You are looking at the HTML representation of the XML format.
HTML is good for debugging, but is unsuitable for application use.
Specify the format parameter to change the output format.
To see the non HTML representation of the XML format, set format=xml.
See the complete documentation, or API help for more information.
<?xml version="1.0"?>
<api>
  <query-continue>
    <allpages gapcontinue="Rejencja_opolska" />
  </query-continue>
  <query>
    <pages>
      <page pageid="795" ns="0" title="Realizm socjalistyczny na obszarze województwa śląskiego">
        <revisions>
          <rev contentformat="text/x-wiki" contentmodel="wikitext" xml:space="preserve">[[Kategoria:Socjologia]]
[[Kategoria:Historia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 3 (2016)]]
(ang. Socialist realism in Silesian Voivodeship,niem. Sozialistischer Realismus in der Woiwodschaft Schlesien)

Autor:[[Prof. zw. dr hab. Ewa Chojecka]]

::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
:::::::::::::::::::::::::[[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 3 (2016)|TOM: 3 (2016)]]  

==Pojęcie realizmu socjalistycznego==

Terminem „realizm socjalistyczny” – skrótowo zwanym „socrealizmem”, niekiedy urągliwie „socem” – określamy zjawiska w obrębie kultury, jakie podyktowane były przez władze komunistyczne PRL traktujące kulturę jako narzędzie swojej polityki. Służyć miała umacnianiu systemu politycznego, promowaniu określonych treści ideologicznych i propagandowych. Okres radykalnego socrealizmu przypadał na lata 1949-1955, jakkolwiek wiele jego objawów oraz dzieł trwało i powstawało także w dziesiątkach następnych lat. Socrealizm obejmował sztuki plastyczne, architekturę, literaturę, a także teatr i muzykę. Twórczość artystyczna i literacka podporządkowane zostały nadzorowi ideologicznemu i administracyjnemu resortów rządowych i partyjnych [[Polska Zjednoczona Partia Robotnicza|PZPR]], wzorem stalinowskiego ZSRR. Założeniem socrealizmu było tworzenie i promowanie sztuki, którą definiowano jako „socjalistyczną w treści i narodową w formie”. Treści miały być gloryfikacją ludu pracującego, pochwałą ustroju sprawiedliwości społecznej, upamiętnieniem bohaterów rewolucji i przodowników pracy oraz marksistowsko-leninowskiego pojmowania dziejów i historii narodowej jako walki o wyzwolenie społeczne. W zalewie tych schematów nie było miejsca na regionalne doświadczenia, świat był czarno-biały, a wróg kapitalistycznego imperializmu jednoznacznie zdefiniowany. Panowały: przyjaźń polsko-radziecka i walka o pokój.

W zakresie formy i zadekretowanych norm stylowych obowiązywały odniesienia do XIX-wiecznego realizmu i malarstwa historycznego w stylu Matejki czy Repina, także sztuki ludowej. Odrzucano wszelkie eksperymenty artystyczne czy poszukiwania nowych form wyrazu, nowoczesną awangardę XX wieku na czele z kubizmem, formy abstrakcyjne – nawet impresjonizm był podejrzany. Kierunki te potępiano jako przejawy formalizmu. Doktryna socrealizmu – wysoce restrykcyjna – była przy tym w swej istocie nieprecyzyjna. Służyć miała nie doświadczeniu estetycznemu piękna bądź wyrażaniu złożoności egzystencjalnej człowieka, ale ideologicznej, nieznoszącej sprzeciwu indoktrynacji.

==Konsekwencje socrealizmu w sztuce==
[[Plik:Pstrowski pomnik.JPG|400px|thumb|right|Pomnik Wincentego Pstrowskiego w Zabrzu (fot. Krystian Hasterok)]]
W rezultacie sztuka socrealizmu zawisła w próżni. Odcinała się też od doświadczeń dziedzictwa międzywojennego doby II Rzeczpospolitej, negowanej jako przejaw Polski kapitalistyczno-sanacyjnej. Bogaty dorobek modernizmu, zwłaszcza powstały na [[Górny Śląsk|Górnym Śląsku]], został tym sposobem skazany na niepamięć - obejmował także losy katowickiego [[Muzeum Śląskie|Muzeum Śląskiego]], zniszczonego podczas [[Druga wojna światowa|II wojny światowej]] decyzją niemieckich władz okupacyjnych. Władze powojenne nie były zainteresowane jego odbudową. Górny Śląsk sprowadzony został do świata propagandowego „węgla i stali” podporządkowanego nowej doktrynie. Realizm socjalistyczny w regionie górnośląskim zaistniał równolegle z podobnymi zjawiskami w całym kraju. Wszelako tutaj socrealizm czerpał dodatkowo wątki tematyczne z odpowiednio interpretowanej historii regionu: walki klasowej i rewolucyjnych ruchów przeciwko niemieckiemu, kapitalistycznemu wyzyskowi, będąc zarazem sprzężonym z hasłami wyzwolenia narodowego. Ta czarno-biała narracja stawiała znak równości z podziałem narodowym polsko-niemieckim, kreując wizerunek dobrego Polaka i złego Niemca, czego spóźnione echa możemy obserwować jeszcze długo po wygaśnięciu samego socrealizmu. Jako bohater na piedestale monumentu widnieje tedy polski robotnik-komunista i przodownik pracy socjalistycznej, czego rzeźbiarskim unaocznieniem stał się pomnik [[Wincenty Pstrowski|Wincentego Pstrowskiego]] w [[Zabrze|Zabrzu]] (1978 rok).

Socrealizm programowo zacierał wszelkie regionalne odcienie i subtelności: „przeszedł walec i wyrównał” – jak w piosence Wojciecha Młynarskiego. Dla śląskiego prawdziwego Hanysa nie było tu miejsca, „dziadek w Wehrmachcie” był nie do pomyślenia, a deportowani do ZSRR w 1945 roku – upamiętnieni dzisiaj w  Radzionkowie – nie istnieli.

Socrealizm wkrótce począł ujawniać swoje niedostatki: powrót do XIX-wiecznego akademizmu jako wzorca; odrzucenie dorobku sztuki nowoczesnej dwudziestego stulecia; nachalna dydaktyczność okazały się dla sztuki zabójcze. Rozpad opisanego systemu dokonywał się stopniowo, samoistnie, mimo że oficjalnie nigdy nie został  uznany za zakończony. Zanik socrealizmu szedł w parze z procesami stopniowego łagodzenia całego systemu i jego liberalizacji. Początek temu procesowi na Górnym Śląsku dały – rzecz ciekawa – [[Katowice|Katowice]] i to wcześnie, bo już w roku 1953, kiedy powstaje tu nieformalna  grupa  artystów o enigmatycznej nazwie ST-53 (czy była to aluzja do nazwy Stalinogród, jaką nosiły wtedy Katowice, czy do twórcy przedwojennej awangardy sztuki z Łodzi Władysława Strzemińskiego, wyklętego przez wzgląd na dogmat socrealizmu, a do którego przyznawali się młodzi uczestnicy grupy, m.in. Hilary Krzysztofiak, Urszula Broll, Stefan Gajda, Zdzisław  Stanek), wyznaczająca odejście od dyktatu urzędowego, mimo trwania oficjalnej sztuki skupionej m.in. na oficjalnych plenerach zwanych propagandowo „pejzażami przyjaźni” z udziałem artystów radzieckich, trwających do lat siedemdziesiątych.

==Socrealizm w architekturze==
[[Plik:Buszko.jpg|400px|thumb|right|Henryk Buszko (fot. Biblioteka Śląska) ]]
W architekturze socrealizmu obowiązywała oficjalna dyrektywa nienawiązywania do przedwojennego [[Modernizm|modernizmu]], uznanego za formalistyczny kosmopolityzm. Zalecaną stylistyką był uproszczony [[Klasycyzm|klasycyzm]], niekiedy z elementami renesansowych attyk pojmowanych jako widomy znak polskości, zarazem identyfikowanej z dziedzictwem piastowskim. Spektakularnym tego przykładem jest odbudowa – i zarazem przebudowa – rynku w [[Racibórz|Raciborzu]], rozpoczęta w 1950 roku. Stworzono tu rodzaj makiety późnorenesansowego miasta polskiego z kamienicami zwieńczonymi attykami, jakich tu nigdy wcześniej nie było. Znaczącymi dziełami z tego okresu są m.in. katowicki Pałac Młodzieży (około 1950) projektu Juliana Duchowicza i Zygmunta Majerskiego utrzymany w stylu opartym wprawdzie o wzory międzywojennej moderny, jednak z kostiumem dekoracji malarskich i rzeźbiarskich na wskroś socrealistycznych. Do tegoż nurtu zalicza się także katowicki gmach Związków Zawodowych (1950 rok) projektu Henryka Buszki, Aleksandra Franty i Jerzego Gottfrieda, usytuowany w miejscu zburzonego Muzeum Śląskiego, o spokojnych, rytmicznych podziałach oraz pałacowy Dom Kultury w  [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowie Górniczej]] autorstwa Zbigniewa Rzepeckiego (1951-1958), wreszcie nieco monotonny budynek Wydziału Górnictwa i Geologii [[Politechnika Śląska|Politechniki Śląskiej]] w [[Gliwice|Gliwicach]], dzieło wspomnianych wyżej Duchowicza i Majerskiego. Na osobną uwagę zasługuje historia budowy [[Tychy|Nowych Tychów]], rozpoczęta w 1951 roku. Miasto miało w założeniu władz realizować ideał socrealizmu od podstaw, modelowo. Nie przewidziano, że życie potoczy się inaczej. Niemniej dwa pierwsze segmenty Tychów są istotnie podporządkowane socrealistycznym konceptom. Pierwsze osiedle A, projektu Tadeusza Todorowskiego z lat 1951-1956, powtarza tradycyjny układ szachownicowy miasta niemal średniowiecznego, a patronuje mu heroiczna figura dziewczyny-przodownicy pracy (Stanisław  Marcinów). Jest to bodaj najlepiej zaprojektowana i zachowana rzeźba  socrealistyczna. Kolejne osiedle B, projektu Hanny i Kazimierza Wejchertów, bardziej przestrzenne, stosuje nadal tę samą konwencję tradycyjnych aluzji do bliżej nie zdefiniowanego wernakularyzmu. Socrealistyczną aurę roztacza także daleko późniejsze dzieło tyskie: Pomnik Walki i Pracy Augusta Dyrdy (1973-1974) na placu Defilad, potocznie nazwany „żyrafą”. Reszta budowy Tychów trwająca w latach 60-tych i dalszych odeszła już od dawnych założeń socrealistycznych.

==Socrealizm w rzeźbie==
[[Plik:trud_górniczy.JPG|400px|thumb|right|Pomnik Chwały Górniczego Trudu w Katowicach]]
Socrealizm zaznaczył się szczególnie w dziedzinie monumentalnej rzeźby pomnikowej. Zaczyna się na Śląsku natychmiast po wojnie, kiedy postanawiano stawiać monumenty sławiące Armię Czerwoną-wyzwolicielkę. Pomnik Armii Czerwonej na placu Wolności w Katowicach projektu Stanisława Marcinowa powstał w 1947 roku i jest typowym przykładem swojego gatunku. Ostatnio został zdemontowany i przeniesiony na cmentarz żołnierzy radzieckich. Z kolei pomnik Czynu Rewolucyjnego w [[Sosnowiec|Sosnowcu]] z 1967 roku, rozebrany w 1990, projektu Heleny i Romana Husarskich i Witolda Cęckiewicza, sławiący stereotyp robotnika Czerwonego Zagłębia przybrał kształt zgoła niecodzienny - zbudowany został ze strzeliście ustawionych, zespolonych rur. W roku 1970 powstał w Dąbrowie Górniczej nieopodal Domu Kultury dynamiczny pomnik poświęcony Bohaterom Czerwonych Sztandarów, autorstwa Augusta Dyrdy. Ocalał później przed zburzeniem, gdy przemianowany został na znak upamiętnienia... Jimiego Hendrixa. W 1978 roku powstał w Zabrzu według projektu Mariana Koniecznego pomnik Wincentego Pstrowskiego, w istocie postaci tragicznej przodownika pracy, rębacza dołowego w kopalni, który swój nadmierny wysiłek przypłacił życiem w 1948 roku. Rzeźba stoi do dziś na swoim miejscu, prezentując postać mocarnego herosa. Powstała późno, z inicjatywy [[Zdzisław Grudzień|Zdzisława Grudnia]], ówczesnego wszechwładnego sekretarza partyjnego. Najpóźniejsze dzieło plastyki monumentalnej socrealizmu reprezentuje pomnik Chwały Górniczego Trudu (projekt  Tadeusza  Łodziany), powstały w Katowicach w 1987 roku . Bohaterskie figury górników, reliefy ze scenami pracy w kopalni, umieszczone na dwóch pylonach stylizowanych na wieżę kopalnianą są dokumentem ostatecznie zamykającym rozdział sztuki socrealizmu.

==Podsumowanie==

Sztuka regionu górnośląskiego od dawna nakierowała się na poszukiwanie innych form wyrazu, innymi zajęła się tematami. W malarstwie odnajdywano nowe doświadczenia koloru, postimpresjonistyczne interpretacje formy, doświadczenia z nową abstrakcją, symboliką ludzkiego, jednostkowego doświadczenia, czy surrealistyczną rzeczywistością. Socrealizm z jego budowaniem kordonu odgradzającego od świata i stygmatyzacją wrogów uznanych za przeciwników okazał się nieskuteczny. Tworzone przezeń bariery zostały rozładowane. Wszelako wiele dzieł tamtego czasu istnieje nadal w naszej przestrzeni kulturowej. Są świadectwem historii tamtego czasu i chyba tak należy je oceniać, bez gniewnego poddawania ich anihilacji. Od końca PRL minęło z górą ćwierć wieku. Socrealizm jest zamkniętym rozdziałem. O ile początkowo w latach 90. XX wieku przeważały o nim opinie radykalnie negatywne, o tyle obecnie próbujemy analizować tamte zjawiska bardziej rzeczowo, ze świadomością ówczesnych uwarunkowań polityczno-ideologicznych. Traktujemy rzecz jako komponent złożonego dziedzictwa XX wieku, mając w pamięci, że zawiera ono także spuściznę totalitaryzmów. Socrealizm był bowiem zjawiskiem występującym w całej wschodniej i środkowej Europie za żelazną kurtyną i wytworzył dzieła bardzo różnorodne, które wrosły w nasz krajobraz kulturowy na swoich własnych prawach. Dziś analizowane są jako zabytkowe, nierzadko jako zasługujące na objęcie ochroną. Optują za tym międzynarodowe środowiska naukowe i konserwatorskie.

==Bibliografia==

# Borowik A., Motywy górnicze w sztukach plastycznych XX wieku, w: Katowice w 144 rocznicę uzyskania praw miejskich. Tradycje i dziedzictwo górnicze na obszarze Katowic z perspektywy XXI wieku, red. A. Barciak, Katowice 2010, s. 357-372.   
# Chojecka E., Dzieje katowickich pomników - spory o historię, w: Katowice w 139 rocznicę uzyskania praw miejskich. Wielokulturowość Katowic, red. A. Barciak, Katowice 2003, s. 138-161.
# Chojecka E., Gorzelik J., Kozina I., Szczypka-Gwiazda B., Sztuka Górnego Śląska od średniowiecza do końca XX wieku, red. E. Chojecka, Katowice 2004.
# Katowicki underground artystyczny po 1953 roku. ST-53: Twórcy, postawy, ślady. Katalog wystawy, wyd. Muzeum Historii Katowic, Katowice 2003.
# Olszewski A., Dzieje sztuki polskiej 1890-1980, Warszawa 1988.
# Rottenberg A., Sztuka w Polsce 1945-2005, Warszawa 2005.
# Sozialistischer Realismus und Sozialistische Moderne. Welterbevorschlaege aus Mittel-und Osteuropa/Socialist Realism and  Socialist Modernism. World Heritage Proposals from Central and Eastern Europe. ICOMOS Meeting Warsaw 14th-15th April 2013, Muenchen 2013.
# Sumorok A., Architektura wnętrz reprezentacyjnych okresu realizmu socjalistycznego. Przypadek Górnego Śląska i Zagłębia, w: Katowice w rocznicę uzyskania praw miejskich. Tom (13)/148. Budownictwo i architektura Katowic, red. A. Barciak, Katowice 2014, s. 52–74.
# Szczypka-Gwiazda B., Pomiędzy mitem a rzeczywistością. Obraz Górnego Śląska w sztuce XIX i XX wieku, w: Marmur dziejowy. Studia z historii sztuki dedykowane Zofii Ostrowskiej-Kębłowskiej. Prace Komisji Historii Sztuki, t. 32, Poznań 2002, s. 467-486.
# Szczypka-Gwiazda B., Spór o tożsamość sztuki Górnego Śląska, w: Katowice w 139. rocznicę uzyskania praw miejskich, s. 162-173. 
# Woźniczka Z., Kultura pod presją. Początek lat pięćdziesiątych w Katowicach, w: Katowice w rocznicę uzyskania praw miejskich. Tom 1 (11)/146. Katowice w kulturze pogranicza. Rola Katowic w kulturze i nauce, red. A. Barciak, Katowice 2012, s. 145-165.</rev>
        </revisions>
      </page>
      <page pageid="19" ns="0" title="Region administracyjny">
        <revisions>
          <rev contentformat="text/x-wiki" contentmodel="wikitext" xml:space="preserve">[[Kategoria:Geografia]]
[[Kategoria:Indeks haseł – alfabetyczny]]
[[Kategoria:Tom 1 (2014)]]
Autor: [[prof. dr hab. Jerzy Runge]]
::::::::::::::::::::::::: ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO
::::::::::::::::::::::::: [[ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Tom 1 (2014)|TOM: 1 (2014)]]


Region administracyjny jest terytorialną jednostką organizacji państwa, zaś jego składowymi są (Miszczuk, 2003):
*  zwarte terytorium, z wyraźnie wydzielonymi granicami zewnętrznymi, jak i określoną liczbą podstawowych jednostek podziału administracyjnego kraju (gminy),
*  zagospodarowanie przestrzenne będące wyrazem specyfiki gospodarczej regionu,
*  zbiorowość mieszkańców cechująca się określonymi charakterystykami demograficzno-społecznymi,
*  oraz władza publiczna, której zakres oddziaływania na pozostałe elementy wynika z przyjętego modelu państwa.
	
Z uwagi na fakt realizacji w regionie administracyjnym zadań wynikających z ogólnokrajowych założeń polityki społeczno-gospodarczej, niezbędne są różnego typu instytucje regionalne warunkujące wykonywanie owych zadań. Dlatego też na każdym historycznym etapie funkcjonowania państwa obecne są regiony administracyjne jako składowe terytorialnego systemu polityczno-społecznego i gospodarczego. W Polsce regionem administracyjnym jest województwo.

==Zmienność obszaru województwa śląskiego jako regionu administracyjnego==

[[Województwa śląskie 1922-1939|Województwo śląskie]] traktowane w kategoriach regionu administracyjnego jest przypadkiem szczególnym w skali kraju, co wynika z jego genezy oraz procesu przemian. Formalno-prawnie województwo śląskie pojawiło się w 1922 r. w wyniku odzyskania przez Polskę niepodległości w wyniku zakończenia I wojny światowej, a jednocześnie po 123 latach zaborów. Złożoność procesów przemian społeczno-gospodarczych na pograniczu polityczno-kulturowym, konieczność przeprowadzenia [[Plebiscyt|Plebiscytu]], czy też [[Powstania śląskie|Powstania Śląskie]], to czynniki które spowodowały iż określenie granic zewnętrznych nie było aktem jednorazowym, ale czteroletnim procesem formalizacji regionu administracyjnego (1918-1922). . 
	
Zgodnie z danymi pierwszego w II Rzeczypospolitej NSP 1921 roku, terytorium województwa śląskiego obejmowało 4230 km² z 1,125 mln mieszkańców. O ile w okresie międzywojennym skala zmian społeczno-gospodarczych nie była tutaj duża, o tyle po roku 1945, były one już znaczące, odnosząc się zarówno do kształtu terytorialnego regionu, procesów i struktur społeczno-gospodarczych, czy tez systemu zarządzania.
Usytuowanie obszaru województwa śląskiego na historycznym pograniczu [[Śląsk|Śląska]] i [[Małopolska|Małopolski]] rzutowało na decyzje w sprawie kreowania jego granic, bowiem wraz z ich licznymi powojennymi zmianami w czasie, zmieniał się także stopień transgraniczności. Zagadnienie to wymaga nieco szerszego omówienia. Śląsk jako kraina geograficzna obejmuje terytorium od Łużyc na terenie Niemiec, aż po linię [[Przemsza|Przemszy]] i [[Brynica|Brynicy]] na wschodzie, dzieląc się na Śląsk Dolny z historyczną  stolicą we Wrocławiu i [[Górny Śląsk|Śląsk Górny]] z Opolem. Stopniowy, począwszy od średniowiecza proces czechizacji, wpływ [[Habsburgowie|Habsburgów]], później Prus, czy też utrata niepodległości przez Polskę pod koniec XVIII wieku powodowały, iż administrowano obszarem obecnego województwa z perspektywy Pragi, Wiednia, Berlina, czy też Petersburga, zaś zachodzący na pograniczu Śląska i Małopolski dynamiczny proces kreowania regionu w żaden sposób nie korelował z obserwowanymi społeczno-kulturowymi zróżnicowaniami przestrzennymi (Kłosowski, Runge, 1999). Problem braku stabilności terytorialnej rozpatrywanego województwa staje się szczególnie widoczny po 1945 roku w kontekście jego poszerzania na wschód na teren Małopolski. Jednocześnie brak stabilności ma swój wymiar wewnętrzny, wiążąc się ze zmianami w przebiegu granic podstawowych jednostek podziału administracyjnego kraju, tj. gmin. Z jednej strony dynamiczny rozwój niektórych ośrodków miejskich powodował administracyjne odgórne włączanie do nich sąsiednich miejscowości, często o silnych tradycjach tożsamości lokalnej, jak i będących historycznymi miastami, zaś z drugiej strony uwidaczniały się społeczności z silną motywacją do administracyjnego usamodzielnienia. Szczególny wpływ na owe zmiany granic wywarła realizacja w latach 50. i 60. XX w. koncepcji deglomeracji konurbacji oraz zdynamizowanie uprzemysłowienia w latach 70. XX w. Inwentaryzacja owych zmian dla lat 1945-2002 jest następująca (Runge, 2005, s. 195):
*  lata 1945-1949       6 przypadków,
*  lata 1950-1959       36 przypadków,
*  lata 1960-1969       27 przypadków,
*  lata 1970 – 1979      33 przypadki,
*  lata 1980 – 1989        7 przypadków,
*  lata 1990 – 2002       37 przypadków, 
co daje łącznie 146 przypadków modyfikacji w przebiegu granic gmin. Kolejne lata przyniosły dalsze tego typu sytuacje. Niewątpliwie owa zmienność struktury wewnętrznej regionu administracyjnego odbiega zdecydowanie od innych obszarów kraju. 
	
Należy pamiętać także, iż zarządzanie regionem administracyjnym miało w Polsce powojennej formę trzy lub du stopniową. Wraz z wprowadzeniem w 1975 r. podziału kraju na 49 województw zlikwidowano funkcjonujące od lat 50. XX w. powiaty, przywracając je ponownie w 1999 r. 
	
Brak stabilności terytorialnej województwa wynika także z bliskiego sąsiedztwa złożonych układów osadniczych oraz ośrodków miejskich o znaczeniu ponadregionalnym - [[Konurbacja katowicka|konurbacja katowicka]], [[Konurbacja rybnicka|konurbacja rybnicka]], [[Aglomeracja bielska|aglomeracja Bielska-Białej]], [[Aglomeracja częstochowska|aglomeracja Częstochowy]]. Szczególnie  te dwie ostatnie rozwijały się w latach 1975-1998 ramach nieistniejących już województw – [[Województwo bielskie|bielskiego]] i [[Województwo częstochowskie 1975-1998|częstochowskiego]]. Sąsiedztwo Opola i Krakowa również wywierało wpływ na aspiracje regionotwórcze. Dowodem w tym względzie może być krótki epizod powołania w 1946 roku, [[Województwo śląskie 1945-1950|województwa śląsko-dąbrowskiego]] (15369 km²), obejmującego zasadniczo Opolszczyznę i obszar przedwojennego województwa śląskiego z drobnymi uzupełnieniami. Twór ten przetrwał jedynie 5 lat, do momentu kolejnej reformy podziału administracyjnego.

==Zagospodarowanie oraz zbiorowość mieszkańców w kontekście geograficzno-systemowego ujęcia regionu administracyjnego==

Jak sygnalizowano we wstępie składowymi regionu administracyjnego jest określony stan zagospodarowania przestrzennego oraz zbiorowość mieszkańców. 
	
Zagospodarowanie stanowi pochodną historycznego procesu krystalizacji przestrzenno-materialnej regionu (Chojnicki, 1996). Mówiąc inaczej, pojawianie się działalności gospodarczych w kolejnych okresach czasu – od średniowiecza po czasy współczesne – powodowała formowanie się różnego typu form działalności ekonomicznej człowieka (kopalnie, huty, zakłady przemysłu maszynowego, infrastruktura techniczna, itp). Istniało zatem zapotrzebowanie na pracowników. W sytuacji braku dostatecznych miejscowych zasobów pracy konieczna stała się imigracja z obszarów sąsiednich i dalej położonych. Wraz z rozwojem gospodarczym zachodzi proces rozwoju świadomości regionalnej, dotykającej takich kwestii jak: identyfikacja charakteru i kształtu regionu, wartościowania, czy też symboliki regionu (Chojnicki, 1996). Rozwój świadomości regionalnej był tu osłabiany procesem formowania się państw narodowych na przełomie XIX i XX wieku, jak i kolejnymi falami imigrantów w związku z realizacją nowych inwestycji przemysłowych. Dlatego województwie śląskie niejednorodne pod względem etniczno-społecznym, a na dodatek granice województwa nie są zgodne z przebiegiem granic etnicznych. Ślązacy są obecni głównie po zachodniej stronie Przemszy i Brynicy, na [[Śląsk Opolski|Śląsku Opolskim]] i [[Śląsk Cieszyński|Cieszyńskim]] (także na terenie Republiki Czeskiej). Z uwagi na skalę powojennych ruchów migracyjnych udziały ludności autochtonicznej w poszczególnych miejscowościach zostały znacznie zredukowane, głównie drogą budowy licznych spółdzielczych osiedli mieszkaniowych w latach 60. i 70. XX wieku. 
	
Z. Chojnicki (1996) rozpatrując etapy formowania się regionów wydziela kolejno:
* krystalizację podstaw materialnych regionu,
* formowanie się świadomości regionalnej,
* tworzenie podstaw instytucjonalnych regionu,
* etap stabilizacji regionu.
	
Próba weryfikacji owego modelu w odniesieniu do rozpatrywanego tutaj regionu wskazuje na liczne odmienności, wynikające przede wszystkim z historycznie większego znaczenia zewnętrznych czynników przemian aniżeli czynników wewnętrznych oraz braku jednorodności struktury wewnętrznej (Runge, 2007). Analiza chociażby formowania się podstaw instytucjonalnych (w tym także warunkujących funkcjonowanie władzy publicznej) nie jest prosta. 
Rozwój instytucji dokonuje się bowiem w dwóch aspektach, tj. wyposażenia instytucjonalnego regionu oraz instytucjonalizacji regionu jako jednostki podziału terytorialnego kraju. W pierwszym przypadku szczególną rolę odgrywają te instytucje, które przyczyniają się do integracji wewnątrz regionalnej (sfera polityczna, ekonomiczna i kulturowa). Z kolei instytucjonalizacja polega na ...”nadaniu de jure statusu administracyjnego regionowi, określeniu jego funkcji a zwłaszcza kompetencji w zakresie administracji publicznej i specjalnej oraz wyznaczaniu jego granic terytorialnych”... (Chojnicki, 1996, s. 36). 
W pierwszym przypadku, tj. procesu wyposażania instytucjonalnego regionu, dysponujemy tak naprawdę tylko charakterystyką przeobrażeń dla konurbacji katowickiej (Szajnowska-Wysocka, 1995). Przeprowadzona przez Autorkę analiza dla lat powojennych pozwala zauważyć, iż:
- w latach 1958-1970 obserwowano wzrost znaczenia systemu ekonomicznego, a jednocześnie zmniejszanie roli instytucji politycznych i kulturowych;
- z kolei po 1970 roku widoczny był rozwój tych ostatnich.
W przypadku konurbacji rybnickiej dynamika wzrostu pozycji instytucji gospodarczych odnotowana została w latach 60. i 70. XX wieku (związek z górnictwem węglowym). Charakterystyczną cechą jest tutaj nienadążanie rozwoju instytucji społecznych za gospodarczymi.
Reasumując zagadnienie identyfikacji regionu administracyjnego należy wyraźnie podkreślić, iż nie jest on tożsamy z regionem geograficzno-historycznym. Ten drugi musi wykazywać historyczną trwałość terytorium, przewagę cech wspólnych nad odrębnościami w stosunku do otoczenia. 
Z uwagi na status prawny oraz zakres zadań instytucji regionalnych, obok regionu administracyjnego spotykamy także pojęcie regionu samorządowego, autonomicznego i federalnego. 




===Bibliografia===

#Chojnicki Z., Region w ujęciu geograficzno-systemowym, w: Podstawy regionalizacji geograficznej, red. T. Czyż, wyd. Bogucki, Poznań 1996, s. 7-43. 
#Kłosowski F., Runge J., Podziały obszaru województwa katowickiego w kształtowaniu się zróżnicowań demograficzno-społecznych, &quot;Czasopismo Geograficzne&quot; 1999, z. 3-4, s. 59-75.
#Miszczuk A., Regionalizacja administracyjna III Rzeczypospolitej. Koncepcje teoretyczne a rzeczywistość, wyd. UMCS, Lublin 2003. 
#Runge J., Urbanizacja i jej konsekwencje w regionie katowickim – mity a rzeczywistość, w: XVIII Konwersatorium Wiedzy o Mieście: Współczesne procesy urbanizacji i ich skutki, red. I. Jażdżewska, wyd. UŁ, Łódź 2005, s. 193-202.</rev>
        </revisions>
      </page>
    </pages>
  </query>
</api>