Śląsk pruski

Z IBR wiki

Autor: dr Jakub Grudniewski

ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
TOM: 4 (2017)


Śląsk pruski – kraina historyczno-geograficzna, obejmująca część ziem historycznego Śląska, które znalazły się w granicach Prus po pierwszej wojnie śląskiej (1740-1742).

Granice historyczne i ukształtowanie geograficzne Śląska pruskiego

Mapa śląsk 1905

Centralną osią Śląska pruskiego był górny i środkowy bieg rzeki Odry (długości ponad 500 km), która przecina Śląsk od północnego zachodu w kierunku południowowschodnim. Od południa granicą były Sudety dzielące się na pasma Gór Izerskich, Karkonoszy, Gór Wałbrzyskich, Gór Sowich, Gór Złotych uwzględniając należące do terenu historycznych Czech (Böhmen) Hrabstwo Kłodzkie, w skład którego wchodziła Ziemia Kłodzka z pasmem Wysokiego Jesionika dochodząc do skrawków Czech, Moraw i Śląska Austriackiego. Na południowowschodniej granicy Śląsk pruski sięgał po górny bieg rzeki Wisły, która oddzielała Śląsk pruski od Śląska austriackiego i Galicji. Od wschodu graniczył Przemszą i Brynicą z terenami należącymi najpierw do I Rzeczypospolitej, a następnie do Królestwa Polskiego. Już po pokoju w Tylży kończącym wojnę Prus z IV koalicją antynapoleońską na podstawie odrębnego traktatu granicznego zawartego 10 listopada 1807 roku pomiędzy Prusami a Księstwem Warszawskim został do tego ostatniego przyłączony tzw. Nowy Śląsk (Neuschlesien) przyłączony do Prus po trzecim rozbiorze Polski (1795). Na terytorium to składały si33ę dwa powiaty: siewierski i pilecki z miastami Będzin, Lelów i Sławków. Po kongresie wiedeńskim (1815) przyłączono do Prus część ziem historycznych Łużyc, które wcześniej należały do pokonanej w wojnach napoleońskich Saksonii. Wtedy to przyłączono do Śląska (rejencja legnicka) trzy powiaty łużyckie: zgorzelecki, lubański i rozborski (rothenburski). W 1825 roku zaś włączono do prowincji śląskiej dodatkowo czwarty powiat: wojerecki (Hoyerswerda)[1].

Po 1815 roku dokonano również niewielkiej korekty dotyczącej północnej części prowincji śląskiej. Do rejencji frankfurckiej (Frankfurt nad Odrą) należącej do prowincji brandenburskiej przyłączono istniejącą dotychczas eksklawę śląską – Świebodzin wraz ze swoim powiatem. Ponadto dokonano wówczas niewielkich korekt granicznych pomiędzy Śląskiem a Brandenburgią: do powiatu zielonogórskiego (Grünberg) dołączono Czerwieńsk (Rothenburg an der Oder) i dwie sąsiednie wsie, natomiast w drugą stronę przyłączono pięć wiosek[2].

W nowych granicach, które zasadniczo nie zmieniły się do końca I wojny światowej, terytorium prowincji śląskiej liczyło 40 300 km2, natomiast w 1805 roku, przed wojną z Napoleonem, 49 540 km2, przy czym przed 1795 rokiem Śląsk liczył tylko 37 280 km2 [3].

Na północnym zachodzie granicą Śląska pruskiego były tereny Księstwa Krośnieńskiego (Herzogtum Crossen) wraz z eksklawą w Świebodzinie. Na Zachodzie granicę z Łużycami stanowiła Odra wraz z jej dopływami: Bobrem i Kwisą.

Śląsk pruski wraz z Królestwem Prus w drugiej połowie XIX wieku został włączony do Cesarstwa Niemieckiego (1871-1918). Po upadku monarchii Hohenzollernów w Prusach i w Rzeszy Niemieckiej w 1918 roku pruska część Śląska znalazła się w granicach Republiki Weimarskiej (Rzeszy Niemieckiej). W wyniku zmian terytorialnych po przegranej Niemiec w I wojnie światowej część terenów pruskiego Śląska znalazła się w granicach państw ościennych: w Czechosłowacji południowa część powiatu raciborskiego, tzw. Kraik Hulczyński, natomiast w granicach Rzeczpospolitej Polskiej wschodnia część Górnego Śląska (powiat pszczyński, katowicki, część powiatu bytomskiego, gliwickiego, lublinieckiego, raciborskiego, rybnickiego, tarnogórskiego, zabrskiego). Po upadku Rzeszy Niemieckiej w 1945 roku cały teren pruskiego Śląska, za wyjątkiem jego najdalej na zachód wysuniętej części (historycznych Dolnych Łużyc włączonych w 1815 roku do Śląska pruskiego) oraz Kraiku Hulczyńskiego, znalazł się w granicach państwa polskiego.

Na ukształtowanie geograficzne byłego pruskiego Śląska duży wpływ miały przekształcenia związane z działalnością człowieka, w głównej mierze uzależnione od jakości ziemi. Na Równinie Śląskiej występowały czarnoziemy oraz gleby gliniaste, które doprowadziły do rozwinięcia gospodarki rolnej w okolicach zarówno lewobrzeżnych, jak i części prawobrzeżnych dopływów Odry. Po prawej stronie Odry obecne były mniej wydajne gleby piaszczyste, które występowały również licznie na terenie Łużyc. Występowanie surowców mineralnych, takich jak węgiel kamienny, ruda żelaza i ruda galmanu spowodowało w XVIII i XIX wieku przesunięcie rodzącego się przemysłu na Śląsku pruskim na tereny jego wschodniej części, co radykalnie zmieniło naturalne ukształtowanie tej części prowincji [4].

Geneza historyczna Śląska pruskiego

Prowincja śląska 1849
Prowincja śląska 1890

Młody król Prus Fryderyk II Hohenzollern zobaczył w śmierci cesarza Karola VI (20 października 1741 roku) dobrą okazję do tego, aby rozszerzyć obszar swojego państwa o Śląsk. Fryderyk II zgłaszając swoje pretensje do Śląska, powoływał się na dziedzictwo wywłaszczonego po 1621 roku margrabiego Jana Grzegorza, który władał w Karniowie, Chałupkach i Bytomiu oraz na umowę pomiędzy Hohenzollernami a Piastami z 1537 roku, która dotyczyła dziedziczenia przez tych pierwszych w księstwach: legnickim, brzeskim i wołowskim. Planom króla Prus sprzyjał fakt, iż Bawaria i Saksonia nie uznały sankcji pragmatycznej z 1724 roku, która sankcjonowałaby objęcie tronu po śmierci Karola VI przez jego córkę. Z tego powodu wybuchła w lipcu 1741 roku wojna o sukcesję austriacką.

Wojska Fryderyka II wkroczyły na teren Śląska 16 grudnia 1740 roku i do połowy marca 1741 roku zajęły go prawie w całości. W kluczowej bitwie wojska austriackie pod dowództwem hrabiego Neipperga zostały pokonane 10 kwietnia 1741 roku pod Małujowicami (Mollwitz). Zagrożona przystąpieniem do wojny o koronę austriacką kolejnych państw (po Bawarii także Francji i Saksonii), Austria zmuszona była do podjęcia tajnych rokowań z Fryderykiem (za pośrednictwem Anglii) w Przydrożu Małym (Klein Schnellendorf, 9 października 1741 roku). Po ponownym rozpoczęciu działań wojennych przez Fryderyka Maria Teresa została zmuszona do podpisania preliminariów pokojowych we Wrocławiu 11 czerwca 1742 roku, w których zrzekała się prawie całego Śląska (za wyjątkiem drobnych części nyskiego księstwa biskupiego i księstwo opawsko-karniowskiego oraz cieszyńskiego), jak również hrabstwa kłodzkiego raz drobnych części Moraw. Postanowienia te zostały potwierdzone w pokoju zawartym w Berlinie 28 lipca 1742 roku[5].

Wojna o sukcesję austriacką trwała mimo to dalej. W styczniu 1742 roku cesarzem Karolem VII został wybrany Karl Albrecht bawarski. W momencie, gdy sytuacja dla Marii Teresy zmieniła się na bardziej korzystną, Prusy, z obawy przed ponownym zajęciem terenu Śląska przez Austrię, rozpoczęły drugą wojnę śląską (1744). Fryderyk II nie odnosił początkowo sukcesów, kontrofensywa austriacka spowodowała zajęcie Górnego Śląska i hrabstwa kłodzkiego. Jednak po zwycięstwach pod Dobromierzem (4 czerwca 1745) oraz pod Kesseldorf w Saksonii Prusy doprowadziły do korzystnego dla siebie pokoju kończącego wojnę podpisanego w Dreźnie 25 grudnia 1745 roku[6].

Trzecia wojna śląska (jako część wojny siedmioletniej) wybuchła po jedenastu latach, w 1756 roku. O Śląsk walczyły z jednej strony wojska pruskie, z drugiej zaś połączone siły austriacko-sasko-rosyjskie. Wojska pruskie walczyły na początku konfliktu ze zmiennym szczęściem z koalicją: po porażce pod Kolinem w Czechach (18 czerwca 1757 roku) i Wrocławiem (24 listopada 1757 roku) wygrały bitwę pod Lutynią (5 grudnia 1757 roku). W 1758 roku Austriacy zajęli teren Śląska, ale już w końcu tego roku stał się on na powrót pruski. W 1759 roku, po dramatycznej klęsce Prus pod Kunowicami (12 sierpnia 1759 roku), Śląsk ponownie został przejściowo zajęty przez Rosjan i Austriaków. Podobna sytuacja nastąpiła w 1760 roku, do momentu, gdy Prusacy zwyciężyli pod Legnicą (15 sierpnia 1760 roku). W następnym roku Fryderyk II musiał ponownie bronić Śląska przed wojskami austriackimi i rosyjskimi. Zmiana władcy na tronie rosyjskim w styczniu 1762 roku spowodowała, że Prusy mogły niespodziewanie z sukcesem zakończyć wojnę. Nowy car, Piotr III, przeszedł na stronę Fryderyka II i chociaż został potem szybko usunięty (9 lipca 1762 roku), to obecność wojsk rosyjskich po stronie pruskiej doprowadziła do zwycięstwa pod Burkatowem (21 lipca 1762 roku) oraz odparcia odsieczy austriackiej pod Dzierżoniowem (16 sierpnia 1762 roku). 15 lutego 1763 roku zawarto w Hubertusburgu pokój kończący tę wojnę. Potwierdzał on stan z 1742 oraz 1745 roku. Prawie cały Śląsk pozostał w rękach Prus[7].

Administracja pruska na Śląsku w XVIII i XIX wieku

Friedrich Theodor von Merckel

Prusy jeszcze przed zakończeniem pierwszej wojny śląskiej rozpoczęły tworzenie własnego systemu administracyjnego na Śląsku. Na jej czele stanął minister Śląska, który podlegał bezpośrednio królowi. Prerogatywy dotyczące finansów oraz gospodarki zostały scedowane na dwie kamery wojny i domen (w Głogowie i we Wrocławiu). Podlegały im 48 nowo utworzone powiaty, zaś finansowa kontrola nad miastami powierzona została departamentom wojenno-podatkowym kamer. Towary przywożone do miast lub w nich produkowane obłożone zostały nowym podatkiem nazywanym akcyzą. Małe miasteczka jednakże nie były zobligowane płacić tego podatku (były to tzw. miasta nie akcyzowe), lecz płaciły podobnie jak wsie inny podatek, zwany kontrybucją, oraz podlegały podobnie jak te ostatnie władzy landratów. W XVIII wieku 31 z 160 miast Śląska pruskiego utraciło prawa miejskie i stało się na powrót osadami targowymi (Marktflecken)[8].

Sądownictwo jako jedyna dziedzina życia publicznego została podporządkowana „zwykłemu” ministrowi należącemu do pruskiego rządu. Nowymi sądowymi instancjami odwoławczymi były tzw. rejencje („Oberamtsregierungen”) we Wrocławiu, Głogowie, a od 1744 roku w Opolu (od 1756 roku przeniesiona do Brzegu). Niższym instancjami sądowymi były stare sądy książęce, sądy państw stanowych i magistratów. Panowie feudalni zatrzymywali również prawo do nadzoru nad kościołami i sprawami policyjnymi na podległym sobie terenie. Pozostałe przywileje stanowe zostały zawieszone, między innymi prawo do korzystania z pobieranych podatków.

Żywotnym interesem króla Prus było zapewnienie państwu, obok uregulowania kwestii napływu pieniędzy do skarbca państwowego, również zapewnienie bezpieczeństwa wewnętrznego Śląskowi. W tym celu stale miało w nim stacjonować 35 tysięcy żołnierzy, co stanowiło dziesięć razy większą liczbę niż w czasach austriackich. W celu zapewnienia napływu rekrutów rozciągnięto na Śląsk pruski system kantonalny: odtąd każdy kanton (wydzielony dla werbunku okręg wojskowy) musiał wystawiać określoną liczbę rekrutów. Spod regulacji tej zostały wyjęte niektóre obszary, takie jak miasto Wrocław oraz powiaty górskie (m.in. Bolesławiec, Lwówek Śląski, Jelenia Góra, Jawor, Kamienna Góra i Świdnica), z uwagi na istotne znaczenie tkactwa dla rozwoju gospodarczego Śląska. Ponieważ liczba istniejących koszar na Śląsku nie mogła wystarczyć dla takiej liczby żołnierzy, musieli oni być kwaterowani w prywatnych mieszkaniach. Rozbudowano również istniejące na terenie pruskiego Śląska twierdze, a także wybudowano jedną nową w Srebrnej Górze [9].

Struktura społeczna, narodowościowa i konfesyjna

Hrabia Robert von Zedlitz-Trützschler

Do okresu gwałtownej industrializacji w XIX wieku Śląsk pruski był prowincją, gdzie dominowało rolnictwo, a większość ludności stanowili chłopi. W XVIII wieku nadal byli w systemie pańszczyźniano-feudalnym "przywiązani do ziemi". Zmianę ich położenia przyniósł dopiero tzw. Edykt październikowy z 1807 roku, nadający chłopom wolność osobistą i prawo opuszczania wsi. Te wydarzenia zapoczątkowały również proces nadawania chłopom ziemi na własność, proces ten, podobnie jak tworzenie samorządu wiejskiego, przeciągnął się jednak w czasie aż do drugiej połowy XIX wieku[10].

W panującym systemie feudalnym dominująca była gospodarcza i polityczna rola szlachty. Oprócz dotychczasowej szlachty śląskiej coraz większe znaczenie uzyskiwali licznie przenoszący się nad Odrę przedstawiciele rodów szlacheckich pochodzących z innych, najczęściej wschodnich prowincji pruskich (Pomorza, Prus Wschodnich i Zachodnich, Wielkopolski, Brandenburgii). W ich rękach koncentrowała się przede wszystkim wielka własność ziemska.

Miasta rozwinęły się gospodarczo dopiero na początku XIX wieku, przede wszystkim na skutek przeprowadzenia reform Steina-Hardenberga. Przygotowana przez barona Karla vom Steina ustawa o miastach z 1808 roku nadawała im samorząd, porządkując gospodarcze i administracyjne funkcje miast. Z czasem ukształtowały się także w związku z tym elity miejskie oparte o wybieranych od tej pory członków rad miejskich i członków magistratu na czele z burmistrzami [11].


Liczba ludności Śląska pruskiego w latach 1748-1805. Źródło: O. Behre, Geschichte der Statistik in Brandenburg-Preußen bis zur Gründung des Königlichen Statistischen Bureaus, Berlin 1905, s. 458.
Rok Liczba ludności Rok Liczba ludności Rok Liczba ludności
1748 1135801 1776 1389285 1792 1757903
1754 1155717 1777 1403617 1793 1753802
1756 1162355 1778 1393155 1794 1753509
1763 1116267 1779 1394188 1795 1757707
1764 1111961 1780 1410141 1796 1732417
1765 1133750 1781 1420181 1797 1859586
1766 1183996 1782 1420259 1798 1882242
1767 1259648 1783 1439219 1799 1884822
1768 1265713 1784 1457388 1800 1896816
1769 1314681 1785 1469312 1801 1912007
1770 1327678 1786 1478491 1802 1947563
1771 1334818 1787 1716074 1803 1973473
1772 1340175 1788 1739368 1804 1998643
1773 1338510 1789 1758452 1805 2015559
1774 1345877 1790 1731169 - -
1775 1372754 1791 1747065 - -

Dziewiętnasty wiek był także okresem gwałtownych zmian społecznych wywołanych intensywnym rozwojem przemysłu oraz w ślad za tym nową urbanizacją, powstawaniem wokół zakładów przemysłowych i osad przemysłowych nowych ośrodków miejskich zwłaszcza w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym ( Oberschlesisches Industriebezirk). Powodowało to liczebny wzrost nowej warstwy społecznej - robotników przemysłowych, do której przechodziło wiele osób mieszkających dotychczas na wsi (zjawisko to nazywano ucieczką ze wsi - niem. Landflucht). Jednocześnie trwała przy tym bardzo liczna emigracja mieszkańców Śląska pruskiego, jak i z innych pruskich prowincji wschodnich - na zachód Niemiec oraz do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej (z Górnego Śląska między innymi do Teksasu, czyli ucieczka ze Wschodu - niem. Ostflucht). Po podziale Górnego Śląska w 1922 roku z kolei nastąpiły przesiedlenia ludności zaangażowanej po obu stronach konfliktu narodowościowego albo na teren niemieckiego, albo polskiego Śląska. Po zakończeniu II wojny światowej doszło do wysiedlenia większości niemieckiej ludności autochtonicznej Śląska pruskiego (niemieckiego), co miało związek z weryfikacją narodowościową zamieszkałej tam ludności.

Mieszkańcy Śląska pruskiego nie byli jednorodni pod względem używanego języka oraz (w okresie gdy to pojęcie zostało wykształcone) narodowości. Większość obszaru prowincji ślaskiej zamieszkiwała ludność niemieckojęzyczna. Na wschodzie prowincji znaczna część autochtonicznej ludności Górnego Śląska posługiwała się słowiańskim dialektem (etnolektem), z licznymi naleciałościami z języka czeskiego i niemieckiego. Dialekt ten w poprzednich stuleciach obecny był zarówno na Górnym Śląsku jak i na części Śląska Dolnego, jednak z powodu silniejszej pozycji ekonomicznej oraz oparcia w silnym kręgu kulturowym następowała powolna asymilacja części mieszkańców Śląska do języka i kultury niemieckiej. W XVIII, XIX i XX wieku mamy do czynienia z procesem zmniejszania się terenu, na którym obecny był dialekt słowiański, od terenu głównego występowania zwany dialektem górnośląskim. Ten ostatni silniejszy był po prawej stronie Odry.

Najmniejszą rejencją pod względem liczby ludności w XIX wieku była rejencja legnicka. Do 1840 roku w rejencji tej mieszkało więcej osób niż w rejencji opolskiej, jednak w 1849 roku było to tylko 30,2% ogólnej liczby mieszkańców. Do połowy lat 90. XIX wieku najludniejszą rejencją w prowincji śląskiej była rejencja wrocławska. W 1895 roku jednak została wyprzedzona pod względem ilości mieszkańców przez rejencję opolską (37,1% i 38,7% ogólnej liczby mieszkańców prowincji).

Liczba mieszkańców prowincji śląskiej w XIX i na początku XX wieku. Źródło:H. Neubach, Die Verwaltung Schlesiens zwischen 1848 und 1945, [w:] Verwaltungsgeschichte Ostdeutschlands 1815-1918. Organisation – Aufgaben – Leistungen der Verwaltung, hrsg. von G. Heinrich, F.-W. Henning, K.G.A. Jeserich, Stuttgart-Berlin-Köln 1993, s. 887-890.
Rok/Rejencja Legnicka Wrocławska Opolska Prowincja śląska
1849 924243 1174679 965912 3064834
1871 983020 1414584 1309563 3707167
1890 1047405 1599322 1577731 4224458
1900 1102992 1697719 1868146 4668857
1910 1176583 1841398 2207981 5225962

Pod względem konfesyjnym Śląsk pruski również nie był jednolity. Jego zachodnia i południowa część zdominowana była przez ludność wyznania ewangelickiego, na historycznym Górnym Śląsku dominowało zaś wyznanie katolickie (Diecezja Wrocławska). Zauważyć należy, że wyznanie tylko częściowo pokrywało się z podziałem narodowościowym. Ewangelicy byli szczególnie silnie obecni w ośrodkach miejskich. Stosunkowo niewielki odsetek ludności Śląska pruskiego stanowiła ludność żydowska.

Król Prus Fryderyk II spowodował zlikwidowanie ograniczeń religijnych, jakie istniały względem ewangelików. Jeszcze podczas pierwszej wojny śląskiej wiele gmin ewangelickich otrzymało prawo do budowy własnych domów modlitwy oraz do zatrudnienia kaznodziejów. Do 1752 roku powstało 164 tymczasowych świątyń ewangelickich[12]. Względem katolików polityka króla opierała się na dążeniu do podporządkowania go władzy państwowej. Dążono tym samym do zniesienia autonomii Kościoła katolickiego oraz jego powiązań z krajami habsburskimi, zwłaszcza pod względem zakonnym. Doprowadzało to do ostrych sporów pomiędzy królem a biskupem wrocławskim[13]. Fryderyk II cenił sobie działalność Kościoła na niwie szkolnictwa. Gdy papież w 1773 roku rozwiązał zakon jezuitów, Fryderyk II zatrudnił byłych zakonników do pracy w „Królewskim Instytucie Szkolnym” („Königlicher Schul-Institut”) i powierzył im kierowanie gimnazjami. Polepszenie sytuacji w szkolnictwie nastąpiło z utworzeniem seminarium nauczycielskiego we Wrocławiu w 1767 roku. Nauczyciele ewangeliccy zaś kształcili się od 1765 roku w Bolesławcu oraz od 1768 roku również we Wrocławiu.

Bibliografia

  1. Acta Borussica. Denkmäler der Preußischen Staatsverwaltung im 18. Jahrhundert. Herausgegeben von der Königlichen Akademie der Wissenschaften. Behördenorganisation und allgemeine Staatsverwaltung. Sechster Band, Berlin 1901.
  2. Behre O., Geschichte der Statistik in Brandenburg-Preußen bis zur Gründung des Königlichen Statistischen Bureaus, Berlin 1905.
  3. Die preußischen Oberpräsidenten 1815-1945, red. K. Schwabe, Boppard am Rhein 1985.
  4. Forschungen zur Brandenburgischen und Preußischen Geschichte. Neue Folge der „Märktschen Forschungen“ ges Vereins für Geschichte der Mark Brandenburg. In Verbindung mit Fr. Holtze und G. Schmoller herausgegeben von Otto Hintze. Zwanzigster Band, Leipzig 1907.
  5. Franke I., „Die militärische Eingliederung Schlesiens in den Preußischen Staat seit dem Jahre 1741, „Jahrbuch der Schlesischen Friedrich-Wilhelms-Universiät zu Breslau“ 9 (1964), s. 106-140.
  6. Gehrke R., Landtag und Öffentlichkeit. Provinzialständischer Parlamentarismus in Schlesien 1825-1845. Neue Forschungen zur schlesischen Geschichte, Köln-Weimar-Wien 2009.
  7. Geschichte und Thaten der Allerdurchlauchtigsten und Großmächtigsten Fürstin und Frau Maria Theresia jetztregierenden Königin in Hungarn und Böheim, t. 1, b.m.w. 1743.
  8. Grundriss zur deutschen Verwaltungsgeschichte, Bd. 4, hrsg. von W. Hubatsch, bearbeitet von D. Stuettgen, Marburg 1976.
  9. Grünhagen C., AusHoyms Berichten von der schlesischen Grenze in den Jahren 1787-1791 und 1795, „Zeitschrift des Vereins für Geschichte Schlesiens“ 34 (1900), s. 325‒338.
  10. Grünhagen C., Biographie Hoyms, „Zeitschrift des Vereins für Geschichte Schlesiens ” 46 (1912), s. 66‒89.
  11. Grünhagen C., Schlesien im Jahre 1797. Bericht des Ministers Grafen Hoym, „Zeitschrift des Vereins für Geschichte Schlesiens“ 33 (1899), s. 355‒368.\
  12. Grünhagen C., Schlesien unter Friedrich dem Großen. Band 1: 1740-1756 Band 2: 1756-1786, Breslau 1890, 1892.
  13. Henning H., Der Zustand der schlesischen Festungen im Jahre 1756 und ihre Bedeutung für die Frage des Ursprungs des Siebenjährigen Krieges, Jena 1899.
  14. Historia Górnego Śląska. Polityka, gospodarka i kultura europejskiego regionu, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011.
  15. Historia Śląska Tom I do 1763, Część III od końca XVI wieku do 1763 roku, red. K. Maleczyński, Wrocław-Warszawa-Kraków 1963.
  16. Historia Śląska Tom II 1763-1850, Część I 1763-1807, red. W. Długoborski, Wrocław-Warszawa-Kraków 1966.
  17. Historia Śląska Tom II 1763-1850, Część II 1807-1850, red. S. Michalkiewicz, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970.
  18. Historia Śląska. Tom III 1850-1918 Część I 1850-1890, red. S. Michalkiewicz, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976.
  19. Historia Śląska. Tom III 1850-1918 Część I 1850-1890, red. S. Michalkiewicz, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976.
  20. Historia Śląska. Tom III 1850-1918 Część II 1891-1918, red. S. Michalkiewicz, Wrocław 1985.
  21. Verwaltungsgeschichte Ostdeutschland. Organisation-Aufgaben-Leistungen der Verwaltung, Stuttgart-Berlin-Köln 1992.
  22. Ziekursch J., Das Ergebnis der friderizianischen Städteverwaltung und die Städteordnung Steins, Jena 1908.
  23. Ziekursch J., Hundert Jahre schlesischer Agrargeschichte. Vom Hubertusburger Frieden bis zum Abschluss der Bauernbefreiung, Breslau 1927.

Przypisy

  1. T. Ładogórski, Ludność, [w:] Historia Śląska t. II 1763-1850, cz. II 1807-1850, red. S. Michalkiewicz, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970, s. 84.
  2. Tamże
  3. Tamże.
  4. Grundriss zur deutschen Verwaltungsgeschichte, Bd. 4, hrsg. von W. Hubatsch, bearbeitet von D. Stuettgen, Marburg 1976, s. 1 i nn.
  5. Geschichte und Thaten der Allerdurchlauchtigsten und Großmächtigsten Fürstin und Frau Maria Theresia jetztregierenden Königin in Hungarn und Böheim, t. 1, b.m.w. 1743, s. 460-466.
  6. C. Grünhagen, Schlesien unter Friedrich dem Großen. Erster Band: 1740-1756, Breslau 1890, s. 267-310.
  7. C. Grünhagen, Schlesien unter Friedrich dem Großen. Zweiter Band: 1756-1786, Breslau 1892, s. 250-278.
  8. J. Ziekursch, Das Ergebnis der friderizianischen Städteverwaltung und der Städteordnung Steins. Am Beispiel der schlesischen Städte dargestellt, Breslau 1908.
  9. I. Franke, „Die militärische Eingliederung Schlesiens in den Preußischen Staat seit dem Jahre 1741, „Jahrbuch der Schlesischen Friedrich-Wilhelms-Universiät zu Breslau“ 9 (1964), s. 106-140; H. Henning, Der Zustand der schlesischen Festungen im Jahre 1756 und ihre Bedeutung für die Frage des Ursprungs des Siebenjährigen Krieges, Jena 1899.
  10. J. Ziekursch, Hundert Jahre schlesischer Agrargeschichte. Vom Hubertusburger Frieden bis zum Abschluss der Bauernbefreiung, Breslau 1927.
  11. J. Ziekursch, Das Ergebnis der friderizianischen Städteverwaltung und der Städteordnung Steins. Am Beispiel der schlesischen Städte dargestellt, Breslau 1908.
  12. W. Stribrny, Friedrich der Große und seine evangelischen Untertanen, „Forschungen zur brandenburgischen und preußischen Geschichte. Neue Folge“ 2 (1992), s. 147-161; G. Hultsch, Friedrich der Große und die schlesischen Protestanten, „Jahrbuch für schlesische Kirchengeschichte. Neue Folge“ 58 (1979), s. 84-100.
  13. B. Braun, Friedrich der Große und seine Politik gegenüber der katholischen Kirche in Schlesien, „Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte“ 78 (1992), s. 210-311.

Źródła on-line

Schlesische Provinzialblätter

Sammlung aller in dem souverainenHerzogthum Schlesien und der demselben incorporirten Grafschaft Glatz in Finanz-, Policey-Sachen etc. ergangenen und publicirten Ordnungen, Edicte, Mandate, Rescripte etc. welche währender Zeit der glorwürdigsten Regierung Friedrichs II. Königs von Preußen als souverainen Obristen Herzogs von Schlesien herausgekommen sind, Breslau 1759-1790.

Neue Sammlung aller in dem souverainen Herzogthum Schlesien und der demselben incorporirten Grafschaft Glatz in Finanz-, Policey-Sachen etc. ergangenen und publicirten Verordnungen, Edicte, Mandate, Rescripte etc. welche währender Zeit der glorwürdigsten Regierung Friedrich Wilhelms II(I). König von Preußen als souverainen Obersten Herzogs von Schlesien herausgekommen sin,. Breslau: 1792–1824.

Handbuch der Provinz Schlesien

verwaltungsgeschichte.de