberschlesisches Handels-Adressbuch. Herausgegeben unter Benutzung des amtlichen Materials der Handelskammer für den Regierungsbezirk Oppeln, Kattowitz-Breslau-Leipzig-Berlin 1914]

[http://www.sbc.org.pl/publication/5448 Ortschafts- und Entfernungs-Tabelle des Regierungsbezirks Oppeln, Oppeln 1860];

[http://www.sbc.org.pl/publication/5951 Ortschafts- und Entfernungs-Tabelle des Regierungsbezirks Oppeln, Oppeln 1886]

[http://www.sbc.org.pl/publication/3347 Topographisches Handbuch von Oberschlesien. Bd.1-2, Breslau 1865];

Bayerische StaatsBibliothek:

[http://de.wikisource.org/wiki/Amtsbl%C3%A4tter_der_preu%C3%9Fischen_Bezirksregierungen#Oppeln Zdigitalizowane dzienniki urzędowe rejencji opolskiej]

www.posselt-landkarten: [http://www.posselt-landkarten.de/index_graphik_grossblaetter.htm Mapy wojskowe rejencji opolskiej]

Rademacher Michael , www. verwaltungsgeschichte.de:
[http://www.verwaltungsgeschichte.de/p_schlesien.html Rejencja opolska, podziały administracyjne, obsada personalna]

Jehke Rolf, Territoriale Veränderungen in Deutschland und deutsch verwalteten Gebieten 1874 – 1945:
[http://www.territorial.de/ Rejencja opolska, podziały administracyjne, obsada personalna, kalendarium wydarzeń]

Powstania śląskie 1919-1920-1921

2021-04-29T08:20:43Z

Ania:

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 6 (2019)]]
Autor: [[Prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]

::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 6 (2019)|TOM: 6 (2019)]]
(ang. Silesian Uprisings 1919-1920-1921, niem. Schlesische Aufstände 1919-1920-1921)

[[Plik: Mapa_26.jpg|600px|thumb|right|Zasięg powstań śląskich (Autor: IBR)]]
Po [[Pierwsza wojna światowa|I wojnie światowej]] polsko-niemiecki spór o granice doprowadził w latach 1919-1921 do walk zbrojnych pomiędzy zamieszkującymi [[Górny Śląsk|Górny Śląsk]] Polakami i Niemcami, znanych jako pierwsze (1919), drugie (1920) i trzecie (1921) powstanie śląskie.

==Sytuacja polityczna na Górnym Śląsku po I wojnie światowej==

Zakończenie I wojny światowej (1914-1918) klęską państw centralnych doprowadziło na przełomie lat 1918/1919 do zmiany sytuacji politycznej w Europie środkowo-wschodniej i powstania nowych państw, w tym także Polski odrodzonej po 123 latach zaborów. Okres powojenny cechował się również narastającym radykalizmem wystąpień społecznych. Widomym symptomem tego zjawiska było samorzutne zawiązywanie się rad robotniczych i żołnierskich, które nie tyle odwoływały się do podziałów narodowościowych, ile dążyły do przejęcia władzy i ukształtowania się nowych stosunków społecznych. Duża część członków tych rad z sympatią patrzyła w tym okresie na przemiany rewolucyjne w Rosji Radzieckiej, wzorując się na ustroju stworzonym przez bolszewików.

W pierwszych miesiącach po wojnie niemieckie partie polityczne i organy administracji państwowej oraz komunalnej na Górnym Śląsku (w [[Rejencja opolska|rejencji opolskiej]] – Regierungsbezirk Oppeln), zajmowały w większości bierne stanowisko. Szok wywołany klęską wojenną oraz gwałtownym rozpadem II Cesarstwa Niemieckiego spowodował zajęcie przez Niemców pozycji defensywnej. Przed Paryską Konferencją pokojową nie przypuszczano zresztą, że rewindykacje polskie mogą dotyczyć Górnego Śląska i że zostaną poparte przez zwycięskich aliantów.

W tym pierwszym okresie, jesieni 1918 roku, widoczny już był rysujący się podział rejencji opolskiej na dwie części: wschodnią - z centrami w [[Katowice|Katowicach]] i w [[Bytom|Bytomiu]], gdzie przeważały wpływy polskie, chociaż raczej poza wielkimi miastami; zachodnią - z centrum w Opolu, gdzie dominacja strony niemieckiej była wyraźna, a organizacje polskie nie posiadały wielkich wpływów.

Polskie oczekiwania na przyłączenie Górnego Śląska do Rzeczypospolitej po raz pierwszy jasno wyraził [[Wojciech Korfanty]], w głośnym przemówieniu wygłoszonym 25 października 1918 roku w parlamencie niemieckim (Reichstagu). Zażądał wówczas włączenia do państwa polskiego ziem zabranych w wyniku zaborów (Prus Królewskich, Gdańska, Wielkopolski, części Prus Książęcych), a także Śląska Górnego i Średniego, znajdujących się w państwie pruskim od [[Wojny śląskie|wojen śląskich]] w XVIII wieku. Tworzenie polskiego ośrodka władzy przyspieszyły wydarzenia rozgrywające się w Poznańskiem, gdzie powstała [[Naczelna Rada Ludowa]] (NRL), do której wszedł Wojciech Korfanty. W ślad za tym na Górnym Śląsku utworzono w Bytomiu Podkomisariat NRL (kierował nim Kazimierz Czapla, a jego zastępcą był [[Konstanty Wolny]]), działający do wybuchu I powstania śląskiego. Podkomisariatowi podporządkowywały się stopniowo polskie tzw. rady ludowe, powstające samorzutnie w poszczególnych miejscowościach. Zaczęły się również odradzać polskie partie polityczne, z których czołową rolę odgrywały: chadecja ([[Chrześcijańskie Zjednoczenie Ludowe]] - ChZL) na czele z Korfantym; socjaliści ([[Polska Partia Socjalistyczna]]), której przewodniczącym górnośląskiego komitetu był [[Józef Biniszkiewicz]]; i centrowe Narodowe Stronnictwo Robotników (jego wiceprezesem był późniejszy pierwszy wojewoda śląski [Józef Rymer]]), potem działające jako [[Narodowa Partia Robotnicza]] (NPR). Obok polskiego ośrodka władzy politycznej, powstała także konspiracja wojskowa. 5 stycznia 1919 roku wysłannik z Poznania, Zygmunt Wiza, zainicjował działalność Komitetu Wykonawczego organizacji wojskowej, a 11 stycznia 1919 roku na Górnym Śląsku powstał Główny Komitet Wykonawczy Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska (POW GŚ), którego przewodniczącym został [[Józef Grzegorzek]].

Aktywność polska spowodowała zaniepokojenie Niemców polskimi roszczeniami terytorialnymi, sięgającymi na Górnym Śląsku poza obszar dziewiętnastowiecznych zaborów. 15 grudnia 1918 roku ukonstytuowało się w związku z tym, działające pod patronatem niemieckich przedsiębiorców, stowarzyszenie pod nazwą Freie Vereinigung zum Schutze Oberschlesiens (Wolne Stowarzyszenie dla Ochrony Górnego Śląska), na bazie którego w 1919 roku utworzono Verband Heimattreuer Oberschlesier (Związek Górnoślązaków Wiernych Ojczyźnie). To drugie stało się największą i najpopularniejszą organizacją Niemców górnośląskich, mającą swoje oddziały prawie w całej Rzeszy Niemieckiej. Jej zapleczem politycznym była niemiecka Partia Centrum (w grudniu 1918 roku zmieniła nazwę na Katholische Volkspartei – [[Katolicka Partia Ludowa]]), kierowana przez popularnego na Górnym Śląsku raciborskiego proboszcza Carla Ulitzkę. Obóz niemiecki do końca 1919 roku mógł liczyć nie tylko na kadry niemieckiej administracji, ale także na wsparcie regularnego wojska niemieckiego (117. Dywizję Piechoty), rozlokowaną w rejencji opolskiej pod nazwą Grenzschutz (Straż Graniczna).

Obok polskich i niemieckich organizacji, równocześnie ukształtował się trzeci nurt w działalności politycznej – separatystyczny. Zapoczątkowała go inicjatywa założenia Komitetu Górnośląskiego (Oberschlesisches Komitee), podjęta 27 listopada 1918 roku po spotkaniu braci [[Tomasz Reginek|Tomasza]] i [[Jan Reginek|Jana Reginków]] oraz [[Ewald Latacz|Ewalda Latacza]] z przedstawicielami górnośląskiego przemysłu ciężkiego. W styczniu 1919 roku Komitet przekształcił się w [[Związek Górnoślązaków]] (Bund der Oberschlesier). Na czele Związku stanął ks. Tomasz Reginek, a początkowo wsparcia jego działalności udzielała także niemiecka Partia Centrum.

Na przełomie lat 1918/1919 powstały w konsekwencji podziałów narodowościowych i politycznych trzy centra życia politycznego na Górnym Śląsku: polski w Bytomiu, niemiecki w Opolu i separatystyczny w [[Racibórz|Raciborzu]]. Konfrontacja ich planów politycznych i określenie zasięgu wpływów miało nastąpić 19 stycznia 1919 roku, podczas wyborów do niemieckiego Zgromadzenia Narodowego (Nationalversammlung). Bojkot wyborów przez ugrupowania polskie jednak nie pozwolił na porównanie sił poszczególnych obozów. Wybory w skali ogólnoniemieckiej wygrała socjaldemokracja niemiecka (Sozialdemokratische Partei Deutschlands), zjednoczona z [[Niemiecka Partia Centrum|Partią Centrum]] (Deutsche Zentrumspartei) i liberalną Postępową Partią Ludową (Fortschrittliche Volkspartei), później przekształconą w [[Niemiecka Partia Demokratyczna|Niemiecką Partię Demokratyczną]] (Deutsche Demokratische Partei) Po wyborach stworzyły one centro-lewicową koalicję tzw. Weimarską, rządzącą w Niemczech z niewielkimi przerwami do schyłku lat 20. W rejencji opolskiej (na Górnym Śląsku) wybory do niemieckiego Zgromadzenia Narodowego przyniosły jednoznaczne zwycięstwo Katolickiej Partii Ludowej, która uzyskała 48,4% oddanych głosów. Katastrofalnie niska frekwencja wyborcza spowodowana polskim bojkotem uniemożliwiła jednak oszacowanie polskich i niemieckich wpływów politycznych.

==Konferencja Paryska i Traktat Wersalski==

Klęska Niemiec w I wojnie światowej była jednocześnie triumfem sprzymierzonych pięciu wielkich mocarstw (Wielkiej Brytanii, Francji, Stanów Zjednoczonych, Włoch i Japonii) oraz nowych państw, które powstały w Europie środkowo-wschodniej. 18 stycznia 1919 roku w siedzibie francuskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, kiedy uroczyście otworzono obrady konferencji pokojowej, było już wiadomo, że o sprawach europejskich będą decydowali tylko przywódcy czterech mocarstw, zresztą z bardzo różnym doświadczeniem dyplomatycznym: premier Wielkiej Brytanii David Lloyd George, premier Francji Georges Clemenceau, premier Włoch Vittorio Emanuele Orlando i prezydent Stanów Zjednoczonych Woodrow Wilson. Ponieważ ich spojrzenie na powojenną Europę było odmienne, zmuszało to do szukania kompromisów politycznych, a polskich delegatów do przekonania ich o słuszności swoich postulatów. Wielka Brytania jeszcze przed rozpoczęciem konferencji przyjęła tzw. memoriał z Fontainbleau, który postulował powstrzymanie dalszego osłabiania Niemiec po zakończonej wojnie, w tym odbierania Pomorza, Górnego Śląska i Gdańska, ponieważ mogłoby to doprowadzić, zdaniem dyplomatów brytyjskich, do wybuchu rewolucji w Rzeszy Niemieckiej, a na pewno stać się powodem do odrzucenia traktatu pokojowego i rodzenia się odwetowych dążeń w Republice Weimarskiej. Podzielał te poglądy premier włoski, a skłonny był im przyznać rację również prezydent W. Wilson. USA starały się stworzyć system zbiorowego bezpieczeństwa –Ligę Narodów - a do tego konieczne było poparcie brytyjskie. Francja była wprawdzie gotowa na maksymalne osłabienie Niemiec i zgodę na postulaty polskie, ale nie kosztem własnych interesów narodowych.

Z tego powodu delegacja polska mogła liczyć tylko na Francję, również ze względów sentymentalnych. Jednak Francuzi swoje wsparcie dla roszczeń polskich traktowali wyłącznie instrumentalnie. Posługiwali się „sprawą polską” jako jedną z kart przetargowych w rozmowach z pozostałymi delegacjami. Utrata na wschodzie dotychczasowego gwaranta francuskiego bezpieczeństwa – Rosji – zmuszało premiera Clemenceau do stworzenia z nowych państw Europy środkowo-wschodniej skutecznej koalicji, która mogłaby być przeciwwagą dla Niemiec na wschodzie i to było szansą dla dyplomacji polskiej. Na czele delegacji polskiej stał przewodniczący Komitetu Narodowego Polskiego (KNP) [[Roman Dmowski]]. W jej składzie znaleźli się ponadto premier Ignacy Paderewski i specjalista w sprawach gospodarczych Władysław Grabski.

Polskie postulaty przedstawił na Konferencji Paryskiej Roman Dmowski 29 stycznia 1919 roku. W długim wystąpieniu, wygłoszonym z wielką swadą po angielsku i francusku, bronił tezy, iż w XVIII wieku podpisano sprzeczne z prawem międzynarodowym rozbiory Polski. Jednak przyszłe granice Polski nie miały odnosić się ściśle do tych z roku 1772 (Górny Śląsk nie należał na przykład do żadnego z zaborów, od Polski odłączony został już w XIV wieku). Zgodnie z reprezentowaną przez niego koncepcją inkorporacyjną, odwoływał się do stosunków etnicznych. Na wschodzie postulował przyłączenie do Polski Galicji, Wołynia oraz większej części byłych guberni: mińskiej, wileńskiej i witebskiej, należących niegdyś do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Sama Litwa miała zostać połączona unią realną z Rzeczypospolitą. Na zachodzie i południu żądał przyłączenia Poznańskiego, pruskiego Górnego Śląska, tzw. Prus Zachodnich (Pomorza Wschodniego) z Gdańskiem, południowego pasa byłych Prus Książęcych (Warmia i Mazury) oraz byłego [[Księstwo cieszyńskie|Księstwa Cieszyńskiego]] (bez powiatu frydeckiego).

W celu rozpatrzenia polskich postulatów powołano 12 lutego, po wystąpieniu Dmowskiego, specjalną Komisję do spraw polskich (Commission des affaires polonaises), pracującą pod przewodnictwem francuskiego oficera - Jules’a Cambone’a, z udziałem oficerów reprezentujących pozostałe mocarstwa. W zasadzie zaakceptowała ona w marcu postulaty zawarte w polskiej propozycji, poza żądaniem przyłączenia Warmii i Mazur, gdzie zaproponowano przeprowadzenie [[Plebiscyt|plebiscytu]]. Oznaczało to przyznanie Polsce Górnego Śląska. Przeciwko takiej decyzji zaprotestował brytyjski premier Lloyd Georg, co spowodowało czasowe odłożenie ostatecznego rozstrzygnięcia. Jednocześnie rozpoczęły się w Niemczech protesty zakrojone na olbrzymią skalę i w dużej części inspirowane przez rząd w Berlinie, skierowane przeciw wstępnym propozycjom aliantów ujawnionym wiosną 1919 roku przez prasę we Francji, Anglii i Niemczech. Organizacje niemieckie przygotowały wielkie demonstracje w maju 1919 roku. Górnośląscy posłowie do niemieckiego Zgromadzenia Narodowego mówili o powszechnym oporze przeciwko ustaleniom Komisji. Strona polska odpowiedziała z kolei ogłoszeniem strajku szkolnego i kontrdemonstracjami zorganizowanych z okazji polskich rocznic narodowych.

Nacisk brytyjski doprowadził do niekorzystnej dla Polski korekty pierwotnej oferty Komisji do spraw polskich. 2 czerwca brytyjski premier zaproponował oficjalnie plebiscyt na Górnym Śląsku. Podjęta w ostatniej chwili interwencja I. Paderewskiego, by odrzucić te niekorzystne dla Polski ustalenia, okazała się bezskuteczna. 14 czerwca poinformowano polskich delegatów o ostatecznym zaakceptowaniu propozycji brytyjskiej w sprawie przeprowadzenia plebiscytu na Górnym Śląsku.

28 czerwca 1919 roku traktat został podpisany w Sali Zwierciadlanej Pałacu w Wersalu. Polska na mocy artykułów ustalających granice Niemiec uzyskiwała: Poznańskie, dostęp do Morza Bałtyckiego przez Pomorze Zachodnie, ale bez Gdańska i leżącego wokół niego terytorium, które tworzyło obszar Wolnego Miasta Gdańska pozostającego pod kontrolą Ligi Narodów. Na pruskim Górnym Śląsku, Warmii i Mazurach miały zostać przeprowadzone plebiscyty.

W artykule 88 o przeprowadzeniu plebiscytu na Górnym Śląsku ustalono, że każdy dorosły mieszkaniec tego regionu będzie mógł zadecydować, czy chce pozostać w państwie niemieckim, czy też chce przyłączenia do Rzeczypospolitej Polskiej. Uprawnieni do głosowania na polski wniosek (potem próbowano go bezskutecznie wycofać) zostali także tzw. emigranci, a więc osoby, które ukończyły 20 rok życia i tylko urodziły się na obszarze plebiscytowym, ale już na nim na stałe nie mieszkały.

W Polsce decyzje konferencji pokojowej przyjęto z dużym niezadowoleniem, chociaż zapewniał międzynarodowe uznanie granic suwerennego Państwa Polskiego po 123 latach zaborów. Uznawano, że nie wzięto w pełni pod uwagę postulatów polskich. Szczególnie krytykowano ideę plebiscytów. Mimo protestów podnoszonych w Sejmie Ustawodawczym, podczas burzliwej sesji ratyfikacyjnej 31 lipca 1919 roku ostatecznie Traktat Wersalski został przyjęty i Naczelnik Państwa 1 września 1919 złożył pod nim swój podpis.

==Pierwsze powstanie śląskie w 1919 roku==

Po zakończeniu konferencji w Paryżu wszystkie obozy polityczne na Górnym Śląsku uznały konieczność przeprowadzenia plebiscytu za własną porażkę. Polacy uważali, że tylko z powodu nacisku Rzeszy Niemieckiej alianci wycofali się z zaproponowanych na wstępie propozycji o przyłączeniu Górnego Śląska do Rzeczypospolitej. Separatyści czuli się zepchnięci na margines, ich głosu w ogóle nie uwzględniono w rozstrzygnięciach traktatowych. Niemcy, posiadający w swoim ręku kontrolę nad administracją cywilną, policją i wojskiem, zareagowali z kolei falą represji. Zamierzano zawczasu spacyfikować sytuację w rejencji opolskiej i sparaliżować polskie organizacje jeszcze przed plebiscytem.

Aresztowania przeprowadzone przez policję niemiecką przeprowadzone w lipcu 1919 roku, a także pogłoski o przygotowywaniu list proskrypcyjnych obejmujących polskich działaczy, połączone z fatalną sytuacją gospodarczą (bezrobociem i zaległościami w wypłacaniu wynagrodzeń, a także zwolnieniami w górnośląskich kopalniach i hutach - na zwalniane miejsca zatrudniano niemieckich członków straży zakładowych), doprowadziły do wybuchu polskiego powstania. Poprzedziły go strajki oraz 16 sierpnia tzw. masakra w [[Mysłowice|Mysłowicach]]. Podczas oczekiwania na wypłatę robotników i ich rodzin przed bramą mysłowickiej kopalni doszło do otwarcia ognia do demonstrującego tłumu. Zginęło wówczas według oficjalnych danych 6 osób, a kilkanaście zostało rannych.

[[Plik:I powstanie śląskie.png|600px|thumb|right|Zasięg I powstania śląskiego(Autor: IBR)]]

[[Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska|POW GŚ]] kilkakrotnie już wcześniej rozpatrywała w pierwszej połowie 1919 roku możliwość wybuchu powstania, wzorując się na przykładzie zakończonego sukcesem powstania wielkopolskiego. Odkładano te plany na wyraźne polecenie Korfantego, obawiającego się negatywnej reakcji aliantów zachodnich. Latem 1919 roku nacisk komendantów powiatowych konspiracji wojskowej był już tak duży, że 11 sierpnia Stefan Grzegorzek zwołał zebranie w Strumieniu, by po raz kolejny omówić możliwość rozpoczęcia walki. Na skutek aresztowania przez Niemców części przywódców POW GŚ razem z samym Grzegorzkiem, część komendantów powiatowych pod wpływem Maksymiliana Iksala z [[Powiat pszczyński|powiatu pszczyńskiego]] ogłosiła samodzielnie wybuch powstania 17 sierpnia. Jednak dopiero dzień później rozkaz o przystąpieniu do walki wydano dla pozostałych powiatów. W pierwszym dniu powstania walki skoncentrowały się z tego powodu we wschodniej części powiatu pszczyńskiego, wzdłuż granicy z Polską. Fiaskiem zakończyła się próba wszczęcia powstania w samej Pszczynie. Niemcy byli dobrze przygotowani, policja już wcześniej znała plany polskie i patrole niemieckie uniemożliwiły koncentrację peowiaków. Niepowodzeniem zakończyła się także akcja POW GŚ w drugim mieście w [[Powiat mikołowski|powiecie]] – [[Mikołów|Mikołowie]], chociaż doszło tutaj do walk i Niemcy ponieśli straty w ludziach. O wiele lepiej działania powstańcze rozwijały się w gminach wiejskich we wschodniej części powiatu pszczyńskiego: [[Tychy]] zajęto na kilka godzin, w [[Czułów|Czułowie]] zmuszono do kapitulacji kilkunastoosobowy oddział niemiecki, w [[Paprocany|Paprocanach]] zdobyto działa po zaatakowaniu kwaterującej w miejscowości baterii niemieckiej. Pod kontrolą powstańców znalazły się ponadto czasowo m.in. [[Bojszowy]], Jedlina, Bijasowice, a także nadgraniczny [[Bieruń]]. 17 sierpnia, nastąpił także atak oddziału ochotniczego sformowanego z uciekinierów z Górnego Śląska w nadgranicznych [[Piotrowice|Piotrowicach]]. Peowiacy zajęli na krótko niewielkie miejscowości na południu [[Powiat rybnicki|powiatu rybnickiego]]: [[Gołkowice]] i [[Godów]], ale ostatecznie musieli się wycofać po wprowadzeniu do walki regularnych oddziałów niemieckich. Ponieważ nie udało się opanować żadnego z miast na terenie powiatu pszczyńskiego, a Niemcy sprowadzili silne oddziały wojskowe, powstańcy w Pszczyńskim poprosili o natychmiastową pomoc Wojsko Polskie. Wkroczenie na Górny Śląsk regularnych polskich jednostek nie było jednak możliwe ze względu na zobowiązania jakie rząd Polski podjął na konferencji pokojowej w Paryżu.

Dowództwo nad powstaniem znalazło się od tej pory w rękach pełniącego od sierpnia funkcję komendanta głównego POW GŚ [[Alfons Zgrzebniok|Alfonsa Zgrzebnioka]]. Swój sztab ulokował w [[Sosnwiec|Sosnowcu]]. W nocy z 17 na 18 sierpnia walki rozlały się już na cały obszar wschodniej części Górnego Śląska, wzdłuż ówczesnej granicy z Polską. Ze względu na słabość polskich oddziałów i brak wystarczającej ilości broni (tylko co trzeci spośród zaprzysiężonych prawie 24 tys. członków POW GŚ dysponował karabinem lub pistoletem) Polakom udało się odnieść tylko lokalne sukcesy. Większe potyczki miały miejsce w powiatach: rybnickim (m.in. [[Wodzisław Śląski]], Gołkowice, Godów, [[Gortatowice]]), [[Powiat katowicki|katowickim]] (m.in. Mysłowice, [[Siemianowice Śląskie]], [[Giszowiec]], [[Szopienice]], [[Bogucice]], [[Dąbrówka Mała]], [[Szopienice]], [[Janów]], [[Nikiszowiec]], [[Ligota]], [[Ruda]]) oraz w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]], Bytomiu, [[Zabrze|Zabrzu]], [[Radzionków|Radzionkowie]] i [[Piekary Śląskie|Piekarach Śląskich]]. Najdłużej oddziały powstańcze utrzymały się we wschodniej części powiatu katowickiego. Teren między Katowicami a Mysłowicami był jednym z nielicznych, gdzie powstańcy zachowali pełną kontrolę nad kilkoma gminami leżącymi nieopodal granicy polsko-niemieckiej (Nikiszowiec, Giszowiec, Szopienice, Janów, Dąbrówka Mała, Siemianowice, [[Słupna]], [[Brzęczkowice]]). Tutaj peowiacy dysponowali sporą liczbą broni, zarówno skonfiskowanej, jak i przeniesionej przez granicę.

Rząd polski nie mógł interweniować zbrojnie, ale zintensyfikował wysiłki dyplomatyczne, by skłonić wielkie mocarstwa do interwencji na Górnym Śląsku. Dowództwo Wojska Polskiego starało się, oprócz dostarczania broni, stworzyć kilka batalionów złożonych z uciekinierów z Górnego Śląska, by je przerzucić przez granicę do ożywienia gasnących walk. Nie były jednak już w stanie odwrócić losów powstania, musiały się wycofać przed znacznie liczniejszymi oddziałami wojska niemieckiego.

24 sierpnia Alfons Zgrzebniok został zmuszony do podjęcia decyzji o zakończeniu walk. Większość uczestników powstania zbiegła do obozów dla uchodźców ulokowanych wzdłuż granicy, po jej polskiej stronie (m.in. [[Praszka]], Sosnowiec, [[Będzin]], [[Zawiercie]], [[Oświęcim]], [[Jaworzno]], Czechowice), a na Górny Śląsk spadły represje niemieckie. Trudno dzisiaj precyzyjnie oszacować straty ludzkie. Nie znamy liczby ofiar cywilnych. Przy braku zorganizowanej pomocy medycznej w oddziałach powstańczych (ograniczała się ona do opatrywania rannych przez kilkunastu górnośląskich lekarzy w domach i niekiedy ewakuacji do Polski) trudno precyzyjnie podać liczbę ofiar śmiertelnych wśród walczących. Dzisiaj jest ona szacowana na około pięciuset powstańców.

Niemcy zamknęli 25 sierpnia kordon wzdłuż granicy polsko-niemieckiej na Górnym Śląsku. Uchodźcy w obozach rozmieszczonych po polskiej stronie granicy musieli czekać do listopada 1919 roku na ogłoszenie amnestii i wkroczenie na Górny Śląsk wojsk sojuszniczych. Nie był to jednak koniec powstańczej epopei. Dla Górnoślązaków zaczynała się kampania propagandowa przed plebiscytem, nikt jeszcze nie wiedział, że będą jej towarzyszyć kolejne dwa powstania. Dla uspokojenia nastrojów 14 października 1919 Sejm Pruski (Landtag) przyjął ustawę o utworzeniu odrębnej, opolskiej [[Prowincja Górny Śląsk|Prowincji Górnośląskiej]] (Provinz Oberschlesien), wydzielonej z dotychczasowej, jednolitej [[Prowincja Śląska|Prowincji Śląskiej]] (Provinz Schlesien) ze stolicą we Wrocławiu. Jednak dopiero po ogłoszeniu pod naciskiem aliantów amnestii sytuacja uległa normalizacji, a powstańcy polscy i ich rodziny mogli wrócić do rodzinnych domów. W styczniu 1920 roku weszły w życie na Górnym Śląsku postanowienia traktatu wersalskiego. Wojska niemieckie opuściły teren plebiscytowy, a w ich miejsce pojawiły się wojska alianckie.

==Kampania plebiscytowa i drugie powstanie śląskie w 1920 roku==
[[Plik:Wojska sojusznicze na Górnym Śląsku w marcu 1920 roku.png|600px|thumb|right|Wojska sojusznicze na Górnym Śląsku w marcu 1920 roku (Autor: IBR)]]
W styczniu 1920 roku weszły w życie na Górnym Śląsku postanowienia traktatu wersalskiego, po jego ratyfikacji przez mocarstwa europejskie. Niemiecka Straż Graniczna opuściła teren plebiscytowy, a na jej miejscu pojawiły się oddziały alianckie (francuskie, brytyjskie i włoskie), którego dowództwo spoczęło w rękach generała Jules’a Gratier. Umożliwiło to przejęcie władzy cywilnej na obszarze plebiscytowym przez aliancką Międzysojuszniczą Komisję Rządzącą i Plebiscytową na Górnym Śląsku. Na jej czele stanął francuski generał Henri Le Rond. Jego zastępcami byli: angielski pułkownik Harold Percival i włoski generał Alberto de Marinis. Zainteresowane kraje miały u boku Komisji swoich stałych przedstawicieli: Niemcy Hermanna von Hatzfeld und zu Trachenberg (potem zastąpionego przez Hansa Praschmę von Bilkau), Polska konsula Daniela Kęszyckiego, a Czechosłowacja konsula Julija Pořizeka. Reprezentantem Stolicy Apostolskiej był najpierw ówczesny wizytator apostolski w Polsce Achille Ratti (w 1922 roku wybrany papieżem, przyjął wówczas imię Piusa XI), a od listopada 1920 roku były nuncjusz w Wiedniu - Giovanni Baptiste Ogno-Serra.

Dla celów prowadzenia kampanii plebiscytowej rząd polski powołał [[Polski Komisariat Plebiscytowy]] (PKPleb.), na czele którego stanął Wojciech Korfanty. Siedziba PKPleb. mieściła się w Hotelu „Lomnitz” w Bytomiu. Kampanią plebiscytową po stronie niemieckiej kierował Plebiszitkommissariat für Deutschlands ([[Niemiecki Komisariat Plebiscytowy]]) w Katowicach, działający pod przewodnictwem działacza Partii Centrum Kurta Urbanka

Kampania plebiscytowa po obydwu stronach opierała się na operowaniu argumentami o różnym charakterze: historycznymi (spory o: pierwotne osadnictwo germańskie lub słowiańskie, niemieckie bądź polskie nastawienie Piastów śląskich, skutki oddzielenia Śląska od Polski już w średniowieczu oraz wpływ wielowiekowej przynależności Śląska do Czech, Austrii, Prus i Niemiec), etnicznym (dyskusja o składzie etnicznym i postawach narodowych Górnoślązaków, skutkach germanizacji i agitacji polskiej w XIX wieku), posługiwano się także stereotypami na temat przeciwnika (utożsamienie Niemca z Krzyżakiem, pruskim junkrem, germanizatorem, a Polaka z szlachcicem-krwiopijcą ludu, zdrajcą sprawy śląskiej). Największą role odgrywały jednak chyba snute przez obydwie strony perspektywy rozwoju dla Górnego Śląska, w wypadku głosowania za Polską lub Niemcami. Niemcy grozili, iż w niepodległej Rzeczypospolitej nastąpi zapaść gospodarcza górnośląskiego przemysłu ciężkiego, wynikająca z oderwania od rynków zbytu w Niemczech, a szerzej Europie Zachodniej. Ważkim argumentem było również wskazywanie na Polskę, jako państwo niestabilne, bliskie rozpadu („Polska jako państwo sezonowe”). Z kolei w polskiej propagandzie ostrzegano przed koniecznością spłacania przez wiele dziesiątków lat przez Niemcy odszkodowań wojennych, co spowodować miało załamanie gospodarki i tak już widoczne ze względu na inflację i gwałtowny spadek wartości marki niemieckiej. Ostrzegano także przed utrzymaniem się na Górnym Śląsku tradycyjnego podziału społecznego: Niemiec – obszarnik, kapitalista, Polak – wykorzystywany i uciskany robotnik. W programie pozytywnym niemiecki Górny Śląsk miał mieć szeroką autonomię, zapowiadano kolejny plebiscyt (rzeczywiście odbył się w 1923 roku), mający zadecydować o ewentualnym utworzeniu osobnego Kraju (Land) w państwie niemieckim. Polska miała być z kolei państwem sprawiedliwości społecznej, a Górny Śląsk, dzięki zagwarantowanej autonomii (15 lipca 1920 roku polski Sejm Ustawodawczy przyjął ustawę w tej sprawie), miał odgrywać w odrodzonej Rzeczypospolitej rolę szczególną, najbardziej rozwiniętego gospodarczo i cywilizacyjnie województwa.

[[Plik:Walki w czasie II powstania śląskiego.png|600px|thumb|right|Walki w czasie II powstania śląskiego (Autor: IBR)]]

Już na początku kampanii plebiscytowej doszło do kolejnego zaostrzenia konfliktu polsko-niemieckiego. 25 kwietnia odbył się w Opolu wiec polski przeciwko antypolskiej działalności niemieckiej policji bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei), który siłą stłumiła ta właśnie policja. Trzy dni później do Opola przybył w związku z tym Korfanty. Stało się to pretekstem do napadów niemieckich na Konsulat RP i drukarnie polskich gazet, a rozruchy stłumiła dopiero interwencja wojsk francuskich. W maju demonstracje i sporadyczne walki na ulicach miast górnośląskich powtarzały się stale. Kiedy po nieudanej ofensywie polskiej przeciwko Rosji sowieckiej wyraźne było załamywanie się młodej, polskiej państwowości, w lipcu 1920 roku wybuchł na Górnym Śląsku strajk wywołany przez Niemców. Pod wpływem lewicowych związków zawodowych i przy akceptacji SPD protestowano przeciwko wojnie polsko-radzieckiej. W Katowicach 17 sierpnia, po rozejściu się pogłosek, że upadła Warszawa zdobyta przez bolszewików, protesty zamieniły się ponownie w polsko-niemieckie walki uliczne. Doszło do ataku na siedzibę polskiego powiatowego PKPleb. i redakcję socjalistycznej „Gazety Robotniczej”. Tragicznie zginął wówczas zamordowany przez Niemców katowicki lekarz - Andrzej Mielęcki.

Skłoniło to Korfantego do ogłoszenie II powstania (18/20-25 sierpnia 1920 roku), pod hasłem likwidacji stronniczej policji niemieckiej i stworzenia opartej na parytecie policji plebiscytowej. Zajęcie całego obszaru górnośląskiego okręgu przemysłowego (poza miastami, w których stacjonowały garnizony wojsk alianckich) zmusiło Niemców do podjęcia za pośrednictwem sojuszników rozmów rozejmowych w Bytomiu. Uzgodniono wówczas stworzenie tzw. Policji Plebiscytowej (Abstimmungspolizei), a więc wypełnienia żądań strony polskiej, na które zgodził się pod naciskiem aliantów także niemiecki komisarz plebiscytowy. W pierwszym dniu powstania doszło do spalenia części kolonii niemieckiej [[Hołdunów]] przez członków polskiej konspiracji wojskowej, co uznano powszechnie za odwet, mający pomścić polskie ofiary walk w Katowicach. Wojciech Korfanty zgodził się jednak na wypłatę pochodzącym jeszcze z XVIII wieku niemieckim osadnikom specjalnego odszkodowania za poniesione szkody.

==Plebiscyt 20 marca 1921 roku==

Jesień 1920 roku upłynęła na Górnym Śląsku już spokojniej. W niedzielę 20 marca 1921 roku, przy bardzo wysokiej frekwencji, przeprowadzono głosowanie. Wzięło w nim udział 1190637 osób (97,5% ogółu uprawnionych), w tym 191308 (19,3%) wspomnianych już tzw. emigrantów (osoby urodzone na obszarze plebiscytowym, ale już na nim nie mieszkające), głosujących w większości (182 tys.) za Niemcami. Razem kartkę z dwujęzycznym napisem Niemcy/Deutschland wrzuciło do urny 707393 (59,4%) osób, a z napisem Polska/Polen 479365 (40,3%) uprawnionych do głosowania. Niemcy wygrali również w przeliczeniu na gminy, odnosząc sukces w 834 gminach na 1510. Pełny sukces odnieśli w miastach.

Po ogłoszeniu pierwszych, jeszcze nieoficjalnych wyników plebiscytu, strona niemiecka triumfalnie obwieściła swoje zwycięstwo. We wtorek 22 marca 1921 roku manifestacja niemiecka przemaszerowała ulicami Opola, demonstrując swoją radość przed polskim powiatowym PKPleb., żądając jednocześnie, by alianci szybko podjęli decyzję o pozostawieniu Górnego Śląska w granicach Rzeszy Niemieckiej. Pochód zatrzymały dopiero w obawie przed wybuchem kolejnych rozruchów interweniujące wojska francuskie.

Strona polska podjęła niezwłocznie działania, zmierzające do wywarcia nacisku na aliantów przed podjęciem przez nich ostatecznej decyzji. Rysujące się niekorzystne rozstrzygnięcie skłoniło Korfantego do wykorzystania dobrych kontaktów z H. Le Rondem. Zaproponował podział terenu plebiscytowego według tzw. Linii Korfantego, a więc w przybliżeniu wzdłuż biegu Odry (zaproponowana przez Korfantego 22 marca 1921 roku linia miała przebiegać dokładnie: od dawnej granicy Rzeszy przez [[Olesno]] aż do Opola, a potem ostro skręcać na południe do Raciborza, do granicy niemiecko-czeskiej; Opole, Głubczyce, [[Strzelce Opolskie]] i Olesno miały pozostać niemieckie). Przy przyjęciu takiego rozstrzygnięcia 60% powierzchni i 70% mieszkańców obszaru plebiscytowego miało przypaść Polsce. Od końca marca niezależnie toczyły się również uzgodnienia włosko-angielskie. Roboczo przyjęto do wstępnych rozstrzygnięć podział na 3 strefy: niemiecką strefę A (Kluczbork, Olesno, Opole, [[Koźle]], Głubczyce, Racibórz), polską strefę B (Polska: [[Pszczyna]], [[Rybnik]]) oraz strefę C (definiowano ją jako zamieszkiwaną przez niewielką większość niemiecką, wyraźną jednak w miastach; by nie dzielić regionu przemysłowego proponowano przyłączyć ją do Niemiec). Polska uzyskałaby w wyniku takiego podziału 25% powierzchni, 21% ludności i 20 kopalń węgla kamiennego.

==III powstanie śląskie w 1921 roku==

Niepomyślnie rozwijająca się dla strony polskiej po plebiscycie sytuacja skłoniła Korfantego do zaakceptowania odrzucanego przez niego do tej pory rozwiązania siłowego, do którego nakłaniali go od dawna oficerowie skupieni w konspiracji wojskowej. Przygotowany przez nich plan operacyjny Korfanty zatwierdził ostatecznie 29 kwietnia 1921 roku, uznając jednak tylko za niezbędną ograniczoną demonstrację zbrojną, której efektem miało być wywarcie presji na aliantów, by skłonić ich do podjęcia korzystnej dla Polski decyzji. Jak sądził, mógł liczyć na przychylnego sprawie polskiej przewodniczącego Komisji gen. Le Ronda.

Powstanie w zamyśle Korfantego miało się więc ograniczyć do krótkiej demonstracji na wzór II powstania śląskiego, potwierdzającego wolę Górnoślązaków przyłączenia do państwa polskiego. Po osiągnięciu przez wojska powstańcze „Linii Korfantego”, zamierzał rozpocząć natychmiast rokowania rozejmowe. Korfanty miał pełną świadomość przewagi wojskowej, jaką strona niemiecka osiągnie, jeżeli działania zbrojne będę toczyły się dłużej. Wykluczał z tego powodu prowadzenie operacji wojskowych na szerszą skalę. Państwo polskie oficjalnie nie akceptowało wybuchu powstania, ale stale udzielało pomocy wojskowej dla wojsk powstańczych (konspiracja wojskowa działała wówczas pod nazwą Dowództwo Obrony Plebiscytu - DOP).

Powstanie rozpoczęło się w nocy z 2 na 3 maja 1921 roku ogłoszeniem strajku generalnego i skuteczną akcją dywersyjną odcinającą połączenia kolejowe między Rzeszą Niemiecką a Górnym Śląskiem. W ślad za tym poszło szybkie zajęcie całego [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]]. Po ogłoszeniu na Górnym Śląsku przez Międzysojuszniczą Komisję stanu oblężenia, Korfanty ogłosił się dyktatorem powstania, wzywając do walki, której celem miało być zajęcie obszaru do rzeki [[Odra|Odry]].

Wtedy miała już miejsce pełna koncentracja sił polskich oparta o struktury istniejącej od 1919 roku konspiracji wojskowej. DOP obejmowało 9 okręgów, dysponując od lata 1920 roku coraz większym wsparciem kadrowym ze strony Wojska Polskiego. Liczebność organizacji górnośląskiej w pierwszej połowie 1920 roku szacowana była na około 8-10 tys. członków, ale później sukcesywnie rosła, w trakcie III powstania siły te początkowo wynosiły już aż ok. 30 tys. żołnierzy, by wzrosnąć po mobilizacji nowych oddziałów do około 46 tys. armii pod koniec powstania (W. Ryżewski). Inni autorzy podają tę liczbę znacznie wyżej (T. Falęcki), na 60 tys.

Dowódcą oddziałów polskich został pochodzący z Wielkopolski ppłk. Maciej Mielżyński, który jako Dowódca Naczelny stał na czele 3 grup operacyjnych: „Północ” dowodzonej przez kpt. Alojzego Nowaka (ok. 10 tys. powstańców podzielonych na 3 podgrupy, razem tworzyły one 16 batalionów piechoty wzmacnianych pododdziałami wsparcia); „Wschód” dowodzonej przez kpt. [[Karol Grzesik|Karola Grzesika]] (ok. 16 tys. powstańców podzielonych na 9 pułków liczących razem 34 bataliony piechoty wraz z pododdziałami wsparcia); „Południe” dowodzonej przez ppłk. Bronisława Sikorskiego (ok. 10 tys. powstańców podzielonych na 4 pułki liczące razem 12 batalionów piechoty wraz z pododdziałami wsparcia). Najsilniejszą formacją polską była tzw. 1. Dywizja Powstańcza dowodzona przez mjr. Jana Ludygę-Laskowskiego. Podlegała operacyjnie dowództwu Grupy „Wschód”, a w jej składzie znalazły się przede wszystkim trzy pułki piechoty: katowicki pod dowództwem Walentego Fojkisa, zabrski dowodzony przez Pawła Cymsa i pszczyński pod dowództwem Franciszka Rataja. Dywizja dysponowała także pododdziałami wsparcia: kompanią saperów, plutonem łączności, kompanią zwiadu i pociągiem pancernym „Nowina-Doliwa” (potem nawet dywizjonem pociągów pancernych), pozostających w dyspozycji dowódcy jednostki. W składzie dywizji znajdował się także samodzielny oddział szturmowy złożony z ok. 60 marynarzy pod dowództwem kpt. Roberta Oszka, który szczególnie zasłużył się potem w bitwie o [[Góra Świętej Anny|Górę Świętej Anny]]. Pełnił on jednak także funkcje żandarmerii powstańczej. Przed wybuchem powstania, według danych polskich, dysponowano prawie 31 tys. karabinów ręcznych, 632 karabinami maszynowymi (lekkimi i ciężkimi), 3292 pistoletami i kilkudziesięcioma tysiącami granatów. Ponadto posiadano 694 granatniki. Uzbrojenie przez cały okres powstania polepszało się, dzięki przerzutowi przez polska granicę. W przededniu rozpoczęcia kontrofensywy niemieckiej przede wszystkim dysponowano już artylerią. W dyspozycji dowódców polskich grup znajdowało się: ok. 50 dział, 16 pociągów pancernych i 3 samochody pancerne. Większość zaopatrzenia w ciężką broń strzelecką oraz artylerię, a także szkolenie powstańców do działań militarnych przez oficerów, odbywało się przy ścisłej współpracy ze sztabem Wojska Polskiego.

W pierwszej fazie powstania oddziały polskie odnotowały pasmo sukcesów, co wynikało z zaskoczenia Niemców i ich nieprzygotowania do walk. Zgodnie z planem Korfantego po dotarciu do „Linii Korfantego” bezzwłocznie wszczęto rokowania z Francuzami, które mimo protestów niemieckich, doprowadziły do porozumienia o wstrzymaniu walk już po zajęciu postulowanych przez stronę polską obszarów. 10 maja rzeczywiście nastąpiło ogłoszenie przez Naczelną Komendę Wojsk Powstańczych (NKWP) wstrzymania działań ofensywnych. W drugiej dekadzie maja walki toczyły się już z zaangażowaniem stosunkowo niewielkich sił w pojedynczych miejscowościach.

Po stronie niemieckiej trwały już wówczas intensywne przygotowania do przeprowadzenia kontrofensywy, do czego konieczne było jednak stworzenie od nowa ochotniczych struktur wojskowych. Z inspiracji sztabu armii niemieckiej i berlińskiego MSZ powstała już w 1920 roku niemiecka organizacja konspiracyjna - Kampforganisation Oberschlesiens (Organizacja Bojowa Górnego Śląska), której celem było przygotowywanie oddziałów do walki o niemiecki Górny Śląsk. Podporządkowano ją dowództwu wrocławskiego 6. Korpusu Reichswehry. Siły tej organizacji szacowano w przededniu plebiscytu na ponad 30 tys. członków. Została ona jednak kompletnie sparaliżowana po prewencyjnych aresztowaniach i konfiskacie części magazynów z amunicją, które przeprowadzili Francuzi. Po wybuchu III powstania śląskiego i pierwszych sukcesach polskich na początku maja 1921 roku utworzono w zachodniej części Górnego Śląska formację Selbstschutz Oberschlesiens (Samoobrona Górnego Śląska - SSOS), w której oprócz członków Kampforganisation Oberschlesien znalazły się z oddziały ochotników (Freikorpsów) napływających z Rzeszy Niemieckiej. Najgłośniejszym był bawarski Freikorps Oberland, wchodzący w skład tzw. Organizacji Escherischa. Powstał w 1919 roku i używał charakterystycznego symbolu szarotki alpejskiej. Dowódcą Oberlandu był mjr Ernst Horadam, a szefem sztabu głośny z racji swojego okrucieństwa Joseph „Beppo” Römer. Freikorps składał się z 3 batalionów, a więc miał mniej więcej siłę regularnego pułku piechoty. W walkach brał udział również niemniej znany oddział ochotniczy „Heinz” pod dowództwem Karla Guido Hauensteina. W jego składzie walczył jako dowódca kompanii Albert Schlageter, późniejszy niemiecki „bohater” powstania antyfrancuskiego w Zagłębiu Ruhry. Sporą rolę odegrały także oddziały ochotnicze związane z nacjonalistyczną organizacją niemiecką Jungdeutscher Orden. Pierwotnie dowództwo nad jednostkami niemieckimi sprawował płk. Friedrich Wilhelm von Schwartzkoppen, który podzielił SSOS na 3 grupy operacyjne (Süd, Mitte i Nord). 20 maja 1921 roku wybrano na dowódcę niemieckiej Samoobrony znanego na Górnym Śląsku z okresu dowodzenia Strażą Graniczną gen. Karla Hoefera. Razem siły niemieckie liczyły według danych niemieckich około 30 tys. żołnierzy (według polskich nawet 40 tys. pod koniec powstania).

Według polskich danych w niemieckich tajnych magazynach na obszarze plebiscytowym znajdowało się: 15 tys. karabinów ręcznych, 226 karabinów maszynowych (ciężkich i lekkich), 2600 pistoletów i bliżej nie sprecyzowana liczba granatów, ale duża ich część została skonfiskowana. Niemcy nie posiadali na początku powstania ani artylerii (dysponowali tylko kilkoma moździerzami kal. 76 mm), ani pojazdami bojowymi. W drugiej połowie maja siły niemieckie, w porównaniu ze stanem z początku miesiąca, uległy już znacznemu wzmocnieniu. Oprócz pełnego zaopatrzenia w broń ręczną i amunicję otrzymano istotne środki wsparcia z magazynów armii niemieckiej, umożliwiające przeprowadzenie kontrofensywy na wielką skalę. Według danych Reichswehry były to: 30 dział artyleryjskich, 6 pociągów pancernych i w pełni wyekwipowane pododdziały kawalerii.

Niemcy po porażce w pierwszej fazie powstania koncentrowali swoje siły w zachodniej części Górnego Śląska. Atak starannie przygotowywanej kontrofensywy skoncentrowano na Górze Świętej Anny. Bitwa o tę miejscowość stała się centralnym elementem planu niemieckiego, którego cel zdefiniowano dwojako. Motywem politycznym było odzyskanie Góry Świętej Anny jako symbolicznego dla wszystkich Górnoślązaków miejsca kultu, co pozwalało liczyć na osłabienie morale polskich powstańców, triumfujących po pierwszych sukcesach z maja 1921 roku. Celem wojskowym było opanowanie Góry Chełmskiej, jako wzniesienia umożliwiającego prowadzenie planowanej dalszej ofensywy w kierunku okręgu przemysłowego. Jej zajęcie gwarantowało kontrolę ruchu wojsk w promieniu wielu kilometrów. Miejscowość Góra Świętej Anny i Góra Chełmska były zarówno z punktu widzenia polskiej obrony, jak i niemieckich planów strategicznych, kluczowym miejscem. Bez likwidacji tego rygla w polskiej rubieży obronnej niemożliwe były dalsze działania zaczepne oddziałów niemieckich. Zgodni co do tego byli zarówno głównodowodzący niemiecki - Karl Hoefer, jak i dążący do rozwiązania militarnego w dowództwie niemieckim dowódca Gruppe Süd gen. ppor. Bernhard Hülsen, który miał dowodzić atakiem na wzgórze.

Ofensywę prowadziły dwie grupy uderzeniowe: pierwsza, nacierająca na lewym skrzydle, dowodzona przez mjra Horadama, której trzonem był wspomniany bawarski Oberland, w pełnej sile 3 batalionów z pododdziałami wsparcia; na prawym skrzydle atakowała grupa pod dowództwem kpt. Friedricha Wilhelma Chappuis, złożona z 3 batalionów piechoty, w składzie której walczyli głównie Górnoślązacy. Obydwie grupy miały oskrzydlić pozycje powstańcze na Górze Świętej Anny, wychodząc u stóp Góry Chełmskiej na równinę rozciągającą się w kierunku okręgu przemysłowego. Szacuje się, że Niemcy do całej operacji na Górze Chełmskiej użyli prawie jednej trzeciej całości swoich sił (ok. 12-13 tys. żołnierzy), dysponując ok. 16 działami polowymi.

Niemiecka kontrofensywa rozpoczęła się 21 maja w nocy. Oddziały Selbstschutzu ruszyły z rejonu koncentracji w okolicach Gogolina-Krapkowic. Zgodnie z przyjętym planem Górę Świętej Anny atakowało od południa zgrupowanie kpt. Chappuis. Jednocześnie drugie zgrupowanie mjra Horadama próbowało obejść wzgórze od północy. Góry Chełmskiej broniły oddziały 8 pułku pszczyńskiego pod dowództwem Franciszka Rataja. Przewaga niemiecka, jak i nasilające się braki w zaopatrzeniu w amunicję doprowadziły przed południem 21 maja do załamania się obrony polskiej. Zbyt późno podjęto decyzję o wprowadzenie do walki niewielkich odwodów dywizyjnych. Główny ciężar walk spoczywał tego pierwszego dnia bitwy na 1. pułku katowickim, walczącym pod dowództwem Walentego Fojkisa, który wzmocniono tylko rozbitymi już oddziałami pszczyńskimi. Ostatecznie polskie bataliony zmuszone zostały do wycofania się na rozkaz Ludygi-Laskowskiego, dostrzegającego beznadziejność dalszej obrony. Opuściły Górę Świętej Anny po południu 21 maja. Walki w pierwszym, kluczowym dniu bitwy, były bardzo krwawe. Wynikało to z ostrzeliwania się ze stosunkowo niewielkiej odległości, często dochodziło także do walki wręcz z użyciem broni krótkiej i bagnetów. Straty sił polskich w dwóch zaangażowanych w walkach pułkach szacowano na ok. 100 zabitych i rannych, po stronie niemieckiej według polskich nasłuchów miały sięgać nawet 500 zabitych i rannych. Walki na Górze Chełmskiej z punktu widzenia sztabu 1. Dywizji Powstańczej stanowiły w pierwszym dniu niemieckiej ofensywy tylko część wielu powstałych na froncie zagrożeń, których skutkiem mogło być załamanie polskiej obrony. Atak niemiecki był bowiem prowadzony w szerokim pasie na froncie centralnym od Raszowej na północy po Koźle i Landzmierz na południu. Możliwości zaangażowania nowych sił polskich do kontrataku były niewielkie. Większość oddziałów znajdujących się pod dowództwem J. Ludygi-Laskowskiego była już zaangażowana bezpośrednio w walce. Mimo braku sił odwodowych, wbrew opinii Ludygi-Laskowskiego, dowódca NKWP – Maciej Mielżyński - podjął decyzję o podjęciu bezzwłocznego kontrataku, którego datę wyznaczono na 23 maja 1921 roku. W tym celu głównodowodzący osobiście pojawił się w rejonie walk. Do akcji miano użyć pododdziałów Podgrupy „Bogdan”. 23 maja rozpoczęła się druga faza bitwy. Niemcy po uzyskaniu zakładanego sukcesu operacyjnego przeszli już do obrony na kierunku centralnym, ale prowadzili nadal operacje zaczepne w pozostałych częściach rozciągniętego frontu. Natarcie batalionów Podgrupy „Bogdan” pozbawione wsparcia artyleryjskiego załamało się w rejonie Kalinowa, a mające towarzyszyć temu od południa natarcie oddziałów 1. Dywizji Powstańczej przez Leśnicę znacznie się opóźniło. Walki toczyły się z niebywałą zaciętością w kilku miejscowościach poniżej Góry Świętej Anny, w: Leśnicy, Lichyni, Kluczach, Zalesiu Śląskim, Krasowej, Łąkach Kozielskich. Wieczorem oddziały polskie musiały powrócić na pozycje wyjściowe, nie uzyskując zakładanych celów operacyjnych kontrofensywy. W kolejnych dwóch dniach walki stopniowo gasły, obydwie strony nie starały się już podjąć działań zaczepnych, a 26 maja rozpoczęły się pod naciskiem aliantów rozmowy na temat zawieszenia broni. Mielżyński nie potrafiąc pogodzić się z porażką początkowo żądał wycofania się Niemców z Góry Świętej Anny, w innym wypadku grożąc ponowieniem polskiego ataku, do czego nie miał wystarczających środków, a także morale polskich oddziałów nie pozwalało liczyć na skuteczność takiej akcji. Korfantego prowadził rozmowy mając świadomość osłabienia polskiej obrony po likwidacji rygla zabezpieczającego do tej pory przed atakiem na okręg przemysłowy. Dyktator powstania, rozumiejąc iż czas zaczyna grać na niekorzyść strony polskiej, usilnie dążył do podpisania zawieszenia broni.

Rozmowy w końcu maja zakończyły się jednak fiaskiem. Część oficerów niemieckich parła już wtedy do militarnego rozstrzygnięcia konfliktu polsko-niemieckiego na Górnym Śląsku i kolejnej ofensywy. Natarcie zamierzano poprowadzić jednocześnie od północy, od masywu chełmskiego, i od południowego-zachodu, od Koźla, w kierunku na Ujazd, Sławięcice i Kędzierzyn. 4 czerwca 1921 roku Niemcy wszczęli na nowo walki dążąc tym razem do przełamanie frontu polskiego. Udało im się uzyskać sukces taktyczny. Oddziały bawarskie zajęły Sławięcice, co potencjalnie umożliwiało dalszy atak doliną rzeki [[Kłodnica]] do serca regionu przemysłowego. Przed załamaniem się polskiego frontu uchroniła go rozpaczliwa obrona prowadzona przez oddziały 3. pułku katowickiego i 2. pułku zabrskiego. Podobnie dramatyczną obronę prowadził 4. pułk z Królewskiej Huty ([[Chorzów|Chorzowa]]), który znalazł się w centrum natarcia niemieckiego idącego od Zdzieszowic na Kędzierzyn. Najcięższe walki toczyły się o węzeł kolejowy w Kędzierzynie, który ostatecznie po prawie pięciodniowej bitwie zajęli Niemcy. Bitwa w Kotlinie Kłodnickiej zamarła dopiero pod koniec pierwszej dekady czerwca.

Mimo uzyskania sukcesu taktycznego Niemcy po bitwach o Górę Świętej Anny i Kędzierzyn nie zrealizowali ostatecznie strategicznego celu, jakim miało być wkroczenie do centrum okręgu przemysłowego i zajęcie utraconych w pierwszej dekadzie maja powiatów we wschodniej części Górnego Śląska. Nacisk Komisji Międzysojuszniczej i ostatecznie zaakceptowana przez obydwie strony mediacja brytyjska pozwoliły w połowie czerwca 1921 roku na rozdzielenie obu walczących stron.

30 maja gen. Henri Le Rond ogłosił zarządzenie o utworzeniu strefy neutralnej wzdłuż Odry. Tzw. Komisja 12, reprezentująca Niemców górnośląskich, odmawiała początkowo podpisania porozumienia, które strona polska zaakceptowała. Dopiero 14 czerwca 1921 roku pogodzono się i po stronie niemieckiej z koniecznością zawieszenia działań wojennych w obliczu przewagi, którą dysponowali alianci i zgodzono się na zawieszenia broni oraz oddanie sprawy przyszłości Górnego Śląska do decyzji Ligi Narodów.

26 czerwca Wojciech Korfanty Korfanty z Karlem Hoeferem podpisali w końcu porozumienie o wycofaniu oddziałów obu stron w wyznaczonych terminach z zajmowanych terytoriów, a 5 lipca zakończono ewakuację oddziałów niemieckich i polskich poza teren plebiscytowy.

Liczba poległych później po stronie polskiej powstańców szacowana jest zazwyczaj na ok. 1800 ofiar po stronie polskiej (w niektórych źródłach ta liczba jest wyższa i się 2 tys.). Sam Jan Ludyga-Laskowski określił straty w III powstaniu na 1218 zabitych i 794 ciężko rannych. Wacław Ryżewski podaje liczbę ok. 2 tys. poległych. Po stronie niemieckiej liczbę ofiar śmiertelnych szacowano na około 500 i około 1500 rannych.

==Przyłączenie części Górnego Śląska do Polski==

Podjęta 20 października 1921 roku przez Radę Ambasadorów Ligi Narodów decyzja o podziale terenu plebiscytowego oznaczała zakończenie czteroletniego polsko-niemieckiego konfliktu o Górny Śląsk. Dopiero jednak po podpisaniu 15 maja 1922 roku Polsko-Niemieckiej Konwencji Górnośląskiej, regulującej dwustronne stosunki i gwarantującej prawa mniejszości narodowych w czerwcu i lipcu wojska polskie i niemieckie zajęły przyznane obu krajom terytorium. Po stronie polskiej powstało w ten sposób autonomiczne województwo śląskie, po stronie niemieckiej Prowincja Górnośląska. Polsce przydzielono 3214 km2 (29%) i 996,5 tys. mieszkańców (46%). Spośród 67 kopalni węgla kamiennego Polska otrzymała 53, ponadto przypadły jej wszystkie kopalnie rud żelaza, 2/3 kopalń rud cynku i ołowiu, a także większość przemysłu hutniczego.

==Bibliografia==

#Dobrowolski P., Ugrupowania i kierunki separatystyczne na Górnym Śląsku i w Cieszyńskiem w latach 1918-1939, Warszawa 1972.
#Doose G., Die separatistische Bewegung in Oberschlesien nach dem Ersten Weltkrieg 1918–1922, Wiesbaden 1987
#Eichner K.,Briten, Franzosen und Italiener in Oberschlesien 1920–1922. Die Interallierte Regierungs- und Plebiszitkommission im Spiegel der Britischen Akten, St. Katharinen 2002
#Encyklopedia powstań śląskich, red. Franciszek Hawranek, Opole 1982
#Grosch Waldemar, Deutsche und polnische Propaganda während der Volksabstimmung in Oberschlesien 1919-1921, Dortmund 2002
#Hitze G., Carl Ulitzka (1873-1953) oder Oberschlesien zwischen den Weltkriegen, Düsseldorf 2002.
#Jędruszczak T., Powstania śląskie 1919-1920-1921, Katowice 1981Kasprowicz J., Powstania śląskie. Bibliografia za lata 1944–1978, Opole 1979.
#Kwiatek A., Spór o kierunek działań narodowych na Górnym Śląsku (1918-1921), Opole 1991
#Lesiuk Wiesław, Rady robotnicze żołnierskie chłopskie i ludowe w rejencji opolskiej w latach 1918-1919, Opole 1973
#Niewiński J., Pałosz A., Plebiscyt i powstania śląskie. Bibliografia w wyborze, „Kwartalnik Nauczycielski Opolskiego” nr 2–3 (1981), s. 107–118.
#Pięćdziesięciolecie powstań śląskich, red. Franciszek Hawranek, Władysław Zieliński, Katowice 1973
#Porte R., Haute-Silésie 1920–1922. Laboratoire des leçons oubliées de l’armée française et perceptios nationales, Paris 2010
#Przewłocki J., Międzysojusznicza Komisja rządząca i plebiscytowa na Górnym Śląsku w latach 1920-1922, Wrocław 1970
#Przewłocki J., Stosunek mocarstw zachodnioeuropejskich do problemów Górnego Śląska w latach 1918-1939, Warszawa-Kraków 1978
#Ruter R., Die Geschichtsschreibung über Abstimmungskämpfe und Volksabstimmung in Oberschlesien (1918–1921). Eine Auswahlbibliographie, Frankfurt am Main 2009.
#W obcym kraju. Wojsko sprzymierzone na Górnym Śląsku. 1920–1922, red.S. Rosenbaum, Katowice 2011.
#Ryżewski Wacław, Trzecie powstanie śląskie, Warszawa 1977
#Wyglenda E., Bibliografia plebiscytu i powstań śląskich, Opole 1979.
#Wyglenda E., Bibliografia polskiej literatury dotyczącej powstań i plebiscytu, w: Encyklopedia Powstań Śląskich, oprac. F. Hawranek [i in.], Opole 1982, s.31-42.
#Zarys dziejów Sokolstwa Polskiego w latach 1867-1997, red. E. Małolepszy, Z. Pawluczuk, Częstochowa 2001
#Zieliński Władysław, Polska i niemiecka propaganda plebiscytowa na Górnym Śląsku, Wrocław 1972

Drugie powstanie śląskie 1920

2021-04-29T08:19:23Z

Ania:

Powstania śląskie 1919-1920-1921

2021-04-29T08:19:17Z

Ania:

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 6 (2019)]]
Autor: [[Prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]

::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 6 (2019)|TOM: 6 (2019)]]
(ang. Silesian Uprisings 1919-1920-1921, niem. Schlesische Aufstände 1919-1920-1921)

[[Plik: Mapa_26.jpg|600px|thumb|right|Zasięg powstań śląskich (Autor: IBR)]]
Po [[Pierwsza wojna światowa|I wojnie światowej]] polsko-niemiecki spór o granice doprowadził w latach 1919-1921 do walk zbrojnych pomiędzy zamieszkującymi [[Górny Śląsk|Górny Śląsk]] Polakami i Niemcami, znanych jako pierwsze (1919), drugie (1920) i trzecie (1921) powstanie śląskie.

==Sytuacja polityczna na Górnym Śląsku po I wojnie światowej==

Zakończenie I wojny światowej (1914-1918) klęską państw centralnych doprowadziło na przełomie lat 1918/1919 do zmiany sytuacji politycznej w Europie środkowo-wschodniej i powstania nowych państw, w tym także Polski odrodzonej po 123 latach zaborów. Okres powojenny cechował się również narastającym radykalizmem wystąpień społecznych. Widomym symptomem tego zjawiska było samorzutne zawiązywanie się rad robotniczych i żołnierskich, które nie tyle odwoływały się do podziałów narodowościowych, ile dążyły do przejęcia władzy i ukształtowania się nowych stosunków społecznych. Duża część członków tych rad z sympatią patrzyła w tym okresie na przemiany rewolucyjne w Rosji Radzieckiej, wzorując się na ustroju stworzonym przez bolszewików.

W pierwszych miesiącach po wojnie niemieckie partie polityczne i organy administracji państwowej oraz komunalnej na Górnym Śląsku (w [[Rejencja opolska|rejencji opolskiej]] – Regierungsbezirk Oppeln), zajmowały w większości bierne stanowisko. Szok wywołany klęską wojenną oraz gwałtownym rozpadem II Cesarstwa Niemieckiego spowodował zajęcie przez Niemców pozycji defensywnej. Przed Paryską Konferencją pokojową nie przypuszczano zresztą, że rewindykacje polskie mogą dotyczyć Górnego Śląska i że zostaną poparte przez zwycięskich aliantów.

W tym pierwszym okresie, jesieni 1918 roku, widoczny już był rysujący się podział rejencji opolskiej na dwie części: wschodnią - z centrami w [[Katowice|Katowicach]] i w [[Bytom|Bytomiu]], gdzie przeważały wpływy polskie, chociaż raczej poza wielkimi miastami; zachodnią - z centrum w Opolu, gdzie dominacja strony niemieckiej była wyraźna, a organizacje polskie nie posiadały wielkich wpływów.

Polskie oczekiwania na przyłączenie Górnego Śląska do Rzeczypospolitej po raz pierwszy jasno wyraził [[Wojciech Korfanty]], w głośnym przemówieniu wygłoszonym 25 października 1918 roku w parlamencie niemieckim (Reichstagu). Zażądał wówczas włączenia do państwa polskiego ziem zabranych w wyniku zaborów (Prus Królewskich, Gdańska, Wielkopolski, części Prus Książęcych), a także Śląska Górnego i Średniego, znajdujących się w państwie pruskim od [[Wojny śląskie|wojen śląskich]] w XVIII wieku. Tworzenie polskiego ośrodka władzy przyspieszyły wydarzenia rozgrywające się w Poznańskiem, gdzie powstała [[Naczelna Rada Ludowa]] (NRL), do której wszedł Wojciech Korfanty. W ślad za tym na Górnym Śląsku utworzono w Bytomiu Podkomisariat NRL (kierował nim Kazimierz Czapla, a jego zastępcą był [[Konstanty Wolny]]), działający do wybuchu I powstania śląskiego. Podkomisariatowi podporządkowywały się stopniowo polskie tzw. rady ludowe, powstające samorzutnie w poszczególnych miejscowościach. Zaczęły się również odradzać polskie partie polityczne, z których czołową rolę odgrywały: chadecja ([[Chrześcijańskie Zjednoczenie Ludowe]] - ChZL) na czele z Korfantym; socjaliści ([[Polska Partia Socjalistyczna]]), której przewodniczącym górnośląskiego komitetu był [[Józef Biniszkiewicz]]; i centrowe Narodowe Stronnictwo Robotników (jego wiceprezesem był późniejszy pierwszy wojewoda śląski [Józef Rymer]]), potem działające jako [[Narodowa Partia Robotnicza]] (NPR). Obok polskiego ośrodka władzy politycznej, powstała także konspiracja wojskowa. 5 stycznia 1919 roku wysłannik z Poznania, Zygmunt Wiza, zainicjował działalność Komitetu Wykonawczego organizacji wojskowej, a 11 stycznia 1919 roku na Górnym Śląsku powstał Główny Komitet Wykonawczy Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska (POW GŚ), którego przewodniczącym został [[Józef Grzegorzek]].

Aktywność polska spowodowała zaniepokojenie Niemców polskimi roszczeniami terytorialnymi, sięgającymi na Górnym Śląsku poza obszar dziewiętnastowiecznych zaborów. 15 grudnia 1918 roku ukonstytuowało się w związku z tym, działające pod patronatem niemieckich przedsiębiorców, stowarzyszenie pod nazwą Freie Vereinigung zum Schutze Oberschlesiens (Wolne Stowarzyszenie dla Ochrony Górnego Śląska), na bazie którego w 1919 roku utworzono Verband Heimattreuer Oberschlesier (Związek Górnoślązaków Wiernych Ojczyźnie). To drugie stało się największą i najpopularniejszą organizacją Niemców górnośląskich, mającą swoje oddziały prawie w całej Rzeszy Niemieckiej. Jej zapleczem politycznym była niemiecka Partia Centrum (w grudniu 1918 roku zmieniła nazwę na Katholische Volkspartei – [[Katolicka Partia Ludowa]]), kierowana przez popularnego na Górnym Śląsku raciborskiego proboszcza Carla Ulitzkę. Obóz niemiecki do końca 1919 roku mógł liczyć nie tylko na kadry niemieckiej administracji, ale także na wsparcie regularnego wojska niemieckiego (117. Dywizję Piechoty), rozlokowaną w rejencji opolskiej pod nazwą Grenzschutz (Straż Graniczna).

Obok polskich i niemieckich organizacji, równocześnie ukształtował się trzeci nurt w działalności politycznej – separatystyczny. Zapoczątkowała go inicjatywa założenia Komitetu Górnośląskiego (Oberschlesisches Komitee), podjęta 27 listopada 1918 roku po spotkaniu braci [[Tomasz Reginek|Tomasza]] i [[Jan Reginek|Jana Reginków]] oraz [[Ewald Latacz|Ewalda Latacza]] z przedstawicielami górnośląskiego przemysłu ciężkiego. W styczniu 1919 roku Komitet przekształcił się w [[Związek Górnoślązaków]] (Bund der Oberschlesier). Na czele Związku stanął ks. Tomasz Reginek, a początkowo wsparcia jego działalności udzielała także niemiecka Partia Centrum.

Na przełomie lat 1918/1919 powstały w konsekwencji podziałów narodowościowych i politycznych trzy centra życia politycznego na Górnym Śląsku: polski w Bytomiu, niemiecki w Opolu i separatystyczny w [[Racibórz|Raciborzu]]. Konfrontacja ich planów politycznych i określenie zasięgu wpływów miało nastąpić 19 stycznia 1919 roku, podczas wyborów do niemieckiego Zgromadzenia Narodowego (Nationalversammlung). Bojkot wyborów przez ugrupowania polskie jednak nie pozwolił na porównanie sił poszczególnych obozów. Wybory w skali ogólnoniemieckiej wygrała socjaldemokracja niemiecka (Sozialdemokratische Partei Deutschlands), zjednoczona z [[Niemiecka Partia Centrum|Partią Centrum]] (Deutsche Zentrumspartei) i liberalną Postępową Partią Ludową (Fortschrittliche Volkspartei), później przekształconą w [[Niemiecka Partia Demokratyczna|Niemiecką Partię Demokratyczną]] (Deutsche Demokratische Partei) Po wyborach stworzyły one centro-lewicową koalicję tzw. Weimarską, rządzącą w Niemczech z niewielkimi przerwami do schyłku lat 20. W rejencji opolskiej (na Górnym Śląsku) wybory do niemieckiego Zgromadzenia Narodowego przyniosły jednoznaczne zwycięstwo Katolickiej Partii Ludowej, która uzyskała 48,4% oddanych głosów. Katastrofalnie niska frekwencja wyborcza spowodowana polskim bojkotem uniemożliwiła jednak oszacowanie polskich i niemieckich wpływów politycznych.

==Konferencja Paryska i Traktat Wersalski==

Klęska Niemiec w I wojnie światowej była jednocześnie triumfem sprzymierzonych pięciu wielkich mocarstw (Wielkiej Brytanii, Francji, Stanów Zjednoczonych, Włoch i Japonii) oraz nowych państw, które powstały w Europie środkowo-wschodniej. 18 stycznia 1919 roku w siedzibie francuskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, kiedy uroczyście otworzono obrady konferencji pokojowej, było już wiadomo, że o sprawach europejskich będą decydowali tylko przywódcy czterech mocarstw, zresztą z bardzo różnym doświadczeniem dyplomatycznym: premier Wielkiej Brytanii David Lloyd George, premier Francji Georges Clemenceau, premier Włoch Vittorio Emanuele Orlando i prezydent Stanów Zjednoczonych Woodrow Wilson. Ponieważ ich spojrzenie na powojenną Europę było odmienne, zmuszało to do szukania kompromisów politycznych, a polskich delegatów do przekonania ich o słuszności swoich postulatów. Wielka Brytania jeszcze przed rozpoczęciem konferencji przyjęła tzw. memoriał z Fontainbleau, który postulował powstrzymanie dalszego osłabiania Niemiec po zakończonej wojnie, w tym odbierania Pomorza, Górnego Śląska i Gdańska, ponieważ mogłoby to doprowadzić, zdaniem dyplomatów brytyjskich, do wybuchu rewolucji w Rzeszy Niemieckiej, a na pewno stać się powodem do odrzucenia traktatu pokojowego i rodzenia się odwetowych dążeń w Republice Weimarskiej. Podzielał te poglądy premier włoski, a skłonny był im przyznać rację również prezydent W. Wilson. USA starały się stworzyć system zbiorowego bezpieczeństwa –Ligę Narodów - a do tego konieczne było poparcie brytyjskie. Francja była wprawdzie gotowa na maksymalne osłabienie Niemiec i zgodę na postulaty polskie, ale nie kosztem własnych interesów narodowych.

Z tego powodu delegacja polska mogła liczyć tylko na Francję, również ze względów sentymentalnych. Jednak Francuzi swoje wsparcie dla roszczeń polskich traktowali wyłącznie instrumentalnie. Posługiwali się „sprawą polską” jako jedną z kart przetargowych w rozmowach z pozostałymi delegacjami. Utrata na wschodzie dotychczasowego gwaranta francuskiego bezpieczeństwa – Rosji – zmuszało premiera Clemenceau do stworzenia z nowych państw Europy środkowo-wschodniej skutecznej koalicji, która mogłaby być przeciwwagą dla Niemiec na wschodzie i to było szansą dla dyplomacji polskiej. Na czele delegacji polskiej stał przewodniczący Komitetu Narodowego Polskiego (KNP) [[Roman Dmowski]]. W jej składzie znaleźli się ponadto premier Ignacy Paderewski i specjalista w sprawach gospodarczych Władysław Grabski.

Polskie postulaty przedstawił na Konferencji Paryskiej Roman Dmowski 29 stycznia 1919 roku. W długim wystąpieniu, wygłoszonym z wielką swadą po angielsku i francusku, bronił tezy, iż w XVIII wieku podpisano sprzeczne z prawem międzynarodowym rozbiory Polski. Jednak przyszłe granice Polski nie miały odnosić się ściśle do tych z roku 1772 (Górny Śląsk nie należał na przykład do żadnego z zaborów, od Polski odłączony został już w XIV wieku). Zgodnie z reprezentowaną przez niego koncepcją inkorporacyjną, odwoływał się do stosunków etnicznych. Na wschodzie postulował przyłączenie do Polski Galicji, Wołynia oraz większej części byłych guberni: mińskiej, wileńskiej i witebskiej, należących niegdyś do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Sama Litwa miała zostać połączona unią realną z Rzeczypospolitą. Na zachodzie i południu żądał przyłączenia Poznańskiego, pruskiego Górnego Śląska, tzw. Prus Zachodnich (Pomorza Wschodniego) z Gdańskiem, południowego pasa byłych Prus Książęcych (Warmia i Mazury) oraz byłego [[Księstwo cieszyńskie|Księstwa Cieszyńskiego]] (bez powiatu frydeckiego).

W celu rozpatrzenia polskich postulatów powołano 12 lutego, po wystąpieniu Dmowskiego, specjalną Komisję do spraw polskich (Commission des affaires polonaises), pracującą pod przewodnictwem francuskiego oficera - Jules’a Cambone’a, z udziałem oficerów reprezentujących pozostałe mocarstwa. W zasadzie zaakceptowała ona w marcu postulaty zawarte w polskiej propozycji, poza żądaniem przyłączenia Warmii i Mazur, gdzie zaproponowano przeprowadzenie [[Plebiscyt|plebiscytu]]. Oznaczało to przyznanie Polsce Górnego Śląska. Przeciwko takiej decyzji zaprotestował brytyjski premier Lloyd Georg, co spowodowało czasowe odłożenie ostatecznego rozstrzygnięcia. Jednocześnie rozpoczęły się w Niemczech protesty zakrojone na olbrzymią skalę i w dużej części inspirowane przez rząd w Berlinie, skierowane przeciw wstępnym propozycjom aliantów ujawnionym wiosną 1919 roku przez prasę we Francji, Anglii i Niemczech. Organizacje niemieckie przygotowały wielkie demonstracje w maju 1919 roku. Górnośląscy posłowie do niemieckiego Zgromadzenia Narodowego mówili o powszechnym oporze przeciwko ustaleniom Komisji. Strona polska odpowiedziała z kolei ogłoszeniem strajku szkolnego i kontrdemonstracjami zorganizowanych z okazji polskich rocznic narodowych.

Nacisk brytyjski doprowadził do niekorzystnej dla Polski korekty pierwotnej oferty Komisji do spraw polskich. 2 czerwca brytyjski premier zaproponował oficjalnie plebiscyt na Górnym Śląsku. Podjęta w ostatniej chwili interwencja I. Paderewskiego, by odrzucić te niekorzystne dla Polski ustalenia, okazała się bezskuteczna. 14 czerwca poinformowano polskich delegatów o ostatecznym zaakceptowaniu propozycji brytyjskiej w sprawie przeprowadzenia plebiscytu na Górnym Śląsku.

28 czerwca 1919 roku traktat został podpisany w Sali Zwierciadlanej Pałacu w Wersalu. Polska na mocy artykułów ustalających granice Niemiec uzyskiwała: Poznańskie, dostęp do Morza Bałtyckiego przez Pomorze Zachodnie, ale bez Gdańska i leżącego wokół niego terytorium, które tworzyło obszar Wolnego Miasta Gdańska pozostającego pod kontrolą Ligi Narodów. Na pruskim Górnym Śląsku, Warmii i Mazurach miały zostać przeprowadzone plebiscyty.

W artykule 88 o przeprowadzeniu plebiscytu na Górnym Śląsku ustalono, że każdy dorosły mieszkaniec tego regionu będzie mógł zadecydować, czy chce pozostać w państwie niemieckim, czy też chce przyłączenia do Rzeczypospolitej Polskiej. Uprawnieni do głosowania na polski wniosek (potem próbowano go bezskutecznie wycofać) zostali także tzw. emigranci, a więc osoby, które ukończyły 20 rok życia i tylko urodziły się na obszarze plebiscytowym, ale już na nim na stałe nie mieszkały.

W Polsce decyzje konferencji pokojowej przyjęto z dużym niezadowoleniem, chociaż zapewniał międzynarodowe uznanie granic suwerennego Państwa Polskiego po 123 latach zaborów. Uznawano, że nie wzięto w pełni pod uwagę postulatów polskich. Szczególnie krytykowano ideę plebiscytów. Mimo protestów podnoszonych w Sejmie Ustawodawczym, podczas burzliwej sesji ratyfikacyjnej 31 lipca 1919 roku ostatecznie Traktat Wersalski został przyjęty i Naczelnik Państwa 1 września 1919 złożył pod nim swój podpis.

==Pierwsze powstanie śląskie w 1919 roku==

Po zakończeniu konferencji w Paryżu wszystkie obozy polityczne na Górnym Śląsku uznały konieczność przeprowadzenia plebiscytu za własną porażkę. Polacy uważali, że tylko z powodu nacisku Rzeszy Niemieckiej alianci wycofali się z zaproponowanych na wstępie propozycji o przyłączeniu Górnego Śląska do Rzeczypospolitej. Separatyści czuli się zepchnięci na margines, ich głosu w ogóle nie uwzględniono w rozstrzygnięciach traktatowych. Niemcy, posiadający w swoim ręku kontrolę nad administracją cywilną, policją i wojskiem, zareagowali z kolei falą represji. Zamierzano zawczasu spacyfikować sytuację w rejencji opolskiej i sparaliżować polskie organizacje jeszcze przed plebiscytem.

Aresztowania przeprowadzone przez policję niemiecką przeprowadzone w lipcu 1919 roku, a także pogłoski o przygotowywaniu list proskrypcyjnych obejmujących polskich działaczy, połączone z fatalną sytuacją gospodarczą (bezrobociem i zaległościami w wypłacaniu wynagrodzeń, a także zwolnieniami w górnośląskich kopalniach i hutach - na zwalniane miejsca zatrudniano niemieckich członków straży zakładowych), doprowadziły do wybuchu polskiego powstania. Poprzedziły go strajki oraz 16 sierpnia tzw. masakra w [[Mysłowice|Mysłowicach]]. Podczas oczekiwania na wypłatę robotników i ich rodzin przed bramą mysłowickiej kopalni doszło do otwarcia ognia do demonstrującego tłumu. Zginęło wówczas według oficjalnych danych 6 osób, a kilkanaście zostało rannych.

[[Plik:I powstanie śląskie.png|600px|thumb|right|Zasięg I powstania śląskiego(Autor: IBR)]]

[[Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska|POW GŚ]] kilkakrotnie już wcześniej rozpatrywała w pierwszej połowie 1919 roku możliwość wybuchu powstania, wzorując się na przykładzie zakończonego sukcesem powstania wielkopolskiego. Odkładano te plany na wyraźne polecenie Korfantego, obawiającego się negatywnej reakcji aliantów zachodnich. Latem 1919 roku nacisk komendantów powiatowych konspiracji wojskowej był już tak duży, że 11 sierpnia Stefan Grzegorzek zwołał zebranie w Strumieniu, by po raz kolejny omówić możliwość rozpoczęcia walki. Na skutek aresztowania przez Niemców części przywódców POW GŚ razem z samym Grzegorzkiem, część komendantów powiatowych pod wpływem Maksymiliana Iksala z [[Powiat pszczyński|powiatu pszczyńskiego]] ogłosiła samodzielnie wybuch powstania 17 sierpnia. Jednak dopiero dzień później rozkaz o przystąpieniu do walki wydano dla pozostałych powiatów. W pierwszym dniu powstania walki skoncentrowały się z tego powodu we wschodniej części powiatu pszczyńskiego, wzdłuż granicy z Polską. Fiaskiem zakończyła się próba wszczęcia powstania w samej Pszczynie. Niemcy byli dobrze przygotowani, policja już wcześniej znała plany polskie i patrole niemieckie uniemożliwiły koncentrację peowiaków. Niepowodzeniem zakończyła się także akcja POW GŚ w drugim mieście w [[Powiat mikołowski|powiecie]] – [[Mikołów|Mikołowie]], chociaż doszło tutaj do walk i Niemcy ponieśli straty w ludziach. O wiele lepiej działania powstańcze rozwijały się w gminach wiejskich we wschodniej części powiatu pszczyńskiego: [[Tychy]] zajęto na kilka godzin, w [[Czułów|Czułowie]] zmuszono do kapitulacji kilkunastoosobowy oddział niemiecki, w [[Paprocany|Paprocanach]] zdobyto działa po zaatakowaniu kwaterującej w miejscowości baterii niemieckiej. Pod kontrolą powstańców znalazły się ponadto czasowo m.in. [[Bojszowy]], Jedlina, Bijasowice, a także nadgraniczny [[Bieruń]]. 17 sierpnia, nastąpił także atak oddziału ochotniczego sformowanego z uciekinierów z Górnego Śląska w nadgranicznych [[Piotrowice|Piotrowicach]]. Peowiacy zajęli na krótko niewielkie miejscowości na południu [[Powiat rybnicki|powiatu rybnickiego]]: [[Gołkowice]] i [[Godów]], ale ostatecznie musieli się wycofać po wprowadzeniu do walki regularnych oddziałów niemieckich. Ponieważ nie udało się opanować żadnego z miast na terenie powiatu pszczyńskiego, a Niemcy sprowadzili silne oddziały wojskowe, powstańcy w Pszczyńskim poprosili o natychmiastową pomoc Wojsko Polskie. Wkroczenie na Górny Śląsk regularnych polskich jednostek nie było jednak możliwe ze względu na zobowiązania jakie rząd Polski podjął na konferencji pokojowej w Paryżu.

Dowództwo nad powstaniem znalazło się od tej pory w rękach pełniącego od sierpnia funkcję komendanta głównego POW GŚ [[Alfons Zgrzebniok|Alfonsa Zgrzebnioka]]. Swój sztab ulokował w [[Sosnwiec|Sosnowcu]]. W nocy z 17 na 18 sierpnia walki rozlały się już na cały obszar wschodniej części Górnego Śląska, wzdłuż ówczesnej granicy z Polską. Ze względu na słabość polskich oddziałów i brak wystarczającej ilości broni (tylko co trzeci spośród zaprzysiężonych prawie 24 tys. członków POW GŚ dysponował karabinem lub pistoletem) Polakom udało się odnieść tylko lokalne sukcesy. Większe potyczki miały miejsce w powiatach: rybnickim (m.in. [[Wodzisław Śląski]], Gołkowice, Godów, [[Gortatowice]]), [[Powiat katowicki|katowickim]] (m.in. Mysłowice, [[Siemianowice Śląskie]], [[Giszowiec]], [[Szopienice]], [[Bogucice]], [[Dąbrówka Mała]], [[Szopienice]], [[Janów]], [[Nikiszowiec]], [[Ligota]], [[Ruda]]) oraz w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]], Bytomiu, [[Zabrze|Zabrzu]], [[Radzionków|Radzionkowie]] i [[Piekary Śląskie|Piekarach Śląskich]]. Najdłużej oddziały powstańcze utrzymały się we wschodniej części powiatu katowickiego. Teren między Katowicami a Mysłowicami był jednym z nielicznych, gdzie powstańcy zachowali pełną kontrolę nad kilkoma gminami leżącymi nieopodal granicy polsko-niemieckiej (Nikiszowiec, Giszowiec, Szopienice, Janów, Dąbrówka Mała, Siemianowice, [[Słupna]], [[Brzęczkowice]]). Tutaj peowiacy dysponowali sporą liczbą broni, zarówno skonfiskowanej, jak i przeniesionej przez granicę.

Rząd polski nie mógł interweniować zbrojnie, ale zintensyfikował wysiłki dyplomatyczne, by skłonić wielkie mocarstwa do interwencji na Górnym Śląsku. Dowództwo Wojska Polskiego starało się, oprócz dostarczania broni, stworzyć kilka batalionów złożonych z uciekinierów z Górnego Śląska, by je przerzucić przez granicę do ożywienia gasnących walk. Nie były jednak już w stanie odwrócić losów powstania, musiały się wycofać przed znacznie liczniejszymi oddziałami wojska niemieckiego.

24 sierpnia Alfons Zgrzebniok został zmuszony do podjęcia decyzji o zakończeniu walk. Większość uczestników powstania zbiegła do obozów dla uchodźców ulokowanych wzdłuż granicy, po jej polskiej stronie (m.in. [[Praszka]], Sosnowiec, [[Będzin]], [[Zawiercie]], [[Oświęcim]], [[Jaworzno]], Czechowice), a na Górny Śląsk spadły represje niemieckie. Trudno dzisiaj precyzyjnie oszacować straty ludzkie. Nie znamy liczby ofiar cywilnych. Przy braku zorganizowanej pomocy medycznej w oddziałach powstańczych (ograniczała się ona do opatrywania rannych przez kilkunastu górnośląskich lekarzy w domach i niekiedy ewakuacji do Polski) trudno precyzyjnie podać liczbę ofiar śmiertelnych wśród walczących. Dzisiaj jest ona szacowana na około pięciuset powstańców.

Niemcy zamknęli 25 sierpnia kordon wzdłuż granicy polsko-niemieckiej na Górnym Śląsku. Uchodźcy w obozach rozmieszczonych po polskiej stronie granicy musieli czekać do listopada 1919 roku na ogłoszenie amnestii i wkroczenie na Górny Śląsk wojsk sojuszniczych. Nie był to jednak koniec powstańczej epopei. Dla Górnoślązaków zaczynała się kampania propagandowa przed plebiscytem, nikt jeszcze nie wiedział, że będą jej towarzyszyć kolejne dwa powstania. Dla uspokojenia nastrojów 14 października 1919 Sejm Pruski (Landtag) przyjął ustawę o utworzeniu odrębnej, opolskiej [[Prowincja Górny Śląsk|Prowincji Górnośląskiej]] (Provinz Oberschlesien), wydzielonej z dotychczasowej, jednolitej [[Prowincja Śląska|Prowincji Śląskiej]] (Provinz Schlesien) ze stolicą we Wrocławiu. Jednak dopiero po ogłoszeniu pod naciskiem aliantów amnestii sytuacja uległa normalizacji, a powstańcy polscy i ich rodziny mogli wrócić do rodzinnych domów. W styczniu 1920 roku weszły w życie na Górnym Śląsku postanowienia traktatu wersalskiego. Wojska niemieckie opuściły teren plebiscytowy, a w ich miejsce pojawiły się wojska alianckie.

==Kampania plebiscytowa i drugie powstanie śląskie w 1920 roku==
[[Plik:Wojska sojusznicze na Górnym Śląsku w marcu 1920 roku.png|600px|thumb|right|Wojska sojusznicze na Górnym Śląsku w marcu 1920 roku (Autor: IBR)]]
W styczniu 1920 roku weszły w życie na Górnym Śląsku postanowienia traktatu wersalskiego, po jego ratyfikacji przez mocarstwa europejskie. Niemiecka Straż Graniczna opuściła teren plebiscytowy, a na jej miejscu pojawiły się oddziały alianckie (francuskie, brytyjskie i włoskie), którego dowództwo spoczęło w rękach generała Jules’a Gratier. Umożliwiło to przejęcie władzy cywilnej na obszarze plebiscytowym przez aliancką Międzysojuszniczą Komisję Rządzącą i Plebiscytową na Górnym Śląsku. Na jej czele stanął francuski generał Henri Le Rond. Jego zastępcami byli: angielski pułkownik Harold Percival i włoski generał Alberto de Marinis. Zainteresowane kraje miały u boku Komisji swoich stałych przedstawicieli: Niemcy Hermanna von Hatzfeld und zu Trachenberg (potem zastąpionego przez Hansa Praschmę von Bilkau), Polska konsula Daniela Kęszyckiego, a Czechosłowacja konsula Julija Pořizeka. Reprezentantem Stolicy Apostolskiej był najpierw ówczesny wizytator apostolski w Polsce Achille Ratti (w 1922 roku wybrany papieżem, przyjął wówczas imię Piusa XI), a od listopada 1920 roku były nuncjusz w Wiedniu - Giovanni Baptiste Ogno-Serra.

Dla celów prowadzenia kampanii plebiscytowej rząd polski powołał [[Polski Komisariat Plebiscytowy]] (PKPleb.), na czele którego stanął Wojciech Korfanty. Siedziba PKPleb. mieściła się w Hotelu „Lomnitz” w Bytomiu. Kampanią plebiscytową po stronie niemieckiej kierował Plebiszitkommissariat für Deutschlands ([[Niemiecki Komisariat Plebiscytowy]]) w Katowicach, działający pod przewodnictwem działacza Partii Centrum Kurta Urbanka

Kampania plebiscytowa po obydwu stronach opierała się na operowaniu argumentami o różnym charakterze: historycznymi (spory o: pierwotne osadnictwo germańskie lub słowiańskie, niemieckie bądź polskie nastawienie Piastów śląskich, skutki oddzielenia Śląska od Polski już w średniowieczu oraz wpływ wielowiekowej przynależności Śląska do Czech, Austrii, Prus i Niemiec), etnicznym (dyskusja o składzie etnicznym i postawach narodowych Górnoślązaków, skutkach germanizacji i agitacji polskiej w XIX wieku), posługiwano się także stereotypami na temat przeciwnika (utożsamienie Niemca z Krzyżakiem, pruskim junkrem, germanizatorem, a Polaka z szlachcicem-krwiopijcą ludu, zdrajcą sprawy śląskiej). Największą role odgrywały jednak chyba snute przez obydwie strony perspektywy rozwoju dla Górnego Śląska, w wypadku głosowania za Polską lub Niemcami. Niemcy grozili, iż w niepodległej Rzeczypospolitej nastąpi zapaść gospodarcza górnośląskiego przemysłu ciężkiego, wynikająca z oderwania od rynków zbytu w Niemczech, a szerzej Europie Zachodniej. Ważkim argumentem było również wskazywanie na Polskę, jako państwo niestabilne, bliskie rozpadu („Polska jako państwo sezonowe”). Z kolei w polskiej propagandzie ostrzegano przed koniecznością spłacania przez wiele dziesiątków lat przez Niemcy odszkodowań wojennych, co spowodować miało załamanie gospodarki i tak już widoczne ze względu na inflację i gwałtowny spadek wartości marki niemieckiej. Ostrzegano także przed utrzymaniem się na Górnym Śląsku tradycyjnego podziału społecznego: Niemiec – obszarnik, kapitalista, Polak – wykorzystywany i uciskany robotnik. W programie pozytywnym niemiecki Górny Śląsk miał mieć szeroką autonomię, zapowiadano kolejny plebiscyt (rzeczywiście odbył się w 1923 roku), mający zadecydować o ewentualnym utworzeniu osobnego Kraju (Land) w państwie niemieckim. Polska miała być z kolei państwem sprawiedliwości społecznej, a Górny Śląsk, dzięki zagwarantowanej autonomii (15 lipca 1920 roku polski Sejm Ustawodawczy przyjął ustawę w tej sprawie), miał odgrywać w odrodzonej Rzeczypospolitej rolę szczególną, najbardziej rozwiniętego gospodarczo i cywilizacyjnie województwa.

Już na początku kampanii plebiscytowej doszło do kolejnego zaostrzenia konfliktu polsko-niemieckiego. 25 kwietnia odbył się w Opolu wiec polski przeciwko antypolskiej działalności niemieckiej policji bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei), który siłą stłumiła ta właśnie policja. Trzy dni później do Opola przybył w związku z tym Korfanty. Stało się to pretekstem do napadów niemieckich na Konsulat RP i drukarnie polskich gazet, a rozruchy stłumiła dopiero interwencja wojsk francuskich. W maju demonstracje i sporadyczne walki na ulicach miast górnośląskich powtarzały się stale. Kiedy po nieudanej ofensywie polskiej przeciwko Rosji sowieckiej wyraźne było załamywanie się młodej, polskiej państwowości, w lipcu 1920 roku wybuchł na Górnym Śląsku strajk wywołany przez Niemców. Pod wpływem lewicowych związków zawodowych i przy akceptacji SPD protestowano przeciwko wojnie polsko-radzieckiej. W Katowicach 17 sierpnia, po rozejściu się pogłosek, że upadła Warszawa zdobyta przez bolszewików, protesty zamieniły się ponownie w polsko-niemieckie walki uliczne. Doszło do ataku na siedzibę polskiego powiatowego PKPleb. i redakcję socjalistycznej „Gazety Robotniczej”. Tragicznie zginął wówczas zamordowany przez Niemców katowicki lekarz - Andrzej Mielęcki.
[[Plik:Walki w czasie II powstania śląskiego.png|600px|thumb|right|Walki w czasie II powstania śląskiego (Autor: IBR)]]
Skłoniło to Korfantego do ogłoszenie II powstania (18/20-25 sierpnia 1920 roku), pod hasłem likwidacji stronniczej policji niemieckiej i stworzenia opartej na parytecie policji plebiscytowej. Zajęcie całego obszaru górnośląskiego okręgu przemysłowego (poza miastami, w których stacjonowały garnizony wojsk alianckich) zmusiło Niemców do podjęcia za pośrednictwem sojuszników rozmów rozejmowych w Bytomiu. Uzgodniono wówczas stworzenie tzw. Policji Plebiscytowej (Abstimmungspolizei), a więc wypełnienia żądań strony polskiej, na które zgodził się pod naciskiem aliantów także niemiecki komisarz plebiscytowy. W pierwszym dniu powstania doszło do spalenia części kolonii niemieckiej [[Hołdunów]] przez członków polskiej konspiracji wojskowej, co uznano powszechnie za odwet, mający pomścić polskie ofiary walk w Katowicach. Wojciech Korfanty zgodził się jednak na wypłatę pochodzącym jeszcze z XVIII wieku niemieckim osadnikom specjalnego odszkodowania za poniesione szkody.

==Plebiscyt 20 marca 1921 roku==

Jesień 1920 roku upłynęła na Górnym Śląsku już spokojniej. W niedzielę 20 marca 1921 roku, przy bardzo wysokiej frekwencji, przeprowadzono głosowanie. Wzięło w nim udział 1190637 osób (97,5% ogółu uprawnionych), w tym 191308 (19,3%) wspomnianych już tzw. emigrantów (osoby urodzone na obszarze plebiscytowym, ale już na nim nie mieszkające), głosujących w większości (182 tys.) za Niemcami. Razem kartkę z dwujęzycznym napisem Niemcy/Deutschland wrzuciło do urny 707393 (59,4%) osób, a z napisem Polska/Polen 479365 (40,3%) uprawnionych do głosowania. Niemcy wygrali również w przeliczeniu na gminy, odnosząc sukces w 834 gminach na 1510. Pełny sukces odnieśli w miastach.

Po ogłoszeniu pierwszych, jeszcze nieoficjalnych wyników plebiscytu, strona niemiecka triumfalnie obwieściła swoje zwycięstwo. We wtorek 22 marca 1921 roku manifestacja niemiecka przemaszerowała ulicami Opola, demonstrując swoją radość przed polskim powiatowym PKPleb., żądając jednocześnie, by alianci szybko podjęli decyzję o pozostawieniu Górnego Śląska w granicach Rzeszy Niemieckiej. Pochód zatrzymały dopiero w obawie przed wybuchem kolejnych rozruchów interweniujące wojska francuskie.

Strona polska podjęła niezwłocznie działania, zmierzające do wywarcia nacisku na aliantów przed podjęciem przez nich ostatecznej decyzji. Rysujące się niekorzystne rozstrzygnięcie skłoniło Korfantego do wykorzystania dobrych kontaktów z H. Le Rondem. Zaproponował podział terenu plebiscytowego według tzw. Linii Korfantego, a więc w przybliżeniu wzdłuż biegu Odry (zaproponowana przez Korfantego 22 marca 1921 roku linia miała przebiegać dokładnie: od dawnej granicy Rzeszy przez [[Olesno]] aż do Opola, a potem ostro skręcać na południe do Raciborza, do granicy niemiecko-czeskiej; Opole, Głubczyce, [[Strzelce Opolskie]] i Olesno miały pozostać niemieckie). Przy przyjęciu takiego rozstrzygnięcia 60% powierzchni i 70% mieszkańców obszaru plebiscytowego miało przypaść Polsce. Od końca marca niezależnie toczyły się również uzgodnienia włosko-angielskie. Roboczo przyjęto do wstępnych rozstrzygnięć podział na 3 strefy: niemiecką strefę A (Kluczbork, Olesno, Opole, [[Koźle]], Głubczyce, Racibórz), polską strefę B (Polska: [[Pszczyna]], [[Rybnik]]) oraz strefę C (definiowano ją jako zamieszkiwaną przez niewielką większość niemiecką, wyraźną jednak w miastach; by nie dzielić regionu przemysłowego proponowano przyłączyć ją do Niemiec). Polska uzyskałaby w wyniku takiego podziału 25% powierzchni, 21% ludności i 20 kopalń węgla kamiennego.

==III powstanie śląskie w 1921 roku==

Niepomyślnie rozwijająca się dla strony polskiej po plebiscycie sytuacja skłoniła Korfantego do zaakceptowania odrzucanego przez niego do tej pory rozwiązania siłowego, do którego nakłaniali go od dawna oficerowie skupieni w konspiracji wojskowej. Przygotowany przez nich plan operacyjny Korfanty zatwierdził ostatecznie 29 kwietnia 1921 roku, uznając jednak tylko za niezbędną ograniczoną demonstrację zbrojną, której efektem miało być wywarcie presji na aliantów, by skłonić ich do podjęcia korzystnej dla Polski decyzji. Jak sądził, mógł liczyć na przychylnego sprawie polskiej przewodniczącego Komisji gen. Le Ronda.

Powstanie w zamyśle Korfantego miało się więc ograniczyć do krótkiej demonstracji na wzór II powstania śląskiego, potwierdzającego wolę Górnoślązaków przyłączenia do państwa polskiego. Po osiągnięciu przez wojska powstańcze „Linii Korfantego”, zamierzał rozpocząć natychmiast rokowania rozejmowe. Korfanty miał pełną świadomość przewagi wojskowej, jaką strona niemiecka osiągnie, jeżeli działania zbrojne będę toczyły się dłużej. Wykluczał z tego powodu prowadzenie operacji wojskowych na szerszą skalę. Państwo polskie oficjalnie nie akceptowało wybuchu powstania, ale stale udzielało pomocy wojskowej dla wojsk powstańczych (konspiracja wojskowa działała wówczas pod nazwą Dowództwo Obrony Plebiscytu - DOP).

Powstanie rozpoczęło się w nocy z 2 na 3 maja 1921 roku ogłoszeniem strajku generalnego i skuteczną akcją dywersyjną odcinającą połączenia kolejowe między Rzeszą Niemiecką a Górnym Śląskiem. W ślad za tym poszło szybkie zajęcie całego [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]]. Po ogłoszeniu na Górnym Śląsku przez Międzysojuszniczą Komisję stanu oblężenia, Korfanty ogłosił się dyktatorem powstania, wzywając do walki, której celem miało być zajęcie obszaru do rzeki [[Odra|Odry]].

Wtedy miała już miejsce pełna koncentracja sił polskich oparta o struktury istniejącej od 1919 roku konspiracji wojskowej. DOP obejmowało 9 okręgów, dysponując od lata 1920 roku coraz większym wsparciem kadrowym ze strony Wojska Polskiego. Liczebność organizacji górnośląskiej w pierwszej połowie 1920 roku szacowana była na około 8-10 tys. członków, ale później sukcesywnie rosła, w trakcie III powstania siły te początkowo wynosiły już aż ok. 30 tys. żołnierzy, by wzrosnąć po mobilizacji nowych oddziałów do około 46 tys. armii pod koniec powstania (W. Ryżewski). Inni autorzy podają tę liczbę znacznie wyżej (T. Falęcki), na 60 tys.

Dowódcą oddziałów polskich został pochodzący z Wielkopolski ppłk. Maciej Mielżyński, który jako Dowódca Naczelny stał na czele 3 grup operacyjnych: „Północ” dowodzonej przez kpt. Alojzego Nowaka (ok. 10 tys. powstańców podzielonych na 3 podgrupy, razem tworzyły one 16 batalionów piechoty wzmacnianych pododdziałami wsparcia); „Wschód” dowodzonej przez kpt. [[Karol Grzesik|Karola Grzesika]] (ok. 16 tys. powstańców podzielonych na 9 pułków liczących razem 34 bataliony piechoty wraz z pododdziałami wsparcia); „Południe” dowodzonej przez ppłk. Bronisława Sikorskiego (ok. 10 tys. powstańców podzielonych na 4 pułki liczące razem 12 batalionów piechoty wraz z pododdziałami wsparcia). Najsilniejszą formacją polską była tzw. 1. Dywizja Powstańcza dowodzona przez mjr. Jana Ludygę-Laskowskiego. Podlegała operacyjnie dowództwu Grupy „Wschód”, a w jej składzie znalazły się przede wszystkim trzy pułki piechoty: katowicki pod dowództwem Walentego Fojkisa, zabrski dowodzony przez Pawła Cymsa i pszczyński pod dowództwem Franciszka Rataja. Dywizja dysponowała także pododdziałami wsparcia: kompanią saperów, plutonem łączności, kompanią zwiadu i pociągiem pancernym „Nowina-Doliwa” (potem nawet dywizjonem pociągów pancernych), pozostających w dyspozycji dowódcy jednostki. W składzie dywizji znajdował się także samodzielny oddział szturmowy złożony z ok. 60 marynarzy pod dowództwem kpt. Roberta Oszka, który szczególnie zasłużył się potem w bitwie o [[Góra Świętej Anny|Górę Świętej Anny]]. Pełnił on jednak także funkcje żandarmerii powstańczej. Przed wybuchem powstania, według danych polskich, dysponowano prawie 31 tys. karabinów ręcznych, 632 karabinami maszynowymi (lekkimi i ciężkimi), 3292 pistoletami i kilkudziesięcioma tysiącami granatów. Ponadto posiadano 694 granatniki. Uzbrojenie przez cały okres powstania polepszało się, dzięki przerzutowi przez polska granicę. W przededniu rozpoczęcia kontrofensywy niemieckiej przede wszystkim dysponowano już artylerią. W dyspozycji dowódców polskich grup znajdowało się: ok. 50 dział, 16 pociągów pancernych i 3 samochody pancerne. Większość zaopatrzenia w ciężką broń strzelecką oraz artylerię, a także szkolenie powstańców do działań militarnych przez oficerów, odbywało się przy ścisłej współpracy ze sztabem Wojska Polskiego.

W pierwszej fazie powstania oddziały polskie odnotowały pasmo sukcesów, co wynikało z zaskoczenia Niemców i ich nieprzygotowania do walk. Zgodnie z planem Korfantego po dotarciu do „Linii Korfantego” bezzwłocznie wszczęto rokowania z Francuzami, które mimo protestów niemieckich, doprowadziły do porozumienia o wstrzymaniu walk już po zajęciu postulowanych przez stronę polską obszarów. 10 maja rzeczywiście nastąpiło ogłoszenie przez Naczelną Komendę Wojsk Powstańczych (NKWP) wstrzymania działań ofensywnych. W drugiej dekadzie maja walki toczyły się już z zaangażowaniem stosunkowo niewielkich sił w pojedynczych miejscowościach.

Po stronie niemieckiej trwały już wówczas intensywne przygotowania do przeprowadzenia kontrofensywy, do czego konieczne było jednak stworzenie od nowa ochotniczych struktur wojskowych. Z inspiracji sztabu armii niemieckiej i berlińskiego MSZ powstała już w 1920 roku niemiecka organizacja konspiracyjna - Kampforganisation Oberschlesiens (Organizacja Bojowa Górnego Śląska), której celem było przygotowywanie oddziałów do walki o niemiecki Górny Śląsk. Podporządkowano ją dowództwu wrocławskiego 6. Korpusu Reichswehry. Siły tej organizacji szacowano w przededniu plebiscytu na ponad 30 tys. członków. Została ona jednak kompletnie sparaliżowana po prewencyjnych aresztowaniach i konfiskacie części magazynów z amunicją, które przeprowadzili Francuzi. Po wybuchu III powstania śląskiego i pierwszych sukcesach polskich na początku maja 1921 roku utworzono w zachodniej części Górnego Śląska formację Selbstschutz Oberschlesiens (Samoobrona Górnego Śląska - SSOS), w której oprócz członków Kampforganisation Oberschlesien znalazły się z oddziały ochotników (Freikorpsów) napływających z Rzeszy Niemieckiej. Najgłośniejszym był bawarski Freikorps Oberland, wchodzący w skład tzw. Organizacji Escherischa. Powstał w 1919 roku i używał charakterystycznego symbolu szarotki alpejskiej. Dowódcą Oberlandu był mjr Ernst Horadam, a szefem sztabu głośny z racji swojego okrucieństwa Joseph „Beppo” Römer. Freikorps składał się z 3 batalionów, a więc miał mniej więcej siłę regularnego pułku piechoty. W walkach brał udział również niemniej znany oddział ochotniczy „Heinz” pod dowództwem Karla Guido Hauensteina. W jego składzie walczył jako dowódca kompanii Albert Schlageter, późniejszy niemiecki „bohater” powstania antyfrancuskiego w Zagłębiu Ruhry. Sporą rolę odegrały także oddziały ochotnicze związane z nacjonalistyczną organizacją niemiecką Jungdeutscher Orden. Pierwotnie dowództwo nad jednostkami niemieckimi sprawował płk. Friedrich Wilhelm von Schwartzkoppen, który podzielił SSOS na 3 grupy operacyjne (Süd, Mitte i Nord). 20 maja 1921 roku wybrano na dowódcę niemieckiej Samoobrony znanego na Górnym Śląsku z okresu dowodzenia Strażą Graniczną gen. Karla Hoefera. Razem siły niemieckie liczyły według danych niemieckich około 30 tys. żołnierzy (według polskich nawet 40 tys. pod koniec powstania).

Według polskich danych w niemieckich tajnych magazynach na obszarze plebiscytowym znajdowało się: 15 tys. karabinów ręcznych, 226 karabinów maszynowych (ciężkich i lekkich), 2600 pistoletów i bliżej nie sprecyzowana liczba granatów, ale duża ich część została skonfiskowana. Niemcy nie posiadali na początku powstania ani artylerii (dysponowali tylko kilkoma moździerzami kal. 76 mm), ani pojazdami bojowymi. W drugiej połowie maja siły niemieckie, w porównaniu ze stanem z początku miesiąca, uległy już znacznemu wzmocnieniu. Oprócz pełnego zaopatrzenia w broń ręczną i amunicję otrzymano istotne środki wsparcia z magazynów armii niemieckiej, umożliwiające przeprowadzenie kontrofensywy na wielką skalę. Według danych Reichswehry były to: 30 dział artyleryjskich, 6 pociągów pancernych i w pełni wyekwipowane pododdziały kawalerii.

Niemcy po porażce w pierwszej fazie powstania koncentrowali swoje siły w zachodniej części Górnego Śląska. Atak starannie przygotowywanej kontrofensywy skoncentrowano na Górze Świętej Anny. Bitwa o tę miejscowość stała się centralnym elementem planu niemieckiego, którego cel zdefiniowano dwojako. Motywem politycznym było odzyskanie Góry Świętej Anny jako symbolicznego dla wszystkich Górnoślązaków miejsca kultu, co pozwalało liczyć na osłabienie morale polskich powstańców, triumfujących po pierwszych sukcesach z maja 1921 roku. Celem wojskowym było opanowanie Góry Chełmskiej, jako wzniesienia umożliwiającego prowadzenie planowanej dalszej ofensywy w kierunku okręgu przemysłowego. Jej zajęcie gwarantowało kontrolę ruchu wojsk w promieniu wielu kilometrów. Miejscowość Góra Świętej Anny i Góra Chełmska były zarówno z punktu widzenia polskiej obrony, jak i niemieckich planów strategicznych, kluczowym miejscem. Bez likwidacji tego rygla w polskiej rubieży obronnej niemożliwe były dalsze działania zaczepne oddziałów niemieckich. Zgodni co do tego byli zarówno głównodowodzący niemiecki - Karl Hoefer, jak i dążący do rozwiązania militarnego w dowództwie niemieckim dowódca Gruppe Süd gen. ppor. Bernhard Hülsen, który miał dowodzić atakiem na wzgórze.

Ofensywę prowadziły dwie grupy uderzeniowe: pierwsza, nacierająca na lewym skrzydle, dowodzona przez mjra Horadama, której trzonem był wspomniany bawarski Oberland, w pełnej sile 3 batalionów z pododdziałami wsparcia; na prawym skrzydle atakowała grupa pod dowództwem kpt. Friedricha Wilhelma Chappuis, złożona z 3 batalionów piechoty, w składzie której walczyli głównie Górnoślązacy. Obydwie grupy miały oskrzydlić pozycje powstańcze na Górze Świętej Anny, wychodząc u stóp Góry Chełmskiej na równinę rozciągającą się w kierunku okręgu przemysłowego. Szacuje się, że Niemcy do całej operacji na Górze Chełmskiej użyli prawie jednej trzeciej całości swoich sił (ok. 12-13 tys. żołnierzy), dysponując ok. 16 działami polowymi.

Niemiecka kontrofensywa rozpoczęła się 21 maja w nocy. Oddziały Selbstschutzu ruszyły z rejonu koncentracji w okolicach Gogolina-Krapkowic. Zgodnie z przyjętym planem Górę Świętej Anny atakowało od południa zgrupowanie kpt. Chappuis. Jednocześnie drugie zgrupowanie mjra Horadama próbowało obejść wzgórze od północy. Góry Chełmskiej broniły oddziały 8 pułku pszczyńskiego pod dowództwem Franciszka Rataja. Przewaga niemiecka, jak i nasilające się braki w zaopatrzeniu w amunicję doprowadziły przed południem 21 maja do załamania się obrony polskiej. Zbyt późno podjęto decyzję o wprowadzenie do walki niewielkich odwodów dywizyjnych. Główny ciężar walk spoczywał tego pierwszego dnia bitwy na 1. pułku katowickim, walczącym pod dowództwem Walentego Fojkisa, który wzmocniono tylko rozbitymi już oddziałami pszczyńskimi. Ostatecznie polskie bataliony zmuszone zostały do wycofania się na rozkaz Ludygi-Laskowskiego, dostrzegającego beznadziejność dalszej obrony. Opuściły Górę Świętej Anny po południu 21 maja. Walki w pierwszym, kluczowym dniu bitwy, były bardzo krwawe. Wynikało to z ostrzeliwania się ze stosunkowo niewielkiej odległości, często dochodziło także do walki wręcz z użyciem broni krótkiej i bagnetów. Straty sił polskich w dwóch zaangażowanych w walkach pułkach szacowano na ok. 100 zabitych i rannych, po stronie niemieckiej według polskich nasłuchów miały sięgać nawet 500 zabitych i rannych. Walki na Górze Chełmskiej z punktu widzenia sztabu 1. Dywizji Powstańczej stanowiły w pierwszym dniu niemieckiej ofensywy tylko część wielu powstałych na froncie zagrożeń, których skutkiem mogło być załamanie polskiej obrony. Atak niemiecki był bowiem prowadzony w szerokim pasie na froncie centralnym od Raszowej na północy po Koźle i Landzmierz na południu. Możliwości zaangażowania nowych sił polskich do kontrataku były niewielkie. Większość oddziałów znajdujących się pod dowództwem J. Ludygi-Laskowskiego była już zaangażowana bezpośrednio w walce. Mimo braku sił odwodowych, wbrew opinii Ludygi-Laskowskiego, dowódca NKWP – Maciej Mielżyński - podjął decyzję o podjęciu bezzwłocznego kontrataku, którego datę wyznaczono na 23 maja 1921 roku. W tym celu głównodowodzący osobiście pojawił się w rejonie walk. Do akcji miano użyć pododdziałów Podgrupy „Bogdan”. 23 maja rozpoczęła się druga faza bitwy. Niemcy po uzyskaniu zakładanego sukcesu operacyjnego przeszli już do obrony na kierunku centralnym, ale prowadzili nadal operacje zaczepne w pozostałych częściach rozciągniętego frontu. Natarcie batalionów Podgrupy „Bogdan” pozbawione wsparcia artyleryjskiego załamało się w rejonie Kalinowa, a mające towarzyszyć temu od południa natarcie oddziałów 1. Dywizji Powstańczej przez Leśnicę znacznie się opóźniło. Walki toczyły się z niebywałą zaciętością w kilku miejscowościach poniżej Góry Świętej Anny, w: Leśnicy, Lichyni, Kluczach, Zalesiu Śląskim, Krasowej, Łąkach Kozielskich. Wieczorem oddziały polskie musiały powrócić na pozycje wyjściowe, nie uzyskując zakładanych celów operacyjnych kontrofensywy. W kolejnych dwóch dniach walki stopniowo gasły, obydwie strony nie starały się już podjąć działań zaczepnych, a 26 maja rozpoczęły się pod naciskiem aliantów rozmowy na temat zawieszenia broni. Mielżyński nie potrafiąc pogodzić się z porażką początkowo żądał wycofania się Niemców z Góry Świętej Anny, w innym wypadku grożąc ponowieniem polskiego ataku, do czego nie miał wystarczających środków, a także morale polskich oddziałów nie pozwalało liczyć na skuteczność takiej akcji. Korfantego prowadził rozmowy mając świadomość osłabienia polskiej obrony po likwidacji rygla zabezpieczającego do tej pory przed atakiem na okręg przemysłowy. Dyktator powstania, rozumiejąc iż czas zaczyna grać na niekorzyść strony polskiej, usilnie dążył do podpisania zawieszenia broni.

Rozmowy w końcu maja zakończyły się jednak fiaskiem. Część oficerów niemieckich parła już wtedy do militarnego rozstrzygnięcia konfliktu polsko-niemieckiego na Górnym Śląsku i kolejnej ofensywy. Natarcie zamierzano poprowadzić jednocześnie od północy, od masywu chełmskiego, i od południowego-zachodu, od Koźla, w kierunku na Ujazd, Sławięcice i Kędzierzyn. 4 czerwca 1921 roku Niemcy wszczęli na nowo walki dążąc tym razem do przełamanie frontu polskiego. Udało im się uzyskać sukces taktyczny. Oddziały bawarskie zajęły Sławięcice, co potencjalnie umożliwiało dalszy atak doliną rzeki [[Kłodnica]] do serca regionu przemysłowego. Przed załamaniem się polskiego frontu uchroniła go rozpaczliwa obrona prowadzona przez oddziały 3. pułku katowickiego i 2. pułku zabrskiego. Podobnie dramatyczną obronę prowadził 4. pułk z Królewskiej Huty ([[Chorzów|Chorzowa]]), który znalazł się w centrum natarcia niemieckiego idącego od Zdzieszowic na Kędzierzyn. Najcięższe walki toczyły się o węzeł kolejowy w Kędzierzynie, który ostatecznie po prawie pięciodniowej bitwie zajęli Niemcy. Bitwa w Kotlinie Kłodnickiej zamarła dopiero pod koniec pierwszej dekady czerwca.

Mimo uzyskania sukcesu taktycznego Niemcy po bitwach o Górę Świętej Anny i Kędzierzyn nie zrealizowali ostatecznie strategicznego celu, jakim miało być wkroczenie do centrum okręgu przemysłowego i zajęcie utraconych w pierwszej dekadzie maja powiatów we wschodniej części Górnego Śląska. Nacisk Komisji Międzysojuszniczej i ostatecznie zaakceptowana przez obydwie strony mediacja brytyjska pozwoliły w połowie czerwca 1921 roku na rozdzielenie obu walczących stron.

30 maja gen. Henri Le Rond ogłosił zarządzenie o utworzeniu strefy neutralnej wzdłuż Odry. Tzw. Komisja 12, reprezentująca Niemców górnośląskich, odmawiała początkowo podpisania porozumienia, które strona polska zaakceptowała. Dopiero 14 czerwca 1921 roku pogodzono się i po stronie niemieckiej z koniecznością zawieszenia działań wojennych w obliczu przewagi, którą dysponowali alianci i zgodzono się na zawieszenia broni oraz oddanie sprawy przyszłości Górnego Śląska do decyzji Ligi Narodów.

26 czerwca Wojciech Korfanty Korfanty z Karlem Hoeferem podpisali w końcu porozumienie o wycofaniu oddziałów obu stron w wyznaczonych terminach z zajmowanych terytoriów, a 5 lipca zakończono ewakuację oddziałów niemieckich i polskich poza teren plebiscytowy.

Liczba poległych później po stronie polskiej powstańców szacowana jest zazwyczaj na ok. 1800 ofiar po stronie polskiej (w niektórych źródłach ta liczba jest wyższa i się 2 tys.). Sam Jan Ludyga-Laskowski określił straty w III powstaniu na 1218 zabitych i 794 ciężko rannych. Wacław Ryżewski podaje liczbę ok. 2 tys. poległych. Po stronie niemieckiej liczbę ofiar śmiertelnych szacowano na około 500 i około 1500 rannych.

==Przyłączenie części Górnego Śląska do Polski==

Podjęta 20 października 1921 roku przez Radę Ambasadorów Ligi Narodów decyzja o podziale terenu plebiscytowego oznaczała zakończenie czteroletniego polsko-niemieckiego konfliktu o Górny Śląsk. Dopiero jednak po podpisaniu 15 maja 1922 roku Polsko-Niemieckiej Konwencji Górnośląskiej, regulującej dwustronne stosunki i gwarantującej prawa mniejszości narodowych w czerwcu i lipcu wojska polskie i niemieckie zajęły przyznane obu krajom terytorium. Po stronie polskiej powstało w ten sposób autonomiczne województwo śląskie, po stronie niemieckiej Prowincja Górnośląska. Polsce przydzielono 3214 km2 (29%) i 996,5 tys. mieszkańców (46%). Spośród 67 kopalni węgla kamiennego Polska otrzymała 53, ponadto przypadły jej wszystkie kopalnie rud żelaza, 2/3 kopalń rud cynku i ołowiu, a także większość przemysłu hutniczego.

==Bibliografia==

#Dobrowolski P., Ugrupowania i kierunki separatystyczne na Górnym Śląsku i w Cieszyńskiem w latach 1918-1939, Warszawa 1972.
#Doose G., Die separatistische Bewegung in Oberschlesien nach dem Ersten Weltkrieg 1918–1922, Wiesbaden 1987
#Eichner K.,Briten, Franzosen und Italiener in Oberschlesien 1920–1922. Die Interallierte Regierungs- und Plebiszitkommission im Spiegel der Britischen Akten, St. Katharinen 2002
#Encyklopedia powstań śląskich, red. Franciszek Hawranek, Opole 1982
#Grosch Waldemar, Deutsche und polnische Propaganda während der Volksabstimmung in Oberschlesien 1919-1921, Dortmund 2002
#Hitze G., Carl Ulitzka (1873-1953) oder Oberschlesien zwischen den Weltkriegen, Düsseldorf 2002.
#Jędruszczak T., Powstania śląskie 1919-1920-1921, Katowice 1981Kasprowicz J., Powstania śląskie. Bibliografia za lata 1944–1978, Opole 1979.
#Kwiatek A., Spór o kierunek działań narodowych na Górnym Śląsku (1918-1921), Opole 1991
#Lesiuk Wiesław, Rady robotnicze żołnierskie chłopskie i ludowe w rejencji opolskiej w latach 1918-1919, Opole 1973
#Niewiński J., Pałosz A., Plebiscyt i powstania śląskie. Bibliografia w wyborze, „Kwartalnik Nauczycielski Opolskiego” nr 2–3 (1981), s. 107–118.
#Pięćdziesięciolecie powstań śląskich, red. Franciszek Hawranek, Władysław Zieliński, Katowice 1973
#Porte R., Haute-Silésie 1920–1922. Laboratoire des leçons oubliées de l’armée française et perceptios nationales, Paris 2010
#Przewłocki J., Międzysojusznicza Komisja rządząca i plebiscytowa na Górnym Śląsku w latach 1920-1922, Wrocław 1970
#Przewłocki J., Stosunek mocarstw zachodnioeuropejskich do problemów Górnego Śląska w latach 1918-1939, Warszawa-Kraków 1978
#Ruter R., Die Geschichtsschreibung über Abstimmungskämpfe und Volksabstimmung in Oberschlesien (1918–1921). Eine Auswahlbibliographie, Frankfurt am Main 2009.
#W obcym kraju. Wojsko sprzymierzone na Górnym Śląsku. 1920–1922, red.S. Rosenbaum, Katowice 2011.
#Ryżewski Wacław, Trzecie powstanie śląskie, Warszawa 1977
#Wyglenda E., Bibliografia plebiscytu i powstań śląskich, Opole 1979.
#Wyglenda E., Bibliografia polskiej literatury dotyczącej powstań i plebiscytu, w: Encyklopedia Powstań Śląskich, oprac. F. Hawranek [i in.], Opole 1982, s.31-42.
#Zarys dziejów Sokolstwa Polskiego w latach 1867-1997, red. E. Małolepszy, Z. Pawluczuk, Częstochowa 2001
#Zieliński Władysław, Polska i niemiecka propaganda plebiscytowa na Górnym Śląsku, Wrocław 1972

Plik:Wojska sojusznicze na Górnym Śląsku w marcu 1920 roku.png

2021-04-29T08:18:06Z

Ania: Wojska sojusznicze na Górnym Śląsku w marcu 1920 roku

Wojska sojusznicze na Górnym Śląsku w marcu 1920 roku

Plik:Zasięg II powstania śląskiego.png

2021-04-29T08:15:44Z

Ania: Zasięg II powstania śląskiego

Zasięg II powstania śląskiego

Plik:Walki w czasie II powstania śląskiego.png

2021-04-29T08:13:19Z

Ania: Walki w czasie II powstania śląskiego

Walki w czasie II powstania śląskiego

Plik:Organizacje terenowe POW GŚ w lipcu 1920 roku.png

2021-04-29T08:12:42Z

Ania: Organizacje terenowe POW GŚ w lipcu 1920 roku

Organizacje terenowe POW GŚ w lipcu 1920 roku

Plik:Ludność na pruskim Górnym Śląsku według deklarowanego języka ojczystego w spisie powszechnym w 1910 roku.png

2021-04-29T07:59:46Z

Ania: Ludność na pruskim Górnym Śląsku według deklarowanego języka ojczystego w spisie powszechnym w 1910 roku

Ludność na pruskim Górnym Śląsku według deklarowanego języka ojczystego w spisie powszechnym w 1910 roku

Pierwsze powstanie śląskie 1919

2021-04-29T07:40:06Z

Ania:

Autor: [[Prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]

Po [[Pierwsza wojna światowa|I wojnie światowej]] polsko-niemiecki spór o granice doprowadził w latach 1919-1921 do walk zbrojnych pomiędzy zamieszkującymi [[Górny Śląsk|Górny Śląsk]] Polakami i Niemcami, znanych jako pierwsze (1919), [[Drugie powstanie śląskie 1920|drugie (1920)]] i [[Trzecie powstanie śląskie 1921|trzecie (1921) powstanie śląskie]].

==Pierwsze powstanie śląskie w 1919 roku==

[[Plik:POW GŚ i oddziału niemieckie przed wybuchem I powstania śląskiego.png|600px|thumb|right|POW GŚ i oddziału niemieckie przed wybuchem I powstania śląskiego (Autor: IBR)]]

Po zakończeniu konferencji w Paryżu wszystkie obozy polityczne na Górnym Śląsku uznały konieczność przeprowadzenia plebiscytu za własną porażkę. Polacy uważali, że tylko z powodu nacisku Rzeszy Niemieckiej alianci wycofali się z zaproponowanych na wstępie propozycji o przyłączeniu Górnego Śląska do Rzeczypospolitej. Separatyści czuli się zepchnięci na margines, ich głosu w ogóle nie uwzględniono w rozstrzygnięciach traktatowych. Niemcy, posiadający w swoim ręku kontrolę nad administracją cywilną, policją i wojskiem, zareagowali z kolei falą represji. Zamierzano zawczasu spacyfikować sytuację w rejencji opolskiej i sparaliżować polskie organizacje jeszcze przed plebiscytem.

Aresztowania przeprowadzone przez policję niemiecką przeprowadzone w lipcu 1919 roku, a także pogłoski o przygotowywaniu list proskrypcyjnych obejmujących polskich działaczy, połączone z fatalną sytuacją gospodarczą (bezrobociem i zaległościami w wypłacaniu wynagrodzeń, a także zwolnieniami w górnośląskich kopalniach i hutach - na zwalniane miejsca zatrudniano niemieckich członków straży zakładowych), doprowadziły do wybuchu polskiego powstania. Poprzedziły go strajki oraz 16 sierpnia tzw. masakra w [[Mysłowice|Mysłowicach]]. Podczas oczekiwania na wypłatę robotników i ich rodzin przed bramą mysłowickiej kopalni doszło do otwarcia ognia do demonstrującego tłumu. Zginęło wówczas według oficjalnych danych 6 osób, a kilkanaście zostało rannych.

[[Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska|POW GŚ]] kilkakrotnie już wcześniej rozpatrywała w pierwszej połowie 1919 roku możliwość wybuchu powstania, wzorując się na przykładzie zakończonego sukcesem powstania wielkopolskiego. Odkładano te plany na wyraźne polecenie Korfantego, obawiającego się negatywnej reakcji aliantów zachodnich. Latem 1919 roku nacisk komendantów powiatowych konspiracji wojskowej był już tak duży, że 11 sierpnia Stefan Grzegorzek zwołał zebranie w Strumieniu, by po raz kolejny omówić możliwość rozpoczęcia walki. Na skutek aresztowania przez Niemców części przywódców POW GŚ razem z samym Grzegorzkiem, część komendantów powiatowych pod wpływem Maksymiliana Iksala z [[Powiat pszczyński|powiatu pszczyńskiego]] ogłosiła samodzielnie wybuch powstania 17 sierpnia. Jednak dopiero dzień później rozkaz o przystąpieniu do walki wydano dla pozostałych powiatów. W pierwszym dniu powstania walki skoncentrowały się z tego powodu we wschodniej części powiatu pszczyńskiego, wzdłuż granicy z Polską. Fiaskiem zakończyła się próba wszczęcia powstania w samej Pszczynie. Niemcy byli dobrze przygotowani, policja już wcześniej znała plany polskie i patrole niemieckie uniemożliwiły koncentrację peowiaków. Niepowodzeniem zakończyła się także akcja POW GŚ w drugim mieście w [[Powiat mikołowski|powiecie]] – [[Mikołów|Mikołowie]], chociaż doszło tutaj do walk i Niemcy ponieśli straty w ludziach. O wiele lepiej działania powstańcze rozwijały się w gminach wiejskich we wschodniej części powiatu pszczyńskiego: [[Tychy]] zajęto na kilka godzin, w [[Czułów|Czułowie]] zmuszono do kapitulacji kilkunastoosobowy oddział niemiecki, w [[Paprocany|Paprocanach]] zdobyto działa po zaatakowaniu kwaterującej w miejscowości baterii niemieckiej. Pod kontrolą powstańców znalazły się ponadto czasowo m.in. [[Bojszowy]], Jedlina, Bijasowice, a także nadgraniczny [[Bieruń]]. 17 sierpnia, nastąpił także atak oddziału ochotniczego sformowanego z uciekinierów z Górnego Śląska w nadgranicznych [[Piotrowice|Piotrowicach]]. Peowiacy zajęli na krótko niewielkie miejscowości na południu [[Powiat rybnicki|powiatu rybnickiego]]: [[Gołkowice]] i [[Godów]], ale ostatecznie musieli się wycofać po wprowadzeniu do walki regularnych oddziałów niemieckich. Ponieważ nie udało się opanować żadnego z miast na terenie powiatu pszczyńskiego, a Niemcy sprowadzili silne oddziały wojskowe, powstańcy w Pszczyńskim poprosili o natychmiastową pomoc Wojsko Polskie. Wkroczenie na Górny Śląsk regularnych polskich jednostek nie było jednak możliwe ze względu na zobowiązania jakie rząd Polski podjął na konferencji pokojowej w Paryżu.

Dowództwo nad powstaniem znalazło się od tej pory w rękach pełniącego od sierpnia funkcję komendanta głównego POW GŚ [[Alfons Zgrzebniok|Alfonsa Zgrzebnioka]]. Swój sztab ulokował w [[Sosnwiec|Sosnowcu]]. W nocy z 17 na 18 sierpnia walki rozlały się już na cały obszar wschodniej części Górnego Śląska, wzdłuż ówczesnej granicy z Polską. Ze względu na słabość polskich oddziałów i brak wystarczającej ilości broni (tylko co trzeci spośród zaprzysiężonych prawie 24 tys. członków POW GŚ dysponował karabinem lub pistoletem) Polakom udało się odnieść tylko lokalne sukcesy. Większe potyczki miały miejsce w powiatach: rybnickim (m.in. [[Wodzisław Śląski]], Gołkowice, Godów, [[Gortatowice]]), [[Powiat katowicki|katowickim]] (m.in. Mysłowice, [[Siemianowice Śląskie]], [[Giszowiec]], [[Szopienice]], [[Bogucice]], [[Dąbrówka Mała]], [[Szopienice]], [[Janów]], [[Nikiszowiec]], [[Ligota]], [[Ruda]]) oraz w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]], Bytomiu, [[Zabrze|Zabrzu]], [[Radzionków|Radzionkowie]] i [[Piekary Śląskie|Piekarach Śląskich]]. Najdłużej oddziały powstańcze utrzymały się we wschodniej części powiatu katowickiego. Teren między Katowicami a Mysłowicami był jednym z nielicznych, gdzie powstańcy zachowali pełną kontrolę nad kilkoma gminami leżącymi nieopodal granicy polsko-niemieckiej (Nikiszowiec, Giszowiec, Szopienice, Janów, Dąbrówka Mała, Siemianowice, [[Słupna]], [[Brzęczkowice]]). Tutaj peowiacy dysponowali sporą liczbą broni, zarówno skonfiskowanej, jak i przeniesionej przez granicę.

[[Plik:Sytuacja militarna na pograniczu po I powstaniu.png|600px|thumb|right|Sytuacja militarna na pograniczu polsko-niemieckim po I powstaniu śląskim (Autor: IBR)]]

Rząd polski nie mógł interweniować zbrojnie, ale zintensyfikował wysiłki dyplomatyczne, by skłonić wielkie mocarstwa do interwencji na Górnym Śląsku. Dowództwo Wojska Polskiego starało się, oprócz dostarczania broni, stworzyć kilka batalionów złożonych z uciekinierów z Górnego Śląska, by je przerzucić przez granicę do ożywienia gasnących walk. Nie były jednak już w stanie odwrócić losów powstania, musiały się wycofać przed znacznie liczniejszymi oddziałami wojska niemieckiego.

24 sierpnia Alfons Zgrzebniok został zmuszony do podjęcia decyzji o zakończeniu walk. Większość uczestników powstania zbiegła do obozów dla uchodźców ulokowanych wzdłuż granicy, po jej polskiej stronie (m.in. [[Praszka]], Sosnowiec, [[Będzin]], [[Zawiercie]], [[Oświęcim]], [[Jaworzno]], Czechowice), a na Górny Śląsk spadły represje niemieckie. Trudno dzisiaj precyzyjnie oszacować straty ludzkie. Nie znamy liczby ofiar cywilnych. Przy braku zorganizowanej pomocy medycznej w oddziałach powstańczych (ograniczała się ona do opatrywania rannych przez kilkunastu górnośląskich lekarzy w domach i niekiedy ewakuacji do Polski) trudno precyzyjnie podać liczbę ofiar śmiertelnych wśród walczących. Dzisiaj jest ona szacowana na około pięciuset powstańców.

Niemcy zamknęli 25 sierpnia kordon wzdłuż granicy polsko-niemieckiej na Górnym Śląsku. Uchodźcy w obozach rozmieszczonych po polskiej stronie granicy musieli czekać do listopada 1919 roku na ogłoszenie amnestii i wkroczenie na Górny Śląsk wojsk sojuszniczych. Nie był to jednak koniec powstańczej epopei. Dla Górnoślązaków zaczynała się kampania propagandowa przed plebiscytem, nikt jeszcze nie wiedział, że będą jej towarzyszyć kolejne dwa powstania. Dla uspokojenia nastrojów 14 października 1919 Sejm Pruski (Landtag) przyjął ustawę o utworzeniu odrębnej, opolskiej [[Prowincja Górny Śląsk|Prowincji Górnośląskiej]] (Provinz Oberschlesien), wydzielonej z dotychczasowej, jednolitej [[Prowincja Śląska|Prowincji Śląskiej]] (Provinz Schlesien) ze stolicą we Wrocławiu. Jednak dopiero po ogłoszeniu pod naciskiem aliantów amnestii sytuacja uległa normalizacji, a powstańcy polscy i ich rodziny mogli wrócić do rodzinnych domów. W styczniu 1920 roku weszły w życie na Górnym Śląsku postanowienia traktatu wersalskiego. Wojska niemieckie opuściły teren plebiscytowy, a w ich miejsce pojawiły się wojska alianckie.

==Kalendarium==

10 listopada 1918 roku

W Bytomiu, Królewskiej Hucie i Zabrzu miały miejsce manifestacje o charakterze narodowym, na których polska ludność wyraziła swoje pragnienie przyłączenia Górnego Śląska do odrodzonego po zaborach państwa polskiego.

11 listopada 1918 roku

W lasku Compiègne pod Paryżem francuski marszałek Ferdinand Foch w imieniu Sprzymierzonych podpisał układ rozejmowy z niemiecką delegacją, kierowaną przez Matthiasa Erzbergera. Od tego dnia datuje się zawieszenie broni na froncie zachodnim. Jednocześnie jest to data odzyskania przez Polskę niepodległości.

21 listopada 1918 roku

Na Górnym Śląsku rozpoczął się strajk powszechny. Postulaty robotnicze manifestowano w siedemnastu kopalniach znajdujących się na terenie regionu.

28-30 listopada 1918 roku

Do regionu przybywa 117. Dywizja Piechoty pod dowództwem generała Karla Hoefera.

3-6 grudnia 1918 roku

Zakończył się strajk powszechny. W Poznaniu decyzją Sejmu Dzielnicowego powołano Naczelną Radę Ludową, która miała stanowić najwyższą polską władzę polityczną na terenach byłego zaboru pruskiego, a także na innych ziemiach tzw. byłej Dzielnicy Pruskiej, czyli także na Górnym Śląsku.

7 grudnia 1918 roku

Powołano do życia Podkomisariat Naczelnej Rady Ludowej z siedzibą w Bytomiu.

10 grudnia 1918 roku

117. Dywizja Piechoty pod dowództwem generała Hoefera została przekształcona w „dywizję ochrony pogranicza”, czyli Grenzschutz.

27-29 grudnia 1918 roku

27 grudnia wybuchło powstanie wielkopolskie. Tego dnia na Górnym Śląsku rozpoczął się wielki strajk górniczy. Górnicy protestowali przeciwko obniżce płac robotniczych i podwyżce cen artykułów spożywczych. Strajk trwał do 29 grudnia.

3 stycznia 1919 roku

Po odmowie spełnienia postulatów dotyczących poprawy warunków pracy i podwyżki płac górnicy w Królewskiej Hucie wznowili strajk. W wyniku interwencji niemieckich oddziałów wojskowych, które dysponowały karabinami maszynowymi, doszło do krwawej masakry. Zabito około dwudziestu robotników, a wielu innych zostało rannych.

13 stycznia 1919 roku

Decyzją niemieckiego komisarza rządowego dla Górnego Śląska Otto Hörsinga w regionie wprowadzono stan oblężenia.

16 stycznia 1919 roku

Została powołana oficjalna delegacja polska na konferencję pokojową w Paryżu. W Warszawie utworzono nowy rząd, któremu przewodził Ignacy Paderewski.

18 stycznia 1919 roku

Konferencja pokojowa w Paryżu rozpoczęła obrady.

19 stycznia 1919 roku

Odbyły się wybory do niemieckiego Zgromadzenia Narodowego.

26 stycznia 1919 roku

Odbyły się wybory do pruskiego Sejmu Krajowego.

29 stycznia 1919 roku

W Paryżu Rada Najwyższa konferencji pokojowej po raz pierwszy obradowała nad sprawami Polski.

11 lutego 1919 roku

W domu związkowym „Ul” w Bytomiu odbyło się zebranie Komitetu Wykonawczego Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska (POW GŚ), który objął kierownictwo nad polską działalnością wojskowo-konspiracyjną w regionie. Przewodniczącym POW GŚ został Józef Dreyza, który po kilkunastu dniach przeniósł się do Sosnowca, gdzie pełnił funkcję kierownika decernatu wojskowego Podkomisariatu Naczelnej Rady Ludowej. Przewodnictwo nad POW GŚ objął Józef Grzegorzek.

12 lutego 1919 roku

Rada Najwyższa konferencji pokojowej w Paryżu powołała Komisję do Spraw Polskich pod przewodnictwem francuskiego dyplomaty Julesa Cambona, między innymi byłego francuskiego ambasadora w Berlinie. Komisja Cambona zajęła się sprawą granic Polski.

1 marca 1919 roku

Komisja do Spraw Polskich powołała podkomisję, której zadaniem było wytyczenie granicy polsko-niemieckiej. Na jej czele stanął francuski generał Henri Le Rond.

8-17 marca 1919 roku

Na Górnym Śląsku odbył się wielki strajk w zakładach przemysłu ciężkiego.

18 kwietnia 1919 roku

Na konferencji w Poznaniu Józef Grzegorzek, Wiktor Rumpfeld i Alfons Zgrzebniok przedstawili Wojciechowi Korfantemu i generałowi Józefowi Dowborowi-Muśnickiemu plan powstania na Górnym Śląsku. Korfanty wyraził sprzeciw, powołując się na polecenia polskiego rządu.

1 maja 1919 roku

Po zawieszeniu stanu oblężenia na Górnym Śląsku doszło do masowych manifestacji pierwszomajowych. Oddziały niemieckie stacjonujące w regionie zaczęły kontrolować uczestników pochodów, czego wynikiem były liczne aresztowania i brutalne przesłuchania.

7 maja 1919 roku

Na konferencji w Paryżu przedstawiony został przygotowany trzy dni wcześniej projekt traktatu pokojowego. Zakładał on przyznanie Polsce Górnego Śląska bez powiatów namysłowskiego, niemodlińskiego i sycowskiego.

14 maja 1919 roku

Niemiecki komisarz rządowy dla Górnego Śląska Otto Hörsing wydał zakaz działalności Podkomisariatu Naczelnej Rady Ludowej z siedzibą w Bytomiu.

29 maja 1919 roku

Hrabia Ulrich von Brockdorff-Rantzau, kierownik delegacji niemieckiej na konferencji w Paryżu, przedstawił Radzie Najwyższej uwagi do projektu traktatu pokojowego. Strona niemiecka odrzuciła przyznanie Polsce Górnego Śląska.

4 czerwca 1919 roku

Rada Najwyższa konferencji pokojowej w Paryżu w obecności polskiej delegacji wydała decyzję o przeprowadzeniu plebiscytu na Górnym Śląsku.

7/8 czerwca 1919 roku

Wybuchło powstanie oleskie.

16 czerwca 1919 roku

Niemiecka delegacja na konferencji w Paryżu otrzymała poprawiony projekt traktatu pokojowego, który zakładał przeprowadzenie plebiscytu na Górnym Śląsku.

18 czerwca 1919 roku

W Piotrowicach odbyło się zebranie komendantów POW GŚ, na którym ustalono datę wybuchu powstania w nocy z 22 na 23 czerwca. Wobec sprzeciwu polskiego rządu i interwencji Wojciecha Korfantego powstanie nie doszło do skutku.

28 czerwca 1919 roku

W Wersalu podpisano oficjalny traktat pokojowy z Niemcami, znany jako traktat wersalski.

31 lipca 1919 roku

Polski Sejm Ustawodawczy ratyfikował postanowienia traktatu wersalskiego.

11 sierpnia 1919 roku

Na Górnym Śląsku rozpoczął się strajk powszechny. Powodem protestu były działania represyjne podejmowane przez Grenzschutz i niemieckie oddziały ochotnicze, a także podwyżka płac, masowe zwolnienia robotników i trwający od stycznia 1919 roku stan oblężenia. Strajk trwał do 14 sierpnia i wzięło w nim udział około 140 tysięcy robotników.

16 sierpnia 1919 roku

Przed bramą kopalni „Mysłowice” robotnicy przy wsparciu rodzin domagali się wypłacenia wynagrodzeń za wykonaną pracę. Około godziny 13 na teren kopalni zaczęto wpuszczać niewielkie grupy pracowników, ale nie udało się opanować wzburzenia. Ostatecznie demonstranci wdarli się na teren kopalni i zostali ostrzelani przez oddział Grenzschutzu. W masakrze zginęło siedmiu górników, dwie kobiety i trzynastoletni chłopiec, a znaczna część pozostałych została ranna.

16-17 sierpnia 1919 roku

W obozie dla uchodźców w Piotrowicach (gminie wiejskiej znajdującej się na obszarze Śląska Cieszyńskiego, obecnie miejscowość ta leży w granicach Republiki Czeskiej) kilku komendantów POW GŚ przejęło inicjatywę w sprawie wybuchu I powstania śląskiego. Początkowo, na mocy ustaleń poczynionych w trakcie narady 18 czerwca 1919 roku, powstanie miało się rozpocząć w nocy z 22 na 23 czerwca. Interwencja Wojciecha Korfantego sprawiła, iż termin ten uległ zmianie. Decyzja komisarza Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu o powołaniu Dowództwa Głównego POW GŚ z Alfonsem Zgrzebniokiem na czele doprowadziła do konfliktu wewnętrznego. W obliczu tego nieporozumienia kwestią wybuchu powstania zajęła się grupa działaczy niezwiązanych z Dowództwem Głównym POW GŚ, która 12 sierpnia w Piotrowicach zwołała specjalne zebranie w tej sprawie. 14 sierpnia został powołany pięcioosobowy komitet, na czele którego stanął Maksymilian Iksal. Komitet zdecydował o tym, że powstanie rozpocznie się w nocy z 16 na 17 sierpnia. Rozkaz ten, oznaczony hasłem „Gwiazda”, rozesłano do komendantów powiatów rybnickie stała się jednym z trzech powstańczych ośrodków oporu (pozostałymi były Jedlina i Bijasowice). W Mikołowie, gdzie mieścił się sztab niemieckiego pułku Costera i dywizjon ciężkiej artylerii, uderzył oddział POW GŚ pod dowództwem komendanta Ryszarda Bąka, wspomagany przez liczącą 75 osób kompanię Roberta Kopca. 30-osobowa grupa wydzielona z oddziału Kopca ruszyła na Łaziska Średnie i tam rozbroiła urzędników kopalni „Gott mit uns”, a także zajęła biura okręgu policyjnego kopalni „Trautholdsegen” i dworzec kolejowy. Powstańcom udało się zdobyć 16 karabinów
ręcznych i dubeltówkę. Pozostała grupa powstańców rozpoczęła akcję w Mikołowie, której celem było zajęcie najważniejszych budynków w mieście i rozbrojenie stacjonujących tam oddziałów Grenzschutzu. Walki trwały krótko. Grupa powstańcza nie była w stanie przeciwstawić się znacznie liczniejszym oddziałom niemieckim i wycofała się w kierunku Tychów. Pozostała część oddziału Kopca, stacjonująca w Łaziskach Średnich, została rozwiązana, gdy tylko rozeszła się wieść o niepowodzeniach w pozostałej części powiatu pszczyńskiego. Nie inaczej było w Pszczynie, gdzie mieściła się siedziba POW GŚ na powiat pszczyński, na czele której stali komendant Alojzy Fizia i jego zastępca Stanisław Krzyżowski. To właśnie tam powstańcy z miasta i okolicznych wsi (Brzeźc, Czarkowa, Łąki, Piasku, Radostowic, Starej Wsi i Wisły Wielkiej) o godzinie 3 zgromadzili się pod „Trzema Dębami” i złożyli przysięgę. W Pszczynie stacjonował składający się z batalionu i plutonu kawalerii niemiecki garnizon pod dowództwem majora Petriego, który został uprzedzony o całej akcji. Niemcom udało się odpowiednio rozmieścić patrole i ostrzelać zmierzających do miasta powstańców. Nieskuteczna okazała się pomoc grup przybywających z Ćwiklic (pod dowództwem Alojzego Grygiera), Goczałkowic (pod dowództwem Franciszka Kołoczka), Jankowic i Studzienic (pod dowództwem Wiktora Warzechy) czy Gilowic, Góry, Grzawy, Frydka i Miedźnej(pod dowództwem Ludwika Golusa). Żaden z ważnych punktów w mieście nie został zdobyty, a oddziały powstańcze zostały rozproszone przez nadciągające niemieckie posiłki. Niektórym powstańcom udało się przekroczyć Wisłę i schronić na terytorium państwa polskiego, pozostałych zaś aresztowano i przesłuchiwano w piwnicach zamku księcia pszczyńskiego, a następnie rozlokowano w więzieniach w Gliwicach, Raciborzu i Strzelcach.

18 sierpnia 1919 roku

Około godziny pierwszej w nocy wznowione zostały działania w Godowie. Do miastavwkroczył oddział powstańczy w sile 60 osób, kierowany przez oficerów Dowództwa Głównego POW GŚ: Jana Wyglendę i Mikołaja Witczaka. Oddział ten podzielono na trzy grupy: 40-osobową, 14-osobową i 6-osobową. Pierwsza, pod dowództwem Wyglendy, zaatakowała stacjonujący na wzgórzu obok dworca kolejowego oddział Grenzschutzu. Druga, pod dowództwem Witczaka, zabezpieczała akcję poprzedniej grupy. Zadaniem trzeciej było wysadzenie mostu kolejowego od strony Rybnika. W efekcie tych działań powstańcy zdobyli ciężki karabin maszynowy i około 70 karabinów ręcznych oraz przejściowo zajęli Godów. W czasie walk zginęło 6 Polaków: Franciszek Burdzik, Adam Dudzik, Wilhelm Kirszuk, Stanisław Szarlej, Karol Wodecki i Józef Zielecki oraz 46 żołnierzy niemieckich. Ponadto powstańcy pojmali oficerów, których następnie przetransportowano do Cieszyna, oddając pod opiekę generała Franciszka Ksawerego Latinika. Inny przebieg miała akcja pod Wodzisławiem. Na miasto, w którym od lipca 1919 roku mieściła się siedziba III batalionu kapitana von Reichenbacha, miał uderzyć dowodzony przez Alojzego Ośliźloka oddział powstańczy w sile 800 osób. Powstańcy zebrali się w Marklowicach, gdzie z rąk podstawionego przez Niemców agenta policji otrzymali rozkaz zaniechania wszelkich działań. Jednak w pozostałych miejscowościach powiatu rybnickiego doszło do walk. Nocą z 17 na 18 sierpnia dowodzona przez Wincentego Motykę ochotnicza kompania z Boguszowic, Chwałowic, Gotartowic i Kłokocina uderzyła na niemiecką placówkę wojskową w gotartowickim dworze. Niemcy zostali rozbrojeni, a w trakcie ataku zginął jeden z powstańców, Ludwik Waliczek. W tym samym czasie w Ligocie Rybnickiej uderzył oddział POW GŚ pod dowództwem Adolfa Szymury i rozbroił niemiecką kompanię należącą do Freikorpsu Hasse. Niemcy, którzy dysponowali pododdziałem kawalerii i pododdziałem cyklistów, ostatecznie jednak pokonali i rozproszyli powstańców, trzydziestu z nich biorąc w niewolę, a resztę wypierając w stronę Boguszowic. Do starcia doszło jeszcze w okolicach mostu kolejowego w Zebrzydowicach, gdzie oddział dowodzony przez Wojciecha Zdrzałka starł się z cyklistami Grenzschutzu. Powstańcy zostali zmuszeni do odwrotu, kiedy na dworzec dotarł niemiecki pociąg
pancerny. Katowice starano się zaatakować już w nocy z 16 na 17 sierpnia, ale próby te okazały się bezskuteczne. Stacjonowały tutaj liczne oddziały niemieckie dobrze broniące dróg prowadzących do centrum miasta, potem wykorzystane do rozbicia powstańców we wschodniej części okręgu przemysłowego. Akcje powstańcze w pozostałych miejscowościach powiatu katowickiego miały różny przebieg. W Siemianowicach Śląskich atakująca grupa powstańców w sile 120 osób pod dowództwem Franciszka Deji ze względu na znaczną przewagę sił niemieckich została zmuszona do odwrotu. W Ligocie grupie dowodzonej przez Jana Żychonia udało się zająć dworzec kolejowy i tym samym zablokować połączenie na linii Katowice‒Żory‒Jastrzębie. Nocą z 17 na 18 sierpnia oddział POW GŚ dowodzony przez Tomasza Kotlorza zajął Bogucice, ale po trzygodzinnej walce z Grenzschutzem powstańcy ostatecznie zostali wyparci i wycofali się do Dąbrówki Małej. Próbę ponownego zajęcia Bogucic podjęto jeszcze 19 sierpnia, ale akcja ta zakończyła się niepowodzeniem. W Szopienicach stawiła się grupa powstańcza pod dowództwem Piotra Łyszczaka, wspierana przez załogę kopalni „Giesche”. W miejscowości stacjonowała cześć 2. batalionu 64. pułku piechoty z 32. Małej Brygady Reichswehry. Łyszczak zaproponował Niemcom złożenie broni, a gdy ci odmówili, doszło do potyczki. Żołnierze niemieccy stawili słaby opór, w większości pozwalając się rozbroić. Powstańcy zdobyli 100 karabinów ręcznych i dodatkową amunicję. W Nikiszowcu, gdzie zjawił się oddział powstańczy pod dowództwem Teodora Chrószcza, kompania Grenzschutzu poddała się bez walki. Niemców wzięto do niewoli i przetransportowano do Janowa. 18 sierpnia miała również miejsce akcja w Mysłowicach. Powstańcy przybyli w sile 350 osób wyposażonych w kilkanaście karabinów i pistoletów. Dowodzący Ryszard Mańka nie mógł poprowadzić szturmu na miasto bez dodatkowego wsparcia, dlatego rozlokował siły na zachodnim przedmieściu w nadziei, że do Mysłowic dotrą oddziały z Brzezinki, Giszowca, Nikiszowca i Szopienic. Niemieccy żołnierze rozpoczęli działania zaczepne, a żaden z oczekiwanych oddziałów nie dotarł na miejsce. Powstańcy wycofali się więc na teren powiatu pszczyńskiego, gdzie w pobliżu wsi Kosztowy doszło do starcia z niemieckim oddziałem i po krótkiej walce oddział Mańki wrócił w okolice Mysłowic. Nie udał się również atak powstańców w Bytomiu. Miasto było siedzibą Głównego Komitetu Wykonawczego POW GŚ. Plan zakładał, że w działaniach powstańczych wezmą udział oddziały z Brzezin, Brzozowic, Dąbrówki Wielkiej, Łagiewnik i Szombierek w sile 260 zaprzysiężonych żołnierzy POW GŚ. Na miejsce zbiórki, które wyznaczono między Bytomiem a Szarlejem, przybyło 60 ochotników. Na dowódcę grupy wybrano pochodzącego z Rozbarku Jana Lortza. W samym Bytomiu około godziny 3 nad ranem rozpoczęła się strzelanina. Celem ataku było przejęcie centrali telefonicznej Reichswehry. Po nieudanej próbie oddział wycofał się do Szarleja i Piekar Śląskich. Powstańcy rozpoczęli działania również w pozostałych miejscowościach powiatu bytomskiego. Do zebranego pod Szarlejem oddziału Lortza około godziny 4 rano dołączyła grupa z Piekar Śląskich. Oddział wciąż nie był wystarczająco liczny, by przeprowadzić planowany atak na mieszczące się w Bytomiu niemieckie koszary, ale mimo to zdecydowano się na uderzenie. Z powodu nieudanej akcji w centrali telefonicznej powstańcy nie mogli już także liczyć na element zaskoczenia. Stacjonujący w bytomskich koszarach oddział niemiecki przeszedł do kontrataku i wyparł powstańców do Szarleja. Tam udało się jednak rozbroić miejscowy pododdział policji i zająć tę miejscowość i także Piekary Śląskie. Jeszcze tego samego dnia Szarlej i Piekary zostały jednak odzyskane przez żołnierzy Reichswehry. Tym samym powstanie w północnej części powiatu bytomskiego upadło. W innych częściach powiatu o sukcesie można było mówić tylko w przypadku akcji prowadzonych w Lipinach i Goduli. W tej pierwszej miejscowości stawiła się 120-osobowa grupa żołnierzy POW GŚ pod dowództwem Antoniego Czajora. Powstańcom udało się rozbroić oddziały policyjne i zająć najważniejsze budynki. Sukces był możliwy z powodu niewielkich sił niemieckich stacjonujących w Lipinach. W Goduli uderzył oddział pod dowództwem Wilhelma Hartmanna, w skład którego wchodziło 103 żołnierzy POW GŚ. Powstańcom udało się zająć miejscowy posterunek policji, a około godziny 13 stoczyć zwycięską walkę z przybyłym od strony Chebzia oddziałem Grenzschutzu. W Łagiewnikach stawił się 48-osobowy oddział dowodzony przez Feliksa Szklorza. Powstańcy rozbroili 100-osobową kompanię Grenzschutzu oraz zdobyli broń ręczną i 2 karabiny maszynowe, ale już około godziny 7 zostali zaatakowani przez siły niemieckie nadciągające z Bytomia. Oddział Szklorza wtedy wycofał się. Jeszcze przed wybuchem powstania żołnierze Grenzschutzu stacjonujący w Szombierkach opuścili tę miejscowość, którą bez trudu zajęli powstańcy pod dowództwem Adolfa Piontka, rozbrajając oddział policji i obsadzając najważniejsze budynki. Po południu do Szombierek wkroczyli jednak Niemcy i całkowicie je opanowali. Jeszcze przed atakiem niemieckiego oddziału część grupy Piontka ruszyła w stronę Bobrka. Walki w tej miejscowości rozpoczęły się w nocy z 17 na 18 sierpnia, kiedy to dowodzeni przez Jana Trzęsioka powstańcy w sile 70 osób rozbroili miejscową policję, żandarmerię i niemiecką straż przemysłową w „Julienhütte”. Następnie oddział Trzęsioka przeprowadził atak na lokal aresztu gminnego i zdobył broń i amunicję. Próba ataku na koszary wojskowe skończyła się już fiaskiem po przybyciu dodatkowego oddziału Grenzschutzu. Oddziały POW GŚ zostały wtedy wyparte w kierunku Szopienic. W Orzegowie walczyła 25-osobowa grupa powstańców pod dowództwem Jana Szewczyka, który był członkiem miejscowej Rady Gminnej, dzięki czemu miał dostęp do magazynu broni niemieckiej Straży Obywatelskiej. Powstańcom udało się przejąć 100 karabinów ręcznych i rozbroić 25-osobową grupę żołnierzy Grenzschutzu. Po południu oddział Szewczyka został zmuszony do odwrotu przez nadciągające wojska niemieckie. W Chropaczowie grupa dowodzona przez Wiktora Wiechaczka uzbrojona w 6 karabinów ręcznych i 25 pistoletów przeprowadziła atak na dom noclegowy kopalni „Schlesien”, gdzie stacjonował pododdział Reichswehry. Niemcy ostrzelali powstańców i wyparli ich w stronę chropaczowskiego cmentarza. Grupa Wiechaczka pozostała tam przez kilka godzin, a potem ruszyła w stronę Lipin. Walki trwały również w Piaśnikach. Stacjonowała tam kompania Grenzschutzu, która zaatakowała powstańców. Celem akcji żołnierzy POW GŚ były tory kolejowe wiodącedo Gliwic. Oddziały powstańcze, wzmocnione przez grupę z Chropaczowa, miały za zadanie nie dopuścić do przyjazdu niemieckiego pociągu pancernego. W godzinach popołudniowych udało im się odeprzeć nadciągających od strony Chebzia niemieckich żołnierzy, ale około godziny 17, kiedy do akcji wkroczył pociąg pancerny i powstańcom skończyła się amunicja, musieli wycofać się w stronę polskiej granicy. 18 sierpnia podjęto jeszcze próbę zajęcia Tarnowskich Gór. W powiecie tarnogórskim stacjonowały liczne oddziały Grenzschutzu, na które składały się dwa bataliony piechoty i dwa bataliony strzelców konnych. Powstańcy, którzy przybyli z Radzionkowa, ruszyli na znajdujące się w mieście koszary niemieckiej kawalerii. Wojska niemieckie bez trudu odparły ten atak.

19 sierpnia 1919 roku

Na Godulę, gdzie przebywał oddział powstańcówpod dowództwem Wilhelma Hartmanna, uderzyły skoncentrowane wojskaniemieckie przybyłe od strony Chebzia, Orzegowa i Lipin. Godula była ostatnimośrodkiem oporu w powiecie bytomskim. Powstańcy, będący w mniejszości, zostali zmuszeniu do wycofania się z miejscowości. Niemcy zajęli Godulę i rozpoczęli akcję oczyszczania terenu. Powstanie w powiecie bytomskim całkowicie upadło. Z Dąbrówki Małej w stronę Bogucic wyruszył oddział Jana Żychonia. Powstańcy mieli za zadanie odbicie miejscowości, którą dzień wcześniej z rąk grupy Tomasza Kotlorza odbiły wojska niemieckie.

20 sierpnia 1919 roku

W okolicach Dąbrówki Małej działania zaczepne rozpoczęły oddziały niemieckie. W miejscowości stacjonował wówczas 140-osobowy oddział powstańczy pod dowództwem Henryka Miękini. Powstańcy zestrzelili niemiecki samolot zwiadowczy, ale wobec znaczącej przewagi wrogich sił musieli się wycofać. Dąbrówka Mała znalazła się pod kontrolą Niemców. Tego dnia wojska niemieckie wkroczyły również do Szopienic i starły się z powstańcami w okolicach dworca kolejowego. Oddziały powstańcze zdołały odeprzeć atak i zmusić niemiecki pociąg pancerny do odwrotu. Sytuacja zmieniła się około godziny 13, kiedy w miejscowości zjawiły się cztery wozy pancerne. Niemcom udało się wówczas zająć pozycję przy magistracie. Około godziny 15 do Szopienic wkroczyły dwie kompanie Grenzschutzu, przybywające od strony Roździenia. W godzinach wieczornych powstańcy wycofali się na teren państwa polskiego.

21 sierpnia 1919 roku

Nocą na przedmieściach Mysłowic skoncentrowały się oddziały powstańcze i o godzinie 4 rozpoczęły szturm na miasto. Rozkaz ataku został wydany przez komendanta
POW GŚ Alfonsa Zgrzebnioka. Powstańcom udało się zająć dworzec kolejowy i utrzymać przejście graniczne dla oddziałów, które wycofywały się na teren państwa polskiego.

23 sierpnia 1919 roku

Pod Łaziskami stoczono ostatnią większą potyczkę podczas I powstania śląskiego.

24 sierpnia 1919 roku

W Sosnowcu Alfons Zgrzebniok po konsultacjach z Podkomisariatem Naczelnej Rady Ludowej podjął decyzję o zakończeniu powstania.

9 września 1919 roku

Do życia został powołany Komisariat Rad Ludowych Śląskich, który stanowił najwyższą władzę polityczną dla uchodźców górnośląskich przebywających w specjalnych obozach w Byczynie, Jaworznie, Oświęcimiu i Szczakowej.

25 września 1919 roku

Rząd polski, zaniepokojony prześladowaniami Polaków na Górnym Śląsku, zwrócił się do Rady Najwyższej w Paryżu z prośbą o interwencję. Przybyła specjalna komisja, której zadaniem było zbadanie sytuacji polskiej ludności w regionie. Po ostatecznym zbadaniu sprawy 25 września rozpoczęły się rozmowy polsko-niemieckie, których owocem była umowa amnestyjna, pozwalająca powstańcom na powrót do swych domów.

1 października 1919 roku

W Berlinie została podpisana umowa amnestyjna, która zakładała zwolnienie więzionych Górnoślązaków i umorzenie wyroków wymierzonych za działalność polityczną.

25 października 1919 roku

Strony polska i niemiecka podpisały w Berlinie umowę o wycofaniu wojsk niemieckich z terenów, gdzie miał zostać przeprowadzony plebiscyt.

==Bibliografia==

#Dobrowolski P., Ugrupowania i kierunki separatystyczne na Górnym Śląsku i w Cieszyńskiem w latach 1918-1939, Warszawa 1972.
#Doose G., Die separatistische Bewegung in Oberschlesien nach dem Ersten Weltkrieg 1918–1922, Wiesbaden 1987
#Eichner K.,Briten, Franzosen und Italiener in Oberschlesien 1920–1922. Die Interallierte Regierungs- und Plebiszitkommission im Spiegel der Britischen Akten, St. Katharinen 2002
#Encyklopedia powstań śląskich, red. Franciszek Hawranek, Opole 1982
#Grosch Waldemar, Deutsche und polnische Propaganda während der Volksabstimmung in Oberschlesien 1919-1921, Dortmund 2002
#Hitze G., Carl Ulitzka (1873-1953) oder Oberschlesien zwischen den Weltkriegen, Düsseldorf 2002.
#Jędruszczak T., Powstania śląskie 1919-1920-1921, Katowice 1981
#Kasprowicz J., Powstania śląskie. Bibliografia za lata 1944–1978, Opole 1979.
#Kwiatek A., Spór o kierunek działań narodowych na Górnym Śląsku (1918-1921), Opole 1991
#Lesiuk Wiesław, Rady robotnicze żołnierskie chłopskie i ludowe w rejencji opolskiej w latach 1918-1919, Opole 1973
#Niewiński J., Pałosz A., Plebiscyt i powstania śląskie. Bibliografia w wyborze, „Kwartalnik Nauczycielski Opolskiego” nr 2–3 (1981), s. 107–118.
#Pięćdziesięciolecie powstań śląskich, red. Franciszek Hawranek, Władysław Zieliński, Katowice 1973
#Porte R., Haute-Silésie 1920–1922. Laboratoire des leçons oubliées de l’armée française et perceptios nationales, Paris 2010
#Przewłocki J., Międzysojusznicza Komisja rządząca i plebiscytowa na Górnym Śląsku w latach 1920-1922, Wrocław 1970
#Przewłocki J., Stosunek mocarstw zachodnioeuropejskich do problemów Górnego Śląska w latach 1918-1939, Warszawa-Kraków 1978
#Ruter R., Die Geschichtsschreibung über Abstimmungskämpfe und Volksabstimmung in Oberschlesien (1918–1921). Eine Auswahlbibliographie, Frankfurt am Main 2009.
#W obcym kraju. Wojsko sprzymierzone na Górnym Śląsku. 1920–1922, red.S. Rosenbaum, Katowice 2011.
#Ryżewski Wacław, Trzecie powstanie śląskie, Warszawa 1977.
#Słownik Powstań Śląskich. Tom 1. I powstanie śląskie sierpień 1919, red. M. Fic, R. Kaczmarek, Katowice 2019.
#Wyglenda E., Bibliografia plebiscytu i powstań śląskich, Opole 1979.
#Wyglenda E., Bibliografia polskiej literatury dotyczącej powstań i plebiscytu, w: Encyklopedia Powstań Śląskich, oprac. F. Hawranek [i in.], Opole 1982, s.31-42.
#Zarys dziejów Sokolstwa Polskiego w latach 1867-1997, red. E. Małolepszy, Z. Pawluczuk, Częstochowa 2001
#Zieliński Władysław, Polska i niemiecka propaganda plebiscytowa na Górnym Śląsku, Wrocław 1972

Pierwsze powstanie śląskie 1919

2021-04-29T07:39:41Z

Ania: /* Pierwsze powstanie śląskie w 1919 roku */

Autor: [[Prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]

Po [[Pierwsza wojna światowa|I wojnie światowej]] polsko-niemiecki spór o granice doprowadził w latach 1919-1921 do walk zbrojnych pomiędzy zamieszkującymi [[Górny Śląsk|Górny Śląsk]] Polakami i Niemcami, znanych jako pierwsze (1919), [[Drugie powstanie śląskie 1920|drugie (1920)]] i [[Trzecie powstanie śląskie 1921|trzecie (1921) powstanie śląskie]].

==Pierwsze powstanie śląskie w 1919 roku==

[[Plik:POW GŚ i oddziału niemieckie przed wybuchem I powstania śląskiego.png|600px|thumb|right|POW GŚ i oddziału niemieckie przed wybuchem I powstania śląskiego (Autor: IBR)]]

Po zakończeniu konferencji w Paryżu wszystkie obozy polityczne na Górnym Śląsku uznały konieczność przeprowadzenia plebiscytu za własną porażkę. Polacy uważali, że tylko z powodu nacisku Rzeszy Niemieckiej alianci wycofali się z zaproponowanych na wstępie propozycji o przyłączeniu Górnego Śląska do Rzeczypospolitej. Separatyści czuli się zepchnięci na margines, ich głosu w ogóle nie uwzględniono w rozstrzygnięciach traktatowych. Niemcy, posiadający w swoim ręku kontrolę nad administracją cywilną, policją i wojskiem, zareagowali z kolei falą represji. Zamierzano zawczasu spacyfikować sytuację w rejencji opolskiej i sparaliżować polskie organizacje jeszcze przed plebiscytem.

Aresztowania przeprowadzone przez policję niemiecką przeprowadzone w lipcu 1919 roku, a także pogłoski o przygotowywaniu list proskrypcyjnych obejmujących polskich działaczy, połączone z fatalną sytuacją gospodarczą (bezrobociem i zaległościami w wypłacaniu wynagrodzeń, a także zwolnieniami w górnośląskich kopalniach i hutach - na zwalniane miejsca zatrudniano niemieckich członków straży zakładowych), doprowadziły do wybuchu polskiego powstania. Poprzedziły go strajki oraz 16 sierpnia tzw. masakra w [[Mysłowice|Mysłowicach]]. Podczas oczekiwania na wypłatę robotników i ich rodzin przed bramą mysłowickiej kopalni doszło do otwarcia ognia do demonstrującego tłumu. Zginęło wówczas według oficjalnych danych 6 osób, a kilkanaście zostało rannych.

[[Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska|POW GŚ]] kilkakrotnie już wcześniej rozpatrywała w pierwszej połowie 1919 roku możliwość wybuchu powstania, wzorując się na przykładzie zakończonego sukcesem powstania wielkopolskiego. Odkładano te plany na wyraźne polecenie Korfantego, obawiającego się negatywnej reakcji aliantów zachodnich. Latem 1919 roku nacisk komendantów powiatowych konspiracji wojskowej był już tak duży, że 11 sierpnia Stefan Grzegorzek zwołał zebranie w Strumieniu, by po raz kolejny omówić możliwość rozpoczęcia walki. Na skutek aresztowania przez Niemców części przywódców POW GŚ razem z samym Grzegorzkiem, część komendantów powiatowych pod wpływem Maksymiliana Iksala z [[Powiat pszczyński|powiatu pszczyńskiego]] ogłosiła samodzielnie wybuch powstania 17 sierpnia. Jednak dopiero dzień później rozkaz o przystąpieniu do walki wydano dla pozostałych powiatów. W pierwszym dniu powstania walki skoncentrowały się z tego powodu we wschodniej części powiatu pszczyńskiego, wzdłuż granicy z Polską. Fiaskiem zakończyła się próba wszczęcia powstania w samej Pszczynie. Niemcy byli dobrze przygotowani, policja już wcześniej znała plany polskie i patrole niemieckie uniemożliwiły koncentrację peowiaków. Niepowodzeniem zakończyła się także akcja POW GŚ w drugim mieście w [[Powiat mikołowski|powiecie]] – [[Mikołów|Mikołowie]], chociaż doszło tutaj do walk i Niemcy ponieśli straty w ludziach. O wiele lepiej działania powstańcze rozwijały się w gminach wiejskich we wschodniej części powiatu pszczyńskiego: [[Tychy]] zajęto na kilka godzin, w [[Czułów|Czułowie]] zmuszono do kapitulacji kilkunastoosobowy oddział niemiecki, w [[Paprocany|Paprocanach]] zdobyto działa po zaatakowaniu kwaterującej w miejscowości baterii niemieckiej. Pod kontrolą powstańców znalazły się ponadto czasowo m.in. [[Bojszowy]], Jedlina, Bijasowice, a także nadgraniczny [[Bieruń]]. 17 sierpnia, nastąpił także atak oddziału ochotniczego sformowanego z uciekinierów z Górnego Śląska w nadgranicznych [[Piotrowice|Piotrowicach]]. Peowiacy zajęli na krótko niewielkie miejscowości na południu [[Powiat rybnicki|powiatu rybnickiego]]: [[Gołkowice]] i [[Godów]], ale ostatecznie musieli się wycofać po wprowadzeniu do walki regularnych oddziałów niemieckich. Ponieważ nie udało się opanować żadnego z miast na terenie powiatu pszczyńskiego, a Niemcy sprowadzili silne oddziały wojskowe, powstańcy w Pszczyńskim poprosili o natychmiastową pomoc Wojsko Polskie. Wkroczenie na Górny Śląsk regularnych polskich jednostek nie było jednak możliwe ze względu na zobowiązania jakie rząd Polski podjął na konferencji pokojowej w Paryżu.

Dowództwo nad powstaniem znalazło się od tej pory w rękach pełniącego od sierpnia funkcję komendanta głównego POW GŚ [[Alfons Zgrzebniok|Alfonsa Zgrzebnioka]]. Swój sztab ulokował w [[Sosnwiec|Sosnowcu]]. W nocy z 17 na 18 sierpnia walki rozlały się już na cały obszar wschodniej części Górnego Śląska, wzdłuż ówczesnej granicy z Polską. Ze względu na słabość polskich oddziałów i brak wystarczającej ilości broni (tylko co trzeci spośród zaprzysiężonych prawie 24 tys. członków POW GŚ dysponował karabinem lub pistoletem) Polakom udało się odnieść tylko lokalne sukcesy. Większe potyczki miały miejsce w powiatach: rybnickim (m.in. [[Wodzisław Śląski]], Gołkowice, Godów, [[Gortatowice]]), [[Powiat katowicki|katowickim]] (m.in. Mysłowice, [[Siemianowice Śląskie]], [[Giszowiec]], [[Szopienice]], [[Bogucice]], [[Dąbrówka Mała]], [[Szopienice]], [[Janów]], [[Nikiszowiec]], [[Ligota]], [[Ruda]]) oraz w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]], Bytomiu, [[Zabrze|Zabrzu]], [[Radzionków|Radzionkowie]] i [[Piekary Śląskie|Piekarach Śląskich]]. Najdłużej oddziały powstańcze utrzymały się we wschodniej części powiatu katowickiego. Teren między Katowicami a Mysłowicami był jednym z nielicznych, gdzie powstańcy zachowali pełną kontrolę nad kilkoma gminami leżącymi nieopodal granicy polsko-niemieckiej (Nikiszowiec, Giszowiec, Szopienice, Janów, Dąbrówka Mała, Siemianowice, [[Słupna]], [[Brzęczkowice]]). Tutaj peowiacy dysponowali sporą liczbą broni, zarówno skonfiskowanej, jak i przeniesionej przez granicę.

[[Plik:Sytuacja militarna na pograniczu po I powstaniu.png|600px|thumb|right|Sytuacja militarna na pograniczu polsko-niemieckim po I powstaniu śląskim(Autor: IBR)]]

Rząd polski nie mógł interweniować zbrojnie, ale zintensyfikował wysiłki dyplomatyczne, by skłonić wielkie mocarstwa do interwencji na Górnym Śląsku. Dowództwo Wojska Polskiego starało się, oprócz dostarczania broni, stworzyć kilka batalionów złożonych z uciekinierów z Górnego Śląska, by je przerzucić przez granicę do ożywienia gasnących walk. Nie były jednak już w stanie odwrócić losów powstania, musiały się wycofać przed znacznie liczniejszymi oddziałami wojska niemieckiego.

24 sierpnia Alfons Zgrzebniok został zmuszony do podjęcia decyzji o zakończeniu walk. Większość uczestników powstania zbiegła do obozów dla uchodźców ulokowanych wzdłuż granicy, po jej polskiej stronie (m.in. [[Praszka]], Sosnowiec, [[Będzin]], [[Zawiercie]], [[Oświęcim]], [[Jaworzno]], Czechowice), a na Górny Śląsk spadły represje niemieckie. Trudno dzisiaj precyzyjnie oszacować straty ludzkie. Nie znamy liczby ofiar cywilnych. Przy braku zorganizowanej pomocy medycznej w oddziałach powstańczych (ograniczała się ona do opatrywania rannych przez kilkunastu górnośląskich lekarzy w domach i niekiedy ewakuacji do Polski) trudno precyzyjnie podać liczbę ofiar śmiertelnych wśród walczących. Dzisiaj jest ona szacowana na około pięciuset powstańców.

Niemcy zamknęli 25 sierpnia kordon wzdłuż granicy polsko-niemieckiej na Górnym Śląsku. Uchodźcy w obozach rozmieszczonych po polskiej stronie granicy musieli czekać do listopada 1919 roku na ogłoszenie amnestii i wkroczenie na Górny Śląsk wojsk sojuszniczych. Nie był to jednak koniec powstańczej epopei. Dla Górnoślązaków zaczynała się kampania propagandowa przed plebiscytem, nikt jeszcze nie wiedział, że będą jej towarzyszyć kolejne dwa powstania. Dla uspokojenia nastrojów 14 października 1919 Sejm Pruski (Landtag) przyjął ustawę o utworzeniu odrębnej, opolskiej [[Prowincja Górny Śląsk|Prowincji Górnośląskiej]] (Provinz Oberschlesien), wydzielonej z dotychczasowej, jednolitej [[Prowincja Śląska|Prowincji Śląskiej]] (Provinz Schlesien) ze stolicą we Wrocławiu. Jednak dopiero po ogłoszeniu pod naciskiem aliantów amnestii sytuacja uległa normalizacji, a powstańcy polscy i ich rodziny mogli wrócić do rodzinnych domów. W styczniu 1920 roku weszły w życie na Górnym Śląsku postanowienia traktatu wersalskiego. Wojska niemieckie opuściły teren plebiscytowy, a w ich miejsce pojawiły się wojska alianckie.

==Kalendarium==

10 listopada 1918 roku

W Bytomiu, Królewskiej Hucie i Zabrzu miały miejsce manifestacje o charakterze narodowym, na których polska ludność wyraziła swoje pragnienie przyłączenia Górnego Śląska do odrodzonego po zaborach państwa polskiego.

11 listopada 1918 roku

W lasku Compiègne pod Paryżem francuski marszałek Ferdinand Foch w imieniu Sprzymierzonych podpisał układ rozejmowy z niemiecką delegacją, kierowaną przez Matthiasa Erzbergera. Od tego dnia datuje się zawieszenie broni na froncie zachodnim. Jednocześnie jest to data odzyskania przez Polskę niepodległości.

21 listopada 1918 roku

Na Górnym Śląsku rozpoczął się strajk powszechny. Postulaty robotnicze manifestowano w siedemnastu kopalniach znajdujących się na terenie regionu.

28-30 listopada 1918 roku

Do regionu przybywa 117. Dywizja Piechoty pod dowództwem generała Karla Hoefera.

3-6 grudnia 1918 roku

Zakończył się strajk powszechny. W Poznaniu decyzją Sejmu Dzielnicowego powołano Naczelną Radę Ludową, która miała stanowić najwyższą polską władzę polityczną na terenach byłego zaboru pruskiego, a także na innych ziemiach tzw. byłej Dzielnicy Pruskiej, czyli także na Górnym Śląsku.

7 grudnia 1918 roku

Powołano do życia Podkomisariat Naczelnej Rady Ludowej z siedzibą w Bytomiu.

10 grudnia 1918 roku

117. Dywizja Piechoty pod dowództwem generała Hoefera została przekształcona w „dywizję ochrony pogranicza”, czyli Grenzschutz.

27-29 grudnia 1918 roku

27 grudnia wybuchło powstanie wielkopolskie. Tego dnia na Górnym Śląsku rozpoczął się wielki strajk górniczy. Górnicy protestowali przeciwko obniżce płac robotniczych i podwyżce cen artykułów spożywczych. Strajk trwał do 29 grudnia.

3 stycznia 1919 roku

Po odmowie spełnienia postulatów dotyczących poprawy warunków pracy i podwyżki płac górnicy w Królewskiej Hucie wznowili strajk. W wyniku interwencji niemieckich oddziałów wojskowych, które dysponowały karabinami maszynowymi, doszło do krwawej masakry. Zabito około dwudziestu robotników, a wielu innych zostało rannych.

13 stycznia 1919 roku

Decyzją niemieckiego komisarza rządowego dla Górnego Śląska Otto Hörsinga w regionie wprowadzono stan oblężenia.

16 stycznia 1919 roku

Została powołana oficjalna delegacja polska na konferencję pokojową w Paryżu. W Warszawie utworzono nowy rząd, któremu przewodził Ignacy Paderewski.

18 stycznia 1919 roku

Konferencja pokojowa w Paryżu rozpoczęła obrady.

19 stycznia 1919 roku

Odbyły się wybory do niemieckiego Zgromadzenia Narodowego.

26 stycznia 1919 roku

Odbyły się wybory do pruskiego Sejmu Krajowego.

29 stycznia 1919 roku

W Paryżu Rada Najwyższa konferencji pokojowej po raz pierwszy obradowała nad sprawami Polski.

11 lutego 1919 roku

W domu związkowym „Ul” w Bytomiu odbyło się zebranie Komitetu Wykonawczego Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska (POW GŚ), który objął kierownictwo nad polską działalnością wojskowo-konspiracyjną w regionie. Przewodniczącym POW GŚ został Józef Dreyza, który po kilkunastu dniach przeniósł się do Sosnowca, gdzie pełnił funkcję kierownika decernatu wojskowego Podkomisariatu Naczelnej Rady Ludowej. Przewodnictwo nad POW GŚ objął Józef Grzegorzek.

12 lutego 1919 roku

Rada Najwyższa konferencji pokojowej w Paryżu powołała Komisję do Spraw Polskich pod przewodnictwem francuskiego dyplomaty Julesa Cambona, między innymi byłego francuskiego ambasadora w Berlinie. Komisja Cambona zajęła się sprawą granic Polski.

1 marca 1919 roku

Komisja do Spraw Polskich powołała podkomisję, której zadaniem było wytyczenie granicy polsko-niemieckiej. Na jej czele stanął francuski generał Henri Le Rond.

8-17 marca 1919 roku

Na Górnym Śląsku odbył się wielki strajk w zakładach przemysłu ciężkiego.

18 kwietnia 1919 roku

Na konferencji w Poznaniu Józef Grzegorzek, Wiktor Rumpfeld i Alfons Zgrzebniok przedstawili Wojciechowi Korfantemu i generałowi Józefowi Dowborowi-Muśnickiemu plan powstania na Górnym Śląsku. Korfanty wyraził sprzeciw, powołując się na polecenia polskiego rządu.

1 maja 1919 roku

Po zawieszeniu stanu oblężenia na Górnym Śląsku doszło do masowych manifestacji pierwszomajowych. Oddziały niemieckie stacjonujące w regionie zaczęły kontrolować uczestników pochodów, czego wynikiem były liczne aresztowania i brutalne przesłuchania.

7 maja 1919 roku

Na konferencji w Paryżu przedstawiony został przygotowany trzy dni wcześniej projekt traktatu pokojowego. Zakładał on przyznanie Polsce Górnego Śląska bez powiatów namysłowskiego, niemodlińskiego i sycowskiego.

14 maja 1919 roku

Niemiecki komisarz rządowy dla Górnego Śląska Otto Hörsing wydał zakaz działalności Podkomisariatu Naczelnej Rady Ludowej z siedzibą w Bytomiu.

29 maja 1919 roku

Hrabia Ulrich von Brockdorff-Rantzau, kierownik delegacji niemieckiej na konferencji w Paryżu, przedstawił Radzie Najwyższej uwagi do projektu traktatu pokojowego. Strona niemiecka odrzuciła przyznanie Polsce Górnego Śląska.

4 czerwca 1919 roku

Rada Najwyższa konferencji pokojowej w Paryżu w obecności polskiej delegacji wydała decyzję o przeprowadzeniu plebiscytu na Górnym Śląsku.

7/8 czerwca 1919 roku

Wybuchło powstanie oleskie.

16 czerwca 1919 roku

Niemiecka delegacja na konferencji w Paryżu otrzymała poprawiony projekt traktatu pokojowego, który zakładał przeprowadzenie plebiscytu na Górnym Śląsku.

18 czerwca 1919 roku

W Piotrowicach odbyło się zebranie komendantów POW GŚ, na którym ustalono datę wybuchu powstania w nocy z 22 na 23 czerwca. Wobec sprzeciwu polskiego rządu i interwencji Wojciecha Korfantego powstanie nie doszło do skutku.

28 czerwca 1919 roku

W Wersalu podpisano oficjalny traktat pokojowy z Niemcami, znany jako traktat wersalski.

31 lipca 1919 roku

Polski Sejm Ustawodawczy ratyfikował postanowienia traktatu wersalskiego.

11 sierpnia 1919 roku

Na Górnym Śląsku rozpoczął się strajk powszechny. Powodem protestu były działania represyjne podejmowane przez Grenzschutz i niemieckie oddziały ochotnicze, a także podwyżka płac, masowe zwolnienia robotników i trwający od stycznia 1919 roku stan oblężenia. Strajk trwał do 14 sierpnia i wzięło w nim udział około 140 tysięcy robotników.

16 sierpnia 1919 roku

Przed bramą kopalni „Mysłowice” robotnicy przy wsparciu rodzin domagali się wypłacenia wynagrodzeń za wykonaną pracę. Około godziny 13 na teren kopalni zaczęto wpuszczać niewielkie grupy pracowników, ale nie udało się opanować wzburzenia. Ostatecznie demonstranci wdarli się na teren kopalni i zostali ostrzelani przez oddział Grenzschutzu. W masakrze zginęło siedmiu górników, dwie kobiety i trzynastoletni chłopiec, a znaczna część pozostałych została ranna.

16-17 sierpnia 1919 roku

W obozie dla uchodźców w Piotrowicach (gminie wiejskiej znajdującej się na obszarze Śląska Cieszyńskiego, obecnie miejscowość ta leży w granicach Republiki Czeskiej) kilku komendantów POW GŚ przejęło inicjatywę w sprawie wybuchu I powstania śląskiego. Początkowo, na mocy ustaleń poczynionych w trakcie narady 18 czerwca 1919 roku, powstanie miało się rozpocząć w nocy z 22 na 23 czerwca. Interwencja Wojciecha Korfantego sprawiła, iż termin ten uległ zmianie. Decyzja komisarza Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu o powołaniu Dowództwa Głównego POW GŚ z Alfonsem Zgrzebniokiem na czele doprowadziła do konfliktu wewnętrznego. W obliczu tego nieporozumienia kwestią wybuchu powstania zajęła się grupa działaczy niezwiązanych z Dowództwem Głównym POW GŚ, która 12 sierpnia w Piotrowicach zwołała specjalne zebranie w tej sprawie. 14 sierpnia został powołany pięcioosobowy komitet, na czele którego stanął Maksymilian Iksal. Komitet zdecydował o tym, że powstanie rozpocznie się w nocy z 16 na 17 sierpnia. Rozkaz ten, oznaczony hasłem „Gwiazda”, rozesłano do komendantów powiatów rybnickie stała się jednym z trzech powstańczych ośrodków oporu (pozostałymi były Jedlina i Bijasowice). W Mikołowie, gdzie mieścił się sztab niemieckiego pułku Costera i dywizjon ciężkiej artylerii, uderzył oddział POW GŚ pod dowództwem komendanta Ryszarda Bąka, wspomagany przez liczącą 75 osób kompanię Roberta Kopca. 30-osobowa grupa wydzielona z oddziału Kopca ruszyła na Łaziska Średnie i tam rozbroiła urzędników kopalni „Gott mit uns”, a także zajęła biura okręgu policyjnego kopalni „Trautholdsegen” i dworzec kolejowy. Powstańcom udało się zdobyć 16 karabinów
ręcznych i dubeltówkę. Pozostała grupa powstańców rozpoczęła akcję w Mikołowie, której celem było zajęcie najważniejszych budynków w mieście i rozbrojenie stacjonujących tam oddziałów Grenzschutzu. Walki trwały krótko. Grupa powstańcza nie była w stanie przeciwstawić się znacznie liczniejszym oddziałom niemieckim i wycofała się w kierunku Tychów. Pozostała część oddziału Kopca, stacjonująca w Łaziskach Średnich, została rozwiązana, gdy tylko rozeszła się wieść o niepowodzeniach w pozostałej części powiatu pszczyńskiego. Nie inaczej było w Pszczynie, gdzie mieściła się siedziba POW GŚ na powiat pszczyński, na czele której stali komendant Alojzy Fizia i jego zastępca Stanisław Krzyżowski. To właśnie tam powstańcy z miasta i okolicznych wsi (Brzeźc, Czarkowa, Łąki, Piasku, Radostowic, Starej Wsi i Wisły Wielkiej) o godzinie 3 zgromadzili się pod „Trzema Dębami” i złożyli przysięgę. W Pszczynie stacjonował składający się z batalionu i plutonu kawalerii niemiecki garnizon pod dowództwem majora Petriego, który został uprzedzony o całej akcji. Niemcom udało się odpowiednio rozmieścić patrole i ostrzelać zmierzających do miasta powstańców. Nieskuteczna okazała się pomoc grup przybywających z Ćwiklic (pod dowództwem Alojzego Grygiera), Goczałkowic (pod dowództwem Franciszka Kołoczka), Jankowic i Studzienic (pod dowództwem Wiktora Warzechy) czy Gilowic, Góry, Grzawy, Frydka i Miedźnej(pod dowództwem Ludwika Golusa). Żaden z ważnych punktów w mieście nie został zdobyty, a oddziały powstańcze zostały rozproszone przez nadciągające niemieckie posiłki. Niektórym powstańcom udało się przekroczyć Wisłę i schronić na terytorium państwa polskiego, pozostałych zaś aresztowano i przesłuchiwano w piwnicach zamku księcia pszczyńskiego, a następnie rozlokowano w więzieniach w Gliwicach, Raciborzu i Strzelcach.

18 sierpnia 1919 roku

Około godziny pierwszej w nocy wznowione zostały działania w Godowie. Do miastavwkroczył oddział powstańczy w sile 60 osób, kierowany przez oficerów Dowództwa Głównego POW GŚ: Jana Wyglendę i Mikołaja Witczaka. Oddział ten podzielono na trzy grupy: 40-osobową, 14-osobową i 6-osobową. Pierwsza, pod dowództwem Wyglendy, zaatakowała stacjonujący na wzgórzu obok dworca kolejowego oddział Grenzschutzu. Druga, pod dowództwem Witczaka, zabezpieczała akcję poprzedniej grupy. Zadaniem trzeciej było wysadzenie mostu kolejowego od strony Rybnika. W efekcie tych działań powstańcy zdobyli ciężki karabin maszynowy i około 70 karabinów ręcznych oraz przejściowo zajęli Godów. W czasie walk zginęło 6 Polaków: Franciszek Burdzik, Adam Dudzik, Wilhelm Kirszuk, Stanisław Szarlej, Karol Wodecki i Józef Zielecki oraz 46 żołnierzy niemieckich. Ponadto powstańcy pojmali oficerów, których następnie przetransportowano do Cieszyna, oddając pod opiekę generała Franciszka Ksawerego Latinika. Inny przebieg miała akcja pod Wodzisławiem. Na miasto, w którym od lipca 1919 roku mieściła się siedziba III batalionu kapitana von Reichenbacha, miał uderzyć dowodzony przez Alojzego Ośliźloka oddział powstańczy w sile 800 osób. Powstańcy zebrali się w Marklowicach, gdzie z rąk podstawionego przez Niemców agenta policji otrzymali rozkaz zaniechania wszelkich działań. Jednak w pozostałych miejscowościach powiatu rybnickiego doszło do walk. Nocą z 17 na 18 sierpnia dowodzona przez Wincentego Motykę ochotnicza kompania z Boguszowic, Chwałowic, Gotartowic i Kłokocina uderzyła na niemiecką placówkę wojskową w gotartowickim dworze. Niemcy zostali rozbrojeni, a w trakcie ataku zginął jeden z powstańców, Ludwik Waliczek. W tym samym czasie w Ligocie Rybnickiej uderzył oddział POW GŚ pod dowództwem Adolfa Szymury i rozbroił niemiecką kompanię należącą do Freikorpsu Hasse. Niemcy, którzy dysponowali pododdziałem kawalerii i pododdziałem cyklistów, ostatecznie jednak pokonali i rozproszyli powstańców, trzydziestu z nich biorąc w niewolę, a resztę wypierając w stronę Boguszowic. Do starcia doszło jeszcze w okolicach mostu kolejowego w Zebrzydowicach, gdzie oddział dowodzony przez Wojciecha Zdrzałka starł się z cyklistami Grenzschutzu. Powstańcy zostali zmuszeni do odwrotu, kiedy na dworzec dotarł niemiecki pociąg
pancerny. Katowice starano się zaatakować już w nocy z 16 na 17 sierpnia, ale próby te okazały się bezskuteczne. Stacjonowały tutaj liczne oddziały niemieckie dobrze broniące dróg prowadzących do centrum miasta, potem wykorzystane do rozbicia powstańców we wschodniej części okręgu przemysłowego. Akcje powstańcze w pozostałych miejscowościach powiatu katowickiego miały różny przebieg. W Siemianowicach Śląskich atakująca grupa powstańców w sile 120 osób pod dowództwem Franciszka Deji ze względu na znaczną przewagę sił niemieckich została zmuszona do odwrotu. W Ligocie grupie dowodzonej przez Jana Żychonia udało się zająć dworzec kolejowy i tym samym zablokować połączenie na linii Katowice‒Żory‒Jastrzębie. Nocą z 17 na 18 sierpnia oddział POW GŚ dowodzony przez Tomasza Kotlorza zajął Bogucice, ale po trzygodzinnej walce z Grenzschutzem powstańcy ostatecznie zostali wyparci i wycofali się do Dąbrówki Małej. Próbę ponownego zajęcia Bogucic podjęto jeszcze 19 sierpnia, ale akcja ta zakończyła się niepowodzeniem. W Szopienicach stawiła się grupa powstańcza pod dowództwem Piotra Łyszczaka, wspierana przez załogę kopalni „Giesche”. W miejscowości stacjonowała cześć 2. batalionu 64. pułku piechoty z 32. Małej Brygady Reichswehry. Łyszczak zaproponował Niemcom złożenie broni, a gdy ci odmówili, doszło do potyczki. Żołnierze niemieccy stawili słaby opór, w większości pozwalając się rozbroić. Powstańcy zdobyli 100 karabinów ręcznych i dodatkową amunicję. W Nikiszowcu, gdzie zjawił się oddział powstańczy pod dowództwem Teodora Chrószcza, kompania Grenzschutzu poddała się bez walki. Niemców wzięto do niewoli i przetransportowano do Janowa. 18 sierpnia miała również miejsce akcja w Mysłowicach. Powstańcy przybyli w sile 350 osób wyposażonych w kilkanaście karabinów i pistoletów. Dowodzący Ryszard Mańka nie mógł poprowadzić szturmu na miasto bez dodatkowego wsparcia, dlatego rozlokował siły na zachodnim przedmieściu w nadziei, że do Mysłowic dotrą oddziały z Brzezinki, Giszowca, Nikiszowca i Szopienic. Niemieccy żołnierze rozpoczęli działania zaczepne, a żaden z oczekiwanych oddziałów nie dotarł na miejsce. Powstańcy wycofali się więc na teren powiatu pszczyńskiego, gdzie w pobliżu wsi Kosztowy doszło do starcia z niemieckim oddziałem i po krótkiej walce oddział Mańki wrócił w okolice Mysłowic. Nie udał się również atak powstańców w Bytomiu. Miasto było siedzibą Głównego Komitetu Wykonawczego POW GŚ. Plan zakładał, że w działaniach powstańczych wezmą udział oddziały z Brzezin, Brzozowic, Dąbrówki Wielkiej, Łagiewnik i Szombierek w sile 260 zaprzysiężonych żołnierzy POW GŚ. Na miejsce zbiórki, które wyznaczono między Bytomiem a Szarlejem, przybyło 60 ochotników. Na dowódcę grupy wybrano pochodzącego z Rozbarku Jana Lortza. W samym Bytomiu około godziny 3 nad ranem rozpoczęła się strzelanina. Celem ataku było przejęcie centrali telefonicznej Reichswehry. Po nieudanej próbie oddział wycofał się do Szarleja i Piekar Śląskich. Powstańcy rozpoczęli działania również w pozostałych miejscowościach powiatu bytomskiego. Do zebranego pod Szarlejem oddziału Lortza około godziny 4 rano dołączyła grupa z Piekar Śląskich. Oddział wciąż nie był wystarczająco liczny, by przeprowadzić planowany atak na mieszczące się w Bytomiu niemieckie koszary, ale mimo to zdecydowano się na uderzenie. Z powodu nieudanej akcji w centrali telefonicznej powstańcy nie mogli już także liczyć na element zaskoczenia. Stacjonujący w bytomskich koszarach oddział niemiecki przeszedł do kontrataku i wyparł powstańców do Szarleja. Tam udało się jednak rozbroić miejscowy pododdział policji i zająć tę miejscowość i także Piekary Śląskie. Jeszcze tego samego dnia Szarlej i Piekary zostały jednak odzyskane przez żołnierzy Reichswehry. Tym samym powstanie w północnej części powiatu bytomskiego upadło. W innych częściach powiatu o sukcesie można było mówić tylko w przypadku akcji prowadzonych w Lipinach i Goduli. W tej pierwszej miejscowości stawiła się 120-osobowa grupa żołnierzy POW GŚ pod dowództwem Antoniego Czajora. Powstańcom udało się rozbroić oddziały policyjne i zająć najważniejsze budynki. Sukces był możliwy z powodu niewielkich sił niemieckich stacjonujących w Lipinach. W Goduli uderzył oddział pod dowództwem Wilhelma Hartmanna, w skład którego wchodziło 103 żołnierzy POW GŚ. Powstańcom udało się zająć miejscowy posterunek policji, a około godziny 13 stoczyć zwycięską walkę z przybyłym od strony Chebzia oddziałem Grenzschutzu. W Łagiewnikach stawił się 48-osobowy oddział dowodzony przez Feliksa Szklorza. Powstańcy rozbroili 100-osobową kompanię Grenzschutzu oraz zdobyli broń ręczną i 2 karabiny maszynowe, ale już około godziny 7 zostali zaatakowani przez siły niemieckie nadciągające z Bytomia. Oddział Szklorza wtedy wycofał się. Jeszcze przed wybuchem powstania żołnierze Grenzschutzu stacjonujący w Szombierkach opuścili tę miejscowość, którą bez trudu zajęli powstańcy pod dowództwem Adolfa Piontka, rozbrajając oddział policji i obsadzając najważniejsze budynki. Po południu do Szombierek wkroczyli jednak Niemcy i całkowicie je opanowali. Jeszcze przed atakiem niemieckiego oddziału część grupy Piontka ruszyła w stronę Bobrka. Walki w tej miejscowości rozpoczęły się w nocy z 17 na 18 sierpnia, kiedy to dowodzeni przez Jana Trzęsioka powstańcy w sile 70 osób rozbroili miejscową policję, żandarmerię i niemiecką straż przemysłową w „Julienhütte”. Następnie oddział Trzęsioka przeprowadził atak na lokal aresztu gminnego i zdobył broń i amunicję. Próba ataku na koszary wojskowe skończyła się już fiaskiem po przybyciu dodatkowego oddziału Grenzschutzu. Oddziały POW GŚ zostały wtedy wyparte w kierunku Szopienic. W Orzegowie walczyła 25-osobowa grupa powstańców pod dowództwem Jana Szewczyka, który był członkiem miejscowej Rady Gminnej, dzięki czemu miał dostęp do magazynu broni niemieckiej Straży Obywatelskiej. Powstańcom udało się przejąć 100 karabinów ręcznych i rozbroić 25-osobową grupę żołnierzy Grenzschutzu. Po południu oddział Szewczyka został zmuszony do odwrotu przez nadciągające wojska niemieckie. W Chropaczowie grupa dowodzona przez Wiktora Wiechaczka uzbrojona w 6 karabinów ręcznych i 25 pistoletów przeprowadziła atak na dom noclegowy kopalni „Schlesien”, gdzie stacjonował pododdział Reichswehry. Niemcy ostrzelali powstańców i wyparli ich w stronę chropaczowskiego cmentarza. Grupa Wiechaczka pozostała tam przez kilka godzin, a potem ruszyła w stronę Lipin. Walki trwały również w Piaśnikach. Stacjonowała tam kompania Grenzschutzu, która zaatakowała powstańców. Celem akcji żołnierzy POW GŚ były tory kolejowe wiodącedo Gliwic. Oddziały powstańcze, wzmocnione przez grupę z Chropaczowa, miały za zadanie nie dopuścić do przyjazdu niemieckiego pociągu pancernego. W godzinach popołudniowych udało im się odeprzeć nadciągających od strony Chebzia niemieckich żołnierzy, ale około godziny 17, kiedy do akcji wkroczył pociąg pancerny i powstańcom skończyła się amunicja, musieli wycofać się w stronę polskiej granicy. 18 sierpnia podjęto jeszcze próbę zajęcia Tarnowskich Gór. W powiecie tarnogórskim stacjonowały liczne oddziały Grenzschutzu, na które składały się dwa bataliony piechoty i dwa bataliony strzelców konnych. Powstańcy, którzy przybyli z Radzionkowa, ruszyli na znajdujące się w mieście koszary niemieckiej kawalerii. Wojska niemieckie bez trudu odparły ten atak.

19 sierpnia 1919 roku

Na Godulę, gdzie przebywał oddział powstańcówpod dowództwem Wilhelma Hartmanna, uderzyły skoncentrowane wojskaniemieckie przybyłe od strony Chebzia, Orzegowa i Lipin. Godula była ostatnimośrodkiem oporu w powiecie bytomskim. Powstańcy, będący w mniejszości, zostali zmuszeniu do wycofania się z miejscowości. Niemcy zajęli Godulę i rozpoczęli akcję oczyszczania terenu. Powstanie w powiecie bytomskim całkowicie upadło. Z Dąbrówki Małej w stronę Bogucic wyruszył oddział Jana Żychonia. Powstańcy mieli za zadanie odbicie miejscowości, którą dzień wcześniej z rąk grupy Tomasza Kotlorza odbiły wojska niemieckie.

20 sierpnia 1919 roku

W okolicach Dąbrówki Małej działania zaczepne rozpoczęły oddziały niemieckie. W miejscowości stacjonował wówczas 140-osobowy oddział powstańczy pod dowództwem Henryka Miękini. Powstańcy zestrzelili niemiecki samolot zwiadowczy, ale wobec znaczącej przewagi wrogich sił musieli się wycofać. Dąbrówka Mała znalazła się pod kontrolą Niemców. Tego dnia wojska niemieckie wkroczyły również do Szopienic i starły się z powstańcami w okolicach dworca kolejowego. Oddziały powstańcze zdołały odeprzeć atak i zmusić niemiecki pociąg pancerny do odwrotu. Sytuacja zmieniła się około godziny 13, kiedy w miejscowości zjawiły się cztery wozy pancerne. Niemcom udało się wówczas zająć pozycję przy magistracie. Około godziny 15 do Szopienic wkroczyły dwie kompanie Grenzschutzu, przybywające od strony Roździenia. W godzinach wieczornych powstańcy wycofali się na teren państwa polskiego.

21 sierpnia 1919 roku

Nocą na przedmieściach Mysłowic skoncentrowały się oddziały powstańcze i o godzinie 4 rozpoczęły szturm na miasto. Rozkaz ataku został wydany przez komendanta
POW GŚ Alfonsa Zgrzebnioka. Powstańcom udało się zająć dworzec kolejowy i utrzymać przejście graniczne dla oddziałów, które wycofywały się na teren państwa polskiego.

23 sierpnia 1919 roku

Pod Łaziskami stoczono ostatnią większą potyczkę podczas I powstania śląskiego.

24 sierpnia 1919 roku

W Sosnowcu Alfons Zgrzebniok po konsultacjach z Podkomisariatem Naczelnej Rady Ludowej podjął decyzję o zakończeniu powstania.

9 września 1919 roku

Do życia został powołany Komisariat Rad Ludowych Śląskich, który stanowił najwyższą władzę polityczną dla uchodźców górnośląskich przebywających w specjalnych obozach w Byczynie, Jaworznie, Oświęcimiu i Szczakowej.

25 września 1919 roku

Rząd polski, zaniepokojony prześladowaniami Polaków na Górnym Śląsku, zwrócił się do Rady Najwyższej w Paryżu z prośbą o interwencję. Przybyła specjalna komisja, której zadaniem było zbadanie sytuacji polskiej ludności w regionie. Po ostatecznym zbadaniu sprawy 25 września rozpoczęły się rozmowy polsko-niemieckie, których owocem była umowa amnestyjna, pozwalająca powstańcom na powrót do swych domów.

1 października 1919 roku

W Berlinie została podpisana umowa amnestyjna, która zakładała zwolnienie więzionych Górnoślązaków i umorzenie wyroków wymierzonych za działalność polityczną.

25 października 1919 roku

Strony polska i niemiecka podpisały w Berlinie umowę o wycofaniu wojsk niemieckich z terenów, gdzie miał zostać przeprowadzony plebiscyt.

==Bibliografia==

#Dobrowolski P., Ugrupowania i kierunki separatystyczne na Górnym Śląsku i w Cieszyńskiem w latach 1918-1939, Warszawa 1972.
#Doose G., Die separatistische Bewegung in Oberschlesien nach dem Ersten Weltkrieg 1918–1922, Wiesbaden 1987
#Eichner K.,Briten, Franzosen und Italiener in Oberschlesien 1920–1922. Die Interallierte Regierungs- und Plebiszitkommission im Spiegel der Britischen Akten, St. Katharinen 2002
#Encyklopedia powstań śląskich, red. Franciszek Hawranek, Opole 1982
#Grosch Waldemar, Deutsche und polnische Propaganda während der Volksabstimmung in Oberschlesien 1919-1921, Dortmund 2002
#Hitze G., Carl Ulitzka (1873-1953) oder Oberschlesien zwischen den Weltkriegen, Düsseldorf 2002.
#Jędruszczak T., Powstania śląskie 1919-1920-1921, Katowice 1981
#Kasprowicz J., Powstania śląskie. Bibliografia za lata 1944–1978, Opole 1979.
#Kwiatek A., Spór o kierunek działań narodowych na Górnym Śląsku (1918-1921), Opole 1991
#Lesiuk Wiesław, Rady robotnicze żołnierskie chłopskie i ludowe w rejencji opolskiej w latach 1918-1919, Opole 1973
#Niewiński J., Pałosz A., Plebiscyt i powstania śląskie. Bibliografia w wyborze, „Kwartalnik Nauczycielski Opolskiego” nr 2–3 (1981), s. 107–118.
#Pięćdziesięciolecie powstań śląskich, red. Franciszek Hawranek, Władysław Zieliński, Katowice 1973
#Porte R., Haute-Silésie 1920–1922. Laboratoire des leçons oubliées de l’armée française et perceptios nationales, Paris 2010
#Przewłocki J., Międzysojusznicza Komisja rządząca i plebiscytowa na Górnym Śląsku w latach 1920-1922, Wrocław 1970
#Przewłocki J., Stosunek mocarstw zachodnioeuropejskich do problemów Górnego Śląska w latach 1918-1939, Warszawa-Kraków 1978
#Ruter R., Die Geschichtsschreibung über Abstimmungskämpfe und Volksabstimmung in Oberschlesien (1918–1921). Eine Auswahlbibliographie, Frankfurt am Main 2009.
#W obcym kraju. Wojsko sprzymierzone na Górnym Śląsku. 1920–1922, red.S. Rosenbaum, Katowice 2011.
#Ryżewski Wacław, Trzecie powstanie śląskie, Warszawa 1977.
#Słownik Powstań Śląskich. Tom 1. I powstanie śląskie sierpień 1919, red. M. Fic, R. Kaczmarek, Katowice 2019.
#Wyglenda E., Bibliografia plebiscytu i powstań śląskich, Opole 1979.
#Wyglenda E., Bibliografia polskiej literatury dotyczącej powstań i plebiscytu, w: Encyklopedia Powstań Śląskich, oprac. F. Hawranek [i in.], Opole 1982, s.31-42.
#Zarys dziejów Sokolstwa Polskiego w latach 1867-1997, red. E. Małolepszy, Z. Pawluczuk, Częstochowa 2001
#Zieliński Władysław, Polska i niemiecka propaganda plebiscytowa na Górnym Śląsku, Wrocław 1972

Pierwsze powstanie śląskie 1919

2021-04-29T07:33:36Z

Ania: /* Pierwsze powstanie śląskie w 1919 roku */

Autor: [[Prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]

Po [[Pierwsza wojna światowa|I wojnie światowej]] polsko-niemiecki spór o granice doprowadził w latach 1919-1921 do walk zbrojnych pomiędzy zamieszkującymi [[Górny Śląsk|Górny Śląsk]] Polakami i Niemcami, znanych jako pierwsze (1919), [[Drugie powstanie śląskie 1920|drugie (1920)]] i [[Trzecie powstanie śląskie 1921|trzecie (1921) powstanie śląskie]].

==Pierwsze powstanie śląskie w 1919 roku==

[[Plik:POW GŚ i oddziału niemieckie przed wybuchem I powstania śląskiego.png|600px|thumb|right|Zasięg powstań śląskich (Autor: IBR)]]

Po zakończeniu konferencji w Paryżu wszystkie obozy polityczne na Górnym Śląsku uznały konieczność przeprowadzenia plebiscytu za własną porażkę. Polacy uważali, że tylko z powodu nacisku Rzeszy Niemieckiej alianci wycofali się z zaproponowanych na wstępie propozycji o przyłączeniu Górnego Śląska do Rzeczypospolitej. Separatyści czuli się zepchnięci na margines, ich głosu w ogóle nie uwzględniono w rozstrzygnięciach traktatowych. Niemcy, posiadający w swoim ręku kontrolę nad administracją cywilną, policją i wojskiem, zareagowali z kolei falą represji. Zamierzano zawczasu spacyfikować sytuację w rejencji opolskiej i sparaliżować polskie organizacje jeszcze przed plebiscytem.

Aresztowania przeprowadzone przez policję niemiecką przeprowadzone w lipcu 1919 roku, a także pogłoski o przygotowywaniu list proskrypcyjnych obejmujących polskich działaczy, połączone z fatalną sytuacją gospodarczą (bezrobociem i zaległościami w wypłacaniu wynagrodzeń, a także zwolnieniami w górnośląskich kopalniach i hutach - na zwalniane miejsca zatrudniano niemieckich członków straży zakładowych), doprowadziły do wybuchu polskiego powstania. Poprzedziły go strajki oraz 16 sierpnia tzw. masakra w [[Mysłowice|Mysłowicach]]. Podczas oczekiwania na wypłatę robotników i ich rodzin przed bramą mysłowickiej kopalni doszło do otwarcia ognia do demonstrującego tłumu. Zginęło wówczas według oficjalnych danych 6 osób, a kilkanaście zostało rannych.

[[Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska|POW GŚ]] kilkakrotnie już wcześniej rozpatrywała w pierwszej połowie 1919 roku możliwość wybuchu powstania, wzorując się na przykładzie zakończonego sukcesem powstania wielkopolskiego. Odkładano te plany na wyraźne polecenie Korfantego, obawiającego się negatywnej reakcji aliantów zachodnich. Latem 1919 roku nacisk komendantów powiatowych konspiracji wojskowej był już tak duży, że 11 sierpnia Stefan Grzegorzek zwołał zebranie w Strumieniu, by po raz kolejny omówić możliwość rozpoczęcia walki. Na skutek aresztowania przez Niemców części przywódców POW GŚ razem z samym Grzegorzkiem, część komendantów powiatowych pod wpływem Maksymiliana Iksala z [[Powiat pszczyński|powiatu pszczyńskiego]] ogłosiła samodzielnie wybuch powstania 17 sierpnia. Jednak dopiero dzień później rozkaz o przystąpieniu do walki wydano dla pozostałych powiatów. W pierwszym dniu powstania walki skoncentrowały się z tego powodu we wschodniej części powiatu pszczyńskiego, wzdłuż granicy z Polską. Fiaskiem zakończyła się próba wszczęcia powstania w samej Pszczynie. Niemcy byli dobrze przygotowani, policja już wcześniej znała plany polskie i patrole niemieckie uniemożliwiły koncentrację peowiaków. Niepowodzeniem zakończyła się także akcja POW GŚ w drugim mieście w [[Powiat mikołowski|powiecie]] – [[Mikołów|Mikołowie]], chociaż doszło tutaj do walk i Niemcy ponieśli straty w ludziach. O wiele lepiej działania powstańcze rozwijały się w gminach wiejskich we wschodniej części powiatu pszczyńskiego: [[Tychy]] zajęto na kilka godzin, w [[Czułów|Czułowie]] zmuszono do kapitulacji kilkunastoosobowy oddział niemiecki, w [[Paprocany|Paprocanach]] zdobyto działa po zaatakowaniu kwaterującej w miejscowości baterii niemieckiej. Pod kontrolą powstańców znalazły się ponadto czasowo m.in. [[Bojszowy]], Jedlina, Bijasowice, a także nadgraniczny [[Bieruń]]. 17 sierpnia, nastąpił także atak oddziału ochotniczego sformowanego z uciekinierów z Górnego Śląska w nadgranicznych [[Piotrowice|Piotrowicach]]. Peowiacy zajęli na krótko niewielkie miejscowości na południu [[Powiat rybnicki|powiatu rybnickiego]]: [[Gołkowice]] i [[Godów]], ale ostatecznie musieli się wycofać po wprowadzeniu do walki regularnych oddziałów niemieckich. Ponieważ nie udało się opanować żadnego z miast na terenie powiatu pszczyńskiego, a Niemcy sprowadzili silne oddziały wojskowe, powstańcy w Pszczyńskim poprosili o natychmiastową pomoc Wojsko Polskie. Wkroczenie na Górny Śląsk regularnych polskich jednostek nie było jednak możliwe ze względu na zobowiązania jakie rząd Polski podjął na konferencji pokojowej w Paryżu.

Dowództwo nad powstaniem znalazło się od tej pory w rękach pełniącego od sierpnia funkcję komendanta głównego POW GŚ [[Alfons Zgrzebniok|Alfonsa Zgrzebnioka]]. Swój sztab ulokował w [[Sosnwiec|Sosnowcu]]. W nocy z 17 na 18 sierpnia walki rozlały się już na cały obszar wschodniej części Górnego Śląska, wzdłuż ówczesnej granicy z Polską. Ze względu na słabość polskich oddziałów i brak wystarczającej ilości broni (tylko co trzeci spośród zaprzysiężonych prawie 24 tys. członków POW GŚ dysponował karabinem lub pistoletem) Polakom udało się odnieść tylko lokalne sukcesy. Większe potyczki miały miejsce w powiatach: rybnickim (m.in. [[Wodzisław Śląski]], Gołkowice, Godów, [[Gortatowice]]), [[Powiat katowicki|katowickim]] (m.in. Mysłowice, [[Siemianowice Śląskie]], [[Giszowiec]], [[Szopienice]], [[Bogucice]], [[Dąbrówka Mała]], [[Szopienice]], [[Janów]], [[Nikiszowiec]], [[Ligota]], [[Ruda]]) oraz w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]], Bytomiu, [[Zabrze|Zabrzu]], [[Radzionków|Radzionkowie]] i [[Piekary Śląskie|Piekarach Śląskich]]. Najdłużej oddziały powstańcze utrzymały się we wschodniej części powiatu katowickiego. Teren między Katowicami a Mysłowicami był jednym z nielicznych, gdzie powstańcy zachowali pełną kontrolę nad kilkoma gminami leżącymi nieopodal granicy polsko-niemieckiej (Nikiszowiec, Giszowiec, Szopienice, Janów, Dąbrówka Mała, Siemianowice, [[Słupna]], [[Brzęczkowice]]). Tutaj peowiacy dysponowali sporą liczbą broni, zarówno skonfiskowanej, jak i przeniesionej przez granicę.

[[Plik:Sytuacja militarna na pograniczu po I powstaniu.png|600px|thumb|right|Zasięg powstań śląskich (Autor: IBR)]]

Rząd polski nie mógł interweniować zbrojnie, ale zintensyfikował wysiłki dyplomatyczne, by skłonić wielkie mocarstwa do interwencji na Górnym Śląsku. Dowództwo Wojska Polskiego starało się, oprócz dostarczania broni, stworzyć kilka batalionów złożonych z uciekinierów z Górnego Śląska, by je przerzucić przez granicę do ożywienia gasnących walk. Nie były jednak już w stanie odwrócić losów powstania, musiały się wycofać przed znacznie liczniejszymi oddziałami wojska niemieckiego.

24 sierpnia Alfons Zgrzebniok został zmuszony do podjęcia decyzji o zakończeniu walk. Większość uczestników powstania zbiegła do obozów dla uchodźców ulokowanych wzdłuż granicy, po jej polskiej stronie (m.in. [[Praszka]], Sosnowiec, [[Będzin]], [[Zawiercie]], [[Oświęcim]], [[Jaworzno]], Czechowice), a na Górny Śląsk spadły represje niemieckie. Trudno dzisiaj precyzyjnie oszacować straty ludzkie. Nie znamy liczby ofiar cywilnych. Przy braku zorganizowanej pomocy medycznej w oddziałach powstańczych (ograniczała się ona do opatrywania rannych przez kilkunastu górnośląskich lekarzy w domach i niekiedy ewakuacji do Polski) trudno precyzyjnie podać liczbę ofiar śmiertelnych wśród walczących. Dzisiaj jest ona szacowana na około pięciuset powstańców.

Niemcy zamknęli 25 sierpnia kordon wzdłuż granicy polsko-niemieckiej na Górnym Śląsku. Uchodźcy w obozach rozmieszczonych po polskiej stronie granicy musieli czekać do listopada 1919 roku na ogłoszenie amnestii i wkroczenie na Górny Śląsk wojsk sojuszniczych. Nie był to jednak koniec powstańczej epopei. Dla Górnoślązaków zaczynała się kampania propagandowa przed plebiscytem, nikt jeszcze nie wiedział, że będą jej towarzyszyć kolejne dwa powstania. Dla uspokojenia nastrojów 14 października 1919 Sejm Pruski (Landtag) przyjął ustawę o utworzeniu odrębnej, opolskiej [[Prowincja Górny Śląsk|Prowincji Górnośląskiej]] (Provinz Oberschlesien), wydzielonej z dotychczasowej, jednolitej [[Prowincja Śląska|Prowincji Śląskiej]] (Provinz Schlesien) ze stolicą we Wrocławiu. Jednak dopiero po ogłoszeniu pod naciskiem aliantów amnestii sytuacja uległa normalizacji, a powstańcy polscy i ich rodziny mogli wrócić do rodzinnych domów. W styczniu 1920 roku weszły w życie na Górnym Śląsku postanowienia traktatu wersalskiego. Wojska niemieckie opuściły teren plebiscytowy, a w ich miejsce pojawiły się wojska alianckie.

==Kalendarium==

10 listopada 1918 roku

W Bytomiu, Królewskiej Hucie i Zabrzu miały miejsce manifestacje o charakterze narodowym, na których polska ludność wyraziła swoje pragnienie przyłączenia Górnego Śląska do odrodzonego po zaborach państwa polskiego.

11 listopada 1918 roku

W lasku Compiègne pod Paryżem francuski marszałek Ferdinand Foch w imieniu Sprzymierzonych podpisał układ rozejmowy z niemiecką delegacją, kierowaną przez Matthiasa Erzbergera. Od tego dnia datuje się zawieszenie broni na froncie zachodnim. Jednocześnie jest to data odzyskania przez Polskę niepodległości.

21 listopada 1918 roku

Na Górnym Śląsku rozpoczął się strajk powszechny. Postulaty robotnicze manifestowano w siedemnastu kopalniach znajdujących się na terenie regionu.

28-30 listopada 1918 roku

Do regionu przybywa 117. Dywizja Piechoty pod dowództwem generała Karla Hoefera.

3-6 grudnia 1918 roku

Zakończył się strajk powszechny. W Poznaniu decyzją Sejmu Dzielnicowego powołano Naczelną Radę Ludową, która miała stanowić najwyższą polską władzę polityczną na terenach byłego zaboru pruskiego, a także na innych ziemiach tzw. byłej Dzielnicy Pruskiej, czyli także na Górnym Śląsku.

7 grudnia 1918 roku

Powołano do życia Podkomisariat Naczelnej Rady Ludowej z siedzibą w Bytomiu.

10 grudnia 1918 roku

117. Dywizja Piechoty pod dowództwem generała Hoefera została przekształcona w „dywizję ochrony pogranicza”, czyli Grenzschutz.

27-29 grudnia 1918 roku

27 grudnia wybuchło powstanie wielkopolskie. Tego dnia na Górnym Śląsku rozpoczął się wielki strajk górniczy. Górnicy protestowali przeciwko obniżce płac robotniczych i podwyżce cen artykułów spożywczych. Strajk trwał do 29 grudnia.

3 stycznia 1919 roku

Po odmowie spełnienia postulatów dotyczących poprawy warunków pracy i podwyżki płac górnicy w Królewskiej Hucie wznowili strajk. W wyniku interwencji niemieckich oddziałów wojskowych, które dysponowały karabinami maszynowymi, doszło do krwawej masakry. Zabito około dwudziestu robotników, a wielu innych zostało rannych.

13 stycznia 1919 roku

Decyzją niemieckiego komisarza rządowego dla Górnego Śląska Otto Hörsinga w regionie wprowadzono stan oblężenia.

16 stycznia 1919 roku

Została powołana oficjalna delegacja polska na konferencję pokojową w Paryżu. W Warszawie utworzono nowy rząd, któremu przewodził Ignacy Paderewski.

18 stycznia 1919 roku

Konferencja pokojowa w Paryżu rozpoczęła obrady.

19 stycznia 1919 roku

Odbyły się wybory do niemieckiego Zgromadzenia Narodowego.

26 stycznia 1919 roku

Odbyły się wybory do pruskiego Sejmu Krajowego.

29 stycznia 1919 roku

W Paryżu Rada Najwyższa konferencji pokojowej po raz pierwszy obradowała nad sprawami Polski.

11 lutego 1919 roku

W domu związkowym „Ul” w Bytomiu odbyło się zebranie Komitetu Wykonawczego Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska (POW GŚ), który objął kierownictwo nad polską działalnością wojskowo-konspiracyjną w regionie. Przewodniczącym POW GŚ został Józef Dreyza, który po kilkunastu dniach przeniósł się do Sosnowca, gdzie pełnił funkcję kierownika decernatu wojskowego Podkomisariatu Naczelnej Rady Ludowej. Przewodnictwo nad POW GŚ objął Józef Grzegorzek.

12 lutego 1919 roku

Rada Najwyższa konferencji pokojowej w Paryżu powołała Komisję do Spraw Polskich pod przewodnictwem francuskiego dyplomaty Julesa Cambona, między innymi byłego francuskiego ambasadora w Berlinie. Komisja Cambona zajęła się sprawą granic Polski.

1 marca 1919 roku

Komisja do Spraw Polskich powołała podkomisję, której zadaniem było wytyczenie granicy polsko-niemieckiej. Na jej czele stanął francuski generał Henri Le Rond.

8-17 marca 1919 roku

Na Górnym Śląsku odbył się wielki strajk w zakładach przemysłu ciężkiego.

18 kwietnia 1919 roku

Na konferencji w Poznaniu Józef Grzegorzek, Wiktor Rumpfeld i Alfons Zgrzebniok przedstawili Wojciechowi Korfantemu i generałowi Józefowi Dowborowi-Muśnickiemu plan powstania na Górnym Śląsku. Korfanty wyraził sprzeciw, powołując się na polecenia polskiego rządu.

1 maja 1919 roku

Po zawieszeniu stanu oblężenia na Górnym Śląsku doszło do masowych manifestacji pierwszomajowych. Oddziały niemieckie stacjonujące w regionie zaczęły kontrolować uczestników pochodów, czego wynikiem były liczne aresztowania i brutalne przesłuchania.

7 maja 1919 roku

Na konferencji w Paryżu przedstawiony został przygotowany trzy dni wcześniej projekt traktatu pokojowego. Zakładał on przyznanie Polsce Górnego Śląska bez powiatów namysłowskiego, niemodlińskiego i sycowskiego.

14 maja 1919 roku

Niemiecki komisarz rządowy dla Górnego Śląska Otto Hörsing wydał zakaz działalności Podkomisariatu Naczelnej Rady Ludowej z siedzibą w Bytomiu.

29 maja 1919 roku

Hrabia Ulrich von Brockdorff-Rantzau, kierownik delegacji niemieckiej na konferencji w Paryżu, przedstawił Radzie Najwyższej uwagi do projektu traktatu pokojowego. Strona niemiecka odrzuciła przyznanie Polsce Górnego Śląska.

4 czerwca 1919 roku

Rada Najwyższa konferencji pokojowej w Paryżu w obecności polskiej delegacji wydała decyzję o przeprowadzeniu plebiscytu na Górnym Śląsku.

7/8 czerwca 1919 roku

Wybuchło powstanie oleskie.

16 czerwca 1919 roku

Niemiecka delegacja na konferencji w Paryżu otrzymała poprawiony projekt traktatu pokojowego, który zakładał przeprowadzenie plebiscytu na Górnym Śląsku.

18 czerwca 1919 roku

W Piotrowicach odbyło się zebranie komendantów POW GŚ, na którym ustalono datę wybuchu powstania w nocy z 22 na 23 czerwca. Wobec sprzeciwu polskiego rządu i interwencji Wojciecha Korfantego powstanie nie doszło do skutku.

28 czerwca 1919 roku

W Wersalu podpisano oficjalny traktat pokojowy z Niemcami, znany jako traktat wersalski.

31 lipca 1919 roku

Polski Sejm Ustawodawczy ratyfikował postanowienia traktatu wersalskiego.

11 sierpnia 1919 roku

Na Górnym Śląsku rozpoczął się strajk powszechny. Powodem protestu były działania represyjne podejmowane przez Grenzschutz i niemieckie oddziały ochotnicze, a także podwyżka płac, masowe zwolnienia robotników i trwający od stycznia 1919 roku stan oblężenia. Strajk trwał do 14 sierpnia i wzięło w nim udział około 140 tysięcy robotników.

16 sierpnia 1919 roku

Przed bramą kopalni „Mysłowice” robotnicy przy wsparciu rodzin domagali się wypłacenia wynagrodzeń za wykonaną pracę. Około godziny 13 na teren kopalni zaczęto wpuszczać niewielkie grupy pracowników, ale nie udało się opanować wzburzenia. Ostatecznie demonstranci wdarli się na teren kopalni i zostali ostrzelani przez oddział Grenzschutzu. W masakrze zginęło siedmiu górników, dwie kobiety i trzynastoletni chłopiec, a znaczna część pozostałych została ranna.

16-17 sierpnia 1919 roku

W obozie dla uchodźców w Piotrowicach (gminie wiejskiej znajdującej się na obszarze Śląska Cieszyńskiego, obecnie miejscowość ta leży w granicach Republiki Czeskiej) kilku komendantów POW GŚ przejęło inicjatywę w sprawie wybuchu I powstania śląskiego. Początkowo, na mocy ustaleń poczynionych w trakcie narady 18 czerwca 1919 roku, powstanie miało się rozpocząć w nocy z 22 na 23 czerwca. Interwencja Wojciecha Korfantego sprawiła, iż termin ten uległ zmianie. Decyzja komisarza Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu o powołaniu Dowództwa Głównego POW GŚ z Alfonsem Zgrzebniokiem na czele doprowadziła do konfliktu wewnętrznego. W obliczu tego nieporozumienia kwestią wybuchu powstania zajęła się grupa działaczy niezwiązanych z Dowództwem Głównym POW GŚ, która 12 sierpnia w Piotrowicach zwołała specjalne zebranie w tej sprawie. 14 sierpnia został powołany pięcioosobowy komitet, na czele którego stanął Maksymilian Iksal. Komitet zdecydował o tym, że powstanie rozpocznie się w nocy z 16 na 17 sierpnia. Rozkaz ten, oznaczony hasłem „Gwiazda”, rozesłano do komendantów powiatów rybnickie stała się jednym z trzech powstańczych ośrodków oporu (pozostałymi były Jedlina i Bijasowice). W Mikołowie, gdzie mieścił się sztab niemieckiego pułku Costera i dywizjon ciężkiej artylerii, uderzył oddział POW GŚ pod dowództwem komendanta Ryszarda Bąka, wspomagany przez liczącą 75 osób kompanię Roberta Kopca. 30-osobowa grupa wydzielona z oddziału Kopca ruszyła na Łaziska Średnie i tam rozbroiła urzędników kopalni „Gott mit uns”, a także zajęła biura okręgu policyjnego kopalni „Trautholdsegen” i dworzec kolejowy. Powstańcom udało się zdobyć 16 karabinów
ręcznych i dubeltówkę. Pozostała grupa powstańców rozpoczęła akcję w Mikołowie, której celem było zajęcie najważniejszych budynków w mieście i rozbrojenie stacjonujących tam oddziałów Grenzschutzu. Walki trwały krótko. Grupa powstańcza nie była w stanie przeciwstawić się znacznie liczniejszym oddziałom niemieckim i wycofała się w kierunku Tychów. Pozostała część oddziału Kopca, stacjonująca w Łaziskach Średnich, została rozwiązana, gdy tylko rozeszła się wieść o niepowodzeniach w pozostałej części powiatu pszczyńskiego. Nie inaczej było w Pszczynie, gdzie mieściła się siedziba POW GŚ na powiat pszczyński, na czele której stali komendant Alojzy Fizia i jego zastępca Stanisław Krzyżowski. To właśnie tam powstańcy z miasta i okolicznych wsi (Brzeźc, Czarkowa, Łąki, Piasku, Radostowic, Starej Wsi i Wisły Wielkiej) o godzinie 3 zgromadzili się pod „Trzema Dębami” i złożyli przysięgę. W Pszczynie stacjonował składający się z batalionu i plutonu kawalerii niemiecki garnizon pod dowództwem majora Petriego, który został uprzedzony o całej akcji. Niemcom udało się odpowiednio rozmieścić patrole i ostrzelać zmierzających do miasta powstańców. Nieskuteczna okazała się pomoc grup przybywających z Ćwiklic (pod dowództwem Alojzego Grygiera), Goczałkowic (pod dowództwem Franciszka Kołoczka), Jankowic i Studzienic (pod dowództwem Wiktora Warzechy) czy Gilowic, Góry, Grzawy, Frydka i Miedźnej(pod dowództwem Ludwika Golusa). Żaden z ważnych punktów w mieście nie został zdobyty, a oddziały powstańcze zostały rozproszone przez nadciągające niemieckie posiłki. Niektórym powstańcom udało się przekroczyć Wisłę i schronić na terytorium państwa polskiego, pozostałych zaś aresztowano i przesłuchiwano w piwnicach zamku księcia pszczyńskiego, a następnie rozlokowano w więzieniach w Gliwicach, Raciborzu i Strzelcach.

18 sierpnia 1919 roku

Około godziny pierwszej w nocy wznowione zostały działania w Godowie. Do miastavwkroczył oddział powstańczy w sile 60 osób, kierowany przez oficerów Dowództwa Głównego POW GŚ: Jana Wyglendę i Mikołaja Witczaka. Oddział ten podzielono na trzy grupy: 40-osobową, 14-osobową i 6-osobową. Pierwsza, pod dowództwem Wyglendy, zaatakowała stacjonujący na wzgórzu obok dworca kolejowego oddział Grenzschutzu. Druga, pod dowództwem Witczaka, zabezpieczała akcję poprzedniej grupy. Zadaniem trzeciej było wysadzenie mostu kolejowego od strony Rybnika. W efekcie tych działań powstańcy zdobyli ciężki karabin maszynowy i około 70 karabinów ręcznych oraz przejściowo zajęli Godów. W czasie walk zginęło 6 Polaków: Franciszek Burdzik, Adam Dudzik, Wilhelm Kirszuk, Stanisław Szarlej, Karol Wodecki i Józef Zielecki oraz 46 żołnierzy niemieckich. Ponadto powstańcy pojmali oficerów, których następnie przetransportowano do Cieszyna, oddając pod opiekę generała Franciszka Ksawerego Latinika. Inny przebieg miała akcja pod Wodzisławiem. Na miasto, w którym od lipca 1919 roku mieściła się siedziba III batalionu kapitana von Reichenbacha, miał uderzyć dowodzony przez Alojzego Ośliźloka oddział powstańczy w sile 800 osób. Powstańcy zebrali się w Marklowicach, gdzie z rąk podstawionego przez Niemców agenta policji otrzymali rozkaz zaniechania wszelkich działań. Jednak w pozostałych miejscowościach powiatu rybnickiego doszło do walk. Nocą z 17 na 18 sierpnia dowodzona przez Wincentego Motykę ochotnicza kompania z Boguszowic, Chwałowic, Gotartowic i Kłokocina uderzyła na niemiecką placówkę wojskową w gotartowickim dworze. Niemcy zostali rozbrojeni, a w trakcie ataku zginął jeden z powstańców, Ludwik Waliczek. W tym samym czasie w Ligocie Rybnickiej uderzył oddział POW GŚ pod dowództwem Adolfa Szymury i rozbroił niemiecką kompanię należącą do Freikorpsu Hasse. Niemcy, którzy dysponowali pododdziałem kawalerii i pododdziałem cyklistów, ostatecznie jednak pokonali i rozproszyli powstańców, trzydziestu z nich biorąc w niewolę, a resztę wypierając w stronę Boguszowic. Do starcia doszło jeszcze w okolicach mostu kolejowego w Zebrzydowicach, gdzie oddział dowodzony przez Wojciecha Zdrzałka starł się z cyklistami Grenzschutzu. Powstańcy zostali zmuszeni do odwrotu, kiedy na dworzec dotarł niemiecki pociąg
pancerny. Katowice starano się zaatakować już w nocy z 16 na 17 sierpnia, ale próby te okazały się bezskuteczne. Stacjonowały tutaj liczne oddziały niemieckie dobrze broniące dróg prowadzących do centrum miasta, potem wykorzystane do rozbicia powstańców we wschodniej części okręgu przemysłowego. Akcje powstańcze w pozostałych miejscowościach powiatu katowickiego miały różny przebieg. W Siemianowicach Śląskich atakująca grupa powstańców w sile 120 osób pod dowództwem Franciszka Deji ze względu na znaczną przewagę sił niemieckich została zmuszona do odwrotu. W Ligocie grupie dowodzonej przez Jana Żychonia udało się zająć dworzec kolejowy i tym samym zablokować połączenie na linii Katowice‒Żory‒Jastrzębie. Nocą z 17 na 18 sierpnia oddział POW GŚ dowodzony przez Tomasza Kotlorza zajął Bogucice, ale po trzygodzinnej walce z Grenzschutzem powstańcy ostatecznie zostali wyparci i wycofali się do Dąbrówki Małej. Próbę ponownego zajęcia Bogucic podjęto jeszcze 19 sierpnia, ale akcja ta zakończyła się niepowodzeniem. W Szopienicach stawiła się grupa powstańcza pod dowództwem Piotra Łyszczaka, wspierana przez załogę kopalni „Giesche”. W miejscowości stacjonowała cześć 2. batalionu 64. pułku piechoty z 32. Małej Brygady Reichswehry. Łyszczak zaproponował Niemcom złożenie broni, a gdy ci odmówili, doszło do potyczki. Żołnierze niemieccy stawili słaby opór, w większości pozwalając się rozbroić. Powstańcy zdobyli 100 karabinów ręcznych i dodatkową amunicję. W Nikiszowcu, gdzie zjawił się oddział powstańczy pod dowództwem Teodora Chrószcza, kompania Grenzschutzu poddała się bez walki. Niemców wzięto do niewoli i przetransportowano do Janowa. 18 sierpnia miała również miejsce akcja w Mysłowicach. Powstańcy przybyli w sile 350 osób wyposażonych w kilkanaście karabinów i pistoletów. Dowodzący Ryszard Mańka nie mógł poprowadzić szturmu na miasto bez dodatkowego wsparcia, dlatego rozlokował siły na zachodnim przedmieściu w nadziei, że do Mysłowic dotrą oddziały z Brzezinki, Giszowca, Nikiszowca i Szopienic. Niemieccy żołnierze rozpoczęli działania zaczepne, a żaden z oczekiwanych oddziałów nie dotarł na miejsce. Powstańcy wycofali się więc na teren powiatu pszczyńskiego, gdzie w pobliżu wsi Kosztowy doszło do starcia z niemieckim oddziałem i po krótkiej walce oddział Mańki wrócił w okolice Mysłowic. Nie udał się również atak powstańców w Bytomiu. Miasto było siedzibą Głównego Komitetu Wykonawczego POW GŚ. Plan zakładał, że w działaniach powstańczych wezmą udział oddziały z Brzezin, Brzozowic, Dąbrówki Wielkiej, Łagiewnik i Szombierek w sile 260 zaprzysiężonych żołnierzy POW GŚ. Na miejsce zbiórki, które wyznaczono między Bytomiem a Szarlejem, przybyło 60 ochotników. Na dowódcę grupy wybrano pochodzącego z Rozbarku Jana Lortza. W samym Bytomiu około godziny 3 nad ranem rozpoczęła się strzelanina. Celem ataku było przejęcie centrali telefonicznej Reichswehry. Po nieudanej próbie oddział wycofał się do Szarleja i Piekar Śląskich. Powstańcy rozpoczęli działania również w pozostałych miejscowościach powiatu bytomskiego. Do zebranego pod Szarlejem oddziału Lortza około godziny 4 rano dołączyła grupa z Piekar Śląskich. Oddział wciąż nie był wystarczająco liczny, by przeprowadzić planowany atak na mieszczące się w Bytomiu niemieckie koszary, ale mimo to zdecydowano się na uderzenie. Z powodu nieudanej akcji w centrali telefonicznej powstańcy nie mogli już także liczyć na element zaskoczenia. Stacjonujący w bytomskich koszarach oddział niemiecki przeszedł do kontrataku i wyparł powstańców do Szarleja. Tam udało się jednak rozbroić miejscowy pododdział policji i zająć tę miejscowość i także Piekary Śląskie. Jeszcze tego samego dnia Szarlej i Piekary zostały jednak odzyskane przez żołnierzy Reichswehry. Tym samym powstanie w północnej części powiatu bytomskiego upadło. W innych częściach powiatu o sukcesie można było mówić tylko w przypadku akcji prowadzonych w Lipinach i Goduli. W tej pierwszej miejscowości stawiła się 120-osobowa grupa żołnierzy POW GŚ pod dowództwem Antoniego Czajora. Powstańcom udało się rozbroić oddziały policyjne i zająć najważniejsze budynki. Sukces był możliwy z powodu niewielkich sił niemieckich stacjonujących w Lipinach. W Goduli uderzył oddział pod dowództwem Wilhelma Hartmanna, w skład którego wchodziło 103 żołnierzy POW GŚ. Powstańcom udało się zająć miejscowy posterunek policji, a około godziny 13 stoczyć zwycięską walkę z przybyłym od strony Chebzia oddziałem Grenzschutzu. W Łagiewnikach stawił się 48-osobowy oddział dowodzony przez Feliksa Szklorza. Powstańcy rozbroili 100-osobową kompanię Grenzschutzu oraz zdobyli broń ręczną i 2 karabiny maszynowe, ale już około godziny 7 zostali zaatakowani przez siły niemieckie nadciągające z Bytomia. Oddział Szklorza wtedy wycofał się. Jeszcze przed wybuchem powstania żołnierze Grenzschutzu stacjonujący w Szombierkach opuścili tę miejscowość, którą bez trudu zajęli powstańcy pod dowództwem Adolfa Piontka, rozbrajając oddział policji i obsadzając najważniejsze budynki. Po południu do Szombierek wkroczyli jednak Niemcy i całkowicie je opanowali. Jeszcze przed atakiem niemieckiego oddziału część grupy Piontka ruszyła w stronę Bobrka. Walki w tej miejscowości rozpoczęły się w nocy z 17 na 18 sierpnia, kiedy to dowodzeni przez Jana Trzęsioka powstańcy w sile 70 osób rozbroili miejscową policję, żandarmerię i niemiecką straż przemysłową w „Julienhütte”. Następnie oddział Trzęsioka przeprowadził atak na lokal aresztu gminnego i zdobył broń i amunicję. Próba ataku na koszary wojskowe skończyła się już fiaskiem po przybyciu dodatkowego oddziału Grenzschutzu. Oddziały POW GŚ zostały wtedy wyparte w kierunku Szopienic. W Orzegowie walczyła 25-osobowa grupa powstańców pod dowództwem Jana Szewczyka, który był członkiem miejscowej Rady Gminnej, dzięki czemu miał dostęp do magazynu broni niemieckiej Straży Obywatelskiej. Powstańcom udało się przejąć 100 karabinów ręcznych i rozbroić 25-osobową grupę żołnierzy Grenzschutzu. Po południu oddział Szewczyka został zmuszony do odwrotu przez nadciągające wojska niemieckie. W Chropaczowie grupa dowodzona przez Wiktora Wiechaczka uzbrojona w 6 karabinów ręcznych i 25 pistoletów przeprowadziła atak na dom noclegowy kopalni „Schlesien”, gdzie stacjonował pododdział Reichswehry. Niemcy ostrzelali powstańców i wyparli ich w stronę chropaczowskiego cmentarza. Grupa Wiechaczka pozostała tam przez kilka godzin, a potem ruszyła w stronę Lipin. Walki trwały również w Piaśnikach. Stacjonowała tam kompania Grenzschutzu, która zaatakowała powstańców. Celem akcji żołnierzy POW GŚ były tory kolejowe wiodącedo Gliwic. Oddziały powstańcze, wzmocnione przez grupę z Chropaczowa, miały za zadanie nie dopuścić do przyjazdu niemieckiego pociągu pancernego. W godzinach popołudniowych udało im się odeprzeć nadciągających od strony Chebzia niemieckich żołnierzy, ale około godziny 17, kiedy do akcji wkroczył pociąg pancerny i powstańcom skończyła się amunicja, musieli wycofać się w stronę polskiej granicy. 18 sierpnia podjęto jeszcze próbę zajęcia Tarnowskich Gór. W powiecie tarnogórskim stacjonowały liczne oddziały Grenzschutzu, na które składały się dwa bataliony piechoty i dwa bataliony strzelców konnych. Powstańcy, którzy przybyli z Radzionkowa, ruszyli na znajdujące się w mieście koszary niemieckiej kawalerii. Wojska niemieckie bez trudu odparły ten atak.

19 sierpnia 1919 roku

Na Godulę, gdzie przebywał oddział powstańcówpod dowództwem Wilhelma Hartmanna, uderzyły skoncentrowane wojskaniemieckie przybyłe od strony Chebzia, Orzegowa i Lipin. Godula była ostatnimośrodkiem oporu w powiecie bytomskim. Powstańcy, będący w mniejszości, zostali zmuszeniu do wycofania się z miejscowości. Niemcy zajęli Godulę i rozpoczęli akcję oczyszczania terenu. Powstanie w powiecie bytomskim całkowicie upadło. Z Dąbrówki Małej w stronę Bogucic wyruszył oddział Jana Żychonia. Powstańcy mieli za zadanie odbicie miejscowości, którą dzień wcześniej z rąk grupy Tomasza Kotlorza odbiły wojska niemieckie.

20 sierpnia 1919 roku

W okolicach Dąbrówki Małej działania zaczepne rozpoczęły oddziały niemieckie. W miejscowości stacjonował wówczas 140-osobowy oddział powstańczy pod dowództwem Henryka Miękini. Powstańcy zestrzelili niemiecki samolot zwiadowczy, ale wobec znaczącej przewagi wrogich sił musieli się wycofać. Dąbrówka Mała znalazła się pod kontrolą Niemców. Tego dnia wojska niemieckie wkroczyły również do Szopienic i starły się z powstańcami w okolicach dworca kolejowego. Oddziały powstańcze zdołały odeprzeć atak i zmusić niemiecki pociąg pancerny do odwrotu. Sytuacja zmieniła się około godziny 13, kiedy w miejscowości zjawiły się cztery wozy pancerne. Niemcom udało się wówczas zająć pozycję przy magistracie. Około godziny 15 do Szopienic wkroczyły dwie kompanie Grenzschutzu, przybywające od strony Roździenia. W godzinach wieczornych powstańcy wycofali się na teren państwa polskiego.

21 sierpnia 1919 roku

Nocą na przedmieściach Mysłowic skoncentrowały się oddziały powstańcze i o godzinie 4 rozpoczęły szturm na miasto. Rozkaz ataku został wydany przez komendanta
POW GŚ Alfonsa Zgrzebnioka. Powstańcom udało się zająć dworzec kolejowy i utrzymać przejście graniczne dla oddziałów, które wycofywały się na teren państwa polskiego.

23 sierpnia 1919 roku

Pod Łaziskami stoczono ostatnią większą potyczkę podczas I powstania śląskiego.

24 sierpnia 1919 roku

W Sosnowcu Alfons Zgrzebniok po konsultacjach z Podkomisariatem Naczelnej Rady Ludowej podjął decyzję o zakończeniu powstania.

9 września 1919 roku

Do życia został powołany Komisariat Rad Ludowych Śląskich, który stanowił najwyższą władzę polityczną dla uchodźców górnośląskich przebywających w specjalnych obozach w Byczynie, Jaworznie, Oświęcimiu i Szczakowej.

25 września 1919 roku

Rząd polski, zaniepokojony prześladowaniami Polaków na Górnym Śląsku, zwrócił się do Rady Najwyższej w Paryżu z prośbą o interwencję. Przybyła specjalna komisja, której zadaniem było zbadanie sytuacji polskiej ludności w regionie. Po ostatecznym zbadaniu sprawy 25 września rozpoczęły się rozmowy polsko-niemieckie, których owocem była umowa amnestyjna, pozwalająca powstańcom na powrót do swych domów.

1 października 1919 roku

W Berlinie została podpisana umowa amnestyjna, która zakładała zwolnienie więzionych Górnoślązaków i umorzenie wyroków wymierzonych za działalność polityczną.

25 października 1919 roku

Strony polska i niemiecka podpisały w Berlinie umowę o wycofaniu wojsk niemieckich z terenów, gdzie miał zostać przeprowadzony plebiscyt.

==Bibliografia==

#Dobrowolski P., Ugrupowania i kierunki separatystyczne na Górnym Śląsku i w Cieszyńskiem w latach 1918-1939, Warszawa 1972.
#Doose G., Die separatistische Bewegung in Oberschlesien nach dem Ersten Weltkrieg 1918–1922, Wiesbaden 1987
#Eichner K.,Briten, Franzosen und Italiener in Oberschlesien 1920–1922. Die Interallierte Regierungs- und Plebiszitkommission im Spiegel der Britischen Akten, St. Katharinen 2002
#Encyklopedia powstań śląskich, red. Franciszek Hawranek, Opole 1982
#Grosch Waldemar, Deutsche und polnische Propaganda während der Volksabstimmung in Oberschlesien 1919-1921, Dortmund 2002
#Hitze G., Carl Ulitzka (1873-1953) oder Oberschlesien zwischen den Weltkriegen, Düsseldorf 2002.
#Jędruszczak T., Powstania śląskie 1919-1920-1921, Katowice 1981
#Kasprowicz J., Powstania śląskie. Bibliografia za lata 1944–1978, Opole 1979.
#Kwiatek A., Spór o kierunek działań narodowych na Górnym Śląsku (1918-1921), Opole 1991
#Lesiuk Wiesław, Rady robotnicze żołnierskie chłopskie i ludowe w rejencji opolskiej w latach 1918-1919, Opole 1973
#Niewiński J., Pałosz A., Plebiscyt i powstania śląskie. Bibliografia w wyborze, „Kwartalnik Nauczycielski Opolskiego” nr 2–3 (1981), s. 107–118.
#Pięćdziesięciolecie powstań śląskich, red. Franciszek Hawranek, Władysław Zieliński, Katowice 1973
#Porte R., Haute-Silésie 1920–1922. Laboratoire des leçons oubliées de l’armée française et perceptios nationales, Paris 2010
#Przewłocki J., Międzysojusznicza Komisja rządząca i plebiscytowa na Górnym Śląsku w latach 1920-1922, Wrocław 1970
#Przewłocki J., Stosunek mocarstw zachodnioeuropejskich do problemów Górnego Śląska w latach 1918-1939, Warszawa-Kraków 1978
#Ruter R., Die Geschichtsschreibung über Abstimmungskämpfe und Volksabstimmung in Oberschlesien (1918–1921). Eine Auswahlbibliographie, Frankfurt am Main 2009.
#W obcym kraju. Wojsko sprzymierzone na Górnym Śląsku. 1920–1922, red.S. Rosenbaum, Katowice 2011.
#Ryżewski Wacław, Trzecie powstanie śląskie, Warszawa 1977.
#Słownik Powstań Śląskich. Tom 1. I powstanie śląskie sierpień 1919, red. M. Fic, R. Kaczmarek, Katowice 2019.
#Wyglenda E., Bibliografia plebiscytu i powstań śląskich, Opole 1979.
#Wyglenda E., Bibliografia polskiej literatury dotyczącej powstań i plebiscytu, w: Encyklopedia Powstań Śląskich, oprac. F. Hawranek [i in.], Opole 1982, s.31-42.
#Zarys dziejów Sokolstwa Polskiego w latach 1867-1997, red. E. Małolepszy, Z. Pawluczuk, Częstochowa 2001
#Zieliński Władysław, Polska i niemiecka propaganda plebiscytowa na Górnym Śląsku, Wrocław 1972

Plik:Sytuacja militarna na pograniczu po I powstaniu.png

2021-04-29T07:32:04Z

Ania: Sytuacja militarna na pograniczu po I powstaniu z I tomu SPŚ

Sytuacja militarna na pograniczu po I powstaniu z I tomu SPŚ

Plik:POW GŚ i oddziału niemieckie przed wybuchem I powstania śląskiego.png

2021-04-29T07:28:03Z

Ania: POW GŚ i oddziału niemieckie przed wybuchem I powstania śląskiego ze SPŚ I tom

POW GŚ i oddziału niemieckie przed wybuchem I powstania śląskiego ze SPŚ I tom

Plik:I powstanie śląskie.png

2021-04-29T07:22:00Z

Ania: Ania przesłano nową wersję pliku „Plik:I powstanie śląskie.png“

Mapa z 1 części słownika powstań śląskich

Plik:I powstanie śląskie.png

2021-04-29T07:18:39Z

Ania: Mapa z 1 części słownika powstań śląskich

Mapa z 1 części słownika powstań śląskich

Powstania śląskie 1919-1920-1921

2019-08-08T11:49:55Z

Ania: /* Pierwsze powstanie śląskie w 1919 roku */

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
(ang. Silesian Uprisings 1919-1920-1921, niem. Schlesische Aufstände 1919-1920-1921)

Autor: [[Prof.zw.dr hab.Ryszard Kaczmarek]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

[[Plik: Mapa_26.jpg|600px|thumb|right|Zasięg powstań śląskich (Autor: IBR)]]
Po [[Pierwsza wojna światowa|I wojnie światowej]] polsko-niemiecki spór o granice doprowadził w latach 1919-1921 do walk zbrojnych pomiędzy zamieszkującymi [[Górny Śląsk|Górny Śląsk]] Polakami i Niemcami, znanych jako pierwsze (1919), drugie (1920) i trzecie (1921) powstanie śląskie.

==Sytuacja polityczna na Górnym Śląsku po I wojnie światowej==

Zakończenie I wojny światowej (1914-1918) klęską państw centralnych doprowadziło na przełomie lat 1918/1919 do zmiany sytuacji politycznej w Europie środkowo-wschodniej i powstania nowych państw, w tym także Polski odrodzonej po 123 latach zaborów. Okres powojenny cechował się również narastającym radykalizmem wystąpień społecznych. Widomym symptomem tego zjawiska było samorzutne zawiązywanie się rad robotniczych i żołnierskich, które nie tyle odwoływały się do podziałów narodowościowych, ile dążyły do przejęcia władzy i ukształtowania się nowych stosunków społecznych. Duża część członków tych rad z sympatią patrzyła w tym okresie na przemiany rewolucyjne w Rosji Radzieckiej, wzorując się na ustroju stworzonym przez bolszewików.

W pierwszych miesiącach po wojnie niemieckie partie polityczne i organy administracji państwowej oraz komunalnej na Górnym Śląsku (w [[Rejencja opolska|rejencji opolskiej]] – Regierungsbezirk Oppeln), zajmowały w większości bierne stanowisko. Szok wywołany klęską wojenną oraz gwałtownym rozpadem II Cesarstwa Niemieckiego spowodował zajęcie przez Niemców pozycji defensywnej. Przed Paryską Konferencją pokojową nie przypuszczano zresztą, że rewindykacje polskie mogą dotyczyć Górnego Śląska i że zostaną poparte przez zwycięskich aliantów.

W tym pierwszym okresie, jesieni 1918 roku, widoczny już był rysujący się podział rejencji opolskiej na dwie części: wschodnią - z centrami w [[Katowice|Katowicach]] i w [[Bytom|Bytomiu]], gdzie przeważały wpływy polskie, chociaż raczej poza wielkimi miastami; zachodnią - z centrum w Opolu, gdzie dominacja strony niemieckiej była wyraźna, a organizacje polskie nie posiadały wielkich wpływów.

Polskie oczekiwania na przyłączenie Górnego Śląska do Rzeczypospolitej po raz pierwszy jasno wyraził [[Wojciech Korfanty]], w głośnym przemówieniu wygłoszonym 25 października 1918 roku w parlamencie niemieckim (Reichstagu). Zażądał wówczas włączenia do państwa polskiego ziem zabranych w wyniku zaborów (Prus Królewskich, Gdańska, Wielkopolski, części Prus Książęcych), a także Śląska Górnego i Średniego, znajdujących się w państwie pruskim od [[Wojny śląskie|wojen śląskich]] w XVIII wieku. Tworzenie polskiego ośrodka władzy przyspieszyły wydarzenia rozgrywające się w Poznańskiem, gdzie powstała [[Naczelna Rada Ludowa]] (NRL), do której wszedł Wojciech Korfanty. W ślad za tym na Górnym Śląsku utworzono w Bytomiu Podkomisariat NRL (kierował nim Kazimierz Czapla, a jego zastępcą był [[Konstanty Wolny]]), działający do wybuchu I powstania śląskiego. Podkomisariatowi podporządkowywały się stopniowo polskie tzw. rady ludowe, powstające samorzutnie w poszczególnych miejscowościach. Zaczęły się również odradzać polskie partie polityczne, z których czołową rolę odgrywały: chadecja ([[Chrześcijańskie Zjednoczenie Ludowe]] - ChZL) na czele z Korfantym; socjaliści ([[Polska Partia Socjalistyczna]]), której przewodniczącym górnośląskiego komitetu był [[Józef Biniszkiewicz]]; i centrowe Narodowe Stronnictwo Robotników (jego wiceprezesem był późniejszy pierwszy wojewoda śląski [Józef Rymer]]), potem działające jako [[Narodowa Partia Robotnicza]] (NPR). Obok polskiego ośrodka władzy politycznej, powstała także konspiracja wojskowa. 5 stycznia 1919 roku wysłannik z Poznania, Zygmunt Wiza, zainicjował działalność Komitetu Wykonawczego organizacji wojskowej, a 11 stycznia 1919 roku na Górnym Śląsku powstał Główny Komitet Wykonawczy Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska (POW GŚ), którego przewodniczącym został [[Józef Grzegorzek]].

Aktywność polska spowodowała zaniepokojenie Niemców polskimi roszczeniami terytorialnymi, sięgającymi na Górnym Śląsku poza obszar dziewiętnastowiecznych zaborów. 15 grudnia 1918 roku ukonstytuowało się w związku z tym, działające pod patronatem niemieckich przedsiębiorców, stowarzyszenie pod nazwą Freie Vereinigung zum Schutze Oberschlesiens (Wolne Stowarzyszenie dla Ochrony Górnego Śląska), na bazie którego w 1919 roku utworzono Verband Heimattreuer Oberschlesier (Związek Górnoślązaków Wiernych Ojczyźnie). To drugie stało się największą i najpopularniejszą organizacją Niemców górnośląskich, mającą swoje oddziały prawie w całej Rzeszy Niemieckiej. Jej zapleczem politycznym była niemiecka Partia Centrum (w grudniu 1918 roku zmieniła nazwę na Katholische Volkspartei – [[Katolicka Partia Ludowa]]), kierowana przez popularnego na Górnym Śląsku raciborskiego proboszcza Carla Ulitzkę. Obóz niemiecki do końca 1919 roku mógł liczyć nie tylko na kadry niemieckiej administracji, ale także na wsparcie regularnego wojska niemieckiego (117. Dywizję Piechoty), rozlokowaną w rejencji opolskiej pod nazwą Grenzschutz (Straż Graniczna).

Obok polskich i niemieckich organizacji, równocześnie ukształtował się trzeci nurt w działalności politycznej – separatystyczny. Zapoczątkowała go inicjatywa założenia Komitetu Górnośląskiego (Oberschlesisches Komitee), podjęta 27 listopada 1918 roku po spotkaniu braci [[Tomasz Reginek|Tomasza]] i [[Jan Reginek|Jana Reginków]] oraz [[Ewald Latacz|Ewalda Latacza]] z przedstawicielami górnośląskiego przemysłu ciężkiego. W styczniu 1919 roku Komitet przekształcił się w [[Związek Górnoślązaków]] (Bund der Oberschlesier). Na czele Związku stanął ks. Tomasz Reginek, a początkowo wsparcia jego działalności udzielała także niemiecka Partia Centrum.

Na przełomie lat 1918/1919 powstały w konsekwencji podziałów narodowościowych i politycznych trzy centra życia politycznego na Górnym Śląsku: polski w Bytomiu, niemiecki w Opolu i separatystyczny w [[Racibórz|Raciborzu]]. Konfrontacja ich planów politycznych i określenie zasięgu wpływów miało nastąpić 19 stycznia 1919 roku, podczas wyborów do niemieckiego Zgromadzenia Narodowego (Nationalversammlung). Bojkot wyborów przez ugrupowania polskie jednak nie pozwolił na porównanie sił poszczególnych obozów. Wybory w skali ogólnoniemieckiej wygrała socjaldemokracja niemiecka (Sozialdemokratische Partei Deutschlands), zjednoczona z [[Niemiecka Partia Centrum|Partią Centrum]] (Deutsche Zentrumspartei) i liberalną Postępową Partią Ludową (Fortschrittliche Volkspartei), później przekształconą w [[Niemiecka Partia Demokratyczna|Niemiecką Partię Demokratyczną]] (Deutsche Demokratische Partei) Po wyborach stworzyły one centro-lewicową koalicję tzw. Weimarską, rządzącą w Niemczech z niewielkimi przerwami do schyłku lat 20. W rejencji opolskiej (na Górnym Śląsku) wybory do niemieckiego Zgromadzenia Narodowego przyniosły jednoznaczne zwycięstwo Katolickiej Partii Ludowej, która uzyskała 48,4% oddanych głosów. Katastrofalnie niska frekwencja wyborcza spowodowana polskim bojkotem uniemożliwiła jednak oszacowanie polskich i niemieckich wpływów politycznych.

==Konferencja Paryska i Traktat Wersalski==

Klęska Niemiec w I wojnie światowej była jednocześnie triumfem sprzymierzonych pięciu wielkich mocarstw (Wielkiej Brytanii, Francji, Stanów Zjednoczonych, Włoch i Japonii) oraz nowych państw, które powstały w Europie środkowo-wschodniej. 18 stycznia 1919 roku w siedzibie francuskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, kiedy uroczyście otworzono obrady konferencji pokojowej, było już wiadomo, że o sprawach europejskich będą decydowali tylko przywódcy czterech mocarstw, zresztą z bardzo różnym doświadczeniem dyplomatycznym: premier Wielkiej Brytanii David Lloyd George, premier Francji Georges Clemenceau, premier Włoch Vittorio Emanuele Orlando i prezydent Stanów Zjednoczonych Woodrow Wilson. Ponieważ ich spojrzenie na powojenną Europę było odmienne, zmuszało to do szukania kompromisów politycznych, a polskich delegatów do przekonania ich o słuszności swoich postulatów. Wielka Brytania jeszcze przed rozpoczęciem konferencji przyjęła tzw. memoriał z Fontainbleau, który postulował powstrzymanie dalszego osłabiania Niemiec po zakończonej wojnie, w tym odbierania Pomorza, Górnego Śląska i Gdańska, ponieważ mogłoby to doprowadzić, zdaniem dyplomatów brytyjskich, do wybuchu rewolucji w Rzeszy Niemieckiej, a na pewno stać się powodem do odrzucenia traktatu pokojowego i rodzenia się odwetowych dążeń w Republice Weimarskiej. Podzielał te poglądy premier włoski, a skłonny był im przyznać rację również prezydent W. Wilson. USA starały się stworzyć system zbiorowego bezpieczeństwa –Ligę Narodów - a do tego konieczne było poparcie brytyjskie. Francja była wprawdzie gotowa na maksymalne osłabienie Niemiec i zgodę na postulaty polskie, ale nie kosztem własnych interesów narodowych.

Z tego powodu delegacja polska mogła liczyć tylko na Francję, również ze względów sentymentalnych. Jednak Francuzi swoje wsparcie dla roszczeń polskich traktowali wyłącznie instrumentalnie. Posługiwali się „sprawą polską” jako jedną z kart przetargowych w rozmowach z pozostałymi delegacjami. Utrata na wschodzie dotychczasowego gwaranta francuskiego bezpieczeństwa – Rosji – zmuszało premiera Clemenceau do stworzenia z nowych państw Europy środkowo-wschodniej skutecznej koalicji, która mogłaby być przeciwwagą dla Niemiec na wschodzie i to było szansą dla dyplomacji polskiej. Na czele delegacji polskiej stał przewodniczący Komitetu Narodowego Polskiego (KNP) [[Roman Dmowski]]. W jej składzie znaleźli się ponadto premier Ignacy Paderewski i specjalista w sprawach gospodarczych Władysław Grabski.

Polskie postulaty przedstawił na Konferencji Paryskiej Roman Dmowski 29 stycznia 1919 roku. W długim wystąpieniu, wygłoszonym z wielką swadą po angielsku i francusku, bronił tezy, iż w XVIII wieku podpisano sprzeczne z prawem międzynarodowym rozbiory Polski. Jednak przyszłe granice Polski nie miały odnosić się ściśle do tych z roku 1772 (Górny Śląsk nie należał na przykład do żadnego z zaborów, od Polski odłączony został już w XIV wieku). Zgodnie z reprezentowaną przez niego koncepcją inkorporacyjną, odwoływał się do stosunków etnicznych. Na wschodzie postulował przyłączenie do Polski Galicji, Wołynia oraz większej części byłych guberni: mińskiej, wileńskiej i witebskiej, należących niegdyś do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Sama Litwa miała zostać połączona unią realną z Rzeczypospolitą. Na zachodzie i południu żądał przyłączenia Poznańskiego, pruskiego Górnego Śląska, tzw. Prus Zachodnich (Pomorza Wschodniego) z Gdańskiem, południowego pasa byłych Prus Książęcych (Warmia i Mazury) oraz byłego [[Księstwo cieszyńskie|Księstwa Cieszyńskiego]] (bez powiatu frydeckiego).

W celu rozpatrzenia polskich postulatów powołano 12 lutego, po wystąpieniu Dmowskiego, specjalną Komisję do spraw polskich (Commission des affaires polonaises), pracującą pod przewodnictwem francuskiego oficera - Jules’a Cambone’a, z udziałem oficerów reprezentujących pozostałe mocarstwa. W zasadzie zaakceptowała ona w marcu postulaty zawarte w polskiej propozycji, poza żądaniem przyłączenia Warmii i Mazur, gdzie zaproponowano przeprowadzenie [[Plebiscyt|plebiscytu]]. Oznaczało to przyznanie Polsce Górnego Śląska. Przeciwko takiej decyzji zaprotestował brytyjski premier Lloyd Georg, co spowodowało czasowe odłożenie ostatecznego rozstrzygnięcia. Jednocześnie rozpoczęły się w Niemczech protesty zakrojone na olbrzymią skalę i w dużej części inspirowane przez rząd w Berlinie, skierowane przeciw wstępnym propozycjom aliantów ujawnionym wiosną 1919 roku przez prasę we Francji, Anglii i Niemczech. Organizacje niemieckie przygotowały wielkie demonstracje w maju 1919 roku. Górnośląscy posłowie do niemieckiego Zgromadzenia Narodowego mówili o powszechnym oporze przeciwko ustaleniom Komisji. Strona polska odpowiedziała z kolei ogłoszeniem strajku szkolnego i kontrdemonstracjami zorganizowanych z okazji polskich rocznic narodowych.

Nacisk brytyjski doprowadził do niekorzystnej dla Polski korekty pierwotnej oferty Komisji do spraw polskich. 2 czerwca brytyjski premier zaproponował oficjalnie plebiscyt na Górnym Śląsku. Podjęta w ostatniej chwili interwencja I. Paderewskiego, by odrzucić te niekorzystne dla Polski ustalenia, okazała się bezskuteczna. 14 czerwca poinformowano polskich delegatów o ostatecznym zaakceptowaniu propozycji brytyjskiej w sprawie przeprowadzenia plebiscytu na Górnym Śląsku.

28 czerwca 1919 roku traktat został podpisany w Sali Zwierciadlanej Pałacu w Wersalu. Polska na mocy artykułów ustalających granice Niemiec uzyskiwała: Poznańskie, dostęp do Morza Bałtyckiego przez Pomorze Zachodnie, ale bez Gdańska i leżącego wokół niego terytorium, które tworzyło obszar Wolnego Miasta Gdańska pozostającego pod kontrolą Ligi Narodów. Na pruskim Górnym Śląsku, Warmii i Mazurach miały zostać przeprowadzone plebiscyty.

W artykule 88 o przeprowadzeniu plebiscytu na Górnym Śląsku ustalono, że każdy dorosły mieszkaniec tego regionu będzie mógł zadecydować, czy chce pozostać w państwie niemieckim, czy też chce przyłączenia do Rzeczypospolitej Polskiej. Uprawnieni do głosowania na polski wniosek (potem próbowano go bezskutecznie wycofać) zostali także tzw. emigranci, a więc osoby, które ukończyły 20 rok życia i tylko urodziły się na obszarze plebiscytowym, ale już na nim na stałe nie mieszkały.

W Polsce decyzje konferencji pokojowej przyjęto z dużym niezadowoleniem, chociaż zapewniał międzynarodowe uznanie granic suwerennego Państwa Polskiego po 123 latach zaborów. Uznawano, że nie wzięto w pełni pod uwagę postulatów polskich. Szczególnie krytykowano ideę plebiscytów. Mimo protestów podnoszonych w Sejmie Ustawodawczym, podczas burzliwej sesji ratyfikacyjnej 31 lipca 1919 roku ostatecznie Traktat Wersalski został przyjęty i Naczelnik Państwa 1 września 1919 złożył pod nim swój podpis.

==Pierwsze powstanie śląskie w 1919 roku==

Po zakończeniu konferencji w Paryżu wszystkie obozy polityczne na Górnym Śląsku uznały konieczność przeprowadzenia plebiscytu za własną porażkę. Polacy uważali, że tylko z powodu nacisku Rzeszy Niemieckiej alianci wycofali się z zaproponowanych na wstępie propozycji o przyłączeniu Górnego Śląska do Rzeczypospolitej. Separatyści czuli się zepchnięci na margines, ich głosu w ogóle nie uwzględniono w rozstrzygnięciach traktatowych. Niemcy, posiadający w swoim ręku kontrolę nad administracją cywilną, policją i wojskiem, zareagowali z kolei falą represji. Zamierzano zawczasu spacyfikować sytuację w rejencji opolskiej i sparaliżować polskie organizacje jeszcze przed plebiscytem.

Aresztowania przeprowadzone przez policję niemiecką przeprowadzone w lipcu 1919 roku, a także pogłoski o przygotowywaniu list proskrypcyjnych obejmujących polskich działaczy, połączone z fatalną sytuacją gospodarczą (bezrobociem i zaległościami w wypłacaniu wynagrodzeń, a także zwolnieniami w górnośląskich kopalniach i hutach - na zwalniane miejsca zatrudniano niemieckich członków straży zakładowych), doprowadziły do wybuchu polskiego powstania. Poprzedziły go strajki oraz 16 sierpnia tzw. masakra w [[Mysłowice|Mysłowicach]]. Podczas oczekiwania na wypłatę robotników i ich rodzin przed bramą mysłowickiej kopalni doszło do otwarcia ognia do demonstrującego tłumu. Zginęło wówczas według oficjalnych danych 6 osób, a kilkanaście zostało rannych.

[[Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska|POW GŚ]] kilkakrotnie już wcześniej rozpatrywała w pierwszej połowie 1919 roku możliwość wybuchu powstania, wzorując się na przykładzie zakończonego sukcesem powstania wielkopolskiego. Odkładano te plany na wyraźne polecenie Korfantego, obawiającego się negatywnej reakcji aliantów zachodnich. Latem 1919 roku nacisk komendantów powiatowych konspiracji wojskowej był już tak duży, że 11 sierpnia Stefan Grzegorzek zwołał zebranie w Strumieniu, by po raz kolejny omówić możliwość rozpoczęcia walki. Na skutek aresztowania przez Niemców części przywódców POW GŚ razem z samym Grzegorzkiem, część komendantów powiatowych pod wpływem Maksymiliana Iksala z [[Powiat pszczyński|powiatu pszczyńskiego]] ogłosiła samodzielnie wybuch powstania 17 sierpnia. Jednak dopiero dzień później rozkaz o przystąpieniu do walki wydano dla pozostałych powiatów. W pierwszym dniu powstania walki skoncentrowały się z tego powodu we wschodniej części powiatu pszczyńskiego, wzdłuż granicy z Polską. Fiaskiem zakończyła się próba wszczęcia powstania w samej Pszczynie. Niemcy byli dobrze przygotowani, policja już wcześniej znała plany polskie i patrole niemieckie uniemożliwiły koncentrację peowiaków. Niepowodzeniem zakończyła się także akcja POW GŚ w drugim mieście w [[Powiat mikołowski|powiecie]] – [[Mikołów|Mikołowie]], chociaż doszło tutaj do walk i Niemcy ponieśli straty w ludziach. O wiele lepiej działania powstańcze rozwijały się w gminach wiejskich we wschodniej części powiatu pszczyńskiego: [[Tychy]] zajęto na kilka godzin, w [[Czułów|Czułowie]] zmuszono do kapitulacji kilkunastoosobowy oddział niemiecki, w [[Paprocany|Paprocanach]] zdobyto działa po zaatakowaniu kwaterującej w miejscowości baterii niemieckiej. Pod kontrolą powstańców znalazły się ponadto czasowo m.in. [[Bojszowy]], Jedlina, Bijasowice, a także nadgraniczny [[Bieruń]]. 17 sierpnia, nastąpił także atak oddziału ochotniczego sformowanego z uciekinierów z Górnego Śląska w nadgranicznych [[Piotrowice|Piotrowicach]]. Peowiacy zajęli na krótko niewielkie miejscowości na południu [[Powiat rybnicki|powiatu rybnickiego]]: [[Gołkowice]] i [[Godów]], ale ostatecznie musieli się wycofać po wprowadzeniu do walki regularnych oddziałów niemieckich. Ponieważ nie udało się opanować żadnego z miast na terenie powiatu pszczyńskiego, a Niemcy sprowadzili silne oddziały wojskowe, powstańcy w Pszczyńskim poprosili o natychmiastową pomoc Wojsko Polskie. Wkroczenie na Górny Śląsk regularnych polskich jednostek nie było jednak możliwe ze względu na zobowiązania jakie rząd Polski podjął na konferencji pokojowej w Paryżu.

Dowództwo nad powstaniem znalazło się od tej pory w rękach pełniącego od sierpnia funkcję komendanta głównego POW GŚ [[Alfons Zgrzebniok|Alfonsa Zgrzebnioka]]. Swój sztab ulokował w [[Sosnwiec|Sosnowcu]]. W nocy z 17 na 18 sierpnia walki rozlały się już na cały obszar wschodniej części Górnego Śląska, wzdłuż ówczesnej granicy z Polską. Ze względu na słabość polskich oddziałów i brak wystarczającej ilości broni (tylko co trzeci spośród zaprzysiężonych prawie 24 tys. członków POW GŚ dysponował karabinem lub pistoletem) Polakom udało się odnieść tylko lokalne sukcesy. Większe potyczki miały miejsce w powiatach: rybnickim (m.in. [[Wodzisław Śląski]], Gołkowice, Godów, [[Gortatowice]]), [[Powiat katowicki|katowickim]] (m.in. Mysłowice, [[Siemianowice Śląskie]], [[Giszowiec]], [[Szopienice]], [[Bogucice]], [[Dąbrówka Mała]], [[Szopienice]], [[Janów]], [[Nikiszowiec]], [[Ligota]], [[Ruda]]) oraz w [[Tarnowskie Góry|Tarnowskich Górach]], Bytomiu, [[Zabrze|Zabrzu]], [[Radzionków|Radzionkowie]] i [[Piekary Śląskie|Piekarach Śląskich]]. Najdłużej oddziały powstańcze utrzymały się we wschodniej części powiatu katowickiego. Teren między Katowicami a Mysłowicami był jednym z nielicznych, gdzie powstańcy zachowali pełną kontrolę nad kilkoma gminami leżącymi nieopodal granicy polsko-niemieckiej (Nikiszowiec, Giszowiec, Szopienice, Janów, Dąbrówka Mała, Siemianowice, [[Słupna]], [[Brzęczkowice]]). Tutaj peowiacy dysponowali sporą liczbą broni, zarówno skonfiskowanej, jak i przeniesionej przez granicę.

Rząd polski nie mógł interweniować zbrojnie, ale zintensyfikował wysiłki dyplomatyczne, by skłonić wielkie mocarstwa do interwencji na Górnym Śląsku. Dowództwo Wojska Polskiego starało się, oprócz dostarczania broni, stworzyć kilka batalionów złożonych z uciekinierów z Górnego Śląska, by je przerzucić przez granicę do ożywienia gasnących walk. Nie były jednak już w stanie odwrócić losów powstania, musiały się wycofać przed znacznie liczniejszymi oddziałami wojska niemieckiego.

24 sierpnia Alfons Zgrzebniok został zmuszony do podjęcia decyzji o zakończeniu walk. Większość uczestników powstania zbiegła do obozów dla uchodźców ulokowanych wzdłuż granicy, po jej polskiej stronie (m.in. [[Praszka]], Sosnowiec, [[Będzin]], [[Zawiercie]], [[Oświęcim]], [[Jaworzno]], Czechowice), a na Górny Śląsk spadły represje niemieckie. Trudno dzisiaj precyzyjnie oszacować straty ludzkie. Nie znamy liczby ofiar cywilnych. Przy braku zorganizowanej pomocy medycznej w oddziałach powstańczych (ograniczała się ona do opatrywania rannych przez kilkunastu górnośląskich lekarzy w domach i niekiedy ewakuacji do Polski) trudno precyzyjnie podać liczbę ofiar śmiertelnych wśród walczących. Dzisiaj jest ona szacowana na około pięciuset powstańców.

Niemcy zamknęli 25 sierpnia kordon wzdłuż granicy polsko-niemieckiej na Górnym Śląsku. Uchodźcy w obozach rozmieszczonych po polskiej stronie granicy musieli czekać do listopada 1919 roku na ogłoszenie amnestii i wkroczenie na Górny Śląsk wojsk sojuszniczych. Nie był to jednak koniec powstańczej epopei. Dla Górnoślązaków zaczynała się kampania propagandowa przed plebiscytem, nikt jeszcze nie wiedział, że będą jej towarzyszyć kolejne dwa powstania. Dla uspokojenia nastrojów 14 października 1919 Sejm Pruski (Landtag) przyjął ustawę o utworzeniu odrębnej, opolskiej [[Prowincja Górny Śląsk|Prowincji Górnośląskiej]] (Provinz Oberschlesien), wydzielonej z dotychczasowej, jednolitej [[Prowincja Śląska|Prowincji Śląskiej]] (Provinz Schlesien) ze stolicą we Wrocławiu. Jednak dopiero po ogłoszeniu pod naciskiem aliantów amnestii sytuacja uległa normalizacji, a powstańcy polscy i ich rodziny mogli wrócić do rodzinnych domów. W styczniu 1920 roku weszły w życie na Górnym Śląsku postanowienia traktatu wersalskiego. Wojska niemieckie opuściły teren plebiscytowy, a w ich miejsce pojawiły się wojska alianckie.

==Kampania plebiscytowa i drugie powstanie śląskie w 1920 roku==

W styczniu 1920 roku weszły w życie na Górnym Śląsku postanowienia traktatu wersalskiego, po jego ratyfikacji przez mocarstwa europejskie. Niemiecka Straż Graniczna opuściła teren plebiscytowy, a na jej miejscu pojawiły się oddziały alianckie (francuskie, brytyjskie i włoskie), którego dowództwo spoczęło w rękach generała Jules’a Gratier. Umożliwiło to przejęcie władzy cywilnej na obszarze plebiscytowym przez aliancką Międzysojuszniczą Komisję Rządzącą i Plebiscytową na Górnym Śląsku. Na jej czele stanął francuski generał Henri Le Rond. Jego zastępcami byli: angielski pułkownik Henry Percival i włoski generał Armando de Marinis. Zainteresowane kraje miały u boku Komisji swoich stałych przedstawicieli: Niemcy Hermanna von Hatzfeld und zu Trachenberg (potem zastąpionego przez Hansa Praschmę von Bilkau), Polska konsula Daniela Kęszyckiego, a Czechosłowacja konsula Julija Pořizeka. Reprezentantem Stolicy Apostolskiej był najpierw ówczesny wizytator apostolski w Polsce Achille Ratti (w 1922 roku wybrany papieżem, przyjął wówczas imię Piusa XI), a od listopada 1920 roku były nuncjusz w Wiedniu - Giovanni Baptiste Ogno-Serra.

Dla celów prowadzenia kampanii plebiscytowej rząd polski powołał [[Polski Komisariat Plebiscytowy]] (PKPleb.), na czele którego stanął Wojciech Korfanty. Siedziba PKPleb. mieściła się w Hotelu „Lomnitz” w Bytomiu. Kampanią plebiscytową po stronie niemieckiej kierował Plebiszitkommissariat für Deutschlands ([[Niemiecki Komisariat Plebiscytowy]]) w Katowicach, działający pod przewodnictwem działacza Partii Centrum Kurta Urbanka

Kampania plebiscytowa po obydwu stronach opierała się na operowaniu argumentami o różnym charakterze: historycznymi (spory o: pierwotne osadnictwo germańskie lub słowiańskie, niemieckie bądź polskie nastawienie Piastów śląskich, skutki oddzielenia Śląska od Polski już w średniowieczu oraz wpływ wielowiekowej przynależności Śląska do Czech, Austrii, Prus i Niemiec), etnicznym (dyskusja o składzie etnicznym i postawach narodowych Górnoślązaków, skutkach germanizacji i agitacji polskiej w XIX wieku), posługiwano się także stereotypami na temat przeciwnika (utożsamienie Niemca z Krzyżakiem, pruskim junkrem, germanizatorem, a Polaka z szlachcicem-krwiopijcą ludu, zdrajcą sprawy śląskiej). Największą role odgrywały jednak chyba snute przez obydwie strony perspektywy rozwoju dla Górnego Śląska, w wypadku głosowania za Polską lub Niemcami. Niemcy grozili, iż w niepodległej Rzeczypospolitej nastąpi zapaść gospodarcza górnośląskiego przemysłu ciężkiego, wynikająca z oderwania od rynków zbytu w Niemczech, a szerzej Europie Zachodniej. Ważkim argumentem było również wskazywanie na Polskę, jako państwo niestabilne, bliskie rozpadu („Polska jako państwo sezonowe”). Z kolei w polskiej propagandzie ostrzegano przed koniecznością spłacania przez wiele dziesiątków lat przez Niemcy odszkodowań wojennych, co spowodować miało załamanie gospodarki i tak już widoczne ze względu na inflację i gwałtowny spadek wartości marki niemieckiej. Ostrzegano także przed utrzymaniem się na Górnym Śląsku tradycyjnego podziału społecznego: Niemiec – obszarnik, kapitalista, Polak – wykorzystywany i uciskany robotnik. W programie pozytywnym niemiecki Górny Śląsk miał mieć szeroką autonomię, zapowiadano kolejny plebiscyt (rzeczywiście odbył się w 1923 roku), mający zadecydować o ewentualnym utworzeniu osobnego Kraju (Land) w państwie niemieckim. Polska miała być z kolei państwem sprawiedliwości społecznej, a Górny Śląsk, dzięki zagwarantowanej autonomii (15 lipca 1920 roku polski Sejm Ustawodawczy przyjął ustawę w tej sprawie), miał odgrywać w odrodzonej Rzeczypospolitej rolę szczególną, najbardziej rozwiniętego gospodarczo i cywilizacyjnie województwa.

Już na początku kampanii plebiscytowej doszło do kolejnego zaostrzenia konfliktu polsko-niemieckiego. 25 kwietnia odbył się w Opolu wiec polski przeciwko antypolskiej działalności niemieckiej policji bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei), który siłą stłumiła ta właśnie policja. Trzy dni później do Opola przybył w związku z tym Korfanty. Stało się to pretekstem do napadów niemieckich na Konsulat RP i drukarnie polskich gazet, a rozruchy stłumiła dopiero interwencja wojsk francuskich. W maju demonstracje i sporadyczne walki na ulicach miast górnośląskich powtarzały się stale. Kiedy po nieudanej ofensywie polskiej przeciwko Rosji sowieckiej wyraźne było załamywanie się młodej, polskiej państwowości, w lipcu 1920 roku wybuchł na Górnym Śląsku strajk wywołany przez Niemców. Pod wpływem lewicowych związków zawodowych i przy akceptacji SPD protestowano przeciwko wojnie polsko-radzieckiej. W Katowicach 17 sierpnia, po rozejściu się pogłosek, że upadła Warszawa zdobyta przez bolszewików, protesty zamieniły się ponownie w polsko-niemieckie walki uliczne. Doszło do ataku na siedzibę polskiego powiatowego PKPleb. i redakcję socjalistycznej „Gazety Robotniczej”. Tragicznie zginął wówczas zamordowany przez Niemców katowicki lekarz - Andrzej Mielęcki.

Skłoniło to Korfantego do ogłoszenie II powstania (18/20-25 sierpnia 1920 roku), pod hasłem likwidacji stronniczej policji niemieckiej i stworzenia opartej na parytecie policji plebiscytowej. Zajęcie całego obszaru górnośląskiego okręgu przemysłowego (poza miastami, w których stacjonowały garnizony wojsk alianckich) zmusiło Niemców do podjęcia za pośrednictwem sojuszników rozmów rozejmowych w Bytomiu. Uzgodniono wówczas stworzenie tzw. Policji Plebiscytowej (Abstimmungspolizei), a więc wypełnienia żądań strony polskiej, na które zgodził się pod naciskiem aliantów także niemiecki komisarz plebiscytowy. W pierwszym dniu powstania doszło do spalenia części kolonii niemieckiej [[Hołdunów]] przez członków polskiej konspiracji wojskowej, co uznano powszechnie za odwet, mający pomścić polskie ofiary walk w Katowicach. Wojciech Korfanty zgodził się jednak na wypłatę pochodzącym jeszcze z XVIII wieku niemieckim osadnikom specjalnego odszkodowania za poniesione szkody.

==Plebiscyt 20 marca 1921 roku==

Jesień 1920 roku upłynęła na Górnym Śląsku już spokojniej. W niedzielę 20 marca 1921 roku, przy bardzo wysokiej frekwencji, przeprowadzono głosowanie. Wzięło w nim udział 1190637 osób (97,5% ogółu uprawnionych), w tym 191308 (19,3%) wspomnianych już tzw. emigrantów (osoby urodzone na obszarze plebiscytowym, ale już na nim nie mieszkające), głosujących w większości (182 tys.) za Niemcami. Razem kartkę z dwujęzycznym napisem Niemcy/Deutschland wrzuciło do urny 707393 (59,4%) osób, a z napisem Polska/Polen 479365 (40,3%) uprawnionych do głosowania. Niemcy wygrali również w przeliczeniu na gminy, odnosząc sukces w 834 gminach na 1510. Pełny sukces odnieśli w miastach.

Po ogłoszeniu pierwszych, jeszcze nieoficjalnych wyników plebiscytu, strona niemiecka triumfalnie obwieściła swoje zwycięstwo. We wtorek 22 marca 1921 roku manifestacja niemiecka przemaszerowała ulicami Opola, demonstrując swoją radość przed polskim powiatowym PKPleb., żądając jednocześnie, by alianci szybko podjęli decyzję o pozostawieniu Górnego Śląska w granicach Rzeszy Niemieckiej. Pochód zatrzymały dopiero w obawie przed wybuchem kolejnych rozruchów interweniujące wojska francuskie.

Strona polska podjęła niezwłocznie działania, zmierzające do wywarcia nacisku na aliantów przed podjęciem przez nich ostatecznej decyzji. Rysujące się niekorzystne rozstrzygnięcie skłoniło Korfantego do wykorzystania dobrych kontaktów z H. Le Rondem. Zaproponował podział terenu plebiscytowego według tzw. Linii Korfantego, a więc w przybliżeniu wzdłuż biegu Odry (zaproponowana przez Korfantego 22 marca 1921 roku linia miała przebiegać dokładnie: od dawnej granicy Rzeszy przez [[Olesno]] aż do Opola, a potem ostro skręcać na południe do Raciborza, do granicy niemiecko-czeskiej; Opole, Głubczyce, [[Strzelce Opolskie]] i Olesno miały pozostać niemieckie). Przy przyjęciu takiego rozstrzygnięcia 60% powierzchni i 70% mieszkańców obszaru plebiscytowego miało przypaść Polsce. Od końca marca niezależnie toczyły się również uzgodnienia włosko-angielskie. Roboczo przyjęto do wstępnych rozstrzygnięć podział na 3 strefy: niemiecką strefę A (Kluczbork, Olesno, Opole, [[Koźle]], Głubczyce, Racibórz), polską strefę B (Polska: [[Pszczyna]], [[Rybnik]]) oraz strefę C (definiowano ją jako zamieszkiwaną przez niewielką większość niemiecką, wyraźną jednak w miastach; by nie dzielić regionu przemysłowego proponowano przyłączyć ją do Niemiec). Polska uzyskałaby w wyniku takiego podziału 25% powierzchni, 21% ludności i 20 kopalń węgla kamiennego.

==III powstanie śląskie w 1921 roku==

Niepomyślnie rozwijająca się dla strony polskiej po plebiscycie sytuacja skłoniła Korfantego do zaakceptowania odrzucanego przez niego do tej pory rozwiązania siłowego, do którego nakłaniali go od dawna oficerowie skupieni w konspiracji wojskowej. Przygotowany przez nich plan operacyjny Korfanty zatwierdził ostatecznie 29 kwietnia 1921 roku, uznając jednak tylko za niezbędną ograniczoną demonstrację zbrojną, której efektem miało być wywarcie presji na aliantów, by skłonić ich do podjęcia korzystnej dla Polski decyzji. Jak sądził, mógł liczyć na przychylnego sprawie polskiej przewodniczącego Komisji gen. Le Ronda.

Powstanie w zamyśle Korfantego miało się więc ograniczyć do krótkiej demonstracji na wzór II powstania śląskiego, potwierdzającego wolę Górnoślązaków przyłączenia do państwa polskiego. Po osiągnięciu przez wojska powstańcze „Linii Korfantego”, zamierzał rozpocząć natychmiast rokowania rozejmowe. Korfanty miał pełną świadomość przewagi wojskowej, jaką strona niemiecka osiągnie, jeżeli działania zbrojne będę toczyły się dłużej. Wykluczał z tego powodu prowadzenie operacji wojskowych na szerszą skalę. Państwo polskie oficjalnie nie akceptowało wybuchu powstania, ale stale udzielało pomocy wojskowej dla wojsk powstańczych (konspiracja wojskowa działała wówczas pod nazwą Dowództwo Obrony Plebiscytu - DOP).

Powstanie rozpoczęło się w nocy z 2 na 3 maja 1921 roku ogłoszeniem strajku generalnego i skuteczną akcją dywersyjną odcinającą połączenia kolejowe między Rzeszą Niemiecką a Górnym Śląskiem. W ślad za tym poszło szybkie zajęcie całego [[Górnośląski Okręg Przemysłowy|Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego]]. Po ogłoszeniu na Górnym Śląsku przez Międzysojuszniczą Komisję stanu oblężenia, Korfanty ogłosił się dyktatorem powstania, wzywając do walki, której celem miało być zajęcie obszaru do rzeki [[Odra|Odry]].

Wtedy miała już miejsce pełna koncentracja sił polskich oparta o struktury istniejącej od 1919 roku konspiracji wojskowej. DOP obejmowało 9 okręgów, dysponując od lata 1920 roku coraz większym wsparciem kadrowym ze strony Wojska Polskiego. Liczebność organizacji górnośląskiej w pierwszej połowie 1920 roku szacowana była na około 8-10 tys. członków, ale później sukcesywnie rosła, w trakcie III powstania siły te początkowo wynosiły już aż ok. 30 tys. żołnierzy, by wzrosnąć po mobilizacji nowych oddziałów do około 46 tys. armii pod koniec powstania (W. Ryżewski). Inni autorzy podają tę liczbę znacznie wyżej (T. Falęcki), na 60 tys.

Dowódcą oddziałów polskich został pochodzący z Wielkopolski ppłk. Maciej Mielżyński, który jako Dowódca Naczelny stał na czele 3 grup operacyjnych: „Północ” dowodzonej przez kpt. Alojzego Nowaka (ok. 10 tys. powstańców podzielonych na 3 podgrupy, razem tworzyły one 16 batalionów piechoty wzmacnianych pododdziałami wsparcia); „Wschód” dowodzonej przez kpt. [[Karol Grzesik|Karola Grzesika]] (ok. 16 tys. powstańców podzielonych na 9 pułków liczących razem 34 bataliony piechoty wraz z pododdziałami wsparcia); „Południe” dowodzonej przez ppłk. Bronisława Sikorskiego (ok. 10 tys. powstańców podzielonych na 4 pułki liczące razem 12 batalionów piechoty wraz z pododdziałami wsparcia). Najsilniejszą formacją polską była tzw. 1. Dywizja Powstańcza dowodzona przez mjr. Jana Ludygę-Laskowskiego. Podlegała operacyjnie dowództwu Grupy „Wschód”, a w jej składzie znalazły się przede wszystkim trzy pułki piechoty: katowicki pod dowództwem Walentego Fojkisa, zabrski dowodzony przez Pawła Cymsa i pszczyński pod dowództwem Franciszka Rataja. Dywizja dysponowała także pododdziałami wsparcia: kompanią saperów, plutonem łączności, kompanią zwiadu i pociągiem pancernym „Nowina-Doliwa” (potem nawet dywizjonem pociągów pancernych), pozostających w dyspozycji dowódcy jednostki. W składzie dywizji znajdował się także samodzielny oddział szturmowy złożony z ok. 60 marynarzy pod dowództwem kpt. Roberta Oszka, który szczególnie zasłużył się potem w bitwie o [[Góra Świętej Anny|Górę Świętej Anny]]. Pełnił on jednak także funkcje żandarmerii powstańczej. Przed wybuchem powstania, według danych polskich, dysponowano prawie 31 tys. karabinów ręcznych, 632 karabinami maszynowymi (lekkimi i ciężkimi), 3292 pistoletami i kilkudziesięcioma tysiącami granatów. Ponadto posiadano 694 granatniki. Uzbrojenie przez cały okres powstania polepszało się, dzięki przerzutowi przez polska granicę. W przededniu rozpoczęcia kontrofensywy niemieckiej przede wszystkim dysponowano już artylerią. W dyspozycji dowódców polskich grup znajdowało się: ok. 50 dział, 16 pociągów pancernych i 3 samochody pancerne. Większość zaopatrzenia w ciężką broń strzelecką oraz artylerię, a także szkolenie powstańców do działań militarnych przez oficerów, odbywało się przy ścisłej współpracy ze sztabem Wojska Polskiego.

W pierwszej fazie powstania oddziały polskie odnotowały pasmo sukcesów, co wynikało z zaskoczenia Niemców i ich nieprzygotowania do walk. Zgodnie z planem Korfantego po dotarciu do „Linii Korfantego” bezzwłocznie wszczęto rokowania z Francuzami, które mimo protestów niemieckich, doprowadziły do porozumienia o wstrzymaniu walk już po zajęciu postulowanych przez stronę polską obszarów. 10 maja rzeczywiście nastąpiło ogłoszenie przez Naczelną Komendę Wojsk Powstańczych (NKWP) wstrzymania działań ofensywnych. W drugiej dekadzie maja walki toczyły się już z zaangażowaniem stosunkowo niewielkich sił w pojedynczych miejscowościach.

Po stronie niemieckiej trwały już wówczas intensywne przygotowania do przeprowadzenia kontrofensywy, do czego konieczne było jednak stworzenie od nowa ochotniczych struktur wojskowych. Z inspiracji sztabu armii niemieckiej i berlińskiego MSZ powstała już w 1920 roku niemiecka organizacja konspiracyjna - Kampforganisation Oberschlesiens (Organizacja Bojowa Górnego Śląska), której celem było przygotowywanie oddziałów do walki o niemiecki Górny Śląsk. Podporządkowano ją dowództwu wrocławskiego 6. Korpusu Reichswehry. Siły tej organizacji szacowano w przededniu plebiscytu na ponad 30 tys. członków. Została ona jednak kompletnie sparaliżowana po prewencyjnych aresztowaniach i konfiskacie części magazynów z amunicją, które przeprowadzili Francuzi. Po wybuchu III powstania śląskiego i pierwszych sukcesach polskich na początku maja 1921 roku utworzono w zachodniej części Górnego Śląska formację Selbstschutz Oberschlesiens (Samoobrona Górnego Śląska - SSOS), w której oprócz członków Kampforganisation Oberschlesien znalazły się z oddziały ochotników (Freikorpsów) napływających z Rzeszy Niemieckiej. Najgłośniejszym był bawarski Freikorps Oberland, wchodzący w skład tzw. Organizacji Escherischa. Powstał w 1919 roku i używał charakterystycznego symbolu szarotki alpejskiej. Dowódcą Oberlandu był mjr Ernst Horadam, a szefem sztabu głośny z racji swojego okrucieństwa Joseph „Beppo” Römer. Freikorps składał się z 3 batalionów, a więc miał mniej więcej siłę regularnego pułku piechoty. W walkach brał udział również niemniej znany oddział ochotniczy „Heinz” pod dowództwem Karla Guido Hauensteina. W jego składzie walczył jako dowódca kompanii Albert Schlageter, późniejszy niemiecki „bohater” powstania antyfrancuskiego w Zagłębiu Ruhry. Sporą rolę odegrały także oddziały ochotnicze związane z nacjonalistyczną organizacją niemiecką Jungdeutscher Orden. Pierwotnie dowództwo nad jednostkami niemieckimi sprawował płk. Friedrich Wilhelm von Schwartzkoppen, który podzielił SSOS na 3 grupy operacyjne (Süd, Mitte i Nord). 20 maja 1921 roku wybrano na dowódcę niemieckiej Samoobrony znanego na Górnym Śląsku z okresu dowodzenia Strażą Graniczną gen. Karla Hoefera. Razem siły niemieckie liczyły według danych niemieckich około 30 tys. żołnierzy (według polskich nawet 40 tys. pod koniec powstania).

Według polskich danych w niemieckich tajnych magazynach na obszarze plebiscytowym znajdowało się: 15 tys. karabinów ręcznych, 226 karabinów maszynowych (ciężkich i lekkich), 2600 pistoletów i bliżej nie sprecyzowana liczba granatów, ale duża ich część została skonfiskowana. Niemcy nie posiadali na początku powstania ani artylerii (dysponowali tylko kilkoma moździerzami kal. 76 mm), ani pojazdami bojowymi. W drugiej połowie maja siły niemieckie, w porównaniu ze stanem z początku miesiąca, uległy już znacznemu wzmocnieniu. Oprócz pełnego zaopatrzenia w broń ręczną i amunicję otrzymano istotne środki wsparcia z magazynów armii niemieckiej, umożliwiające przeprowadzenie kontrofensywy na wielką skalę. Według danych Reichswehry były to: 30 dział artyleryjskich, 6 pociągów pancernych i w pełni wyekwipowane pododdziały kawalerii.

Niemcy po porażce w pierwszej fazie powstania koncentrowali swoje siły w zachodniej części Górnego Śląska. Atak starannie przygotowywanej kontrofensywy skoncentrowano na Górze Świętej Anny. Bitwa o tę miejscowość stała się centralnym elementem planu niemieckiego, którego cel zdefiniowano dwojako. Motywem politycznym było odzyskanie Góry Świętej Anny jako symbolicznego dla wszystkich Górnoślązaków miejsca kultu, co pozwalało liczyć na osłabienie morale polskich powstańców, triumfujących po pierwszych sukcesach z maja 1921 roku. Celem wojskowym było opanowanie Góry Chełmskiej, jako wzniesienia umożliwiającego prowadzenie planowanej dalszej ofensywy w kierunku okręgu przemysłowego. Jej zajęcie gwarantowało kontrolę ruchu wojsk w promieniu wielu kilometrów. Miejscowość Góra Świętej Anny i Góra Chełmska były zarówno z punktu widzenia polskiej obrony, jak i niemieckich planów strategicznych, kluczowym miejscem. Bez likwidacji tego rygla w polskiej rubieży obronnej niemożliwe były dalsze działania zaczepne oddziałów niemieckich. Zgodni co do tego byli zarówno głównodowodzący niemiecki - Karl Hoefer, jak i dążący do rozwiązania militarnego w dowództwie niemieckim dowódca Gruppe Süd gen. ppor. Bernhard Hülsen, który miał dowodzić atakiem na wzgórze.

Ofensywę prowadziły dwie grupy uderzeniowe: pierwsza, nacierająca na lewym skrzydle, dowodzona przez mjra Horadama, której trzonem był wspomniany bawarski Oberland, w pełnej sile 3 batalionów z pododdziałami wsparcia; na prawym skrzydle atakowała grupa pod dowództwem kpt. Friedricha Wilhelma Chappuis, złożona z 3 batalionów piechoty, w składzie której walczyli głównie Górnoślązacy. Obydwie grupy miały oskrzydlić pozycje powstańcze na Górze Świętej Anny, wychodząc u stóp Góry Chełmskiej na równinę rozciągającą się w kierunku okręgu przemysłowego. Szacuje się, że Niemcy do całej operacji na Górze Chełmskiej użyli prawie jednej trzeciej całości swoich sił (ok. 12-13 tys. żołnierzy), dysponując ok. 16 działami polowymi.

Niemiecka kontrofensywa rozpoczęła się 21 maja w nocy. Oddziały Selbstschutzu ruszyły z rejonu koncentracji w okolicach Gogolina-Krapkowic. Zgodnie z przyjętym planem Górę Świętej Anny atakowało od południa zgrupowanie kpt. Chappuis. Jednocześnie drugie zgrupowanie mjra Horadama próbowało obejść wzgórze od północy. Góry Chełmskiej broniły oddziały 8 pułku pszczyńskiego pod dowództwem Franciszka Rataja. Przewaga niemiecka, jak i nasilające się braki w zaopatrzeniu w amunicję doprowadziły przed południem 21 maja do załamania się obrony polskiej. Zbyt późno podjęto decyzję o wprowadzenie do walki niewielkich odwodów dywizyjnych. Główny ciężar walk spoczywał tego pierwszego dnia bitwy na 1. pułku katowickim, walczącym pod dowództwem Walentego Fojkisa, który wzmocniono tylko rozbitymi już oddziałami pszczyńskimi. Ostatecznie polskie bataliony zmuszone zostały do wycofania się na rozkaz Ludygi-Laskowskiego, dostrzegającego beznadziejność dalszej obrony. Opuściły Górę Świętej Anny po południu 21 maja. Walki w pierwszym, kluczowym dniu bitwy, były bardzo krwawe. Wynikało to z ostrzeliwania się ze stosunkowo niewielkiej odległości, często dochodziło także do walki wręcz z użyciem broni krótkiej i bagnetów. Straty sił polskich w dwóch zaangażowanych w walkach pułkach szacowano na ok. 100 zabitych i rannych, po stronie niemieckiej według polskich nasłuchów miały sięgać nawet 500 zabitych i rannych. Walki na Górze Chełmskiej z punktu widzenia sztabu 1. Dywizji Powstańczej stanowiły w pierwszym dniu niemieckiej ofensywy tylko część wielu powstałych na froncie zagrożeń, których skutkiem mogło być załamanie polskiej obrony. Atak niemiecki był bowiem prowadzony w szerokim pasie na froncie centralnym od Raszowej na północy po Koźle i Landzmierz na południu. Możliwości zaangażowania nowych sił polskich do kontrataku były niewielkie. Większość oddziałów znajdujących się pod dowództwem J. Ludygi-Laskowskiego była już zaangażowana bezpośrednio w walce. Mimo braku sił odwodowych, wbrew opinii Ludygi-Laskowskiego, dowódca NKWP – Maciej Mielżyński - podjął decyzję o podjęciu bezzwłocznego kontrataku, którego datę wyznaczono na 23 maja 1921 roku. W tym celu głównodowodzący osobiście pojawił się w rejonie walk. Do akcji miano użyć pododdziałów Podgrupy „Bogdan”. 23 maja rozpoczęła się druga faza bitwy. Niemcy po uzyskaniu zakładanego sukcesu operacyjnego przeszli już do obrony na kierunku centralnym, ale prowadzili nadal operacje zaczepne w pozostałych częściach rozciągniętego frontu. Natarcie batalionów Podgrupy „Bogdan” pozbawione wsparcia artyleryjskiego załamało się w rejonie Kalinowa, a mające towarzyszyć temu od południa natarcie oddziałów 1. Dywizji Powstańczej przez Leśnicę znacznie się opóźniło. Walki toczyły się z niebywałą zaciętością w kilku miejscowościach poniżej Góry Świętej Anny, w: Leśnicy, Lichyni, Kluczach, Zalesiu Śląskim, Krasowej, Łąkach Kozielskich. Wieczorem oddziały polskie musiały powrócić na pozycje wyjściowe, nie uzyskując zakładanych celów operacyjnych kontrofensywy. W kolejnych dwóch dniach walki stopniowo gasły, obydwie strony nie starały się już podjąć działań zaczepnych, a 26 maja rozpoczęły się pod naciskiem aliantów rozmowy na temat zawieszenia broni. Mielżyński nie potrafiąc pogodzić się z porażką początkowo żądał wycofania się Niemców z Góry Świętej Anny, w innym wypadku grożąc ponowieniem polskiego ataku, do czego nie miał wystarczających środków, a także morale polskich oddziałów nie pozwalało liczyć na skuteczność takiej akcji. Korfantego prowadził rozmowy mając świadomość osłabienia polskiej obrony po likwidacji rygla zabezpieczającego do tej pory przed atakiem na okręg przemysłowy. Dyktator powstania, rozumiejąc iż czas zaczyna grać na niekorzyść strony polskiej, usilnie dążył do podpisania zawieszenia broni.

Rozmowy w końcu maja zakończyły się jednak fiaskiem. Część oficerów niemieckich parła już wtedy do militarnego rozstrzygnięcia konfliktu polsko-niemieckiego na Górnym Śląsku i kolejnej ofensywy. Natarcie zamierzano poprowadzić jednocześnie od północy, od masywu chełmskiego, i od południowego-zachodu, od Koźla, w kierunku na Ujazd, Sławięcice i Kędzierzyn. 4 czerwca 1921 roku Niemcy wszczęli na nowo walki dążąc tym razem do przełamanie frontu polskiego. Udało im się uzyskać sukces taktyczny. Oddziały bawarskie zajęły Sławięcice, co potencjalnie umożliwiało dalszy atak doliną rzeki [[Kłodnica]] do serca regionu przemysłowego. Przed załamaniem się polskiego frontu uchroniła go rozpaczliwa obrona prowadzona przez oddziały 3. pułku katowickiego i 2. pułku zabrskiego. Podobnie dramatyczną obronę prowadził 4. pułk z Królewskiej Huty ([[Chorzów|Chorzowa]]), który znalazł się w centrum natarcia niemieckiego idącego od Zdzieszowic na Kędzierzyn. Najcięższe walki toczyły się o węzeł kolejowy w Kędzierzynie, który ostatecznie po prawie pięciodniowej bitwie zajęli Niemcy. Bitwa w Kotlinie Kłodnickiej zamarła dopiero pod koniec pierwszej dekady czerwca.

Mimo uzyskania sukcesu taktycznego Niemcy po bitwach o Górę Świętej Anny i Kędzierzyn nie zrealizowali ostatecznie strategicznego celu, jakim miało być wkroczenie do centrum okręgu przemysłowego i zajęcie utraconych w pierwszej dekadzie maja powiatów we wschodniej części Górnego Śląska. Nacisk Komisji Międzysojuszniczej i ostatecznie zaakceptowana przez obydwie strony mediacja brytyjska pozwoliły w połowie czerwca 1921 roku na rozdzielenie obu walczących stron.

30 maja gen. Henri Le Rond ogłosił zarządzenie o utworzeniu strefy neutralnej wzdłuż Odry. Tzw. Komisja 12, reprezentująca Niemców górnośląskich, odmawiała początkowo podpisania porozumienia, które strona polska zaakceptowała. Dopiero 14 czerwca 1921 roku pogodzono się i po stronie niemieckiej z koniecznością zawieszenia działań wojennych w obliczu przewagi, którą dysponowali alianci i zgodzono się na zawieszenia broni oraz oddanie sprawy przyszłości Górnego Śląska do decyzji Ligi Narodów.

26 czerwca Wojciech Korfanty Korfanty z Karlem Hoeferem podpisali w końcu porozumienie o wycofaniu oddziałów obu stron w wyznaczonych terminach z zajmowanych terytoriów, a 5 lipca zakończono ewakuację oddziałów niemieckich i polskich poza teren plebiscytowy.

Liczba poległych później po stronie polskiej powstańców szacowana jest zazwyczaj na ok. 1800 ofiar po stronie polskiej (w niektórych źródłach ta liczba jest wyższa i się 2 tys.). Sam Jan Ludyga-Laskowski określił straty w III powstaniu na 1218 zabitych i 794 ciężko rannych. Wacław Ryżewski podaje liczbę ok. 2 tys. poległych. Po stronie niemieckiej liczbę ofiar śmiertelnych szacowano na około 500 i około 1500 rannych.

==Przyłączenie części Górnego Śląska do Polski==

Podjęta 20 października 1921 roku przez Radę Ambasadorów Ligi Narodów decyzja o podziale terenu plebiscytowego oznaczała zakończenie czteroletniego polsko-niemieckiego konfliktu o Górny Śląsk. Dopiero jednak po podpisaniu 15 maja 1922 roku Polsko-Niemieckiej Konwencji Górnośląskiej, regulującej dwustronne stosunki i gwarantującej prawa mniejszości narodowych w czerwcu i lipcu wojska polskie i niemieckie zajęły przyznane obu krajom terytorium. Po stronie polskiej powstało w ten sposób autonomiczne województwo śląskie, po stronie niemieckiej Prowincja Górnośląska. Polsce przydzielono 3214 km2 (29%) i 996,5 tys. mieszkańców (46%). Spośród 67 kopalni węgla kamiennego Polska otrzymała 53, ponadto przypadły jej wszystkie kopalnie rud żelaza, 2/3 kopalń rud cynku i ołowiu, a także większość przemysłu hutniczego

==Bibliografia==

#Dobrowolski P., Ugrupowania i kierunki separatystyczne na Górnym Śląsku i w Cieszyńskiem w latach 1918-1939, Warszawa 1972.
#Doose G., Die separatistische Bewegung in Oberschlesien nach dem Ersten Weltkrieg 1918–1922, Wiesbaden 1987
#Eichner K.,Briten, Franzosen und Italiener in Oberschlesien 1920–1922. Die Interallierte Regierungs- und Plebiszitkommission im Spiegel der Britischen Akten, St. Katharinen 2002
#Encyklopedia powstań śląskich, red. Franciszek Hawranek, Opole 1982
#Grosch Waldemar, Deutsche und polnische Propaganda während der Volksabstimmung in Oberschlesien 1919-1921, Dortmund 2002
#Hitze G., Carl Ulitzka (1873-1953) oder Oberschlesien zwischen den Weltkriegen, Düsseldorf 2002.
#Jędruszczak T., Powstania śląskie 1919-1920-1921, Katowice 1981Kasprowicz J., Powstania śląskie. Bibliografia za lata 1944–1978, Opole 1979.
#Kwiatek A., Spór o kierunek działań narodowych na Górnym Śląsku (1918-1921), Opole 1991
#Lesiuk Wiesław, Rady robotnicze żołnierskie chłopskie i ludowe w rejencji opolskiej w latach 1918-1919, Opole 1973
#Niewiński J., Pałosz A., Plebiscyt i powstania śląskie. Bibliografia w wyborze, „Kwartalnik Nauczycielski Opolskiego” nr 2–3 (1981), s. 107–118.
#Pięćdziesięciolecie powstań śląskich, red. Franciszek Hawranek, Władysław Zieliński, Katowice 1973
#Porte R., Haute-Silésie 1920–1922. Laboratoire des leçons oubliées de l’armée française et perceptios nationales, Paris 2010
#Przewłocki J., Międzysojusznicza Komisja rządząca i plebiscytowa na Górnym Śląsku w latach 1920-1922, Wrocław 1970
#Przewłocki J., Stosunek mocarstw zachodnioeuropejskich do problemów Górnego Śląska w latach 1918-1939, Warszawa-Kraków 1978
#Ruter R., Die Geschichtsschreibung über Abstimmungskämpfe und Volksabstimmung in Oberschlesien (1918–1921). Eine Auswahlbibliographie, Frankfurt am Main 2009.
#W obcym kraju. Wojsko sprzymierzone na Górnym Śląsku. 1920–1922, red.S. Rosenbaum, Katowice 2011.
#Ryżewski Wacław, Trzecie powstanie śląskie, Warszawa 1977
#Wyglenda E., Bibliografia plebiscytu i powstań śląskich, Opole 1979.
#Wyglenda E., Bibliografia polskiej literatury dotyczącej powstań i plebiscytu, w: Encyklopedia Powstań Śląskich, oprac. F. Hawranek [i in.], Opole 1982, s.31-42.
#Zarys dziejów Sokolstwa Polskiego w latach 1867-1997, red. E. Małolepszy, Z. Pawluczuk, Częstochowa 2001
#Zieliński Władysław, Polska i niemiecka propaganda plebiscytowa na Górnym Śląsku, Wrocław 1972

Strona startowa

2019-02-06T08:33:06Z

Ania:

[[Plik:Ewos color.jpg|600px|center]]

[[Plik:bs.jpg|300px|thumb|left|Gmach główny Biblioteki Śląskiej, Plac Rady Europy 1, 40-021 Katowice ]] [[Plik:Ibr.jpg|250px|thumb|right|Siedziba Instytutu Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, ul. Ligonia 7, 40-036 Katowice]]
'''Encyklopedia Województwa Śląskiego''' jest wieloletnim interdyscyplinarnym, naukowym wydawnictwem encyklopedycznym, mającym zbudować pełną, nowoczesną Encyklopedię rozumianą nie tylko jako zbiór haseł przedmiotowych, ale także wybór łatwo dostępnych materiałów źródłowych, głównie z zasobu [http://www.sbc.org.pl Śląskiej Biblioteki Cyfrowej].
Encyklopedia ma spełnić cztery podstawowe cele:
poznawczy – opracowanie i udostępnienie stale aktualizowanych danych na temat Województwa Śląskiego;
integracyjny - zintegrowanie środowiska badaczy i działaczy regionalnych z Województwa Śląskiego;
edukacyjny – umożliwienie powszechnego dostęp do informacji naukowej wszystkim mieszkańcom Województwa Śląskiego;
promocyjny - stworzenie jednorodnego źródła informacji o Województwie Śląskim dla odbiorców na całym świecie.

EWOŚ różni się od dotychczas istniejących portali sieciowych tego typu sposobem opracowania haseł. Mają one charakter autorski i podlegają przed edycją ocenie (recenzji naukowej) samodzielnych pracowników nauki. Wydłuża to czas ich wprowadzania, ale tylko tak można zapewnić odpowiedni poziom naukowy prezentowanych materiałów.

Zachęcamy placówki naukowe, stowarzyszenia, fundacje oraz osoby prywatne do kontaktu z Instytutem Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej do współpracy przy opracowywaniu kolejnych haseł EWOŚ. Lista haseł do opracowania będzie corocznie prezentowana na stronie [http://ibr.bs.katowice.pl IBR BŚ].

'''Od 1 stycznia 2017 roku obowiązują nowe przepisy w sprawie przyznawania punktów za publikacje'''. (Zgodnie z Rozporządzeniem MNiSW dnia 12 grudnia 2016 r. w sprawie przyznawania kategorii naukowej jednostkom naukowym i uczelniom, w których zgodnie z ich statutami nie wyodrębniono podstawowych jednostek organizacyjnych (Dz. U. 2016 poz. 2154)

Do osiągnięć naukowych i twórczych jednostki naukowej zalicza się hasła w wydawnictwach encyklopedycznych i słownikowych o objętości co najmniej 0,25 arkusza wydawniczego § 11 ust. 4.

Materiały o treści edukacyjnej znajdują się na Platformie Edukacji Regionalnej [http://edus.ibrbs.pl/ Eduś].
[[Plik:Eduś (2).jpg|mały|centrum|http://edus.ibrbs.pl]]

Zachęcamy do kontaktu w sprawie tworzenia haseł do EWoŚ ([http://ibr.bs.katowice.pl/?cat=21 szczegóły na stronie IBR BŚ])

== Hasła==
===[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Indeks_hase%C5%82_%E2%80%93_alfabetyczny Indeks haseł – alfabetyczny]===

===Indeks haseł – rzeczowy===

#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Historia&action=edit&redlink=1 Historia]
#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Geografia&action=edit&redlink=1 Geografia]
#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Wyznania_i_religie&action=edit&redlink=1 Wyznania i religie]
#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php?title=Kategoria:Socjologia&action=edit&redlink=1 Socjologia]
#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Politologia Politologia]
#[http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Czasopisma Czasopisma]

===Indeks haseł – "Encyklopedia Województwa Śląskiego"===
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_1_(2014) Tom 1 (2014)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_2_(2015) Tom 2 (2015)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_3_(2016) Tom 3 (2016)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_4_(2017) Tom 4 (2017)]
* [http://ibrbs.pl/mediawiki/index.php/Kategoria:Tom_5_(2018) Tom 5 (2018)]

== Zespół redakcyjny ==

'''Redaktor Naukowy: Prof. zw. dr hab. Ryszard Kaczmarek'''

e-mail: ryszard.kaczmarek@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 303

'''Anna Kubica'''

e-mail: anna.kubica@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

'''Michał Garbacz'''

e-mail: michal.garbacz@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 305

'''Julia Rott-Urbańska'''

e-mail: Julia.Rott-Urbanska@bs.katowice.pl

tel. (+48) 32 251 98 51 wew. 304

==Autorzy==

[[Autorzy|Lista autorów]]

==Recenzenci i Rada Naukowa==

[[Skład recenzentów i Rady Naukowej]]

==Wykaz tomów Encyklopedii Województwa Śląskiego==

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 2 (2015)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 3 (2016)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 4 (2017)]]

[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 5 (2018)]]

[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Wyznania i religie]]
[[Kategoria:Socjologia]]
[[Kategoria:Politologia]]
[[Kategoria:Czasopisma]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
[[Kategoria:Tom 2 (2015)]]
[[Kategoria:Tom 3 (2016)]]
[[Kategoria:Tom 4 (2017)]]
[[Kategoria:Tom 5 (2018)]]

* [//www.mediawiki.org/wiki/Manual:Configuration_settings Lista ustawień konfiguracyjnych]
* [//www.mediawiki.org/wiki/Manual:FAQ MediaWiki FAQ]
* [https://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/mediawiki-announce Komunikaty o nowych wersjach MediaWiki]