Cerkiew Prawosławna na ziemi częstochowskiej

Z IBR wiki

(ang. Eastern Orthodox Church in Częstochowa,niem. Orthodoxe Kirche in Częstochowa)

Autor: prof. dr hab. Beata Urbanowicz

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
TOM: 2 (2015)


Historia chrześcijaństwa na ziemiach Rzeczpospolitej ukazuje, że na jej terenie doszło do spotkania dwóch wielkich tradycji religijno-kulturowych: wschodniej − bizantyjsko ruskiej i zachodniej − łacińskiej. Prawosławie było stałym elementem struktury wyznaniowej wielonarodowościowej Polski. Dzieje Częstochowy są także ilustracją tej tezy, gdyż od XVIII wieku żyła tutaj wspólnota prawosławna. Kolejnym rozdziałem historii prawosławia w Częstochowie był okres rozbiorów. Szczególnie trudno jest ocenić rolę kościoła prawosławnego na ziemiach dawnej Rzeczpospolitej pod zaborami. Jednoznaczna opinia historiografii polskiej o wykorzystaniu cerkwi jako elementu rusyfikacyjnego jest krzywdząca. Kościół prawosławny podzielił los Polski, a jego struktury organizacyjne i tradycja uległy likwidacji w pierwszej kolejności. Parafia prawosławna w Częstochowie istniała od 1730 roku, w jej skład na przestrzeni wieków wchodziły miedzy innymi cerkwie pod wezwaniem świętych Cyryla i Metodego, Mikołaja oraz Częstochowskiej Ikony Matki Bożej[1].

Cerkiew pod wezwaniem świętych Cyryla i Metodego w Częstochowie

W okresie dominacji rosyjskiej w mieście w latach 1815-1914, powstała największa cerkiew świętych Cyryla i Metodego, umiejscowiona w centrum w pobliżu Alei Najświętszej Maryi Panny, co miało w pewnym stopniu świadczyć o potędze caratu i zaznaczyć obecność władz imperialnych w katolickiej Częstochowie. Dawna cerkiew prawosławna, a obecnie kościół katolicki pod wezwaniem świętego Jakuba mieści się w miejscu, gdzie pierwotnie stał drewniany kościółek tegoż świętego, wraz ze szpitalem dla ubogich ufundowany przez Jakuba Zalejskiego w roku 1586. W 1630 roku świątynia ta została przejęta przez Zakon Paulinów. Dzięki przeorowi jasnogórskiemu i prowincjałowi Zakonu Paulinów Andrzejowi Gołdonowskiemu w roku 1642, kościół został gruntownie przebudowany[2].

W latach 1786-1864 obiekty te znajdowały się pod zarządem Zakonu Mariawitek. W roku 1869 kościół świętego Jakuba został rozebrany przez władze carskie w ramach represji po powstaniu styczniowym. Polityka rusyfikacyjna władz carskich była wówczas szczególnie restrykcyjna, gdyż miasto i klasztor pomimo represji pełniły nadal funkcję duchowej stolicy narodu polskiego i stanowiło ośrodek życia katolickiego. Wówczas to w Częstochowie czynnik religijny stanowił stały element kulturotwórczy charakterystyczny dla miasta i regionu[3]. Dlatego też starano się osłabić jego znaczenie religijne, gospodarcze, społeczne i kulturowe. W związku z tym na mocy ukazu carskiego z dnia 8 listopada 1864 zlikwidowano w Częstochowie domy zakonne sióstr felicjanek i mariawitek, gdyż ich działalność uznano za wrogą wobec rządu rosyjskiego[4]. Coraz silniejsza diaspora rosyjska zamieszkująca miasto domagała się budowy świątyni dla realizacji kultu prawosławnego ponieważ najbliższa cerkiew znajdowała się w stolicy guberni w Piotrkowie.

Częstochowska społeczność prawosławna wystosowała petycję do władz, aby zezwolono na budowę cerkwi. Starania te poparł zarówno gubernator piotrkowski Iwan Kachanow, jak i prawosławny biskup chełmski i warszawski Joannicjusz. Hasło budowy świątyni rzucił podczas nabożeństwa dziękczynnego za uratowanie cara, namiestnik miasta major Parmen Kaszernikow. Inicjatywę tą poparł generał Aleksander Gliebow i zaproponował zbiórkę funduszy na ten cel. Pierwotnie chciano przejąć i zaadoptować na ten cel kościół katolicki pod wezwaniem Panny Maryi, gdyż pozbawiony był opieki swych prawnych właścicielek Zgromadzenia Sióstr Mariawitek. Jak wcześniej wspomniano wypędzone one zostały za działalność patriotyczną związaną ze wsparciem powstania styczniowego. Jednakże zamiarowi przekształcenia kościoła Sióstr Mariawitek na cerkiew prawosławną przeciwstawiły się ówczesne władze szkolne. Natomiast za pozyskaniem tego budynku do adaptacji na potrzeby cerkwi przemawiały niskie koszty tej inwestycji. Lecz wkrótce z pomysłu tego władze rosyjskie zrezygnowały z powodu typowej dla świątyń katolickich architektury budynku. Ponadto kościół ten był niewidoczny dla pielgrzymów i przechodniów, ponieważ od głównego traktu miasta zasłaniały go inne budynki klasztorne i wysoki parkan. Dlatego dla budowy cerkwi wybrano bardziej prestiżową działkę naprzeciw ratusza przy głównej ulicy miasta, gdzie wcześniej mieścił się kościół pod wezwaniem świętego Jakuba. Zatem pielgrzymi podążający na Jasną Górę musieliby najpierw minąć cerkiew prawosławną Cyryla i Metodego. Wybór patronów świątyni był nieprzypadkowy i przemyślany, ponieważ jednoznacznie wskazywał na wspólne słowiańskie dziedzictwo religijne, które miało mieć funkcje jednoczące i integracyjne[5]. Wiosną 1870 roku powołano Komitet Budowy Cerkwi na czele z Kachanowem i Kaszernikowem.

W latach 1870-1872 na miejscu pierwotnego kościoła świętego Jakuba została wzniesiona cerkiew prawosławna pod wezwaniem Cyryla i Metodego. Świątynia została wybudowana staraniem ówczesnych władz carskich w Częstochowie jako wotum wdzięczności za ocalenie cara Aleksandra II, po nieudanym zamachu, który miał miejsce w Paryżu 25 maja 1867 roku. Namiestnik Królestwa Polskiego Fiodor Berg przeznaczył na tę budowę 45 tysięcy rubli, a wierni zebrali kwotę 2.123 rubli. Ministerstwo Dziedzin Wewnętrznych zatwierdziło plany budowy tego obiektu sakralnego. Częstochowska cerkiew zbudowana została według planów zatwierdzonych przez architekta powiatu częstochowskiego Aleksandra Lűhe[6]. Projekt ten był wzorowany na warszawskiej cerkwi świętej Marii Magdaleny, a jej budowniczym był Nikołaj A. Sycew, architekt Świętego Synodu. Wzór ten nie był zapewne wybrany przypadkowo, ponieważ cerkiew świętej Magdaleny w Warszawie była pierwszym obiektem sakralnym zrealizowanym w pełni według wskazań estetycznych architektury ruskiej i rosyjskiej. Te cechy stylowe powtórzono w architekturze cerkwi częstochowskiej pod wezwaniem Cyryla i Metodego. Reprezentowała ona typ eklektyczny rusko-bizantyjski. Powstała na planie krzyża greckiego z czterema kwadratowymi kaplicami w narożnikach, z prezbiterium od strony wschodniej i trzema wejściami, nad którymi wykuto kamienne krzyże. Od strony Alei na kopułach miedzianych zamieszczono krzyże prawosławne oraz dwa dzwony w wieżach sprowadzone z moskiewskiej odlewni Sangina. Na ścianach czterech mniejszych wież zostały wyrzeźbione postacie 12 apostołów. Na wewnętrznych ścianach cerkwi przedstawiono wizerunki wielu świętych: Cyryla, Metodego, Piotra, Aleksieja, Parmena, Mikołaja Cudotwórcy, Marii Magdaleny i Matki Boskiej Częstochowskiej. We wnętrzu dominuje część centralna z wysoko rozpiętą kopułą na pendentywach. Nad głównym ołtarzem zamieszczono obrazy Boga Ojca i Ducha Świętego. Cerkiew wyposażona była także w pozłacany ikonostas z drzewa lipowego w stylu włoskim wykonany w Petersburgu. Składał się na niego obraz Pana Jezusa, Matki Bożej, Aniołów, Pana Jezusa Zmartwychwstałego, Apostołów Słowian Cyryla i Metodego, Apostołów Chrystusa Pana, Symbol Opatrzności Bożej i Krzyż oraz ikonę przedstawiającą Ostatnią Wieczerzę. W świątyni znajdowały się również kryształowe żyrandole, lampy i świeczniki. Podłoga była wykonana z drzewa dębowego i jesionowego. Wszystkie prace stolarskie były dziełem mistrza stolarskiego Pietrzykowskiego z Częstochowy. Wyposażenie świątyni w księgi i naczynia liturgiczne sprowadzono z Moskwy[7].

Na zewnątrz centralność układu podkreślała kopuła z potężną latarnią, której podporządkowane były cztery latarnie kaplic. Na uwagę zasługuje bogate wyposażenie świątyni, gdzie znajdowała się między innymi: neoromańska chrzcielnica, eklektyczna monstrancja, neobarokowe kielichy i medaliony z popiersiami Chrystusa oraz świętych Jana Chrzciciela oraz Piotra i Pawła. Świątynia została konsekrowana w dniu 15 października 1873 roku przez arcybiskupa warszawskiego Joannicjusza w obecności namiestnika Fiodora Berga, urzędników oraz grupy 150 prawosławnych wiernych. Posługę duszpasterską w parafii pełnili proboszcz Nikodem Sokołow, wychowanek Akademii Duchownej w Kijowie oraz dwaj diakoni Wasyl Bykow i Konstanty Rawinowicz. Księża sprawowali opiekę duchową nad częstochowską parafią prawosławną, która była dość obszerna i mieściła się na obszarze trzech powiatów: częstochowskiego, będzińskiego i noworadomskiego (radomszczańskiego) guberni piotrkowskiej. W 1875 roku parafia liczyła 814 wiernych. Rekrutowali się oni przeważnie ze środowisk wojskowych, urzędniczych, kupieckich, rzemieślniczych i chłopskich. Przy parafii działała także biblioteka i kiosk, gdzie można było zakupić dewocjonalia i książki religijne. Ponadto proboszcz pełnił również funkcje katechety w progimnazjum rządowym. Jednakże zdecydowanymi obrońcami języka polskiego w nauczaniu religii byli dwaj prefekci szkolni księża Antoni Janczak i Franciszek Jűttner.

Dla potrzeb duchowieństwa prawosławnego w pobliżu cerkwi, po prawej stronie Aleii Panny Marii wzniesiono w roku 1875, murowany, piętrowy dom w stylu klasycystycznym. Budynek znajdował się na placu pierwotnie należącym do Bractwa Aniołów Stróżów. Na przestrzeni lat pełnił on różnorakie funkcje: pałacu biskupiego kurii rzymsko-katolickiej, Powiatowego Sztabu Wojskowego a obecnie mieści się w nim Galeria Malarstwa Polskiego Muzeum Okręgowego.

W dniu 3 sierpnia 1914 roku duchowni prawosławni i większość wiernych opuściła miasto a cerkiew przejęły władze niemieckie. W latach 1914-1918 pełniła ona funkcje kościoła garnizonowego a jej bogaty wystrój został w dużej mierze zubożony[8]. Odrodzona w 1918 roku Rzeczpospolita Polska była państwem wielonarodowościowym i wielowyznaniowym, w którym zróżnicowanie konfesyjne w znacznym stopniu odpowiadało podziałom narodowościowym. Władze odrodzonego państwa polskiego u progu jego istnienia postrzegały kościół prawosławny jako pozostałość struktur Cesarstwa Rosyjskiego. Z tego powodu w okresie międzywojennym w Polsce miał miejsce proces rewindykacji prawosławnych świątyń.

Również w Częstochowie także w roku 1918 cerkiew została zamieniona na kościół rzymsko-katolicki pod pierwotnym wezwaniem świętego Jakuba. Kościół ten stanowił świątynię garnizonową Wojska Polskiego. Dlatego dziekan częstochowski ks. Bolesław Wróblewski wydał zezwolenie na odprawianie nabożeństw dla żołnierzy. Pierwsze odbyło się w dniu 13 grudnia 1918 roku, w jego trakcie wojskowi uroczyście złożyli przysięgę na wierność Rzeczpospolitej. Odtąd kościół ten służył młodzieży i żołnierzom, a uroczystości religijne miały tutaj szczególny wydźwięk patriotyczny. Pierwszym rektorem powyższej świątyni został ksiądz Tadeusz Peche, który był jednocześnie kapelanem Wojska Polskiego. Z kolei staraniem księdza Wojciecha Mondrego dokonano remontu wnętrza świątyni, aby dostosować ją do potrzeb katolików. Również gruntownej przebudowy wymagała fasada zewnętrzna kościoła. Na konieczność przebudowy cerkwi w myśl założeń architektonicznych świątyń katolickich zwrócono uwagę już w roku 1930. W 1937 roku generał Felicjan Sławoj-Składkowski wyasygnował na ten cel środki finansowe. W związku z tym decyzją biskupa częstochowskiego dr Teodora Kubiny, w tym samym roku powołano Komitet Przebudowy Kościoła świętego Jakuba. Honorowy patronat nad projektem przejęli biskup Kubina, ksiądz Mondry oraz prezydent miasta Jan Szczodrowski. Plany rozbudowy świątyni opracował inżynier architekt Zygmunt Gawlik z Krakowa. Po licznych konsultacjach i poprawkach, projekt ten został zaakceptowany i przyjęty do realizacji w roku 1939. Niestety wybuch II wojny światowej zaprzepaścił te plany.

Podczas okupacji hitlerowskiej na skutek prośby z dnia 15 października 1940 metropolity warszawskiego Dionizego skierowanej do władz Generalnego Gubernatorstwa, kościół św. Jakuba oddany został społeczności prawosławnej, która w liczbie 132 osób zamieszkiwała miasto. W trzy lat później prawosławny duchowny Eugen Mironowicz odebrał symboliczne klucze do świątyni. W dniu 3 lutego 1943 roku rozpoczęła ponownie swoją działalność religijną w Częstochowie cerkiew pod wezwaniem świętych Cyryla i Metodego[9].

Po zakończeniu działań wojennych 9 lutego 1946 roku, Wojsko Polskie, przejęło świątynie jako swój kościół garnizonowy. Jednakże ówczesny biskup dr Kubina zwrócił się z prośbą do marszałka Polski Michała Roli-Żymierskiego, aby kościół św. Jakuba zwrócić diecezji. W dniu 21 stycznia 1947 roku wyrażono na to zgodę, jednocześnie strona kościelna potwierdziła gotowość odprawiania nabożeństw dla żołnierzy. Pomimo przejęcia budynku przez katolików nadal nieuregulowana była kwestia własności hipotecznej działki i stojącej na niej świątyni. Sprawa ta została pozytywnie rozstrzygnięta na korzyść parafii katolickiej dopiero w roku 1992. Rok później decyzję tą zaakceptował także prawosławny biskup łódzki i poznański Szymon Romańczyk, którego jurysdykcji podlegali także wierni z Częstochowy[10].

W okresie powojennym starano się przekształcić architekturę świątyni w duchu kanonu katolickiego. W związku z tym w roku 1948 zburzono dawne kopuły cerkwi zastępując je półkolistymi stożkowatymi daszkami bocznymi. Prace te nadzorował ówczesny proboszcz parafii świętego Jakuba, ksiądz prałat Wojciech Mondry. Natomiast gruntowna renowacja wnętrza kościoła miała miejsce w latach 1969-1974, na skutek działań kolejnego proboszcza księdza kanonika Tadeusza Ojrzyńskiego. Przestylizowano wówczas świątynię według wskazań estetycznych architektury wczesnochrześcijańskiej na podstawie projektu Stanisława Pospieszalskiego, Marii Kozłowskiej i Zofii Szczerby. Pomimo przebudowy budowla zachowała cechy stylu neobizantyjskiego. Kościół zdobią malowane na ścianach stacje Drogi Krzyżowej, utrzymane w konwencji malarstwa bizantyjskiego. Zrezygnowano z tradycyjnego ołtarza, a w prezbiterium znajduje się malowidło przedstawiające Matkę Bożą z Dzieciątkiem oraz Jezusa w otoczeniu świętych[11].


Prawosławna cerkiew garnizonowa pod wezwaniem świętego Mikołaja

Świątynia została zbudowana w roku 1812 dla potrzeb garnizonu rosyjskiego stacjonującego w Częstochowie, a mieściła się na ulicy jasnogórskiej pod numerem 16[12].

Wyposażenie cerkwi stanowił XIX wieczny ikonostas, jednosferowy na wysokim cokole, zwieńczony belkowaniem nad carskimi wrotami. Znajdowały się w nim XIX-wieczne ikony ze szkoły moskiewskiej: Maria ze sceny Zwiastowania, Ewangeliści, Ostatnia Wieczerza, Chrystus Pantokrator, Matka Boska z Dzieciątkiem, Święty Aleksander Newski, Święty Mikołaj Cudotwórca, Archaniołowie Gabriel i Michał oraz Matka Boska z Dzieciątkiem (dodana). W świątyni znajdował się także tryptyk ufundowany w 1838 roku, a wykonany przez moskiewskiego złotnika Nikołaja Lukicza Dubrowina. W polu głównym tryptyku znajdowała się Ikona Mikołaja Cudotwórcy oraz Chrystusa Pantokratora i Matki Boskiej Opiekuńczej (Pokrow). W narożnikach tryptyku były obrazy Świętej Trójcy, oraz Świętego Jerzego i Jana Chrzciciela. Ikony będące w wyposażeniu cerkwi pod wezwaniem świętego Mikołaja pochodziły przeważnie z XIX i początku XX stulecia[13]. W świątyni znajdowała się także XIX-wieczna mosiężna chrzcielnica, dwie kadzielnice i sztancowe świeczniki z roku 1872[14]. Jednocześnie nadmienić należy, iż na skutek przejęcia budynków cerkiewnych przez katolików niektóre z przedmiotów kultu, a w szczególności ikony znalazły się w posiadaniu parafii św. Jakuba w Częstochowie. W związku z tym w roku 1993 na mocy umowy pomiędzy prawosławnym biskupem Szymonem Romańczykiem a biskupem częstochowskim dr Stanisławem Nowakiem zwrócono część ikonostasu wiernym prawosławnym. Proboszcz parafii św. Jakuba ks. prałat Henryk Bąbiński przekazał proboszczowi prawosławnej parafii św. Mikołaja w Częstochowie ks. kanonikowi Mirosławowi Drabiukowi obrazy: świętych Cyryla i Metodego, Wieczerzy Pańskiej, Apostołów, Boże Narodzenie, Wjazd do Jerozolimy, Ofiarowanie Najświętszej Maryi Panny, Zaśnięcie Najświętszej Maryi Panny oraz dwie małe ikony.

Po II wojnie światowej władze miejskie zajęły budynek sakralny po byłej cerkwi na ulicy jasnogórskiej. Urządzono w nim kino, salę sportową oraz sale koncertową dla miejscowej filharmonii. Dlatego częstochowska wspólnota prawosławna była zmuszona do korzystania z pomocy parafii ewangelickiej, gdzie udostępniono pomieszczenia kościelne na nabożeństwa prawosławne. W roku 1966 władze miejskie zwróciły parafii prawosławnej budynek dawnej cerkwi mieszczący się na ulicy jasnogórskiej. Pierwsze nabożeństwo odprawiono tam na Wielkanoc 1966 roku. Świątynia służyła wiernym do roku 1993. Wtedy, ze względu na fatalny stan techniczny budynku, prawosławni zaczęli starania o plac pod budowę nowej cerkwi.

Parafia prawosławna w Częstochowie istnieje od roku 1730 i obecnie należy do dekanatu Kraków diecezji łódzko-poznańskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Obejmuje ona północną część województwa śląskiego i południowo-zachodnią łódzkiego. Obecnie liczy około 150 wiernych, według spisu z roku 2013, którzy pochodzą z regionu Częstochowy, z okolic Włoszczowy, Opola, Wielunia, Zawiercia i Radomska. Od roku 2006 parafia posiada także swoją cerkiew filialną pod wezwaniem św. Jerzego Zwycięzcy w Chróścinie w powiecie wieruszowskim.

Funkcję proboszcza parafii prawosławnej w Częstochowie piastuje od 1976 roku ksiądz Mirosław Drabiuk. Wspólnota prawosławna w Częstochowie na skutek braku odpowiedniego miejsca na sprawowanie swojego kultu od roku 1993 podjęła starania dotyczące budowy świątyni. Władze lokalne przekazały na ten cel działkę w centrum miasta na skrzyżowaniu ulic Śląskiej i Mikołaja Kopernika. W związku z powyższym rozpoczęto budowę nowej cerkwi. Kościół ten jest pierwszą w Polsce świątynią prawosławną pod wezwaniem Częstochowskiej Ikony Matki Bożej. Częstochowska Ikona Bogurodzicy jest z reguły przedstawiana jako „łączniczka” między podzielonym wschodnim i zachodnim chrześcijaństwem. A przed bizantyjskim w formie wizerunkiem Bogurodzicy modlą się rzesze wyznawców Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce i na świecie. Tą samą ikonę obdarzają czcią także prawosławni, czego przykładem jest częstochowska cerkiew. Nie ulega wątpliwości, że ikona ta ma ogromną wagę zarówno dla wyznawców prawosławia jak i katolików. Organizowanie wokół treści maryjnych określonych zachowań i wytworów kulturowych przenika i ubogaca kulturę narodową[15]. W październiku roku 1998 kamień węgielny pod budowę nowej cerkwi poświęcił patriarcha ekumeniczny Konstantynopola Bartłomiej I. Budowa prawosławnej świątyni częstochowskiej według projektu białostockiego architekta Michała Bałasza trwała do roku 2004. Choć pierwsze nabożeństwo w jej murach zostało odprawione już w dniu 1 lipca 2001 roku.

Częstochowska parafia prawosławna w dniu 10 listopada 2004 przeżywała uroczystość poświęcenia krzyży na nowo budowanej cerkwi. W tym dniu do częstochowskiej cerkwi przybyło wielu pielgrzymów prawosławnych z terenu całej Polski. Liturgię celebrował arcybiskup lubelsko-chełmski Abel. Gościnnie śpiewały chóry Politechniki Częstochowskiej i policji z Białegostoku. W nabożeństwie wzięli udział także przedstawiciele władz miejskich i lokalnych. Arcybiskup Abel wręczył ordery i pochwalne listy tym, którzy w sposób szczególny pomogli przy budowie świątyni. Podkreślił trud, jaki ponoszą parafianie i duchowni, by w takim miejscu, gdzie wspólnota wiernych jest niewielka wznieść nową cerkiew. Zaprojektowana ona została na planie krzyża w połączeniu z trójliściem. Takie założenie architektoniczne występowało w cerkwi św. Atanazego Wielkiego z monastyru w Athos. Również część prezbiterialna jest trójdzielna. Układ północnych drzwi diakońskich żertwiennika i solei, umożliwia procesję Wielkiego Wejścia. Prezbiterium jest trójdzielne podzielone na sanktuarium i pastoforia. Pastoforia są umieszczone symetrycznie względem ramion krzyża. Stół ofiarny znajduje się w północnej stronie sanktuarium[16]. Świątynia ta podobnie jak kościół ewangelicki doskonale wpisuje się w dialog ekumeniczny i kulturowy. Cerkiew udostępnia swoje podwoje dla nabożeństw ekumenicznych oraz koncertów i projektów realizowanych w ramach festiwalu „Gaude Mater”

Uogólniając należy stwierdzić, że kościół prawosławny w państwie polskim od dawna miał swoje miejsce w jego strukturach i był integralnie związany z jego dziejami. Dlatego też ma on swoją nie tylko tradycję, ale też ogromny wkład w kształtowanie współczesnego i dawnego oblicza Rzeczpospolitej[17].

Bibliografia

  1. Łosski W., Teologia mistyczna Kościoła Wschodniego, Warszawa 1989.
  2. Mondry W., Srebrne gody parafii św. Jakuba w Częstochowie, Częstochowa 1962.
  3. Badora A., Żmudziński J., Wyposażenie cerkwi pod wezwaniem świętego Mikołaja w Częstochowie. Karty inwentarzowe 1947-1948. Archiwum Państwowej Służby Ochrony Zabytków.
  4. Boudou A.,, Stolica Święta a Rosja: stosunki dyplomatyczne między niemi w XIX stuleciu, t. 2, 1848-1883, Kraków 1930.
  5. Jaśkiewicz A., Kultura i sztuka, w: Częstochowa Dzieje Miasta i Klasztoru Jasnogórskiego w Okresie Niewoli, red. R. Kołodziejczyk, t. 2, Częstochowa 2005.
  6. Katalog zabytków sztuki, miasto Częstochowa, red. Z. Rozanow i E. Smulikowska, Warszawa 1995.
  7. Komitet rozbudowy kościoła świętego Jakuba, Dzieje kościoła świętego Jakuba, Częstochowa 1937.
  8. Krakowski S., Stara Częstochowa, Częstochowa 1948.
  9. Radziukiewicz A., Prawosławie w Polsce, Białystok 2000.
  10. Snoch B., Mała encyklopedia Częstochowy, Częstochowa 2002.
  11. Urban K., Kościół prawosławny w Polsce 1945-1970, Kraków 1996.
  12. Urbanowicz B., Historia Cerkwi w Częstochowie, w: Naukowy Kijowski Instytut Historii. Prawosławie Nauka i Społeczeństwo, Kijów 2008.
  13. Woźniak K., Liturgiczne aspekty kształtowania wnętrz cerkwi, „Architektura” 2012, nr 11, t. 2.
  14. Zakrzewski A. J., W Kręgu Kultu Maryjnego. Jasna Góra w kulturze staropolskiej, Częstochowa 1995.
  15. Związek J., Cerkiew Prawosławna pod wezwaniem Cyryla i Metodego w Częstochowie, „Ziemia Częstochowska” 2003, t. XXX.
  16. Związek J., Kościół częstochowski na przełomie wieków, w: Częstochowa Dzieje Miasta i Klasztoru Jasnogórskiego, W Okresie Niewoli, red. R. Kołodziejczyk, t. 2, Częstochowa 2005,
  17. Związek J., Kościół częstochowski w okresie okupacji hitlerowskiej, w: Częstochowa Dzieje Miasta i Klasztoru Jasnogórskiego W Czasach Polski Odrodzonej i Drugiej Wojny Światowej, red. R. Szwed, Częstochowa 2006.
  18. Związek J., Patriotyczna działalność duchowieństwa katolickiego w Częstochowie w latach 1865-1945, w: Częstochowy drogi do niepodległości, red. R. Szwed, W. Palus, Częstochowa 1998.

Przypisy

  1. B. Urbanowicz, Historia Cerkwi w Częstochowie, w: Naukowy Kijowski Instytut Historii. Prawosławie Nauka i Społeczeństwo. Materiały z Konferencji Naukowej, Kijów 2008, s. 169.
  2. Katalog zbytków sztuki, miasto Częstochowa, red. Z. Rozanow, E. Smulikowska, Warszawa 1995, s. 47.
  3. A. J. Zakrzewski, W kręgu kultu maryjnego. Jasna Góra w kulturze staropolskiej, Częstochowa 1995, s. 14-15.
  4. J. Związek, Patriotyczna działalność duchowieństwa katolickiego w Częstochowie w latach 1865-1945, w: Częstochowy drogi do niepodległości, red. R. Szwed, W. Palus, Częstochowa 1998, s. 123.
  5. Obecnie także podejmuje się wiele inicjatyw upamiętniających działalność Cyryla i Metodego. W roku 1969 na wniosek UNESCO uroczyście obchodzono 1100 rocznicę ich urodzin. W Bułgarii dzień ich urodzin obchodzony jest jako święto oświaty i szkolnictwa. Natomiast Papież Jan Paweł II w roku 1980 uznał ich za patronów Europy.
  6. Jak wynika z badań J. Sętowskiego od 16 III 1867 roku funkcję inżyniera architekta powiatu częstochowskiego pełnił Aleksander Lűhe, gdyż taką wersję nazwiska zapisano. Nadmienić należy również, iż takie nazwisko podaje także słownik architektów Stanisława Lozy. Grób zmarłego w 1903 roku Aleksandra znajduje się na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Częstochowie. Por: J. Sętowski, Cmentarz ewangelicko-augsburski w Częstochowie. Przewodnik Biograficzny, Częstochowa 2006, s. 124-125.
  7. J. Związek, Cerkiew prawosławna pod wezwaniem śś. Cyryla i Metodego w Częstochowie, „Ziemia Częstochowska” 2003, t. XXX, s. 104.
  8. J. Związek, Kościół częstochowski na przełomie wieków, w: Częstochowa Dzieje Miasta i Klasztoru Jasnogórskiego. W Okresie Niewoli, red. R. Kołodziejczyk, t.2, Częstochowa 2005, 146.
  9. J. Związek, Kościół częstochowski w okresie okupacji hitlerowskiej, w: Dzieje Miasta i Klasztoru Jasnogórskiego w Czasach Polski Odrodzonej i Drugiej Wojny Światowej, red. R. Szwed, Częstochowa 2006, s. 497.
  10. J. Związek, Cerkiew prawosławna..., s. 109-110.
  11. B. Urbanowicz, Historia Cerkwi..., s. 171.
  12. Katalog zabytków sztuki..., s. 50-53.
  13. B. Urbanowicz, Historia Cerkwi..., s. 172.
  14. Również w latach 1869-1897 funkcjonowała cerkiew wojskowa (przenośna) znajdująca się w koszarach 37 jekaterinburskiego pułku piechoty i 42 mitawskiego pułku dragonów. W roku 1897 powstały nawet projekty budowy stałej cerkwi garnizonowej. Budowę obiektu miała wówczas realizować rodzina Pietrzykowskich. Jednakże cerkiew była ewakuowana z miasta wraz z garnizonem rosyjskim.
  15. A. J. Zakrzewski, W Kręgu Kultu..., s. 17.
  16. K. Woźniak, Liturgiczne aspekty kształtowania wnętrz cerkwi, „Architektura” 2012, nr 11, t. 2, s. 51-54.
  17. K. Urban, Kościół prawosławny w Polsce, 1945-1970, Kraków 1996, s. 41-82.